text:
Phan Bội Châu
Phan Bội Châu (chữ Hán: 潘佩珠; 1867 – 1940) là một danh sĩ và là nhà cách mạng Việt Nam, hoạt động trong thời kỳ Pháp thuộc.
Mục lục
- 1 Tên gọi
- 2 Thân thế
- 3 Hoạt động Cách mạng
- 4 Phan Bội Châu và phong trào cộng sản
- 5 Tưởng niệm và vinh danh
- 6 Nhận xét
- 7 Xem thêm
- 8 Tham khảo
- 9 Thư mục
- 10 Liên kết ngoài
Tên gọi
Phan Bội Châu vốn tên là Phan Văn San (潘文珊).[1] Vì San trùng với tên húy vua Duy Tân (Vĩnh San) nên phải đổi thành Phan Bội Châu.[2] Hai chữ "bội châu" (佩珠) trong tên của ông lấy từ câu: "城中蛾眉女珠佩何珊珊 [Thành trung nga mi nữ châu bội hà san san]."[3]
Ông có hiệu là Hải Thụ, về sau đổi là Sào Nam. Tên gọi Sào Nam (巢南) được lấy từ câu "越鳥巢南枝 [Việt điểu sào nam chi nghĩa là Chim Việt làm tổ cành Nam]."[3] Phan Bội Châu còn có nhiều biệt hiệu và bút danh khác như Thị Hán (是漢), Phan Giải San, Sào Nam Tử, Hạo Sinh, Hiếu Hán vân vân.[4]
Thân thế
Phan Bội Châu sinh ngày 26 tháng 12 năm 1867 tại làng Đan Nhiễm, xã Nam Hòa, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.
Cha ông là Phan Văn Phổ, mẹ là Nguyễn Thị Nhàn. Ông nổi tiếng thông minh từ bé, năm 6 tuổi học 3 ngày thuộc hết Tam Tự Kinh, 7 tuổi ông đã đọc hiểu sách Luận Ngữ, 13 tuổi ông thi đỗ đầu huyện.
Thuở thiếu thời ông đã sớm có lòng yêu nước. Năm 17 tuổi, ông viết bài "Hịch Bình Tây Thu Bắc" đem dán ở cây đa đầu làng để hưởng ứng việc Bắc Kỳ khởi nghĩa kháng Pháp. Năm 19 tuổi (1885), ông cùng bạn là Trần Văn Lương lập đội "Sĩ tử Cần Vương" (hơn 60 người) chống Pháp, nhưng bị đối phương kéo tới khủng bố nên phải giải tán.
Gia cảnh khó khăn, ông đi dạy học kiếm sống và học thi. Khoa thi năm Đinh Dậu (1897) ông đã lọt vào trường nhì nhưng bạn ông là Trần Văn Lương đã cho vào tráp mấy cuốn sách nhưng ông không hề biết nên ông bị khép tội hoài hiệp văn tự (mang văn tự trong áo) nên bị kết án chung thân bất đắc ứng thí (suốt đời không được dự thi).[5]
Sau cái án này, Phan Bội Châu vào Huế dạy học, do mến tài ông nên các quan đã xin vua Thành Thái xóa án. Nhờ vậy, ngay khoa thi hương tiếp theo, năm Canh Tý (1900), ông đã đậu đầu (Giải nguyên) ở trường thi Nghệ An [6].
Hoạt động Cách mạng
Lập Duy Tân hội, sang Nhật cầu viện
- Bài chính: Duy Tân hội
Trong vòng 5 năm sau khi đỗ Giải nguyên, Phan Bội Châu bôn ba khắp nước Việt Nam kết giao với các nhà yêu nước như Phan Chu Trinh[7], Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Hàm (tức Tiểu La Nguyễn Thành), Đặng Nguyên Cẩn, Ngô Đức Kế, Đặng Thái Thân, Hồ Sĩ Kiện, Lê Huân, Nguyễn Quyền, Võ Hoành, Lê Đại,...
Phan Bộ Châu đả kích việc thực dân Pháp cấm giảng dạy lịch sử Việt Nam mà thay vào đó là lịch sử Pháp, nhằm dụng ý xóa bỏ những ảnh hưởng của văn hóa truyền thống Việt Nam, truyền bá văn hóa Pháp nhằm đồng hóa người Việt; đồng thời đào tạo ra một tầng lớp công chức và chuyên viên phục vụ cho nền cai trị và công cuộc khai thác thuộc địa của Pháp. Năm 1905, Phan Bội Châu chỉ trích nền giáo dục của thực dân Pháp ở thuộc địa là "chỉ dạy người Việt viết văn Pháp, nói tiếng Pháp, tạm thời làm nô lệ cho Pháp".
Năm 1904, ông cùng Nguyễn Hàm và khoảng 20 đồng chí khác thành lập Duy Tân hội ở Quảng Nam để đánh đuổi Pháp, chọn Kỳ Ngoại hầu Cường Để - một người thuộc dòng dõi nhà Nguyễn - làm hội chủ.
Năm 1905, ông cùng Đặng Tử Kính và Tăng Bạt Hổ sang Trung Quốc rồi sang Nhật Bản, để cầu viện Nhật giúp Duy Tân hội đánh đuổi Pháp. Tại Nhật, ông gặp Lương Khải Siêu, một nhà cách mạng người Trung Quốc, và được khuyên là nên dùng thơ văn (nghe lời Phan Bội Châu viết Việt Nam vong quốc sử) để thức tỉnh lòng yêu nước của nhân dân Việt Nam. Lại nghe hai nhân vật quan trọng của Đảng Tiến Bộ đang cầm quyền ở Nhật Bản, là Ōkuma Shigenobu (Bá tước Ôi Trọng Tín) và Thủ tướng Inukai Tsuyoshi (Khuyển Dưỡng Nghị) khuyên là nên cổ động thanh niên ra nước ngoài học tập để sau này về giúp nước.
Tháng 6 năm 1905, Phan Bội Châu cùng Đặng Tử Kính mang theo một số sách Việt Nam vong quốc sử về nước. Tháng 8 năm 1905 tại Hà Tĩnh, ông và các đồng chí nồng cốt trong Duy Tân hội bàn bạc rồi đưa ra kế hoạch hành động đó là:
- Nhanh chóng đưa Kỳ Ngoại hầu Cường Để ra nước ngoài.
- Lập các hội nông, hội buôn, hội học để tập hợp quần chúng và để có tài chánh cho hội.
- Chọn một số thanh niên thông minh hiếu học, chịu được gian khổ, đưa đi học ở nước ngoài[8].
Phát động phong trào Đông Du
- Bài chính: Phong trào Đông Du
Trong ba nhiệm vụ trên, thì nhiệm vụ thứ ba hết sức quan trọng và bí mật, nên Duy Tân hội đã cử Phan Bội Châu và Nguyễn Hàm tự định liệu. Sau đó, phong trào Đông Du được hai ông phát động, được đông đảo người dân ở cả ba kỳ tham gia và ủng hộ, nhất là ở Nam Kỳ.
Tháng 10 năm 1905, Phan Bội Châu trở lại Nhật Bản cùng với ba thanh niên, sau đó lại có thêm 45 người nữa. Năm 1906, Cường Để qua Nhật, được bố trí vào học trường Chấn Võ. Kể từ đó cho đến năm 1908, số học sinh sang Nhật Bản du học lên tới khoảng 200 người, sinh hoạt chung trong một tổ chức có quy củ gọi là Cống hiến hội...
Tháng 3 năm 1908, phong trào "cự sưu khất thuế" (tức phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ nổi lên rầm rộ ở Quảng Nam rồi nhanh chóng lan ra các tỉnh khác. Bị thực dân Pháp đưa quân đàn áp, nhiều hội viên trong phong trào Duy Tân và Duy Tân hội bị bắt, trong số đó có Nguyễn Hàm, một yếu nhân của hội[9].
Mất mát này chưa kịp khắc phục, thì hai phái viên của hội là Hoàng Quang Thanh và Đặng Bỉnh Thành lại bị Pháp đón bắt được khi từ Nhật về Nam Kỳ nhận tiền quyên góp cho phong trào Đông Du. Tiếp theo nữa là Pháp và Nhật vừa ký với nhau một hiệp ước (tháng 9 năm 1908), theo đó chính phủ Nhật ra lệnh trục xuất các du học sinh người Việt ra khỏi đất Nhật. Tháng 3 năm 1909, Cường Để và Phan Bội Châu cũng bị trục xuất. Đến đây, phong trào Đông Du mà Phan Bội Châu và các thành viên khác đã dày công xây dựng hoàn toàn tan rã, kết thúc một hoạt động quan trọng của hội.
Trong "cuộc bút đàm đẫm lệ" giữa Phan Bội Châu và Lương Khải Siêu là lời cảnh báo không nên "cầu viện" Nhật để giành độc lập vì theo Lương Khải Siêu, "Mưu ấy sợ không tốt. Quân Nhật đã một lần vào nước, quyết không lý gì đuổi nó ra được". Và đến năm 1909, do thỏa thuận giữa Nhật và Pháp, các du học sinh Việt Nam đồng loạt bị trục xuất khỏi nước Nhật. Điều này giải thích tại sao trong các tự thuật, hồi ức viết về sau như Ngục trung thư, Phan Bội Châu niên biểu, Phan Bội Châu đã không có chỗ nào nhắc đến tác phẩm Á tế Á ca, bài thơ từng hết lời ca ngợi Nhật Bản[10].
Lúc này, ở nhiều nơi trong nước, mọi hoạt động quyên góp tài chính và chuẩn bị vũ trang bạo động của Duy Tân hội cũng bị thực dân cho quân đến đàn áp dữ dội. Những người sống sót sau các đợt khủng bố đều phải nằm im, hoặc vượt biên sang Trung Quốc, Xiêm La, Lào để mưu tính kế lâu dài.
Cuối năm 1910, Phan Bội Châu chuyển một đại bộ phận hội viên (trong đó có khoảng 50 thanh niên) ở Quảng Đông về xây dựng căn cứ địa ở Bạn Thầm (Xiêm La). Tại đây, họ cùng nhau cày cấy, học tập và luyện tập võ nghệ để chuẩn bị cho một kế hoạch phục quốc sau này.
Thượng tuần tháng 5 năm Nhâm Tý (tháng 6 năm 1912), trong cuộc "Đại hội nghị" tại từ đường nhà Lưu Vĩnh Phúc ở Quảng Đông (Trung Quốc), có đông đủ đại biểu khắp ba kỳ đã quyết định giải tán Duy Tân hội và thành lập Việt Nam Quang phục Hội, tức thay đổi tôn chỉ từ chủ nghĩa quân chủ sang chủ nghĩa dân chủ để đánh đuổi quân Pháp, khôi phục Việt Nam, thành lập nước Cộng hòa Dân quốc kiến lập Việt Nam [11], đáp ứng tình hình chuyển biến mới trên trường quốc tế.
Hoạt động ở Trung Quốc
Mặc dù thay đổi tôn chỉ, nhưng Phan Bội Châu vẫn duy trì Kỳ Ngoại hầu Cường Để trong vai trò chủ tịch chính phủ lâm thời Việt Nam Quang phục Hội, nhằm tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân trong nước.
Sau đó, Việt Nam Quang phục Hội cử một số hội viên về nước để trừ khử một vài viên chức Pháp và cộng sự đắc lực của họ, nhằm "đánh thức đồng bào", "kêu gọi hồn nước". Các cuộc bạo động bằng tạc đạn tuy xảy ra lẻ tẻ, nhưng vẫn khuấy động được dư luận trong và ngoài nước, làm nhà cầm quyền Pháp tăng cường khủng bố, khiến nhiều người bị bắt và bị giết. Bị kết tội chủ mưu, Phan Bội Châu và Cường Để bị thực dân Pháp cùng với Nam triều kết án tử hình vắng mặt.
Năm 1913, thực dân Pháp cử người đến Quảng Đông "mặc cả" với Tổng đốc Long Tế Quang yêu cầu bắt Phan Bội Châu và các yếu nhân của hội. Ngày 24 tháng 12 năm 1913, Phan Bội Châu bị bắt. Nhưng nhờ Nguyễn Thượng Hiền lúc bấy giờ đang ở Bắc Kinh vận động, nên Long Tế Quang không thể giao nộp ông cho Pháp, mà chỉ đưa giam vào nhà tù Quảng Đông, mãi đến tháng 2 năm 1917, ông mới được giải thoát[12].
Ra tù, Phan Bội Châu lại tiếp tục hoạt động cách mạng. Năm 1922, phỏng theo Trung Quốc Quốc dân Đảng của Tôn Trung Sơn, ông định cải tổ Việt Nam Quang phục Hội thành Đảng Quốc dân Việt Nam. Được Nguyễn Ái Quốc (lúc này đang làm Ủy viên Đông phương bộ, phụ trách Cục phương Nam của Quốc tế cộng sản) góp ý, Phan Bội Châu định thay đổi đường lối theo hướng xã hội chủ nghĩa, nhưng chưa kịp cải tổ thì ông bị bắt cóc ngày 30 tháng 6 năm 1925.
Phan Bội Châu và phong trào cộng sản
Đại tướng Võ Nguyên Giáp nói chuyện trong lễ kỷ niệm 130 năm ngày sinh của Phan Bội Châu tại Hà Nội ngày 26/12/1997, đã cho biết trong nhà của Phan Bội Châu có treo ở giữa tấm ảnh của Lenin. Trước đó từ lâu khi còn ở Trung Quốc, Phan Bội Châu còn viết một cuốn tiểu sử Lenin.[13]
Trung tướng Phạm Hồng Cư, bạn thân của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong sách Đại tướng Võ Nguyên Giáp thời trẻ cộng tác với phu nhân của Đại tướng Võ Nguyên Giáp là bà Đặng Bích Hà, đã kể lại thời kỳ thiếu niên của Đại tướng Võ Nguyên Giáp khi thăm "ông già Bến Ngự" đang bị Pháp giam lỏng tại Huế, trong nhà Phan Bội Châu treo ba bức ảnh: Thích-ca Mâu-ni, Tôn Trung Sơn, Lenin. Ba bức ảnh này nói lên phần nào quan điểm triết học và chính trị của ông.[14]
Trong hồi ký Ngôi nhà Bến Ngự và con đò sông Hương, nhà báo Tạ Quang Đạm (em giáo sư Tạ Quang Bửu), người đã sống chung với Phan Bội Châu một năm (để học chữ Hán và làm thư ký cho ông), sau khi Phan Bội Châu an trí tại căn nhà tranh đầu dốc Bến Ngự (Huế), đã kể lại rằng trên tường căn nhà tranh 3 gian - nơi ở và cũng là nơi ông dạy học - có treo nhiều tranh ảnh, trong đó ấn tượng nhất là bức chân dung Lenin được treo trang trọng trên bức tường mặt trước gần sát trần nhà. Có lẽ là một bức họa vẽ theo một bức tượng kiểu huy hiệu. Dưới chân dung có hai chữ Hán: Liệt Ninh (Lenin).[15]
Giáo sư sử Nguyễn Thế Anh, hiện sống tại Pháp cho biết, ông không tìm thấy bằng chứng rằng Phan Bội Châu có xu hướng ủng hộ phong trào cộng sản. Nhất là khi, theo ý ông, tờ báo Tiếng Dân của cụ Huỳnh Thúc Kháng mà Phan Bội Châu có cộng tác đã lên án cách thức tiêu diệt trí thức của phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh[16].
Giáo sư Nguyễn Đình Chú thì cho biết Phan Bội Châu đón nhận học thuyết Marx từ tư cách nhà văn hóa hơn là nhà chính trị. Phan Bội Châu vừa ca ngợi Marx, Lenin, vừa ca ngợi Khổng, Mạnh, Tôn Trung Sơn, Gandhi, Rousseau, Montesquieu. Phan Bội Châu từng viết quyển sách hơn 50 trang Xã hội chủ nghĩa trong thời gian 1928-1934 để giới thiệu chủ nghĩa Marx, giới thiệu nội dung chủ yếu của học thuyết Marxist như: thặng dư giá trị, giai cấp đấu tranh, lao động chuyên chính, kinh tế học, phương pháp xã hội cách mạng, tư bản luận. Phan Bội Châu đã kết luận: "Ở trong các nhà xã hội học, ông (Marx) thật đáng là một vị tiên sư, sở dĩ chúng ta nghiên cứu xã hội chủ nghĩa, chỉ cần nghiên cứu Mã Khắc Tư (Marx) chủ nghĩa là xong rồi". Phan Bội Châu còn viết "Lược truyện Liệt Ninh, vĩ nhân của nước Nga đỏ" viết in trên Binh sự tạp chí, Hàng Châu, Trung Quốc năm 1921.[17]
Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc
Tại vùng Nghệ Tĩnh, người ta đã lưu truyền những câu sấm của Trạng Trình như sau: "Đụn Sơn phân giải/ Bò Đái thất thanh/ Thủy đáo Lam thành/ Nam Đàn sinh thánh"' (Khi núi Đụn chẻ đôi, khe Bò Đái mất tiếng, sông Lam khoét vào chân núi Lam Thành, đất Nam Đàn sẽ sinh ra bậc thánh nhân). Sau phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, câu sấm này được nhắc lại và bàn tán. Lúc đó, khe Bò Đái cũng đã ngừng chảy, tiếng suối chảy ở khe không còn nghe được nữa, do đó người dân càng tin và chờ đợi. Trong một cuộc gặp giữa Phan Bội Châu (lúc này đã bị Pháp bắt và quản thúc) với Đào Duy Anh và nhà nho Trần Lê Hữu, ông Hữu có hỏi: "Thưa cụ Phan, "Bò Đái thất thanh, Nam Đàn sinh thánh" chẳng phải là cụ hay sao? Cụ còn thất bại nữa là người khác!". Phan Bội Châu đáp: "Kể cái nghề cử tử xưa kia tôi cũng có tiếng thật. Dân ra thường có thói trọng người văn học và gán cho người ta tiếng nọ tiếng kia. Nhưng nếu Nam Đàn có thánh thực thì chính là ông Nguyễn Ái Quốc chứ chẳng phải ai khác"[18].
Bị Pháp bắt và an trí
Ngày 30 tháng 6 năm 1925, ông bị thực dân Pháp bắt cóc[19] tại Thượng Hải giải về nước xử án tù chung thân, mặc dù trước đó (1912) ông đã bị đối phương kết án vắng mặt [20]. Trước phong trào đấu tranh của nhân dân cả nước đòi thả Phan Bội Châu, và nhờ sự can thiệp của Toàn quyền Varenne, ông được về an trí tại Bến Ngự (Huế). Trong 15 năm cuối đời, ông (lúc bấy giờ được gọi là Ông già Bến Ngự) vẫn giữ trọn phẩm cách cao khiết, không ngừng tuyên truyền tinh thần yêu nước bằng văn thơ, nên rất được nhân dân yếu mến.
Phan Bội Châu mất ngày 29 tháng 12 năm 1940 tại Huế.
Tưởng niệm và vinh danh
Hiện tên ông đã được đặt cho nhiều trường học và nhiều con đường trên cả nước, trong đó có trường chuyên của tỉnh Nghệ An và một con phố lớn tại Hà Nội, Hạ Long.
Tại Huế, khu di tích, tưởng niệm Phan Bội Châu tọa lạc trên con đường cùng tên (119 Phan Bội Châu, Thành phố Huế, Thừa Thiên - Huế). Lăng mộ cùng với mái nhà tranh nhỏ nơi cụ từng sống, cách nhau chỉ vài bước chân.
Đặc biệt bên cạnh lăng mộ cụ có sáu tấm bia mộ hai con chó được chính tay Phan Bội Châu dựng lên. Trong thời gian sống tại Huế, Phan Bội Châu có nuôi hai con chó đặt tên là Ky và Vá, khi nó mất Phan Bội Châu đã lập mộ cho chúng. Con Vá mất ngày 21 tháng 5 năm Giáp Tuất (1934) và con Ky vào năm Đinh Sửu (1936). Trong những sáng tác văn thơ ông cũng có bài viết về lòng trung thành và dành nhiều tình cảm cho hai con vật này. Tờ Trung kỳ tuần báo số 14, ngày 15 tháng 4 năm 1936, Phan Bội Châu có bài viết về con Vá với nghĩa dũng sâu sắc.[21]
Tác phẩm về cách mạng Việt Nam
- Việt Nam Quốc sử khảo (1909)
- Ngục Trung Thư (1913) – Sài Gòn: Nhà xuất bản Tân Việt, 1950
- Lưu Cầu Huyết Lệ Tân Thư (19??)
- Việt Nam vong quốc sử (1905)
- Việt Nam Quốc sử bình diễn ca (1927)
- Cao đẳng Quốc Dân Di Cảo – Huế: Nhà xuất bản Anh-Minh, 1957
- Chủng diêt dự ngôn – Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa hoc xã hội, 1991
- Tân Việt Nam – Hà Nội: Nhà xuất bản Cục lưu trữ nhà nước, 1989
- Thiên Hồ Đế Hồ – Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1978
- Khuyến quốc dân du học ca
- Hải ngoại huyết thư (1906)
- Dĩ cửu niên lai sở trì chủ nghĩa
- Hà thành liệt sĩ ca
- Truyện Lê Thái Tổ
- Tuồng Trưng nữ vương
- Gia huấn ca
- Giác quần thư
- Nam quốc dân tu tri
- Nữ quốc dân tu tri
- Truyện Chân tướng quân (1917)
- Truyện tái sinh sinh
- Truyện Phạm Hồng Thái
Tác phẩm biên khảo, thi ca
- Ký niệm lục
- Vấn đề phụ nữ
- Luận lý vấn đáp
- Sào nam văn tập
- Hậu Trần dật sử – Hà Nội: Nhà xuất bản Văn hóa-thông tin, 1996
- Khổng Học Đăng (19??) – Houston, TX: Nhà xuất bản Xuân Thu, 1986
- Phan Bội Châu Niên Biểu – Sài Gòn: Nhóm nghiên-cứu Sử Địa, 1971
- Phan Bội Châu Toàn Tập – Huế: Nhà xuất bản Thuận hóa: Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, 2001
- Trùng Quang Tâm Sử Hà Nội: Nhà xuất bản Văn học, 1971 [22].
Nhận xét
Phan Bội Châu chủ trương cầu viện Nhật để giúp đánh đuổi Pháp, bởi ông cho rằng người Nhật cùng là người châu Á "máu đỏ da vàng", có cùng kẻ thù chung với người châu Âu "da trắng tóc vàng". Nhưng thực tế, Đế quốc Nhật Bản là một nước đi theo "chủ nghĩa đế quốc quân phiệt", cũng tích cực bành trướng thuộc địa như thực dân châu Âu. Đến thời điểm đó, Nhật Bản đã xâm chiếm và đô hộ Triều Tiên, và chuẩn bị xâm chiếm Trung Quốc. Do vậy chủ trương của Phan Bội Châu là rất khó thành công, và dù có thành công thì Việt Nam sẽ lại phải đối diện với mối nguy mới từ Nhật Bản. Vì lẽ ấy, Nguyễn Ái Quốc dù khâm phục lòng yêu nước của Phan Bội Châu nhưng nhận xét đường lối của ông giống như "Đuổi hổ cửa trước, rước beo cửa sau"[23].
Đương thời, nhà chí sĩ Phan Châu Trinh đã viết về Phan Bội Châu như sau:
Lúc bấy giờ, Phan Bội Châu cũng đã được một luật sư người Pháp tên là Bona ca ngợi rằng:
- Cụ Phan (Phan Bội Châu) là người quả không hổ là kẻ ái quốc, ái quân chân chính. Dầu tôi là người Pháp, đối với cụ Phan tôi cũng phải ngưỡng mộ. Tôi ngưỡng mộ là ngưỡng mộ cái thân thế quang minh, cái tinh thần cao thượng, cái nghị lực bất di, bất khuất đã chứng tỏ ra trong việc làm của cụ.[26]
Tôn Quang Phiệt nhận xét về chủ trương bạo động của Phan Bội Châu như sau[27]:
- Phan Chu trinh hô hào: Không bạo động, bạo động là chết… Phan Chu Trinh đã muốn thực hiện chương trình khai dân trí, xướng dân quyền của dân mình; dân đã khôn ngoan tiến bộ về mọi mặt, đã biết dùng quyền của mình thì mới có thể độc lập được. Tuy nhiên, cứ lấy tư cách một người thân sĩ chân không mà hô hào cải lương thì làm sao mà được toàn dân hưởng ứng, toàn dân thực hiện được; mà toàn dân không hưởng ứng, không thực hiện, thì cải lương với ai?
- Cả hai phái bạo động và cải lương đều thất bại, vì lúc đó nước ta chưa đủ điều kiện chủ quan và khách quan để đuổi được ngoại xâm giành được độc lập. Tuy nhiên, cách mạng võ trang của Phan Bội Châu được người sau noi theo và đã thành công. Các nhà hoạt động cách mạng thường nói “thất bại là mẹ thành công”, trường hợp này rất đúng. Còn chủ trương cải lương của Phan Chu Trinh thì bị thất bại và bị phá sản luôn, sau Phan Chu Trinh những nhà chân chính ái quốc của nước ta không ai đi theo con đường ấy nữa.
Gần đây, trong sách Đại cương cương lịch sử Việt Nam (xuất bản 2006) đã có đoạn viết:
- Theo Phan Bội Châu, chỉ có con đường vũ trang bạo động[28]...Đây là con đường đúng đắn nhất. Tuy nhiên, ông thất bại là vì "không có lực lượng bên trong mà chỉ ỉ lại vào người ngoài thì thật là khó", "ỉ lại vào người thì không thể thành công được"(trích Niên biểu)...Những lời tự phê phán của ông thật sự nghiêm khắc mà cũng vô cùng chính xác!...Mặc dù không giành được thắng lợi, nhưng đường lối bạo động cách mạng đó đã phát động mạnh mẽ tinh thần yêu nước, giải phóng dân tộc của nhân dân Việt. Đó là cống hiến lớn lao của Phan Bội Châu và các tổ chức của ông...[29]
Ngoài sự nghiệp cách mạng, ông còn viết rất nhiều sách báo, và đã được phổ biến sâu rộng trong nhân dân. Trong Từ điển văn học (bộ mới xuất bản 2004), sau khi giới thiệu về ông và sự nghiệp văn chương của ông, cũng đã kết luận rằng:
- Trong lịch sử văn học Việt Nam không dễ gì có nhiều văn chương có sức lay động quần chúng đứng lên đấu tranh cách mạng lớn lao như văn chương của Phan Bội Châu. Ngày nay trong văn chương đó, về tư tưởng và quan niệm, có thể điểm này điểm khác không còn phù hợp, nhưng trái tim chan chứa nhiệt huyết của tác giả vẫn còn nguyên giá trị. Ông là một trong số những nhà văn lớn của văn học Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ 20[30].
Xem thêm
Tham khảo
- ^ Nguyên Huệ, "Phan Bội Châu, người đã viết về thiền sư Thiện Quảng," Tạp chí Văn hóa Nghệ An, truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2014, http://vanhoanghean.com.vn/goc-nhin-van-hoa3/nh%E1%BB%AFng-g%C3%B3c-nh%C3%ACn-v%C4%83n-h%C3%B3a/phan-boi-chau-nguoi-da-viet-ve-thien-su-thien-quang.
- ^ Theo Họ và tên người Việt Nam- PGS.TS Lê Trung Hoa, nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2005).
- ^ a ă Chu Trọng Huyến, "Những chuyến đi và các tên hiệu: Sào Nam, Bội Châu của Phan Văn San," Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An, truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2014, http://www.ngheandost.gov.vn/JournalDetail/ar1912_Nhung_chuyen_di_va_cac_ten_hieu__Sao_Nam,_Boi_Chau_cua_Phan_Van_San.aspx.
- ^ Chương Thâu, "Phan Bội Châu - nhà yêu nước lớn đầu thế kỷ 20," Nhân dân, truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2014, http://www.nhandan.com.vn/vanhoa/chan-dung/item/12646702-.html; Đỗ Hiếu, "Lễ kỷ niệm 100 năm Phong trào Đông Du của cụ Phan Bội Châu," RFA Tiếng Việt, truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2014, http://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/100aniversary_GoEastMovement_DHieu-20050608.html.
- ^ Trường Sơn,Người xưa xử lý sai phạm trong thi cử, Báo ViệtNamNet, 05/06/2007
- ^ Xem Gia Phả Họ Phan, Phần Thứ Hai, Chương V-03
- ^ Năm 1904, Phan Châu Trinh từ quan rồi bí mật sang Quảng Đông (Trung Quốc) gặp Phan Bội Châu, trao đổi ý kiến rồi cùng sang Nhật Bản, tiếp xúc với nhiều nhà chính trị tại đây (trong số đó có Lương Khải Siêu) và xem xét công cuộc duy tân của xứ sở này (theo Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên, Quyển 5, Tập Trung, tr. 429). Ông hoan nghênh việc Phan Bội Châu đưa thanh niên ra nước ngoài học tập, phổ biến tài liệu tuyên truyền giáo dục trong nước, nhưng ông phản đối chủ trương duy trì nền quân chủ, phương pháp bạo động vũ trang và việc mưu cầu ngoại viện. Bởi theo ông, muốn cứu được nước nhà, phải đi theo con đường dân chủ và cải cách xã hội, bằng việc nâng cao dân trí và dân quyền rồi mới có thể mưu tính được việc khác. Tuy nhiên, hai khuynh hướng này song song tồn tại và không đối lập nhau một cách tuyệt đối mà đan xen, hòa lẫn vào nhau, tạo điều kiện cho nhau phát triển. Xem chi tiết ở trang Phong trào Đông Du.
- ^ Theo nhóm Đinh Xuân Lâm, sách đã dẫn, tr. 142.
- ^ Nguyễn Hàm bị đày đi Côn Đảo và mất tại đó năm 1911.
- ^ “Hình tượng « Đông Á bệnh phu » trong văn học duy tân Đông Á, Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX”. Truy cập 15 tháng 2 năm 2015.
- ^ Theo Phan Bội Châu toàn tập, Tập 4. Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1990, tr 178.
- ^ Theo nhóm Đinh Xuân Lâm (sách đã dẫn, tr,. 181).
- ^ Tạp chí Xưa & Nay, số 48, tháng 2 năm 1998, tr.9-10.
- ^ Phạm Hồng Cư (xuất bản năm 2004). “2”. Đại tướng Võ Nguyên Giáp thời trẻ. Việt Nam: Nhà xuất bản Thanh Niên. tr. 11. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ Phan Bội Châu, người đầu tiên treo ảnh Lê-nin ở Việt Nam, Nguyễn Khắc Phê, Ông già Bến Ngự" – Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1987
- ^ Nói tiếp về Phan Bội Châu và Cường Để BBC truy cập 19.05.2013.
- ^ PHAN BỘI CHÂU – NHÀ VĂN HÓA, Nguyễn Đình Chú, Trung tâm Văn hóa học Lý luận và Ứng dụng, Trường Đại học KHXH & NV - ĐHQG Tp. HCM
- ^ “Giải mã những tiên tri kinh ngạc của Trạng Trình”. Báo điện tử VTC News. Truy cập 30 tháng 9 năm 2015.
- ^ Theo Vĩnh Sính trong "Mối liên hệ giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc, 1924-1925 – giới thiệu tài liệu mới phát hiện" thì: "Trong Phan Bội Châu niên biểu, Phan Bội Châu quy cho Nguyễn Thượng Huyền, người được ông nuôi dưỡng ở Hàng Châu, tội mật báo với Pháp để họ bắt cóc ông ở ga Thượng Hải. Tuy nhiên, Kỳ Ngoại hầu Cường Để, trong hồi ký, lại quy cho Lâm Đức Thụ là người chủ mưu (Vĩnh Sính, tr. 242).
- ^ Từ điển văn học (bộ mới), tr. 1378.
- ^ “Bí mật về đôi khuyển trung thành bên mộ cụ Phan Bội Châu”.
- ^ Các bản có đánh dấu (loc) hiện còn lưu trữ.
- ^ Trần Dân Tiên: Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch, Nhà xuất bản.CTQG-Nhà xuất bản.TN, H.1994, tr.12.
- ^ Phan Châu Trinh toàn tập, tập 2, trang 90-91, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2005
- ^ Phan Châu Trinh toàn tập, tập 3, trang 66-68, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2005
- ^ Dẫn theo Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam do Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế biên soạn. Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1992, tr. 773.
- ^ Tuần báo Văn Nghệ TP. Hồ Chí Minh, số 436 và 437
- ^ Vì vậy, Duy Tân hội do Phan Bội Châu và các đồng chí của ông thành lập còn được gọi là Ám xã, khác với phong trào Duy Tân do Phan Châu Trinh đề xướng (1906), được gọi là Minh xã, vì họ hoạt động công khai và không bạo động...
- ^ Theo nhóm Đinh Xuân Lâm, sách đã dẫn, tr. 181-182.
- ^ Lược theo Nguyễn Đình Chú, mục từ Phan Bội Châu trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004, tr. 1380.
Thư mục
- Một phần của bài này được trích dịch từ tài liệu A Country Study: Vietnam của Thư viện Quốc hội của Hoa Kỳ, thuộc phạm vi công cộng.
- GS Phan Khoang, Việt Nam Pháp Thuộc Sử (VNPTS), nxb Đại Nam, Sài Gòn, 1961
- Mạc Định Hoàng Văn Chí, Từ Thực Dân Đến Cộng sản, nxb Chân Trời Mới, Sài Gòn, 1964
- Vĩnh Sính, Mối liên hệ giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc, 1924-1925 – giới thiệu tài liệu mới phát hiện, trong Việt Nam và Nhật Bản giao lưu văn hóa, Nhà xuất bản Văn Nghệ, Tp Hồ Chí Minh, 2001.
- Sophie Quinn-Judge, Nguyen Ai Quoc, The Comintern and the Vietnamese Communist Movement (1919-1941), trong HO CHI MINH The missing years, The University of California Press, California, 2002.
- Gia Phả Họ Phan, Phần Thứ Hai, Chương V-03.
- Đinh Xuân Lâm (chủ biên) - Nguyễn Văn Khánh - Nguyễn Đình Lễ, Đại cương cương lịch sử Việt Nam (Tập 2). Nhà xuất bản Giáo dục, 2006.
Liên kết ngoài
- Phan Bội Châu và bia mộ hai con chó
- Giáo sư sử học Vĩnh Sính viết về Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu
- Phan Bội Châu, từ báo Nhân dân
- Học lại Phan Bội Châu và Phong trào Đông Du, từ BBC Việt ngữ
- Bối cảnh xã hội Việt Nam và Phong trào Đông Du, từ BBC Việt ngữ
- Phan Bội Châu và phong trào Đông Du (tiếng Anh và Pháp)
- Nguyễn Ái Quốc và Phan Bội Châu: Tình nhà, nghĩa nước, báo Quân đội Nhân dân
- Phan Bội Châu
- Chủ tịch Hồ Chí Minh qua những mối quan hệ và gặp gỡ với Phan Bội Châu - Tạp chí Sông Hương
- Phan Bội Châu, người đầu tiên treo ảnh Lê-nin ở Việt Nam - Tiền phong online
- Bức thư Phan Bội Châu gửi Lý Thụy (Nguyễn Ái Quốc) - Ban quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh
- Sinh 1867
- Mất 1940
- Phan Bội Châu
- Người Nghệ An
- Nhà cách mạng Việt Nam
- Nhà văn Việt Nam thời Pháp thuộc
- Duy Tân hội
- Phong trào Đông Du
- Việt Nam Quang phục Hội
- Nhà sử học Việt Nam
- Nhà thơ Việt Nam
- Nhà dân tộc chủ nghĩa Việt Nam
- Anh hùng dân tộc Việt Nam
- Sinh ở Nghệ An
- Sống ở Nghệ An
- Sống ở Huế
- Sống ở Nhật Bản
- Họ Phan Việt Nam

markdown:
# Phan Bội Châu
[Sào Nam](/w/index.php?title=S%C3%A0o_Nam&redirect=no)) [Jump to navigation](#mw-head) [Jump to search](#p-search)
|Phan Bội Châu
|
潘佩珠
|
|![]()
[Húy](/wiki/T%C3%AAn_h%C3%BAy) [Hiệu](/wiki/T%C3%AAn_hi%E1%BB%87u) [Bút danh](/wiki/B%C3%BAt_danh) [26 tháng 12](/wiki/26_th%C3%A1ng_12)năm [1867](/wiki/1867) [Nam Hòa](/w/index.php?title=Nam_H%C3%B2a,_Nam_%C4%90%C3%A0n&action=edit&redlink=1), huyện [Nam Đàn](/wiki/Nam_%C4%90%C3%A0n), tỉnh [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An). [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) [Quốc tịch](/wiki/Qu%E1%BB%91c_t%E1%BB%8Bch) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [Triều đại](/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i) [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)- [Liên bang Đông Dương](/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) **Phan Bội Châu** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 潘佩珠; [1867](/wiki/1867) – [1940](/wiki/1940)) là một danh sĩ và là nhà [cách mạng](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng) [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), hoạt động trong thời kỳ [Pháp thuộc](/wiki/Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c).
## Mục lục
[1 Tên gọi](#Tên_gọi) [2 Thân thế](#Thân_thế) [3 Hoạt động Cách mạng](#Hoạt_động_Cách_mạng) [4 Phan Bội Châu và phong trào cộng sản](#Phan_Bội_Châu_và_phong_trào_cộng_sản) [5 Tưởng niệm và vinh danh](#Tưởng_niệm_và_vinh_danh) [6 Nhận xét](#Nhận_xét) [7 Xem thêm](#Xem_thêm) [8 Tham khảo](#Tham_khảo) [9 Thư mục](#Thư_mục) [10 Liên kết ngoài](#Liên_kết_ngoài)
## Tên gọi
Phan Bội Châu vốn tên là
**Phan Văn San** (潘文珊). Vì San trùng với tên húy vua [1] [Duy Tân](/wiki/Duy_T%C3%A2n)(Vĩnh San) nên phải đổi thành Phan Bội Châu. Hai chữ "bội châu" (佩珠) trong tên của ông lấy từ câu: "城中蛾眉女珠佩何珊珊 [Thành trung nga mi nữ châu bội hà san san]." [[2]](#cite_note-2) [[3]](#cite_note-ngheandost.gov.vn-3)
Ông có hiệu là Hải Thụ, về sau đổi là Sào Nam. Tên gọi
**Sào Nam** (巢南) được lấy từ câu "越鳥巢南枝 [Việt điểu sào nam chi nghĩa là Chim Việt làm tổ cành Nam]." Phan Bội Châu còn có nhiều biệt hiệu và bút danh khác như [3] **Thị Hán**(是漢), Phan Giải San, Sào Nam Tử, Hạo Sinh, Hiếu Hán vân vân. [[4]](#cite_note-4)
## Thân thế
Phan Bội Châu sinh ngày
[26 tháng 12](/wiki/26_th%C3%A1ng_12) năm [1867](/wiki/1867) tại làng Đan Nhiễm, xã [Nam Hòa](/w/index.php?title=Nam_H%C3%B2a,_Nam_%C4%90%C3%A0n,_Ngh%E1%BB%87_An&action=edit&redlink=1), huyện [Nam Đàn](/wiki/Nam_%C4%90%C3%A0n), tỉnh [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An).
Cha ông là Phan Văn Phổ, mẹ là Nguyễn Thị Nhàn. Ông nổi tiếng thông minh từ bé, năm 6 tuổi học 3 ngày thuộc hết
*, 7 tuổi ông đã đọc hiểu sách Tam Tự Kinh* *, 13 tuổi ông thi đỗ đầu huyện.* [Luận Ngữ](/wiki/Lu%E1%BA%ADn_ng%E1%BB%AF)
Thuở thiếu thời ông đã sớm có lòng yêu nước. Năm 17 tuổi, ông viết bài "
[Hịch Bình Tây Thu Bắc](/w/index.php?title=H%E1%BB%8Bch_B%C3%ACnh_T%C3%A2y_Thu_B%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1)" đem dán ở [cây đa](/wiki/%C4%90a) đầu làng để hưởng ứng việc [Bắc Kỳ](/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3) khởi nghĩa kháng [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p). Năm 19 tuổi ( [1885](/wiki/1885)), ông cùng bạn là Trần Văn Lương lập đội "Sĩ tử [Cần Vương](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng)" (hơn 60 người) chống Pháp, nhưng bị đối phương kéo tới khủng bố nên phải giải tán.
Gia cảnh khó khăn, ông đi dạy học kiếm sống và học thi. Khoa thi năm Đinh Dậu (1897) ông đã lọt vào trường nhì nhưng bạn ông là Trần Văn Lương đã cho vào tráp mấy cuốn sách nhưng ông không hề biết nên ông bị khép tội
*hoài hiệp văn tự* (mang văn tự trong áo) nên bị kết án *chung thân bất đắc ứng thí* (suốt đời không được dự thi). [[5]](#cite_note-5)
Sau cái án này, Phan Bội Châu vào
[Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF) dạy học, do mến tài ông nên các quan đã xin vua [Thành Thái](/wiki/Th%C3%A0nh_Th%C3%A1i) xóa án. Nhờ vậy, ngay khoa thi hương tiếp theo, năm [Canh Tý](/wiki/Canh_T%C3%BD) ( [1900](/wiki/1900)), ông đã đậu đầu (Giải nguyên) ở trường thi [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) . [6]
## Hoạt động Cách mạng
### Lập Duy Tân hội, sang Nhật cầu viện
*Bài chính:* [Duy Tân hội](/wiki/Duy_T%C3%A2n_h%E1%BB%99i)
Trong vòng 5 năm sau khi đỗ Giải nguyên, Phan Bội Châu bôn ba khắp nước
[Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) kết giao với các nhà yêu nước như [Phan Chu Trinh](/wiki/Phan_Ch%C3%A2u_Trinh) , [7] [Huỳnh Thúc Kháng](/wiki/Hu%E1%BB%B3nh_Th%C3%BAc_Kh%C3%A1ng), [Trần Quý Cáp](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%C3%BD_C%C3%A1p), [Nguyễn Thượng Hiền](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hi%E1%BB%81n), Nguyễn Hàm (tức [Tiểu La](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ti%E1%BB%83u_La)Nguyễn Thành), [Đặng Nguyên Cẩn](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Nguy%C3%AAn_C%E1%BA%A9n), [Ngô Đức Kế](/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%E1%BB%A9c_K%E1%BA%BF), [Đặng Thái Thân](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%C3%A1i_Th%C3%A2n), [Hồ Sĩ Kiện](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_S%C4%A9_Ki%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), [Lê Huân](/w/index.php?title=L%C3%AA_Hu%C3%A2n&action=edit&redlink=1), [Nguyễn Quyền](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Quy%E1%BB%81n), [Võ Hoành](/w/index.php?title=V%C3%B5_Ho%C3%A0nh&action=edit&redlink=1), [Lê Đại](/wiki/L%C3%AA_%C4%90%E1%BA%A1i),...
Phan Bộ Châu đả kích việc thực dân Pháp cấm giảng dạy lịch sử Việt Nam mà thay vào đó là lịch sử Pháp, nhằm dụng ý xóa bỏ những ảnh hưởng của văn hóa truyền thống Việt Nam, truyền bá văn hóa Pháp nhằm đồng hóa người Việt; đồng thời đào tạo ra một tầng lớp công chức và chuyên viên phục vụ cho nền cai trị và công cuộc khai thác thuộc địa của Pháp. Năm 1905, Phan Bội Châu chỉ trích nền giáo dục của thực dân Pháp ở thuộc địa là
*"chỉ dạy người Việt viết văn Pháp, nói tiếng Pháp, tạm thời làm nô lệ cho Pháp"*.
Năm
[1904](/wiki/1904), ông cùng Nguyễn Hàm và khoảng 20 đồng chí khác thành lập [Duy Tân hội](/wiki/Duy_T%C3%A2n_h%E1%BB%99i) ở [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam) để đánh đuổi Pháp, chọn Kỳ Ngoại hầu [Cường Để](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%83) - một người thuộc dòng dõi [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) - làm hội chủ.
Năm
[1905](/wiki/1905), ông cùng [Đặng Tử Kính](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_T%E1%BB%AD_K%C3%ADnh) và [Tăng Bạt Hổ](/wiki/T%C4%83ng_B%E1%BA%A1t_H%E1%BB%95) sang [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) rồi sang [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), để cầu viện Nhật giúp Duy Tân hội đánh đuổi Pháp. Tại [Nhật](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), ông gặp [Lương Khải Siêu](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Kh%E1%BA%A3i_Si%C3%AAu), một nhà cách mạng người [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), và được khuyên là nên dùng thơ văn (nghe lời Phan Bội Châu viết [Việt Nam vong quốc sử](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_vong_qu%E1%BB%91c_s%E1%BB%AD)) để thức tỉnh lòng yêu nước của nhân dân Việt Nam. Lại nghe hai nhân vật quan trọng của Đảng Tiến Bộ đang cầm quyền ở Nhật Bản, là [Ōkuma Shigenobu](/wiki/%C5%8Ckuma_Shigenobu) (Bá tước *Ôi Trọng Tín*) và Thủ tướng [Inukai Tsuyoshi](/wiki/Inukai_Tsuyoshi) ( *Khuyển Dưỡng Nghị*) khuyên là nên cổ động thanh niên ra nước ngoài học tập để sau này về giúp nước. [Tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [1905](/wiki/1905), Phan Bội Châu cùng Đặng Tử Kính mang theo một số sách *Việt Nam vong quốc sử* về nước. [Tháng 8](/wiki/Th%C3%A1ng_t%C3%A1m) năm 1905 tại [Hà Tĩnh](/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh), ông và các đồng chí nồng cốt trong Duy Tân hội bàn bạc rồi đưa ra kế hoạch hành động đó là:
- Nhanh chóng đưa Kỳ Ngoại hầu
[Cường Để](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%83)ra nước ngoài.
- Lập các hội nông, hội buôn, hội học để tập hợp quần chúng và để có tài chánh cho hội.
- Chọn một số thanh niên thông minh hiếu học, chịu được gian khổ, đưa đi học ở nước ngoài
. [[8]](#cite_note-8)
### Phát động phong trào Đông Du
![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF.jpg/220px-T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF.jpg/220px-T%C6%B0%E1%BB%A3ng_Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF.jpg)
[đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng)Phan Bội Châu tại công viên số 19 [Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95), bên [cầu Trường Tiền](/wiki/C%E1%BA%A7u_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ti%E1%BB%81n), TP [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF)(trước đây, tượng được đặt trong khuôn viên nhà lưu niệm ông) *Bài chính:* [Phong trào Đông Du](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_%C4%90%C3%B4ng_Du)
Trong ba nhiệm vụ trên, thì nhiệm vụ thứ ba hết sức quan trọng và bí mật, nên Duy Tân hội đã cử Phan Bội Châu và Nguyễn Hàm tự định liệu. Sau đó, phong trào Đông Du được hai ông phát động, được đông đảo người dân ở cả ba kỳ tham gia và ủng hộ, nhất là ở
[Nam Kỳ](/wiki/Nam_K%E1%BB%B3). [Tháng 10](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di) năm [1905](/wiki/1905), Phan Bội Châu trở lại Nhật Bản cùng với ba thanh niên, sau đó lại có thêm 45 người nữa. Năm [1906](/wiki/1906), [Cường Để](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%83) qua Nhật, được bố trí vào học trường Chấn Võ. Kể từ đó cho đến năm [1908](/wiki/1908), số học sinh sang Nhật Bản du học lên tới khoảng 200 người, sinh hoạt chung trong một tổ chức có quy củ gọi là *Cống hiến hội*... [Tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_ba) năm [1908](/wiki/1908), phong trào "cự sưu khất thuế" (tức [phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_ch%E1%BB%91ng_s%C6%B0u_thu%E1%BA%BF_Trung_K%E1%BB%B3_(1908)) nổi lên rầm rộ ở [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam) rồi nhanh chóng lan ra các tỉnh khác. Bị thực dân Pháp đưa quân đàn áp, nhiều hội viên trong [phong trào Duy Tân](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Duy_T%C3%A2n) và Duy Tân hội bị bắt, trong số đó có Nguyễn Hàm, một yếu nhân của hội . [9]
Mất mát này chưa kịp khắc phục, thì hai phái viên của hội là Hoàng Quang Thanh và Đặng Bỉnh Thành lại bị Pháp đón bắt được khi từ Nhật về
[Nam Kỳ](/wiki/Nam_K%E1%BB%B3) nhận tiền quyên góp cho phong trào Đông Du. Tiếp theo nữa là Pháp và Nhật vừa ký với nhau một hiệp ước ( [tháng 9](/wiki/Th%C3%A1ng_ch%C3%ADn) năm [1908](/wiki/1908)), theo đó chính phủ Nhật ra lệnh trục xuất các du học sinh [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) ra khỏi đất Nhật. [Tháng 3](/wiki/Th%C3%A1ng_ba) năm [1909](/wiki/1909), [Cường Để](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%83) và Phan Bội Châu cũng bị trục xuất. Đến đây, phong trào Đông Du mà Phan Bội Châu và các thành viên khác đã dày công xây dựng hoàn toàn tan rã, kết thúc một hoạt động quan trọng của hội.
Trong "cuộc bút đàm đẫm lệ" giữa Phan Bội Châu và
[Lương Khải Siêu](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Kh%E1%BA%A3i_Si%C3%AAu) là lời cảnh báo không nên "cầu viện" Nhật để giành độc lập vì theo Lương Khải Siêu, *"Mưu ấy sợ không tốt. Quân Nhật đã một lần vào nước, quyết không lý gì đuổi nó ra được"*. Và đến năm 1909, do thỏa thuận giữa Nhật và Pháp, các du học sinh Việt Nam đồng loạt bị trục xuất khỏi nước Nhật. Điều này giải thích tại sao trong các tự thuật, hồi ức viết về sau như [Ngục trung thư](/wiki/Ng%E1%BB%A5c_trung_th%C6%B0), [Phan Bội Châu niên biểu](/w/index.php?title=Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u_ni%C3%AAn_bi%E1%BB%83u&action=edit&redlink=1), Phan Bội Châu đã không có chỗ nào nhắc đến tác phẩm [Á tế Á ca](/w/index.php?title=%C3%81_t%E1%BA%BF_%C3%81_ca&action=edit&redlink=1), bài thơ từng hết lời ca ngợi Nhật Bản . [10]
Lúc này, ở nhiều nơi trong nước, mọi hoạt động quyên góp tài chính và chuẩn bị vũ trang bạo động của Duy Tân hội cũng bị thực dân cho quân đến đàn áp dữ dội. Những người sống sót sau các đợt khủng bố đều phải nằm im, hoặc vượt biên sang
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Xiêm La](/wiki/Xi%C3%AAm), Lào để mưu tính kế lâu dài.
Cuối năm
[1910](/wiki/1910), Phan Bội Châu chuyển một đại bộ phận hội viên (trong đó có khoảng 50 thanh niên) ở Quảng Đông về xây dựng căn cứ địa ở Bạn Thầm ( [Xiêm La](/wiki/Xi%C3%AAm)). Tại đây, họ cùng nhau cày cấy, học tập và luyện tập võ nghệ để chuẩn bị cho một kế hoạch phục quốc sau này.
Thượng tuần
[tháng 5](/wiki/Th%C3%A1ng_n%C4%83m) năm [Nhâm Tý](/wiki/Nh%C3%A2m_T%C3%BD) ( [tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [1912](/wiki/1912)), trong cuộc "Đại hội nghị" tại từ đường nhà [Lưu Vĩnh Phúc](/wiki/L%C6%B0u_V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc) ở [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) ( [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)), có đông đủ đại biểu khắp ba kỳ đã quyết định giải tán Duy Tân hội và thành lập [Việt Nam Quang phục Hội](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_Quang_ph%E1%BB%A5c_H%E1%BB%99i), tức thay đổi tôn chỉ từ chủ nghĩa quân chủ sang chủ nghĩa dân chủ để *đánh đuổi quân Pháp, khôi phục Việt Nam, thành lập nước Cộng hòa Dân quốc kiến lập Việt Nam* , đáp ứng tình hình chuyển biến mới trên trường quốc tế. [11]
### Hoạt động ở Trung Quốc
Mặc dù thay đổi tôn chỉ, nhưng Phan Bội Châu vẫn duy trì Kỳ Ngoại hầu
[Cường Để](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%83) trong vai trò chủ tịch chính phủ lâm thời [Việt Nam Quang phục Hội](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_Quang_ph%E1%BB%A5c_H%E1%BB%99i), nhằm tranh thủ sự ủng hộ của nhân dân trong nước.
Sau đó,
[Việt Nam Quang phục Hội](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_Quang_ph%E1%BB%A5c_H%E1%BB%99i) cử một số hội viên về nước để trừ khử một vài viên chức Pháp và cộng sự đắc lực của họ, nhằm "đánh thức đồng bào", "kêu gọi hồn nước". Các cuộc bạo động bằng tạc đạn tuy xảy ra lẻ tẻ, nhưng vẫn khuấy động được dư luận trong và ngoài nước, làm nhà cầm quyền Pháp tăng cường khủng bố, khiến nhiều người bị bắt và bị giết. Bị kết tội chủ mưu, Phan Bội Châu và Cường Để bị [thực dân Pháp](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_Ph%C3%A1p) cùng với [Nam triều](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) kết án tử hình vắng mặt.
Năm
[1913](/wiki/1913), thực dân Pháp cử người đến Quảng Đông "mặc cả" với Tổng đốc Long Tế Quang yêu cầu bắt Phan Bội Châu và các yếu nhân của hội. Ngày 24 [tháng 12](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_hai) năm [1913](/wiki/1913), Phan Bội Châu bị bắt. Nhưng nhờ [Nguyễn Thượng Hiền](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hi%E1%BB%81n) lúc bấy giờ đang ở [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) vận động, nên Long Tế Quang không thể giao nộp ông cho Pháp, mà chỉ đưa giam vào nhà tù [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), mãi đến [tháng 2](/wiki/Th%C3%A1ng_hai) năm [1917](/wiki/1917), ông mới được giải thoát . [12]
Ra tù, Phan Bội Châu lại tiếp tục hoạt động
[cách mạng](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng). Năm [1922](/wiki/1922), phỏng theo [Trung Quốc Quốc dân Đảng](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_Qu%E1%BB%91c_d%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng) của [Tôn Trung Sơn](/wiki/T%C3%B4n_D%E1%BA%ADt_Ti%C3%AAn), ông định cải tổ [Việt Nam Quang phục Hội](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_Quang_ph%E1%BB%A5c_H%E1%BB%99i) thành [Đảng Quốc dân Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_Qu%E1%BB%91c_d%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng). Được [Nguyễn Ái Quốc](/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) (lúc này đang làm Ủy viên Đông phương bộ, phụ trách Cục phương Nam của [Quốc tế cộng sản](/wiki/Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n)) góp ý, Phan Bội Châu định thay đổi đường lối theo hướng [xã hội chủ nghĩa](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a), nhưng chưa kịp cải tổ thì ông bị bắt cóc ngày 30 [tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [1925](/wiki/1925).
## Phan Bội Châu và phong trào cộng sản
Đại tướng
[Võ Nguyên Giáp](/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) nói chuyện trong lễ kỷ niệm 130 năm ngày sinh của Phan Bội Châu tại Hà Nội ngày 26/12/1997, đã cho biết trong nhà của Phan Bội Châu có treo ở giữa tấm ảnh của [Lenin](/wiki/Lenin). Trước đó từ lâu khi còn ở Trung Quốc, Phan Bội Châu còn viết một cuốn tiểu sử Lenin. [[13]](#cite_note-13)
Trung tướng Phạm Hồng Cư, bạn thân của Đại tướng
[Võ Nguyên Giáp](/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p) trong sách * cộng tác với phu nhân của Đại tướng Võ Nguyên Giáp là bà Đại tướng Võ Nguyên Giáp thời trẻ* [Đặng Bích Hà](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7ng_B%C3%ADch_H%C3%A0&action=edit&redlink=1), đã kể lại thời kỳ thiếu niên của Đại tướng Võ Nguyên Giáp khi thăm "ông già Bến Ngự" đang bị Pháp giam lỏng tại Huế, trong nhà Phan Bội Châu treo ba bức ảnh: [Thích-ca Mâu-ni](/wiki/Th%C3%ADch-ca_M%C3%A2u-ni), [Tôn Trung Sơn](/wiki/T%C3%B4n_Trung_S%C6%A1n), [Lenin](/wiki/Lenin). Ba bức ảnh này nói lên phần nào quan điểm triết học và chính trị của ông. [[14]](#cite_note-14)
Trong hồi ký
*Ngôi nhà Bến Ngự và con đò sông Hương*, nhà báo [Tạ Quang Đạm](/w/index.php?title=T%E1%BA%A1_Quang_%C4%90%E1%BA%A1m&action=edit&redlink=1) (em giáo sư [Tạ Quang Bửu](/wiki/T%E1%BA%A1_Quang_B%E1%BB%ADu)), người đã sống chung với Phan Bội Châu một năm (để học [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) và làm [thư ký](/wiki/Th%C6%B0_k%C3%BD) cho ông), sau khi Phan Bội Châu an trí tại căn nhà tranh đầu dốc Bến Ngự (Huế), đã kể lại rằng trên tường căn nhà tranh 3 gian - nơi ở và cũng là nơi ông dạy học - có treo nhiều tranh ảnh, trong đó ấn tượng nhất là bức chân dung Lenin được treo trang trọng trên bức tường mặt trước gần sát trần nhà. Có lẽ là một bức họa vẽ theo một bức tượng kiểu huy hiệu. Dưới chân dung có hai chữ Hán: [Liệt Ninh](/wiki/Lenin) (Lenin). [[15]](#cite_note-15)
Giáo sư sử Nguyễn Thế Anh, hiện sống tại Pháp cho biết, ông không tìm thấy bằng chứng rằng Phan Bội Châu có xu hướng ủng hộ phong trào cộng sản. Nhất là khi, theo ý ông, tờ báo Tiếng Dân của cụ Huỳnh Thúc Kháng mà Phan Bội Châu có cộng tác đã lên án cách thức tiêu diệt trí thức của phong trào
[Xô Viết Nghệ Tĩnh](/wiki/X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt_Ngh%E1%BB%87_T%C4%A9nh) . [16]
Giáo sư
[Nguyễn Đình Chú](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Ch%C3%BA) thì cho biết Phan Bội Châu đón nhận học thuyết Marx từ tư cách nhà [văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) hơn là nhà [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B). Phan Bội Châu vừa ca ngợi [Marx](/wiki/Marx), Lenin, vừa ca ngợi [Khổng](/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD), [Mạnh](/wiki/M%E1%BA%A1nh_T%E1%BB%AD), Tôn Trung Sơn, [Gandhi](/wiki/Gandhi), Rousseau, Montesquieu. Phan Bội Châu từng viết quyển sách hơn 50 trang * trong thời gian 1928-1934 để giới thiệu Xã hội chủ nghĩa* [chủ nghĩa Marx](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Marx), giới thiệu nội dung chủ yếu của học thuyết Marxist như: thặng dư giá trị, giai cấp đấu tranh, lao động chuyên chính, kinh tế học, phương pháp xã hội cách mạng, tư bản luận. Phan Bội Châu đã kết luận: *"Ở trong các nhà xã hội học, ông (Marx) thật đáng là một vị tiên sư, sở dĩ chúng ta nghiên cứu xã hội chủ nghĩa, chỉ cần nghiên cứu Mã Khắc Tư (Marx) chủ nghĩa là xong rồi"*. Phan Bội Châu còn viết *"Lược truyện Liệt Ninh, vĩ nhân của nước Nga đỏ"*viết in trên Binh sự tạp chí, Hàng Châu, Trung Quốc năm 1921. [[17]](#cite_note-17)
### Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc
Tại vùng Nghệ Tĩnh, người ta đã lưu truyền những câu sấm của
[Trạng Trình](/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_Tr%C3%ACnh) như sau: *"Đụn Sơn phân giải/ Bò Đái thất thanh/ Thủy đáo Lam thành/ Nam Đàn sinh thánh"'* (Khi núi Đụn chẻ đôi, khe Bò Đái mất tiếng, sông Lam khoét vào chân núi Lam Thành, đất Nam Đàn sẽ sinh ra bậc thánh nhân). Sau phong trào [Xô viết Nghệ Tĩnh](/wiki/X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Ngh%E1%BB%87_T%C4%A9nh), câu sấm này được nhắc lại và bàn tán. Lúc đó, [khe Bò Đái](/wiki/Thi%C3%AAn_Nh%E1%BA%ABn) cũng đã ngừng chảy, tiếng suối chảy ở khe không còn nghe được nữa, do đó người dân càng tin và chờ đợi. Trong một cuộc gặp giữa Phan Bội Châu (lúc này đã bị Pháp bắt và quản thúc) với [Đào Duy Anh](/wiki/%C4%90%C3%A0o_Duy_Anh) và nhà nho [Trần Lê Hữu](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_L%C3%AA_H%E1%BB%AFu&action=edit&redlink=1), ông Hữu có hỏi: *"Thưa cụ Phan, "Bò Đái thất thanh, Nam Đàn sinh thánh" chẳng phải là cụ hay sao? Cụ còn thất bại nữa là người khác!"*. Phan Bội Châu đáp: *"Kể cái nghề cử tử xưa kia tôi cũng có tiếng thật. Dân ra thường có thói trọng người văn học và gán cho người ta tiếng nọ tiếng kia. Nhưng nếu Nam Đàn có thánh thực thì chính là ông Nguyễn Ái Quốc chứ chẳng phải ai khác"* . [[18]](#cite_note-18)
### Bị Pháp bắt và an trí
Ngày 30
[tháng 6](/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm [1925](/wiki/1925), ông bị thực dân Pháp bắt cóc tại [19] [Thượng Hải](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i)giải về nước xử án tù chung thân, mặc dù trước đó ( [1912](/wiki/1912)) ông đã bị đối phương kết án vắng mặt . Trước phong trào đấu tranh của nhân dân cả nước đòi thả Phan Bội Châu, và nhờ sự can thiệp của Toàn quyền Varenne, ông được về an trí tại Bến Ngự ( [[20]](#cite_note-20) [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF)). Trong 15 năm cuối đời, ông (lúc bấy giờ được gọi là **Ông già Bến Ngự**) vẫn giữ trọn phẩm cách cao khiết, không ngừng tuyên truyền tinh thần yêu nước bằng văn thơ, nên rất được nhân dân yếu mến.
Phan Bội Châu mất ngày
[29 tháng 12](/wiki/29_th%C3%A1ng_12) năm [1940](/wiki/1940) tại [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF).
## Tưởng niệm và vinh danh
Hiện tên ông đã được đặt cho nhiều trường học và nhiều con đường trên cả nước, trong đó có trường chuyên của tỉnh
[Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) và một con phố lớn tại [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Hạ Long](/wiki/H%E1%BA%A1_Long_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)).
Tại
[Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF), khu di tích, tưởng niệm Phan Bội Châu tọa lạc trên con đường cùng tên (119 Phan Bội Châu, [Thành phố Huế](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Hu%E1%BA%BF), [Thừa Thiên - Huế](/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF)). Lăng mộ cùng với mái nhà tranh nhỏ nơi cụ từng sống, cách nhau chỉ vài bước chân.
Đặc biệt bên cạnh lăng mộ cụ có sáu tấm bia mộ hai con chó được chính tay Phan Bội Châu dựng lên. Trong thời gian sống tại Huế, Phan Bội Châu có nuôi hai con chó đặt tên là Ky và Vá, khi nó mất Phan Bội Châu đã lập mộ cho chúng. Con Vá mất ngày 21 tháng 5 năm Giáp Tuất (1934) và con Ky vào năm Đinh Sửu (1936). Trong những sáng tác văn thơ ông cũng có bài viết về lòng trung thành và dành nhiều tình cảm cho hai con vật này. Tờ Trung kỳ tuần báo số 14, ngày 15 tháng 4 năm 1936, Phan Bội Châu có bài viết về con Vá với nghĩa dũng sâu sắc.
[[21]](#cite_note-21)
### Tác phẩm về cách mạng Việt Nam
*(1909)* [Việt Nam Quốc sử khảo](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_qu%E1%BB%91c_s%E1%BB%AD_kh%E1%BA%A3o) *(1913) – Sài Gòn: Nhà xuất bản Tân Việt, 1950* [Ngục Trung Thư](/wiki/Ng%E1%BB%A5c_trung_th%C6%B0) *(19??)* [Lưu Cầu Huyết Lệ Tân Thư](/wiki/L%C6%B0u_C%E1%BA%A7u_huy%E1%BA%BFt_l%E1%BB%87_t%C3%A2n_th%C6%B0) *(1905)* [Việt Nam vong quốc sử](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_vong_qu%E1%BB%91c_s%E1%BB%AD) *Việt Nam Quốc sử bình diễn ca*(1927) *Cao đẳng Quốc Dân Di Cảo*– Huế: Nhà xuất bản Anh-Minh, 1957 *Chủng diêt dự ngôn*– Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa hoc xã hội, 1991 *Tân Việt Nam*– Hà Nội: Nhà xuất bản Cục lưu trữ nhà nước, 1989 *Thiên Hồ Đế Hồ*– Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1978 *Khuyến quốc dân du học ca* *(1906)* [Hải ngoại huyết thư](http://vi.wikisource.org/wiki/Hải_ngoại_huyết_thư) *Dĩ cửu niên lai sở trì chủ nghĩa* *Hà thành liệt sĩ ca* *Truyện Lê Thái Tổ* *Tuồng Trưng nữ vương* *Gia huấn ca* *Giác quần thư* *Nam quốc dân tu tri* *Nữ quốc dân tu tri* *(1917)* [Truyện Chân tướng quân](/wiki/Truy%E1%BB%87n_Ch%C3%A2n_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_qu%C3%A2n) *Truyện tái sinh sinh* *Truyện Phạm Hồng Thái*
### Tác phẩm biên khảo, thi ca
*Ký niệm lục* *Vấn đề phụ nữ* *Luận lý vấn đáp* *Sào nam văn tập* *– Hà Nội: Nhà xuất bản Văn hóa-thông tin, 1996* [Hậu Trần dật sử](/w/index.php?title=H%E1%BA%ADu_Tr%E1%BA%A7n_d%E1%BA%ADt_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) *Khổng Học Đăng*(19??) – Houston, TX: Nhà xuất bản Xuân Thu, 1986 *Phan Bội Châu Niên Biểu*– Sài Gòn: Nhóm nghiên-cứu Sử Địa, 1971 *Phan Bội Châu Toàn Tập*– Huế: Nhà xuất bản Thuận hóa: Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây, 2001 *Trùng Quang Tâm Sử*Hà Nội: Nhà xuất bản Văn học, 1971 . [[22]](#cite_note-22)
## Nhận xét
Phan Bội Châu chủ trương cầu viện
[Nhật](/wiki/Nh%E1%BA%ADt) để giúp đánh đuổi [Pháp](/wiki/Th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_Ph%C3%A1p), bởi ông cho rằng người Nhật cùng là người [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) "máu đỏ da vàng", có cùng kẻ thù chung với người [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) "da trắng tóc vàng". Nhưng thực tế, [Đế quốc Nhật Bản](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) là một nước đi theo "chủ nghĩa đế quốc quân phiệt", cũng tích cực bành trướng thuộc địa như thực dân châu Âu. Đến thời điểm đó, Nhật Bản đã xâm chiếm và đô hộ [Triều Tiên](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), và chuẩn bị xâm chiếm [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Do vậy chủ trương của Phan Bội Châu là rất khó thành công, và dù có thành công thì [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) sẽ lại phải đối diện với mối nguy mới từ Nhật Bản. Vì lẽ ấy, [Nguyễn Ái Quốc](/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) dù khâm phục lòng yêu nước của Phan Bội Châu nhưng nhận xét đường lối của ông giống như *"Đuổi hổ cửa trước, rước beo cửa sau"* . [23]
Đương thời, nhà chí sĩ
[Phan Châu Trinh](/wiki/Phan_Ch%C3%A2u_Trinh) đã viết về Phan Bội Châu như sau:
|“||
|Phan Bội Châu nhận hẳn rằng người Pháp quyết không có thiệt lòng khai hóa cho người Nam, nên nói việc khai hóa, trước phải tìm cách đánh đổ chính phủ Pháp, mà muốn đánh đổ chính phủ Pháp, không nhờ cậy thế lực một nước mạnh ngoài, thì tự người Nam không làm gì được. Hiện nay nước mạnh duy có Nhật Bản là nước đồng văn đồng chủng nên cầu viện với Nhật Bản...Tôi bác cái thuyết trên của Sào Quân, lấy lẽ rằng, người nước Nam chui rúc dưới chính thể chuyên chế đã trên ngàn năm, chưa có tư cách quốc dân độc lập, dẫu có cậy sức nước ngoài, chỉ diễn cái trò "đổi chủ làm đầy tớ thứ hai", không có ích gì. Vả lại, nước Pháp là một nước làm tiền đạo văn minh cả hoàn cầu, nay hiện bảo hộ nước ta, mình nhân đó mà học theo, chuyên dụng tâm về mặt khai trí trị sinh các việc thực dụng. Dân trí đã mở, trình độ một ngày một cao tức là cái nền độc lập ngày sau ở đấy. Còn theo chính kiến "cậy sức nước ngoài" thì nó quanh co khúc chiết, mình không tự lập, ai là kẻ cứu mình, Triều Tiên, Đài Loan, cái gương rõ ràng, người Nhật chắc gì hơn người Pháp...Sào Quân không nghe, cũng không nhận là phải, phủi áo ra đi, làm theo ý kiến mình. |”|
|—
|
|“||
|Phan Bội Châu là người rất có chí khí, có nghị lực, nhẫn nhục, dám làm; có điều tin vào thì không chịu bỏ, dẫu có sấm sét cũng không đổi. Nay sĩ phu khắp nước chưa ai có thể ví với ông ấy. Tiếc thay học thuật không rành, thời thế không rõ, thích dùng quyền thuật, tự dối mình dối người, ngoan cố không đổi. Lớn lời không ai bì, hãm quốc dân vào đất chết, cam chịu tiếng ác mà không tự biết. Tuy nhiên ông ấy vừa hiêu hiêu tự cho là người yêu quốc dân, từ nay về sau ông ấy càng hăng hái nói ra...
|”|
|—
|
Lúc bấy giờ, Phan Bội Châu cũng đã được một luật sư
[người Pháp](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p) tên là Bona ca ngợi rằng: *Cụ Phan (Phan Bội Châu) là người quả không hổ là kẻ ái quốc, ái quân chân chính. Dầu tôi là người Pháp, đối với cụ Phan tôi cũng phải ngưỡng mộ. Tôi ngưỡng mộ là ngưỡng mộ cái thân thế quang minh, cái tinh thần cao thượng, cái nghị lực bất di, bất khuất đã chứng tỏ ra trong việc làm của cụ.* [[26]](#cite_note-26) [Tôn Quang Phiệt](/wiki/T%C3%B4n_Quang_Phi%E1%BB%87t) nhận xét về chủ trương bạo động của Phan Bội Châu như sau : [27] *Phan Chu trinh hô hào: Không bạo động, bạo động là chết… Phan Chu Trinh đã muốn thực hiện chương trình khai dân trí, xướng dân quyền của dân mình; dân đã khôn ngoan tiến bộ về mọi mặt, đã biết dùng quyền của mình thì mới có thể độc lập được. Tuy nhiên, cứ lấy tư cách một người thân sĩ chân không mà hô hào cải lương thì làm sao mà được toàn dân hưởng ứng, toàn dân thực hiện được; mà toàn dân không hưởng ứng, không thực hiện, thì cải lương với ai?* *Cả hai phái bạo động và cải lương đều thất bại, vì lúc đó nước ta chưa đủ điều kiện chủ quan và khách quan để đuổi được ngoại xâm giành được độc lập. Tuy nhiên, cách mạng võ trang của Phan Bội Châu được người sau noi theo và đã thành công. Các nhà hoạt động cách mạng thường nói “thất bại là mẹ thành công”, trường hợp này rất đúng. Còn chủ trương cải lương của Phan Chu Trinh thì bị thất bại và bị phá sản luôn, sau Phan Chu Trinh những nhà chân chính ái quốc của nước ta không ai đi theo con đường ấy nữa.*
Gần đây, trong sách
*Đại cương cương lịch sử Việt Nam* (xuất bản 2006) đã có đoạn viết: *Theo Phan Bội Châu, chỉ có con đường vũ trang bạo động*Niên biểu ...Đây là con đường đúng đắn nhất. Tuy nhiên, ông thất bại là vì "không có lực lượng bên trong mà chỉ ỉ lại vào người ngoài thì thật là khó", "ỉ lại vào người thì không thể thành công được"(trích [[28]](#cite_note-28) *)...Những lời tự phê phán của ông thật sự nghiêm khắc mà cũng vô cùng chính xác!...Mặc dù không giành được thắng lợi, nhưng đường lối bạo động cách mạng đó đã phát động mạnh mẽ tinh thần yêu nước, giải phóng dân tộc của nhân dân Việt. Đó là cống hiến lớn lao của Phan Bội Châu và các tổ chức của ông...* [[29]](#cite_note-29)
Ngoài sự nghiệp cách mạng, ông còn viết rất nhiều sách báo, và đã được phổ biến sâu rộng trong nhân dân. Trong
*Từ điển văn học* (bộ mới xuất bản [2004](/wiki/2004)), sau khi giới thiệu về ông và sự nghiệp văn chương của ông, cũng đã kết luận rằng: *Trong* [lịch sử](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) [văn học Việt Nam](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam)không dễ gì có nhiều văn chương có sức lay động quần chúng đứng lên đấu tranh cách mạng lớn lao như văn chương của Phan Bội Châu. Ngày nay trong văn chương đó, về tư tưởng và quan niệm, có thể điểm này điểm khác không còn phù hợp, nhưng trái tim chan chứa nhiệt huyết của tác giả vẫn còn nguyên giá trị. Ông là một trong số những nhà văn lớn của văn học Việt Nam trong nửa đầu [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) . [[30]](#cite_note-30)
## Xem thêm
## Tham khảo
**Nguyên Huệ, "Phan Bội Châu, người đã viết về thiền sư Thiện Quảng," Tạp chí Văn hóa Nghệ An, truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2014,** [^](#cite_ref-1) [http://vanhoanghean.com.vn/goc-nhin-van-hoa3/nh%E1%BB%AFng-g%C3%B3c-nh%C3%ACn-v%C4%83n-h%C3%B3a/phan-boi-chau-nguoi-da-viet-ve-thien-su-thien-quang](http://vanhoanghean.com.vn/goc-nhin-van-hoa3/nh%E1%BB%AFng-g%C3%B3c-nh%C3%ACn-v%C4%83n-h%C3%B3a/phan-boi-chau-nguoi-da-viet-ve-thien-su-thien-quang). **Theo** [^](#cite_ref-2) *Họ và tên người Việt Nam*- PGS.TS Lê Trung Hoa, nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2005).
- ^
**a** [Chu Trọng Huyến, "Những chuyến đi và các tên hiệu: Sào Nam, Bội Châu của Phan Văn San," Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An, truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2014,](#cite_ref-ngheandost.gov.vn_3-1) **ă** [http://www.ngheandost.gov.vn/JournalDetail/ar1912_Nhung_chuyen_di_va_cac_ten_hieu__Sao_Nam,_Boi_Chau_cua_Phan_Van_San.aspx](http://www.ngheandost.gov.vn/JournalDetail/ar1912_Nhung_chuyen_di_va_cac_ten_hieu__Sao_Nam,_Boi_Chau_cua_Phan_Van_San.aspx). **Chương Thâu, "Phan Bội Châu - nhà yêu nước lớn đầu thế kỷ 20," Nhân dân, truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2014,** [^](#cite_ref-4) [http://www.nhandan.com.vn/vanhoa/chan-dung/item/12646702-.html](http://www.nhandan.com.vn/vanhoa/chan-dung/item/12646702-.html); Đỗ Hiếu, "Lễ kỷ niệm 100 năm Phong trào Đông Du của cụ Phan Bội Châu," RFA Tiếng Việt, truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2014, [http://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/100aniversary_GoEastMovement_DHieu-20050608.html](http://www.rfa.org/vietnamese/in_depth/100aniversary_GoEastMovement_DHieu-20050608.html). **Trường Sơn,** [^](#cite_ref-5) [Người xưa xử lý sai phạm trong thi cử](http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/nguoi-xua-xu-ly-sai-pham-trong-thi-cu), Báo ViệtNamNet, 05/06/2007 [^](#cite_ref-6) [Xem](http://www.giaphahophan.com/phanthuhai/chuong_V_03.htm#PHAN%20B%E1%BB%98I%20CH%C3%82U) *Gia Phả Họ Phan*, Phần Thứ Hai, Chương V-03 **Năm** [^](#cite_ref-7) [1904](/wiki/1904), Phan Châu Trinh từ quan rồi bí mật sang [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng)( [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)) gặp Phan Bội Châu, trao đổi ý kiến rồi cùng sang [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), tiếp xúc với nhiều nhà chính trị tại đây (trong số đó có [Lương Khải Siêu](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Kh%E1%BA%A3i_Si%C3%AAu)) và xem xét công cuộc duy tân của xứ sở này (theo [Phạm Văn Sơn](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_S%C6%A1n), *Việt sử tân biên*, Quyển 5, Tập Trung, tr. 429). Ông hoan nghênh việc Phan Bội Châu đưa thanh niên ra nước ngoài học tập, phổ biến tài liệu tuyên truyền giáo dục trong nước, nhưng ông phản đối chủ trương duy trì nền quân chủ, phương pháp bạo động vũ trang và việc mưu cầu ngoại viện. Bởi theo ông, muốn cứu được nước nhà, phải đi theo con đường dân chủ và cải cách xã hội, bằng việc nâng cao dân trí và dân quyền rồi mới có thể mưu tính được việc khác. Tuy nhiên, hai khuynh hướng này song song tồn tại và không đối lập nhau một cách tuyệt đối mà đan xen, hòa lẫn vào nhau, tạo điều kiện cho nhau phát triển. Xem chi tiết ở trang [Phong trào Đông Du](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_%C4%90%C3%B4ng_Du). **Theo nhóm Đinh Xuân Lâm, sách đã dẫn, tr. 142.** [^](#cite_ref-8) **Nguyễn Hàm bị đày đi** [^](#cite_ref-9) [Côn Đảo](/wiki/C%C3%B4n_%C4%90%E1%BA%A3o)và mất tại đó năm [1911](/wiki/1911). [^](#cite_ref-10) [“Hình tượng « Đông Á bệnh phu » trong văn học duy tân Đông Á, Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX”](http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=2747%3Ahinh-tng-l-ong-a-bnh-phu-r-trong-vn-hc-duy-tan-ong-a-vit-nam-cui-th-k-xix-u-th-k-xx&catid=64%3Avn-hc-nc-ngoai-va-vn-hc-so-sanh&Itemid=108&lang=vi). Truy cập 15 tháng 2 năm 2015. **Theo** [^](#cite_ref-11) *Phan Bội Châu toàn tập*, Tập 4. Nhà xuất bản [Thuận Hóa](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a), 1990, tr 178. **Theo nhóm Đinh Xuân Lâm (sách đã dẫn, tr,. 181).** [^](#cite_ref-12) **Tạp chí Xưa & Nay, số 48, tháng 2 năm 1998, tr.9-10.** [^](#cite_ref-13) [^](#cite_ref-14) [Phạm Hồng Cư](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_H%E1%BB%93ng_C%C6%B0)(xuất bản năm [2004](/wiki/2004)). “2”. *Đại tướng Võ Nguyên Giáp thời trẻ*. [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam): [Nhà xuất bản Thanh Niên](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_xu%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A3n_Thanh_Ni%C3%AAn&action=edit&redlink=1). tr. 11. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) [^](#cite_ref-15) [Phan Bội Châu, người đầu tiên treo ảnh Lê-nin ở Việt Nam](http://www.tienphong.vn/giai-tri/101041/Phan-Boi-Chau-nguoi-dau-tien-treo-anh-Le-nin-o-Viet-Nam.html), Nguyễn Khắc Phê, Ông già Bến Ngự" – Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1987 [^](#cite_ref-16) [Nói tiếp về Phan Bội Châu và Cường Để](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2005/08/050816_phanboichausocialism.shtml)BBC truy cập 19.05.2013. [^](#cite_ref-17) [PHAN BỘI CHÂU – NHÀ VĂN HÓA](http://www.vanhoahoc.edu.vn/index.php?option=com_content&task=view&id=1806&Itemid=47), Nguyễn Đình Chú, Trung tâm Văn hóa học Lý luận và Ứng dụng, Trường Đại học KHXH & NV - ĐHQG Tp. HCM [^](#cite_ref-18) [“Giải mã những tiên tri kinh ngạc của Trạng Trình”](http://vtc.vn/giai-ma-nhung-tien-tri-kinh-ngac-cua-trang-trinh.394.491262.htm). Báo điện tử VTC News. Truy cập 30 tháng 9 năm 2015. **Theo Vĩnh Sính trong "Mối liên hệ giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc, 1924-1925 – giới thiệu tài liệu mới phát hiện" thì: "Trong** [^](#cite_ref-19) *Phan Bội Châu niên biểu*, Phan Bội Châu quy cho Nguyễn Thượng Huyền, người được ông nuôi dưỡng ở [Hàng Châu](/wiki/H%C3%A0ng_Ch%C3%A2u), tội mật báo với Pháp để họ bắt cóc ông ở ga [Thượng Hải](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i). Tuy nhiên, Kỳ Ngoại hầu Cường Để, trong hồi ký, lại quy cho [Lâm Đức Thụ](/wiki/L%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%A9c_Th%E1%BB%A5)là người chủ mưu (Vĩnh Sính, tr. 242). [^](#cite_ref-20) *Từ điển văn học*(bộ mới), tr. 1378. [^](#cite_ref-21) [“Bí mật về đôi khuyển trung thành bên mộ cụ Phan Bội Châu”](http://www.doisongphapluat.com/xa-hoi/bi-mat-ve-doi-khuyen-trung-thanh-ben-mo-cu-phan-boi-chau-a80703.html). **Các bản có đánh dấu** [^](#cite_ref-22) **(loc)**hiện còn lưu trữ. **Trần Dân Tiên:** [^](#cite_ref-23) [Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch](http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30257&cn_id=458733#_ftn5), Nhà xuất bản.CTQG-Nhà xuất bản.TN, H.1994, tr.12. **Phan Châu Trinh toàn tập, tập 2, trang 90-91, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2005** [^](#cite_ref-24) **Phan Châu Trinh toàn tập, tập 3, trang 66-68, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2005** [^](#cite_ref-25) **Dẫn theo** [^](#cite_ref-26) *Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam*do Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế biên soạn. Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1992, tr. 773. **Tuần báo Văn Nghệ TP. Hồ Chí Minh, số 436 và 437** [^](#cite_ref-27) **Vì vậy,** [^](#cite_ref-28) [Duy Tân hội](/wiki/Duy_T%C3%A2n_h%E1%BB%99i)do Phan Bội Châu và các đồng chí của ông thành lập còn được gọi là Ám xã, khác với [phong trào Duy Tân](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Duy_T%C3%A2n)do [Phan Châu Trinh](/wiki/Phan_Ch%C3%A2u_Trinh)đề xướng ( [1906](/wiki/1906)), được gọi là Minh xã, vì họ hoạt động công khai và không bạo động... **Theo nhóm Đinh Xuân Lâm, sách đã dẫn, tr. 181-182.** [^](#cite_ref-29) **Lược theo Nguyễn Đình Chú, mục từ** [^](#cite_ref-30) *Phan Bội Châu*trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004, tr. 1380.
## Thư mục
- Một phần của bài này được trích dịch từ tài liệu
[của](http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/vntoc.html) *A Country Study: Vietnam* [Thư viện Quốc hội](/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_(Hoa_K%E1%BB%B3))của [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), thuộc phạm vi công cộng.
- GS Phan Khoang,
*Việt Nam Pháp Thuộc Sử*(VNPTS), nxb Đại Nam, Sài Gòn, 1961
- Mạc Định Hoàng Văn Chí,
*Từ Thực Dân Đến Cộng sản*, nxb Chân Trời Mới, Sài Gòn, 1964
- Vĩnh Sính,
*Mối liên hệ giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Ái Quốc ở Trung Quốc, 1924-1925 – giới thiệu tài liệu mới phát hiện*, trong *Việt Nam và Nhật Bản giao lưu văn hóa*, Nhà xuất bản Văn Nghệ, Tp Hồ Chí Minh, 2001.
- Sophie Quinn-Judge,
*Nguyen Ai Quoc, The Comintern and the Vietnamese Communist Movement (1919-1941)*, trong *HO CHI MINH The missing years*, The University of California Press, California, 2002. [Gia Phả Họ Phan, Phần Thứ Hai, Chương V-03.](http://www.giaphahophan.com/phanthuhai/chuong_V_03.htm#PHAN%20B%E1%BB%98I%20CH%C3%82U)
- Đinh Xuân Lâm (chủ biên) - Nguyễn Văn Khánh - Nguyễn Đình Lễ,
*Đại cương cương lịch sử Việt Nam*(Tập 2). Nhà xuất bản Giáo dục, 2006.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
|[Phan Bội Châu và bia mộ hai con chó](http://www.vanchuongviet.org/index.php?comp=tacpham&action=detail&id=19144) [Giáo sư sử học Vĩnh Sính viết về Phan Chu Trinh và Phan Bội Châu](http://www.erct.com/2-ThoVan/VinhSinh/13-Thu_nhin_lai-1.htm) [Phan Bội Châu](http://www.nhandan.com.vn/tinbai/?top=43&sub=126&article=21685), từ [báo Nhân dân](/wiki/Nh%C3%A2n_D%C3%A2n_(b%C3%A1o)) [Học lại Phan Bội Châu và Phong trào Đông Du](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/programmes/story/2005/07/interview31yr2005phaboichau.shtml), từ BBC Việt ngữ [Bối cảnh xã hội Việt Nam và Phong trào Đông Du](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2005/08/printable/050802_phanboichaulemanhung.shtml), từ BBC Việt ngữ [Phan Bội Châu và phong trào Đông Du](http://www.yale.edu/seas/phan%20boi%20chau.pdf) *(tiếng Anh và Pháp)* [Nguyễn Ái Quốc và Phan Bội Châu: Tình nhà, nghĩa nước](http://www.qdnd.vn/qdnd/qdndcuoituan.tulieuphongsu.3135.qdnd), báo Quân đội Nhân dân [Phan Bội Châu](http://www.danangpt.vnn.vn/vanhoa/detail.php?id=126&a=78) [Chủ tịch Hồ Chí Minh qua những mối quan hệ và gặp gỡ với Phan Bội Châu](http://tapchisonghuong.com.vn/tap-chi/c218/n6279/Chu-tich-Ho-Chi-Minh-qua-nhung-moi-quan-he-va-gap-go-voi-Phan-Boi-Chau.html)- Tạp chí Sông Hương [Phan Bội Châu, người đầu tiên treo ảnh Lê-nin ở Việt Nam](http://www.tienphong.vn/giai-tri/101041/Phan-Boi-Chau-nguoi-dau-tien-treo-anh-Le-nin-o-Viet-Nam.html)- Tiền phong online [Bức thư Phan Bội Châu gửi Lý Thụy (Nguyễn Ái Quốc)](http://bqllang.gov.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=1490:bac-h-v-i-c-phan-b-i-chau-b-c-thu-phan-b-i-chau-g-i-ly-th-y-nguy-n-ai-qu-c&catid=99:tin-tong-hop&Itemid=743&lang=vi)- Ban quản lý Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh
|
|
[Thể loại](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1867](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1867) [Mất 1940](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1940) [Phan Bội Châu](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u) [Người Nghệ An](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ngh%E1%BB%87_An) [Nhà cách mạng Việt Nam](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà văn Việt Nam thời Pháp thuộc](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_v%C4%83n_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c) [Duy Tân hội](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Duy_T%C3%A2n_h%E1%BB%99i) [Phong trào Đông Du](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phong_tr%C3%A0o_%C4%90%C3%B4ng_Du) [Việt Nam Quang phục Hội](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vi%E1%BB%87t_Nam_Quang_ph%E1%BB%A5c_H%E1%BB%99i) [Nhà sử học Việt Nam](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_s%E1%BB%AD_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà thơ Việt Nam](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà dân tộc chủ nghĩa Việt Nam](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Anh hùng dân tộc Việt Nam](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Anh_h%C3%B9ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Sinh ở Nghệ An](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_%E1%BB%9F_Ngh%E1%BB%87_An) [Sống ở Nghệ An](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%E1%BB%91ng_%E1%BB%9F_Ngh%E1%BB%87_An) [Sống ở Huế](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%E1%BB%91ng_%E1%BB%9F_Hu%E1%BA%BF) [Sống ở Nhật Bản](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%E1%BB%91ng_%E1%BB%9F_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Họ Phan Việt Nam](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:H%E1%BB%8D_Phan_Vi%E1%BB%87t_Nam)


text:
Số nguyên tố
Số nguyên tố là số tự nhiên chỉ có hai ước số dương phân biệt là và chính nó. Các số có nhiều hơn ước số dương được gọi là hợp số.[1]
Do số chỉ có một (1) ước số dương là chính nó, nên số không phải là số nguyên tố và cũng không phải là hợp số.
Mục lục
Danh sách[sửa | sửa mã nguồn]
Các số nguyên tố từ đến :
Số là số nguyên tố nhỏ nhất, và cũng là số nguyên tố chẵn duy nhất. Thật vậy, nếu tồn tại một số nguyên tố chẵn khác, gọi là , thì ta sẽ có , theo định nghĩa số chẵn. Rõ ràng là các số đôi một phân biệt nên phải có ít nhất ba ước số, đó là , mâu thuẫn.
Tính chất[sửa | sửa mã nguồn]
Ký hiệu "" nghĩa là là ước của .
1. Ước tự nhiên khác nhỏ nhất của một số tự nhiên là số nguyên tố.
Chứng minh: Giả sử ; nhỏ nhất; .
Nếu không nguyên tố
với : mâu thuẫn với nhỏ nhất. Vậy là nguyên tố.
2. Cho là số nguyên tố; . Khi đó
3. Nếu tích của nhiều số chia hết cho một số nguyên tố thì có ít nhất một thừa số chia hết cho .
4. Ước số dương bé nhất khác của một hợp số là một số nguyên tố không vượt quá
5. là số nguyên tố nhỏ nhất và cũng là số nguyên tố chẵn duy nhất
6. Tập hợp các số nguyên tố là vô hạn (tương đương với việc không có số nguyên tố lớn nhất).
Chứng minh: Giả sử có hữu hạn số nguyên tố: p1 < p2 <... < pn
Xét a = p1.p2.... pn+1
Ta có: a > 1 và a khác pi với mọi i từ 1 đến n => a là hợp số => a có ước nguyên tố pi hay a chia hết cho pi, mà p1p2...pn chia hết chi pi => 1 chia hết cho pi, mâu thuẫn vì pi là số nguyên tố.
Vậy tập hợp các số nguyên tố là vô hạn.
Bảng số nguyên tố-sàng Eratosthene[sửa | sửa mã nguồn]
Sàng Eratosthene[sửa | sửa mã nguồn]
Sàng Eratosthenes là một giải thuật cổ xưa để lập bảng tất cả các số nguyên tố nhỏ hơn một số cho trước. Giải thuật dựa trên tính chất: mọi hợp số đều có ước nguyên tố không vượt quá căn của chính nó (). Giải thuật đầu tiên xóa số 1 ra khỏi tập các số nguyên tố. Số tiếp theo số 1 là số 2, là số nguyên tố. Bắt đầu từ số 2 xoá tất cả các bội của 2 ra khỏi bảng. Số đầu tiên không bị xoá sau số 2 (số 3) là số nguyên tố. Tiếp theo lại xoá các bội của 3... Giải thuật tiếp tục cho đến khi găp số nguyên tố lớn hơn hoặc bằng sqrt(n) thì dừng lại. Tất cả các số chưa bị xoá là số nguyên tố. Theo ngôn ngữ thuật toán ta có thể diễn đạt giải thuật sàng Eratosthene như sau:
Eratosthene(n) Var List Prime[1..n] Int i,j,k for i:=1 to n Prime[i]:=True Prime[1]:=false k=0 while k < sqrt(n) { i=k+1 while Prime[i]=False i:=i+1 k=i j=2 while k*j<=n { Prime[k*j]:= False j:=j+1 } }
Định lý cơ bản của số học[sửa | sửa mã nguồn]
Phát biểu định lý: "Mọi số tự nhiên lớn hơn đều phân tích được thành tích những thừa số nguyên tố, và sự phân tích này là duy nhất nếu không kể đến thứ tự của các thừa số."
Từ đó có dạng phân tích tiêu chuẩn của một số tự nhiên bất kỳ là:
Trong đó , là các số nguyên tố đôi một khác nhau. Ta có chia hết cho số tự nhiên. Ví dụ:
chia hết cho số tự nhiên.
Đây cũng là công thức tính số các ước của số tự nhiên : Số các ước
Số nguyên tố Fermat và Mersenne[sửa | sửa mã nguồn]
Xem bài viết ở:
Số nguyên tố lớn nhất[sửa | sửa mã nguồn]
- Giả thiết 1: Không có số nguyên dương nào là số nguyên tố lớn nhất, nghĩa là không tồn tại số mà các số lớn hơn nó sẽ buộc phải chia hết cho các số nguyên nhỏ hơn hoặc bằng
- Giả thiết 2: số vô cùng lớn không thể xác định là số nguyên tố hay hợp số
- Giả thiết 3: Lực lượng của tập hợp số nguyên tố là vô hạn đếm được
Với 3 giả thiết trên thì việc xác định số nguyên tố lớn nhất là không thể được; tuy nhiên, với khả năng tính toán của máy tính, người ta có thể tính ra được số nguyên tố (số nguyên chắc chắn là số nguyên tố) lớn nhất tìm được bằng thuật toán chạy trên máy tính. Cho đến tháng 1 năm 2018, số nguyên tố lớn nhất là số nguyên tố Mersenne thứ với chữ số:[3]
Giả thiết Goldbach - Euler[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1742, nhà toán học Đức Christian Goldbach viết thư cho Euler biết rằng ông mạo hiểm đưa ra bài toán: Mọi số tự nhiên lớn hơn đều biểu diễn được dưới dạng tổng của 3 số nguyên tố. Euler trả lời rằng theo ông, mọi số chẵn lớn hơn đều biểu diễn được dưới dạng tổng của 2 số nguyên tố. Nếu chứng minh được một trong hai mệnh đề thì sẽ chứng minh được mệnh đề còn lại. 200 năm sau, đến năm 1937, nhà toán học Liên Xô Vinogradov đã giải quyết gần trọn vẹn bài toán đó bằng cách chứng minh rằng mọi số lẻ đủ lớn đều có thể biểu diễn được dưới dạng tổng của 3 số nguyên tố.
Cho đến nay, bài toán Goldbach-Euler vẫn chưa giải được hoàn toàn.
Ta xét bài toán: Nếu mệnh đề của Euler là đúng, hãy chứng minh mệnh đề Goldbach. Lời giải cho bài toán trên như sau:
Giải: Cho số tự nhiên , ta sẽ chứng minh rằng viết được dưới dạng tổng của 3 số nguyên tố. Xét:
- Trường hợp 1: Nếu chẵn thì với chẵn và lớn hơn . vì số chẵn lớn hơn kế tiếp là nên dù là thì vẫn viết được dưới dạng tổng 2 số nguyên tố.
- Trường hợp 2: nếu lẻ thì với chẵn và lớn hơn . Theo mệnh đề Euler, do chẵn và lớn hơn nên có thể viết được dưới dạng tổng hai số nguyên tố. Do đó viết được dưới dạng tổng của 3 số nguyên tố.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Số nguyên tố, Từ điển toán học thông dụng trang 445, Tác giả Ngô Thúc Lanh, Đoàn Quỳnh, Nguyễn Đình Trí, Nhà xuất bản giáo dục, in năm 2000
- ^ (dãy số A000040 trong bảng OEIS).
- ^ “List of known Mersenne prime numbers”. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2018.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Số tự nhiên
- Số chẵn
- Số lẻ
- Số nguyên
- Phân tích số nguyên (ra thừa số nguyên tố)
- Phân số
- Số vô tỷ
- Số hữu tỷ
- Số phức
- Số nguyên Gauss
- Số nguyên Eisenstein
- Số vô tỷ Quadratic
- Căn của đơn vị
- Gaussian period
- Số Pisot-Vijayaraghavan
- Số Salem
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Trang web số nguyên tố
- Lịch sử nghiên cứu số nguyên tố
- Prime Number Generator - Generate a given number of primes above a given start number.
- 15, 000, 000 số nguyên tố đầu tiên
- The prime puzzles
- Phiên bản tiếng Anh của định lý Euclid về giới hạn số nguyên tố
- Số nguyên tố trên WIMS
- Vòng số với họa tiết tạo bởi phân bố số nguyên tố
- An Introduction to Analytic Number Theory, by Ilan Vardi and Cyril Banderier
- Factorizer Windows software to find prime numbers and pairs of prime numbers less than 2.147.483.646.
- A fast, downloadable prime number calculator written in Visual Basic 6

markdown:
# Số nguyên tố
[Jump to navigation](#mw-head) [Jump to search](#p-search) **Số nguyên tố** là [số tự nhiên](/wiki/S%E1%BB%91_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) chỉ có hai ước số dương phân biệt là và chính nó. Các số có nhiều hơn ước số dương được gọi là [hợp số](/wiki/H%E1%BB%A3p_s%E1%BB%91). [[1]](#cite_note-1)
Do số chỉ có một (1) ước số dương là chính nó, nên số không phải là số nguyên tố và cũng không phải là hợp số.
## Mục lục
## Danh sách[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=1)]
Các số nguyên tố từ đến :
Số là số nguyên tố nhỏ nhất, và cũng là số nguyên tố chẵn duy nhất. Thật vậy, nếu tồn tại một số nguyên tố chẵn khác, gọi là , thì ta sẽ có , theo định nghĩa số chẵn. Rõ ràng là các số đôi một phân biệt nên phải có ít nhất ba ước số, đó là , mâu thuẫn.
## Tính chất[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=2)]
Ký hiệu "" nghĩa là là ước của .
**1.** [Ước](/w/index.php?title=%C6%AF%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) tự nhiên khác nhỏ nhất của một số tự nhiên là số nguyên tố.
Chứng minh: Giả sử ; nhỏ nhất; .
Nếu không nguyên tố
với : mâu thuẫn với nhỏ nhất. Vậy là nguyên tố.
**2.** Cho là số nguyên tố; . Khi đó **3.** Nếu tích của nhiều số chia hết cho một số nguyên tố thì có ít nhất một thừa số chia hết cho . **4.** Ước số dương bé nhất khác của một hợp số là một số nguyên tố không vượt quá **5.** là số nguyên tố nhỏ nhất và cũng là số nguyên tố chẵn duy nhất **6.** Tập hợp các số nguyên tố là vô hạn (tương đương với việc không có số nguyên tố lớn nhất).
Chứng minh: Giả sử có hữu hạn số nguyên tố: p
1 < p 2 <... < p n
Xét a = p
1.p 2.... p n+1
Ta có: a > 1 và a khác p
i với mọi i từ 1 đến n => a là hợp số => a có ước nguyên tố p i hay a chia hết cho p i, mà p 1p 2...p n chia hết chi p i => 1 chia hết cho p i, mâu thuẫn vì p i là số nguyên tố.
Vậy
[tập hợp](/wiki/T%E1%BA%ADp_h%E1%BB%A3p) các số nguyên tố là vô hạn.
## Bảng số nguyên tố-sàng Eratosthene[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=3)]
### Sàng Eratosthene[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=4)] [Sàng Eratosthenes](/wiki/S%C3%A0ng_Eratosthenes) là một [giải thuật](/wiki/Thu%E1%BA%ADt_to%C3%A1n) cổ xưa để lập bảng tất cả các số nguyên tố nhỏ hơn một số cho trước. Giải thuật dựa trên tính chất: mọi hợp số đều có ước nguyên tố không vượt quá căn của chính nó (). Giải thuật đầu tiên xóa số 1 ra khỏi tập các số nguyên tố. Số tiếp theo số 1 là số 2, là số nguyên tố. Bắt đầu từ số 2 xoá tất cả các bội của 2 ra khỏi bảng. Số đầu tiên không bị xoá sau số 2 (số 3) là số nguyên tố. Tiếp theo lại xoá các bội của 3... Giải thuật tiếp tục cho đến khi găp số nguyên tố lớn hơn hoặc bằng sqrt(n) thì dừng lại. Tất cả các số chưa bị xoá là số nguyên tố. Theo ngôn ngữ thuật toán ta có thể diễn đạt giải thuật sàng Eratosthene như sau:
Eratosthene(n) Var ListPrime[ 1..n] Inti,j,k for i:=1 to n Prime[ i]:=True Prime[1]:=false k=0 while k < sqrt(n) { i=k+1 while Prime[i]=False i:=i+1 k=i j=2 while k*j<=n { Prime[k*j]:= False j:=j+1 } }
[Định lý cơ bản của số học](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_l%C3%BD_c%C6%A1_b%E1%BA%A3n_c%E1%BB%A7a_s%E1%BB%91_h%E1%BB%8Dc)[ [sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=5)]
Phát biểu định lý: "Mọi số tự nhiên lớn hơn đều phân tích được thành tích những thừa số nguyên tố, và sự phân tích này là duy nhất nếu không kể đến thứ tự của các thừa số."
Từ đó có dạng phân tích tiêu chuẩn của một số tự nhiên bất kỳ là:
Trong đó , là các số nguyên tố đôi một khác nhau. Ta có
[chia hết](/wiki/Chia_h%E1%BA%BFt) cho [số tự nhiên](/wiki/S%E1%BB%91_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn). Ví dụ:
chia hết cho số tự nhiên.
Đây cũng là công thức tính số các ước của số tự nhiên : Số các ước
## Số nguyên tố Fermat và Mersenne[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=6)]
Xem bài viết ở:
## Số nguyên tố lớn nhất[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=7)]
- Giả thiết 1: Không có số nguyên dương nào là số nguyên tố lớn nhất, nghĩa là không
[tồn tại](/w/index.php?title=T%E1%BB%93n_t%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)số mà các số lớn hơn nó sẽ buộc phải chia hết cho các số nguyên nhỏ hơn hoặc bằng
- Giả thiết 2: số vô cùng lớn không thể xác định là số nguyên tố hay hợp số
- Giả thiết 3: Lực lượng của tập hợp số nguyên tố là vô hạn đếm được
Với 3 giả thiết trên thì việc xác định số nguyên tố lớn nhất là không thể được; tuy nhiên, với khả năng tính toán của máy tính, người ta có thể tính ra được số nguyên tố (số nguyên chắc chắn là số nguyên tố) lớn nhất tìm được bằng thuật toán chạy trên máy tính. Cho đến tháng 1 năm
[2018](/wiki/2018), số nguyên tố lớn nhất là [số nguyên tố Mersenne](/wiki/S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_Mersenne) thứ với chữ số: [[3]](#cite_note-3)
## Giả thiết Goldbach - Euler[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=8)]
Năm
[1742](/wiki/1742), [nhà toán học](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_nh%C3%A0_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc) [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Christian Goldbach](/wiki/Christian_Goldbach) viết thư cho [Euler](/wiki/Leonhard_Euler) biết rằng ông mạo hiểm đưa ra bài toán: Mọi số tự nhiên lớn hơn đều biểu diễn được dưới dạng tổng của 3 số nguyên tố. Euler trả lời rằng theo ông, mọi số chẵn lớn hơn đều biểu diễn được dưới dạng tổng của 2 số nguyên tố. Nếu chứng minh được một trong hai mệnh đề thì sẽ chứng minh được mệnh đề còn lại. 200 năm sau, đến năm 1937, nhà toán học [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Vinogradov](/w/index.php?title=Vinogradov&action=edit&redlink=1) đã giải quyết gần trọn vẹn bài toán đó bằng cách chứng minh rằng mọi số lẻ đủ lớn đều có thể biểu diễn được dưới dạng tổng của 3 số nguyên tố.
Cho đến nay,
[bài toán Goldbach-Euler](/wiki/B%C3%A0i_to%C3%A1n_Goldbach-Euler) vẫn chưa giải được hoàn toàn.
Ta xét bài toán: Nếu mệnh đề của Euler là đúng, hãy chứng minh mệnh đề Goldbach. Lời giải cho bài toán trên như sau:
Giải: Cho số tự nhiên , ta sẽ chứng minh rằng viết được dưới dạng tổng của 3 số nguyên tố. Xét:
- Trường hợp 1: Nếu chẵn thì với chẵn và lớn hơn . vì số chẵn lớn hơn kế tiếp là nên dù là thì vẫn viết được dưới dạng tổng 2 số nguyên tố.
- Trường hợp 2: nếu lẻ thì với chẵn và lớn hơn . Theo mệnh đề Euler, do chẵn và lớn hơn nên có thể viết được dưới dạng tổng hai số nguyên tố. Do đó viết được dưới dạng tổng của 3 số nguyên tố.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=9)] **Số nguyên tố, Từ điển toán học thông dụng trang 445, Tác giả** [^](#cite_ref-1) [Ngô Thúc Lanh](/w/index.php?title=Ng%C3%B4_Th%C3%BAc_Lanh&action=edit&redlink=1), [Đoàn Quỳnh](/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_Qu%E1%BB%B3nh&action=edit&redlink=1), [Nguyễn Đình Trí](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Tr%C3%AD&action=edit&redlink=1), [Nhà xuất bản giáo dục](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_xu%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A3n_gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1), in năm 2000 **(dãy số** [^](#cite_ref-2) [A000040](//oeis.org/A000040)trong bảng [OEIS](/wiki/B%E1%BA%A3ng_Tra_C%E1%BB%A9u_D%C3%A3y_S%E1%BB%91_Nguy%C3%AAn_Tr%E1%BB%B1c_Tuy%E1%BA%BFn_(OEIS))). [^](#cite_ref-3) [“List of known Mersenne prime numbers”](https://www.mersenne.org/primes/). Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2018.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=10)] [Số tự nhiên](/wiki/S%E1%BB%91_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) [Số chẵn](/wiki/S%E1%BB%91_ch%E1%BA%B5n) [Số lẻ](/wiki/S%E1%BB%91_l%E1%BA%BB) [Số nguyên](/wiki/S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn) [Phân tích số nguyên](/wiki/Ph%C3%A2n_t%C3%ADch_s%E1%BB%91_nguy%C3%AAn)(ra thừa số nguyên tố) [Phân số](/wiki/Ph%C3%A2n_s%E1%BB%91) [Số vô tỷ](/wiki/S%E1%BB%91_v%C3%B4_t%E1%BB%89) [Số hữu tỷ](/wiki/S%E1%BB%91_h%E1%BB%AFu_t%E1%BB%89) [Số phức](/wiki/S%E1%BB%91_ph%E1%BB%A9c) [Số nguyên Gauss](/wiki/S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_Gauss) [Số nguyên Eisenstein](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_Eisenstein&action=edit&redlink=1) [Số vô tỷ Quadratic](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_v%C3%B4_t%E1%BB%B7_Quadratic&action=edit&redlink=1) [Căn của đơn vị](/w/index.php?title=C%C4%83n_c%E1%BB%A7a_%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) [Gaussian period](/w/index.php?title=Gaussian_period&action=edit&redlink=1) [Số Pisot-Vijayaraghavan](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_Pisot-Vijayaraghavan&action=edit&redlink=1) [Số Salem](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_Salem&action=edit&redlink=1)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91&action=edit§ion=11)] [Trang web số nguyên tố](http://primes.utm.edu/) [Lịch sử nghiên cứu số nguyên tố](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/HistTopics/Prime_numbers.html) [Prime Number Generator](http://publicliterature.org/tools/prime_number_generator)- Generate a given number of primes above a given start number. [15, 000, 000 số nguyên tố đầu tiên](http://primes.utm.edu/lists/small/millions/) [The prime puzzles](http://www.primepuzzles.net/) [Phiên bản tiếng Anh của định lý Euclid về giới hạn số nguyên tố](http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/java/elements/bookIX/propIX20.html) [Số nguyên tố trên WIMS](http://wims.unice.fr/wims/wims.cgi?module=tool/number/primes.en) [Vòng số với họa tiết tạo bởi phân bố số nguyên tố](http://www.numberspiral.com/index.html) [An Introduction to Analytic Number Theory, by Ilan Vardi and Cyril Banderier](http://www.maths.ex.ac.uk/~mwatkins/zeta/vardi.html) [Factorizer](http://www.hermetic.ch/factors/factors.htm)Windows software to find prime numbers and pairs of prime numbers less than 2.147.483.646. [A fast, downloadable prime number calculator written in Visual Basic 6](http://1falsemove.50megs.com/primespage.html)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: hit-local

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1052 hit/2, cp1066 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Connection: close

Via: 1.1 varnish (Varnish/5.1), 1.1 varnish (Varnish/5.1)

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Video Thanh Niên
trang chủ
Thời sự
Thế giới
Phóng sự
Thể thao
Giải trí
Khỏe đẹp
Mẹo vặt
Món ngon
Trực tuyến
Xe
Video Thanh Niên
Thanh Nien
Thời sự
Tôi Viết
Thế giới
Thể thao
Pháp luật
Đời sống
Kinh doanh
Giới trẻ
Giáo dục
Công nghệ
Game
Xe
trang chủ
Thời sự
Thế giới
Phóng sự
Thể thao
Giải trí
Khỏe đẹp
Mẹo vặt
Món ngon
Trực tuyến
Xe
Tìm kiếm
Sắp xếp theo
Mới nhất
Nổi bật
Trang chủ
Thời sự
chế độ xem lớn
Gần 40.000 lít dầu không rõ nguồn gốc trên tàu vỏ sắt
Thời sự
19:55 - 10/06/2017
Lê Tân
9 giờ 30 phút sáng ngày 10.6 tại khu vực phía Tây Nam đảo Long Châu (thuộc vùng biển Cát Bà), Biên phòng Cát Bà phối hợp với Đoàn đặc nhiệm số 1 (Cục Phòng chống tội phạm ma túy Bộ đội biên phòng) đã phát hiện gần 40.000 lít dầu trên tàu này.
Bạn đọc phản hồi
( 0 bình luận )
Gửi bình luận
Video nổi bật
“Ngồi trên đống lửa” trước ngày hàng loạt căn hộ Mường Thanh bị cưỡng chế
17:26 - 17/06/2018
Cận cảnh bến du thuyền của Vũ “nhôm” bị Đà Nẵng xem xét thu hồi
18:28 - 15/06/2018
Nghi án thầy giáo dâm ô hàng loạt học sinh nữ tại trường tiểu học
23:25 - 14/06/2018
Nổ lớn gần trụ sở Công an phường 12, quận Tân Bình
17:41 - 20/06/2018
Bắt người ném tảng đá nặng 30 kg vào cảnh sát cơ động
22:11 - 16/06/2018
Bắt được cá lăng cực "khủng" nặng hơn 100 kg trên sông Tiền
12:10 - 16/06/2018
Kéo nhau đi tham quan vườn táo 22 năm tuổi sai trĩu quả
10:20 - 19/06/2018
Hiện trường vụ tai nạn trên sông Hậu khiến 4 cán bộ thương vong, mất tích
16:00 - 15/06/2018
xem thêm
Ông viện trưởng “hâm tử tế”
08:02 - 21/06/2018
Làm báo từ lúc còn ngồi trên giảng đường
14:22 - 21/06/2018
Căn nhà 5 tầng ở TP.HCM bị cháy rụi
10:05 - 21/06/2018
Lấy khối u lớn bằng trứng vịt ra khỏi tim để cứu nữ bệnh nhân
21:06 - 20/06/2018
Những chuyển hướng trong đào tạo ngành Báo chí - Truyền thông
21:04 - 20/06/2018
Bí thư Nguyễn Thiện Nhân tiếp xúc cử tri về vấn đề Thủ Thiêm
20:33 - 20/06/2018
Hơn 1 giờ, 2 tai nạn xe container liên tiếp trên Xa lộ Hà Nội
20:32 - 20/06/2018
Phóng viên “thao thức” cùng 8 kỳ lễ hội phóa hoa quốc tế
19:41 - 20/06/2018
Tránh con chó đang qua đường, 4 xe tải gặp tai nạn liên hoàn
18:23 - 20/06/2018
Đưa 31 ngư dân trên tàu cá chìm từ Trường Sa về đất liền
17:48 - 20/06/2018
Nổ lớn gần trụ sở Công an phường 12, quận Tân Bình
17:41 - 20/06/2018
Nổ súng đột kích sào huyệt của trùm ma túy "bán sỉ, không bán lẻ"
16:39 - 20/06/2018
Cứu sống người 3 lần tim ngừng đập bằng kỹ thuật “Gấu ngủ đông”
16:08 - 20/06/2018
Ngậm ngùi, cay đắng nhổ bỏ hàng ngàn gốc tiêu chết khô
14:09 - 20/06/2018
Cứu cụ bà thoát khỏi liệt 2 chân do u tuỷ sống
11:22 - 20/06/2018
Tọa đàm về vai trò của nhà báo trẻ trên mạng xã hội
11:21 - 20/06/2018
Đề xuất “siêu máy bơm” trên đường Phan Huy Ích: Không hết ngập không lấy tiền
22:28 - 19/06/2018
Các thành viên ASEM chung tay ứng phó với biến đổi khí hậu
17:59 - 19/06/2018
Quốc gia khởi nghiệp và bài học "không phê phán thất bại"
16:04 - 19/06/2018
Dự án ngàn tỉ bất động, hàng trăm công nhân ngóng chờ việc
15:52 - 19/06/2018
Vụ cướp tiệm vàng trong 3 giây chấn động Quảng Nam từ nhiều góc máy
15:50 - 19/06/2018
Cô gái trẻ vỡ mộng vì bị con nghiện lừa cả tình lẫn tiền
14:01 - 19/06/2018
Kéo nhau đi tham quan vườn táo 22 năm tuổi sai trĩu quả
10:20 - 19/06/2018
Giá dứa chạm đáy, nông dân vẫn được thu mua tốt
22:43 - 18/06/2018
Khởi tố 2 công nhân gây rối ở TP.HCM
19:49 - 18/06/2018
Bắt một thanh niên bán ma túy cho sinh viên
19:40 - 18/06/2018
Xe tải va chạm xe máy, cô gái chết thương tâm
17:22 - 18/06/2018
Phong tục kỳ lạ: Tắm biển giữa trưa Tết Đoan Ngọ để trị bệnh
14:38 - 18/06/2018
Hàng súp cua hơn 20 năm bán vỉa hè, 6 người làm không ngớt tay
14:18 - 18/06/2018
Ngắm hơn 100 người đẹp trình diễn flashmob mời du khách đến với biển Đà Nẵng
13:59 - 18/06/2018
đang tải
First
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Last
×
Thông tin cá nhân
Vui lòng nhập thông tin của bạn
Họ và Tên
Email
Tỉnh, TP
Gửi bình luận
447

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

X-Cache: MISS from cache30

Cache-Control: private

Vary: Accept-Encoding

Set-Cookie: .ASPXANONYMOUS=-DsJvDU4ajHbDrsYdRcjuDLpbntLTpjdHANg4safvTB4_XoOMYQOdfQXI3PSY77EEZxmW6BYQg8JBzReDAYlexBamkqwJmZJCO5ExImLVsuD7ogO7W1BvkMQeujtGzrEwpR1UrVOrfxhwQEOh3D_6Q2; domain=thanhnien.vn; expires=Wed, 29-Aug-2018 23:21:03 GMT; path=/; HttpOnly

Content-Type: text/html; charset=utf-8