markdown:
THI PHÁP HỌC - LỊCH SỬ VÀ VẤN ĐỀ
ĐỖ NGỌC THẠCH
Từ giữa Thế kỷ 20,
công việc nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học theo tinh
thần Thi pháp học là xu hướng chung trên phạm vi toàn thế
giới. Ở Việt Nam, với chủ trương hòa nhập thế giới,
từ sau cao trào Đổi mới 1986, đến nay chúng ta đã có
nhiều điều kiện tốt để thực hiện điều này. Chúng
ta đã có một đội ngũ các nhà Thi pháp học khá đông
đảo. Việc tiếp cận và ứng dụng quan điểm Thi pháp
học trong nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học ở VN
đã có bề dày hơn 20 năm, trùng khớp với thời kỳ đầu
của cao trào “Đổi mới” trên bình diện toàn xã hội
nói chung và trong văn học nói riêng. Sách giáo khoa Ngữ
văn hiện hành và các công trình nghiên cứu chuyên biệt
chứa đựng rất nhiều tri thức về Thi pháp học. Tuy nhiên,
cách hiểu về Thi pháp học chưa thống nhất và việc vận
dụng Thi pháp học vào nghiên cứu, phê bình văn học còn
có nhiều sự máy móc, thiên lệch, phiến diện như quá
chú trọng phân tích hình thức nghệ thuật của tác phẩm
văn học. Đọc các bài viết về Thi pháp học, ta dễ nhận
thấy các nhà Thi pháp học đều khẳng định: Nghiên cứu,
phê bình theo hướng thi pháp học nghĩa là nghiêng về phân
tích hình thức nghệ thuật tác phẩm bởi nội dung trong
tác phẩm phải được suy ra từ hình thức, đó là “hình
thức mang tính nội dung”. Ta có thể thấy, các nhà Thi
pháp học, từ nhẹ đến nặng đều phê phán và đối lập
với xu hướng nghiên cứu, phê bình trước đây là thô
thiển, là “xã hội học dung tục”, chỉ đề cao “tính
hiện thực”, chú trọng phân tích nội dung của tác phẩm
văn học.
Nói cách khác, từ khi
có “vũ khí Thi pháp học”, công tác nghiên cứu, phê bình
văn học như là đang chuyển dịch về chủ nghĩa hình thức:
khi thẩm định một tác phẩm văn học, người ta quan tâm
trước nhất đến hình thức nghệ thuật của tác phẩm
mà chưa xem xét kỹ nội dung của nó là gì (vấn đề mà
nó đề cập có phải là vấn đề trọng tâm của thời
đại hay không, hình tượng nhân vật của tác phẩm có
phải là con người thời đại hay không, v.v…). Nói cụ
thể hơn: nếu như trước đây, vấn đề mà tác phẩm đề
cập phải là những vấn đề “quốc gia trọng đại”
thì bây giờ là những vấn đề rất bình thường, rất
“đời” chẳng hạn như khát khao tình dục, ngoại tình,
đồng tính luyến ái, v.v…; nếu như trước đây, nhân
vật của tác phẩm phải là những con người thời đại
luôn sống vì nghĩa lớn, cao hơn là những anh hùng thời
đại với những hành động anh hùng làm biến cải xã hội,
thì bây giờ nhân vật của tác phẩm là những “con người
bé mọn” với những khát khao bản năng sinh tồn và lấy
đó làm lẽ sống… Nghiêm túc mà nói thì khá nhiều những
tác phẩm của văn học VN hiện đại được viết theo trào
lưu “hậu hiện đại” mà thực ra chỉ là sự tổng hợp
các thủ pháp nghệ thuật của những trào lưu văn học
ở phương Tây đầu thế kỷ 20 như chủ nghĩa đa đa, hiện
sinh, văn học phi lý, v.v…
Như vậy, vấn đề đặt
ra là: Thi pháp học là gì và việc vận dụng thi pháp học
vào nghiên cứu, phê bình văn học sẽ phải như thế nào
để nó tác động tích cực đến sáng tác? Vì thế, bài
viết nghiêng về tính “Tổng thuật” này sẽ có ba nội
dung chính là nhìn lại lịch sử Thi pháp học; về những
nội dung cơ bản của Thi pháp học và cuối cùng là
những “thành tựu”, “đóng góp” cùng những “hạn
chế” của nó, cũng tức là nhận diện lại Thi pháp học.
Nhìn vào đời sống
văn học từ sau 1975, nhất là từ sau cao trào “Đổi mới”
(1986) đến nay, chúng ta có thể thấy rằng Thi pháp học
không phải là hướng nghiên cứu, phê bình văn học
duy nhất, nhưng phải thừa nhận nó là hiện tượng nổi
bật nhất. Quả là như thế, nghiên cứu, phê bình văn
học được dán nhãn mác “Thi pháp học” đã trở thành
“mốt thời thượng”, Thi pháp học trở thành “Miền
đất hứa” nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học trẻ
… Vì thế, việc “nhận diện” lại Thi pháp học luôn
là vấn đề cần thiết.
Khái niệm “Thi pháp
học” đã xuất hiện ở Hy Lạp từ thời cổ đại
với tác phẩm Poetica (Nghệ thuật thơ ca)
(*) của Aristote. Nhưng Thi pháp học với tư cách là một
bộ môn khoa học, một phương pháp nghiên cứu, phê bình
tác phẩm văn học dựa trên lý thuyết cấu trúc luận
(**) (Thi pháp học là bộ phận quan trọng nhất trong khoa
nghiên cứu văn học. Nó nghiên cứu cấu trúc tác phẩm
và những hợp thể của các cấu trúc đó: các tác phẩm
của một nhà văn, các khuynh hướng văn học, các thời
đại văn học) thì mới hình thành vào đầu thế
kỷ XX ở Nga rồi dịch chuyển sang Âu - Mỹ và phổ biến
khắp thế giới. Nói cách khác, Thi pháp học là hệ quả
của lý thuyết cấu trúc luận chứ không phải đã có từ
thời Aristote với tác phẩm “Nghệ thuật thơ ca”.
Hiện nay, có nhiều cách
hiểu về Thi pháp học. Có thể hiểu, thi pháp học là cách
thức phân tích tác phẩm bám vào văn bản là chính, không
chú trọng đến những vấn đề nằm ngoài văn bản như:
tiểu sử nhà văn, hoàn cảnh sáng tác, nguyên mẫu nhân
vật, giá trị hiện thực, tác dụng xã hội… Thi pháp
học chỉ chú ý đến những yếu tố hình thức tác phẩm
như: hình tượng nhân vật - không gian - thời gian, kết
cấu - cốt truyện - điểm nhìn, ngôn ngữ, thể loại…
Nội dung trong tác phẩm phải được suy ra từ hình thức,
đó là “hình thức mang tính nội dung”. Phương pháp chủ
yếu của Thi pháp học là phương pháp hình thức. Chúng
ta hiểu, “Phương pháp hình thức là phương pháp phân tích
các khía cạnh hình thức của tác phẩm văn học nghệ thuật
để rút ra ý nghĩa thẩm mỹ của nó”. Nghiên cứu, phê
bình theo hướng thi pháp học nghĩa là nghiêng về phân tích
hình thức nghệ thuật tác phẩm, nó đối lập với lý
thuyết “Phản ánh luận” trước đây: nội dung quyết
định hình thức.
Thi pháp học ở Nga xuất
hiện rải rác từ cuối thế kỉ XIX (1), và thực sự
bùng phát từ đầu thế kỉ XX với chủ nghĩa hình thức
Nga, sau đó nó bị trấn áp để nhường chỗ cho nghiên
cứu xã hội học mác-xít. Chỉ từ giữa những năm 50 trở
đi, theo Kozhinov, mới có thể nói tới
“một thời kỳ mới của sự phát triển thi học”.
Năm 1968, cuốn “Khoa nghiên cứu văn học Xô-viết sau
50 năm”, có một bài điểm chung về những vấn đề
lý luận văn học và thi học.
Phần 1, do Kiseleva viết, điểm qua sự phát triển các quan
niệm về phương pháp, phong cách, khuynh hướng, thế giới
quan. Phần 2 do Kozhinov viết, bàn riêng về thi
học (toàn bộ khoa học nghiên cứu thi pháp), trong đó nói
về vị trí và vai trò đặc biệt của M. Bakhtin (2).
Năm 1929, M. Bakhtin cho xuất bản cuốn
“Mấy vấn đề sáng tác Dostoievki”.
Cuốn sách ra đời được nhiều người đánh giá rất cao,
coi đây là một cái mốc quan trọng trong việc nghiên cứu
về Dostoievski. Bởi vì, trong khi những người khác chỉ
có những nhận xét tản mạn về Dostoievki thì Bakhtin cho
rằng một trong những nguyên tắc chỉ đạo sáng tác của
nhà văn này là nguyên tắc
đối thoại. Đối thoại về tư tưởng - những cuộc
nói chuyện triền miên giữa các nhân vật và trong từng
nhân vật, thậm chí giữa tác giả và nhân vật, trong đó,
các tư tưởng nảy sinh, hình thành, tự tìm cách khẳng
định rồi lại tiếp tục thay đổi. Đối thoại về hình
thức thể loại - hình thức tiểu thuyết mà tác giả sử
dụng là có tính đa thanh. Đối thoại trong ngôn ngữ v.v...
Nói cách khác, Bakhtin đã tìm được những nguyên tắc chỉ
đạo tác giả trong việc tổ chức cả nội dung lẫn hình
thức tác phẩm.
Những vấn đề về Dostoievki đến Bakhtin chưa kết thúc.
Giới nghiên cứu văn học Nga thời Xô-viết còn nhiều lần
bàn cãi chung quanh tác giả Dostoievki, trong đó quan trọng
nhất là tìm xem cơ sở toàn bộ sáng tác của nhà
văn này là gì. Có điều, trong khi tranh cãi với Bakhtin,
mọi người đều có ý hướng muốn tìm ra những nguyên
tắc chi phối toàn bộ sáng tác của một tác giả, tức
những nguyên tắc quán xuyến cả các yếu tố hình thức
lẫn nội dung tác phẩm. Và
tên gọi của nó là gì?
Cuối cùng, cũng lại là ý tưởng của Bakhtin:
là trở lại với khái niệm
“Thi pháp” có từ
thời Aristot nhưng đã bị các nhà nghiên cứu xô-viết quên
lãng. Vì thế, khi tái bản vào năm 1963, cuốn
“Mấy vấn đề sáng tác Dostoievki” của Bakhtin mang
cái tên mới: Mấy vấn đề thi pháp Dostoievki.
Những năm 70, 80,
thi pháp học lịch sử được đề xướng rầm rộ.
Năm 1976, trong sách Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực,
con người, rồi tiếp theo, năm 1983, Khrapchenco
tổng kết thi pháp học lịch sử như là khuynh hướng
nổi bật của nghiên cứu văn học Liên Xô từ năm 1959
cho đến lúc ấy với nhiều tên tuổi lừng danh. Nhiều
tác phẩm của các nhà hình thức chủ nghĩa Nga được
in lại, các công trình của Bakhtin được chỉnh lí
xuất bản. Một số công trình thi pháp
học cấu trúc cũng được xuất bản. Các tạp chí nghiên
cứu văn học thường có mục “thi pháp học” bên cạnh
mục “phong cách học”. Đó là hướng nghiên cứu xuất
hiện như là phản ứng lại hướng nghiên cứu xã hội
học độc tôn một thời.
Về đối tượng cụ thể,
việc nghiên cứu thi pháp sau này không chỉ bó hẹp trong
khu vực mà nó thành công ngay từ đầu và có thể cố thủ
rất lâu là văn học dân gian (với các công trình
Propp và tiếp theo là Meletinski), mà đã mở rộng sang các
khu vực khác, từ văn học cổ, đến các tác giả thuộc
văn học hiện đại.
Về quan niệm, trong khi vẫn coi trọng việc nghiên cứu
ngôn ngữ nghệ thuật (tiêu biểu là trường phái của viện
sĩ Vinogradov), bản thân thi pháp lúc này được hiểu rộng
rãi hơn. Nó nghiên cứu cái “ngữ pháp của sự sáng tạo”
ở mọi cấp độ của cấu trúc văn học, từ sự vận
dụng các phương tiện miêu tả, sự vận dụng thể loại,
cho đến sự hình thành các hiện tượng văn học như một
chỉnh thể nói chung. Đây chính là lĩnh vực mà giới nghiên
cứu văn học xô-viết gặt hái được nhiều thành tựu
hơn cả.
Ở Pháp, thi pháp học
bắt đầu được nhà thơ P. Valéry nói đến
trong chuyên đề giảng ở Viện Hàn Lâm Pháp năm 1935, nhưng
nó thực sự thu hút với sự bùng phát của chủ nghĩa
cấu trúc những năm 60 do ảnh hưởng của việc giới
thiệu thi pháp học Nga đầu thế kỉ. Tuy nhiên khái niệm
thi pháp học chưa rõ ràng và không nhất quán. Theo trình
bày của Jean Yves Tadié trong sách La critique litterature
au XXème siècle (Phê bình văn học thế kỉ XX) ,
thi pháp học được hiểu là một hướng nghiên cứu phân
biệt với các trường phái Phê bình văn học Đức, Phê
bình ý thức chủ thể, Phê bình ý tượng khách thể, Phê
bình phân tâm học, Phê bình xã hội học, Phê bình ngôn
ngữ học, Kí hiệu học văn học, Phê bình cội nguồn.
Bản thân thi pháp học ở Pháp cũng có nhiều cách hiểu
khác nhau, hoặc thiên về nghiên cứu thi pháp thể loại
như văn xuôi, thi ca, kịch, hoặc theo một lí luận nào đó
như kí hiệu học. Một số nhà nghiên cứu khác thì
cho rằng thi pháp học bao gồm hầu như toàn bộ lí luận
văn học, cả xã hội học, phân tâm học, cả phong cách
học và tu từ học. Một cách hiểu thứ hai bắt nguồn
từ các công trình phê bình phong cách học phương Tây và
thi pháp học lịch sử Nga, ở đó mục tiêu chủ yếu là
khám phá các hệ thống thi pháp cụ thể của các
tác phẩm, tác giả, thể loại, thời đại văn học. Cách
hiểu này đòi hỏi nghiên cứu các hiện tượng văn học
như là những hệ thống toàn vẹn.
ở Việt Nam, từ
những năm 30 cho đến trước CM /Tám 1945, thi pháp
chỉ được nhắc đến lẻ tẻ trong một số công trình
phê bình văn học mà chưa phải là một phương pháp luận
của một trào lưu, một xu hướng thẩm mỹ. Từ 1945 đến
1975, nói chung các nhà lí luận và sáng tác văn học cách
mạng dường như chỉ quan tâm nội dung phản ánh hiện thực
mà ít chú ý đến phương diện thi pháp, mặc dù đôi lúc
có quan tâm đến phong cách, bút pháp sáng tác của nhà văn.
Với quan niệm phản ánh hiện thực được hiểu nhiều
khi thô thiển, giản đơn và phương pháp hiện thực chủ
nghĩa không cho phép người ta đi sâu vào các vấn đề thi
pháp bởi nếu đi sâu vào các vấn đề thi pháp sẽ bị
gán tội “chủ nghĩa hình thức” hoặc “nghệ thuật
vị nghệ thuật”. Ở miền Nam trong vùng kiểm soát của
chính quyền cũ, tuy có điều kiện giới thiệu về lí thuyết
cấu trúc song chưa nêu vấn đề nghiên cứu thi pháp văn
học. Đã có một số công trình lí luận, nghiên cứu của
các nhà nghiên cứu, các giáo sư bậc đại học (3)
nhưng còn tản mạn, phân tán và về cơ bản, thi pháp học
vẫn chỉ được quan niệm như là phép tắc làm thơ, kiến
thức về thi ca. Việc nghiên cứu, phê bình văn học về
cơ bản vẫn theo truyền thống cũ.
Từ sau 1975, ở Việt
Nam, ảnh hưởng của Liên Xô cũ (quê hương của phương
pháp hiện thực XHCN - phương pháp chính thống và duy nhất
cả trong lý luận và sáng tác của văn học VN hiện đại)
vẫn là chủ yếu bởi tất cả các lý thuyết về khoa học
nhân văn phương Tây vẫn bị coi là “quan điểm của chủ
nghĩa tư bản” - đều bị phê phán và không cho “nhập
cảnh”. Đầu những năm 1980 một số nhà nghiên cứu văn
học như Phạm Vĩnh Cư, Duy Lập (Trường Viết Văn Nguyễn
Du), Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân (NXB Tác phẩm Mới Hội
Nhà văn VN), v.v…đã giới thiệu thi pháp học Liên Xô vào
Việt Nam, dịch một số công trình của Ba khtin, Khrapchenco…
trong đó có phần về thi pháp học. Đồng thời, chuyên
đề thi pháp học được Trần Đình Sử mở tại
ĐH Sư phạm Hà Nội, một số cuộc Hội thảo chuyên đề
về Thi Pháp học đã được tổ chức tại Hà Nội… Từ
đó nhu cầu tìm hiểu thi pháp học trở nên sôi động
trong giới nghiên cứu và giảng dạy văn học, nhiều người
xem đó là cách để tạo nên sự đổi mới trong nghiên
cứu, phê bình văn học. Bên cạnh đó, việc giới thiệu
các lý thuyết, trường phái nghiên cứu của phương Tây
cũng được thực hiện, từ khi có sự “cởi trói”, “mở
cửa” và nhất là phong trào “Ðổi mới”, từ năm 1986.
Ðến cuối những năm 1990, Thi pháp học đã
được Trần Đình Sử viết thành giáo trình đầu tiên
ở bậc Đại học, cao đẳng. Trong không khí đó, nhiều
công trình vận dụng thi pháp học vào nghiên cứu,
phê bình văn học lần lượt xuất hiện, tạo thành phong
trào chiếm ưu thế, một khuynh hướng nghiên cứu, phê bình
“thời thượng”. Trong số những người đi tiên phong
đáng chú ý là các tác giả chuyên ngành ngôn ngữ học
như Phan Ngọc (với các công trình nghiên cứu về
Truyện Kiều (1985) và về thơ Đường (1990), thơ song
thất lục bát, cách đọc văn học theo ngôn ngữ học);
Nguyễn Phan Cảnh [(với cuốn Ngôn ngữ thơ,
vừa có tính lí thuyết vừa có tính phổ cập, đề cập
nhiều vấn đề của thơ. Đây là công trình đầu tiên
ở VN viết về đặc trưng thi pháp của ngôn ngữ thơ theo
quan điểm của chủ nghĩa cấu trúc thuộc trường phái
R. Jakobson (4)]; Nguyễn Tài Cẩn với
hai công trình: Tìm hiểu kĩ xảo hồi văn liên hoàn
trong bài Vũ trung sơn thủy của Thiệu Trị
(tìm cách đọc và khả năng đọc bài thơ liên hoàn viết
dưới hình thức bát quái, một hình thức thơ độc đáo
thời xưa) và Ảnh hưởng Hán văn Lí
Trần qua thơ và ngôn ngữ thơ
Nguyễn Trung Ngạn (nghiên cứu về cách sử dụng chữ
Hán trong văn thơ của người Việt qua trường hợp Nguyễn
Trung Ngạn). Đó là các nhà Ngôn ngữ học.
Còn các nhà nghiên cứu, phê
bình văn học đi vào thi pháp học khá đông đảo và
cũng đạt được những kết quả bước đầu rất đáng
chú ý: Hoàng Trinh, Bùi Công Hùng, Nguyễn Kim
Đính, Đỗ Đức Hiểu, v.v… Danh sách đội ngũ đông
đảo này khá dài và có đủ các thế hệ, các vùng miền
(xin xem thêm bài viết có sự liệt kê khá đầy đủ của
TS Phạm Ngọc Hiền:
Lược
Sử Thi Pháp Học Việt Nam).
Khuynh hướng nghiên cứu,
phê bình văn học theo tinh thần Thi pháp học thu hút
đông đảo giới nghiên cứu, phê bình tham gia quả là một
“hiện tượng”
của đời sống văn học
VN, nó chứng tỏ sự cáo chung của lối nghiên cứu văn
học xã hội học dung tục, thô thiển ngự trị suốt một
thời gian dài từ 1945 cho đến những năm 1980. Nhìn tổng
thể, ta có thể thấy thi pháp học ở Việt Nam có nguồn
gốc từ thi pháp học hiện đại trên thế giới. Có khuynh
hướng phong cách học ngôn ngữ, có khuynh hướng kí hiệu
học, có khuynh hướng phân tâm học, có khuynh hướng thi
pháp học xã hội, có hướng thi pháp học lịch sử, văn
hóa. Thi pháp học đã đem lại những phạm trù mới,
những đề tài mới và trên hết là cách nhìn mới cho nghiên
cứu - phê bình văn học, mở rộng các cánh cửa tiếp cận
văn bản - tác phẩm văn học bởi Thi pháp học là
lĩnh vực nghiên cứu có nhiều bộ phận, trường phái,
nhiều quan điểm và phương pháp khác nhau. Rõ ràng là Thi
pháp học có ảnh hưởng rất lớn trong ngành nghiên
cứu văn học hiện nay, nó ngày càng mang nội dung mới hơn,
rất đa dạng về quan niệm, phương pháp, đồng thời tự
nó cũng biến đổi nhanh chóng chưa từng thấy trong lịch
sử. Đó là sự phân nhánh đa dạng của Thi pháp học
thành các “Tiểu vương quốc Thi pháp”: Thi pháp miêu
tả, thi học lịch sử, v.v…Xét theo những nguyên tắc
phương pháp luận và những cảm hứng gợi ý cho việc nghiên
cứu thi pháp, người ta còn nói tới: thi học ngôn ngữ
học, thi học tâm lý học, thi học xã hội học, thi học
so sánh, v.v... Lại nữa, có thi học vĩ mô và thi học vi
mô…Rồi ta lại có Tự sự học là một nhánh mới
của thi pháp học nảy sinh trên nền tảng của
thi pháp học cấu trúc, có giá trị mở rộng chân trời
nghiên cứu thể loại tự sự, đặc biệt là văn xuôi,
tiểu thuyết. Tu từ học lại là sự tái sinh của
một lĩnh vực nghiên cứu có từ thời cổ đại, vận dụng
vào tiểu thuyết, nghiêng về nghiên cứu các yếu tố biểu
cảm của diễn ngôn.
Sang đầu thế kỉ XX vấn
đề ngôn ngữ, kí hiệu, văn bản, cấu trúc của văn học
được đặt lên hàng đầu, tạo thành khuynh hướng thi
pháp học ngôn ngữ nghệ thuật.
Lấy văn bản làm đối tượng nghiên cứu đã đổi mới
thi pháp học. Từ những năm 60 thế kỉ XX, khi văn
học từ thẩm mĩ chuyển mạnh sang tiêu dùng, từ hình thái
kinh điển chuyển sang hình thái văn hóa đại chúng, từ
ý thức hiện đại chuyển sang hậu hiện đại thì nghiên
cứu văn học từ bình diện ngôn ngữ chuyển sang văn
hóa học, nghiên cứu các vấn đề văn hóa. Đó
đang là hướng vận động của thi pháp học hiện
đại.
Việc đi tìm định nghĩa
về thi pháp học luôn được chú ý và là câu chuyện
không có hồi kết. Song, cho đến nay vẫn chưa có
một định nghĩa bao quát được hết nội hàm của khái
niệm “Thi pháp học”. Tuy nhiên, dù có nhiều định nghĩa
khác nhau nhưng vẫn có điểm chung ở một phạm vi nhất
định của bộ môn chuyên ngành này là nghiên cứu
hình thức và ngôn ngữ của văn học. Chẳng hạn như
một số định nghĩa đáng lưu ý sau: “Thi pháp học là
khoa học nghiên cứu thi ca (tức là văn học) như là một
nghệ thuật; “Thi pháp học là khoa học về cấu tạo của
tác phẩm văn học và hệ thống các phương tiện thẩm
mĩ được sử dụng trong đó”. Thi pháp học bao gồm
thi pháp học đại cương, nghiên cứu các phương
tiện và quy luật xây dựng bất cứ tác phẩm nào; Thi
pháp học miêu tả thực hiện sự miêu tả cấu trúc
của tác phẩm cụ thể của tác giả riêng biệt hoặc của
cả một thời kỳ; và thi pháp học lịch sử nghiên
cứu sự phát triển của các phương tiện nghệ thuật.
Trong cách hiểu rộng hơn, thi pháp học trùng với
lí luận văn học, khi hiểu hẹp thì trùng với nghiên
cứu ngôn ngữ thơ hay ngôn từ nghệ thuật.
Thi pháp học đại cương nghiên cứu các phương thức
có thể có trong việc thể hiện cấu tứ nghệ thuật của
nhà văn văn và các quy tắc kết hợp, các phương thức
phụ thuộc vào thể loại, loại hình văn học. Các phương
tiện nghệ thuật có thể được phân loại theo các cấp
độ khác nhau giữa cấu tứ nghệ thuật, coi như cấp độ
cao nhất và sự thể hiện cuối cùng của văn bản ngôn
từ. Thi pháp học miêu tả đặt mục đích tái hiện
con đường từ cấu tứ đến văn bản cuối cùng, qua đó
nhà nghiên cứu có thể hoàn toàn thâm nhập vào cấu tứ
của tác giả. Ở đây, các cấp độ và bộ phận của
tác phẩm được xem xét như một chỉnh thể. Thi pháp
học lịch sử nghiên cứu sự phát triển của các biện
pháp nghệ thuật riêng lẻ (định ngữ, ẩn dụ, vần,…);
nghiên cứu các phạm trù (thời gian nghệ thuật, không gian
nghệ thuật, các đối lập cơ bản), cũng như cả hệ thống
các thủ pháp hay phạm trù vốn có của những thời đại
văn học; Thi pháp học - khoa học về hệ thống các phương
tiện biểu hiện trong tác phẩm văn học.
Trong nghĩa rộng thi pháp học trùng với lí luận văn học,
trong nghĩa hẹp trùng với một trong các lĩnh vực của thi
pháp lí thuyết. Là lĩnh vực của lí luận văn học, thi
pháp học nghiên cứu đặc trưng của các loại hình, thể
loại văn học, các dòng và trào lưu, các phong cách, phương
pháp, nghiên cứu quy luật liên hệ nội tại và tuơng quan
các cấp độ của chỉnh thể nghệ thuật. Bởi vì tất
cả các phương tiện biểu hiện trong văn học suy đến
cùng đều quy về ngôn ngữ, vì thế có thể định nghĩa
thi pháp học như là khoa học nghiên cứu cách sử dụng
các phương tiện ngôn ngữ. Văn bản ngôn từ của tác phẩm
là hình thức tồn tại vật chất duy nhất của nội dung.
Mục đích của thi pháp học là chỉ ra và hệ thống hóa
các yếu tố của văn bản tham gia vào việc tạo thành ấn
tượng thẩm mĩ của tác phẩm. Thông thường người ta
phân biệt thi pháp học đại cương (hay lí thuyết), thi
pháp học bộ phận (miêu tả) và thi pháp học lịch sử
; Thi pháp học là khoa học về các hình thức,
các dạng thức, các phương tiện, phương thức tổ chức
tác phẩm sáng tác ngôn từ, về các kiểu cấu trúc và
các thể loại tác phẩm văn học. Nó muốn bao quát không
chỉ ngôn từ thơ, mà còn cả các khía cạnh khác nhau nhất
của tác phẩm văn học và sáng tác dân gian. Nhiệm vụ
của thi pháp học là nghiên cứu phương thức cấu tạo
của tác phẩm văn học. Đối tượng của thi pháp học
là các sáng tác có giá trị. Phương pháp nghiên cứu thi
pháp là tiến hành miêu tả, phân loại và giải thích các
hiện tượng được nghiên cứu”. Đối với R. Jakobson,
đối tượng của thi pháp học là “tính văn học”
và “các thủ pháp” tạo nên nó, phương pháp nghiên cứu
thi pháp học là phương pháp ngôn ngữ học (Thi pháp học
và ngôn ngữ học).
Các học giả Pháp, cho
rằng thi pháp học tức là lí luận văn học; thi pháp học
nghiên cứu các văn bản quá độ, khám phá cái tính liên
văn bản trong đó, tức là “tất cả những nhân tố khiến
cho văn bản ấy liên hệ với các văn bản khác”. Tz.
Todorov khẳng định thi pháp
học có nhiệm vụ xây dựng và nắm bắt các loại hình
đồng nhất và đa dạng trong tất cả tác phẩm văn học.
Tác phẩm cá biệt chỉ thể hiện các loại hình ấy, có
vị trí mẫu, chứ không phải là model cuối cùng của tác
phẩm (Jean-Yves Tadié: La critique litterature au XXème siècle).
Tz. Todorov phân biệt nghiên cứu thi pháp với việc giảng
văn, giải mã, phân tích ý nghĩa hay phê bình, đánh giá
tác phẩm văn học cụ thể theo phong cách báo chí hay tùy
bút, chân dung, bởi cách làm đó bao hàm yếu tố chủ quan
của người bình giảng, không phải khoa học. Ông cũng phân
biệt thi pháp học với nghiên cứu xã hội học, tâm lí
học, triết học, ngữ văn học, văn hóa học, bởi các
nghiên cứu này xóa nhòa ranh giới tác phẩm văn học với
các nhân tố ngoài văn học. Phương pháp chủ yếu của
thi pháp học là miêu tả cấu trúc của văn bản (diễn
ngôn) với các thành phần của chúng. (Poétique,1973).
Cuối cùng có rất nhiều tạp chí, từ điển, tập bình
luận lấy “thi pháp” làm nhan đề của mình, nội dung
càng phong phú, bác tạp.
Từ các định nghĩa trên,
ta thấy thi pháp học chủ yếu là một lĩnh vực nghiên
cứu về đặc trưng, tổ chức, các phương thức, phương
tiện, nguyên tắc làm nên giá trị thẩm mĩ của văn học
trong tính chỉnh thể của văn bản. Đó là lĩnh vực nghiên
cứu quy luật nội tại của tác phẩm, cấu tạo và phong
cách, nó phân biệt (chứ không đối lập) với các lĩnh
vực nghiên cứu khác. Thi pháp về thực chất là hệ
thống ngôn ngữ (kí hiệu) nghệ thuật, mang tính mở. Thi
pháp học bao gồm các bộ phận lí thuyết, miêu tả và
lịch sử, gồm cả phong cách học, và ngày nay bao gồm cả
tự sự học, tu từ học - mỗi bộ phận có đối tượng
riêng, nhưng đều không ra ngoài phạm vi nói trên. Xét về
cách tiếp cận còn có thể phân biệt thi pháp học
lịch sử, thi pháp học ngôn ngữ học (cấu trúc),
thi pháp học so sánh, thi pháp học xã
hội học, thi pháp học văn hóa. Nhiều nhà nghiên
cứu có xu hướng đồng nhất thi pháp học với lí
luận văn học, trong trường hợp đó, nên dùng thuật
ngữ “lí luận văn học” thay cho thi pháp học bởi
vì hàm ý của lí luận văn học rộng hơn thi pháp học.
Tuy nhiên người ta vẫn thích nói “thi pháp” để nhấn
mạnh tính chất nghiên cứu nội tại của nó. Tất cả
các trường phái nghiên cứu thi pháp học về cơ bản đều
thống nhất trong phạm vi và tính chất đó, mặc dù nguyên
tắc xuất phát có thể khác nhau. Mặc dù từ những năm
20 thế kỉ trước, M.Bakhtin đã phê phán chủ nghĩa
hình thức Nga, chỉ trích tính chất thiếu mĩ học và
triết học của nó, đề xướng thi pháp học xã hội
học, gắn với ý thức hệ, nhưng bản thân Bakhtin cũng
đánh giá cao chủ nghĩa hình thức và tự mình cũng không
ra ngoài phạm vi thi pháp ngôn ngữ văn học như là
khuynh hướng của thời đại. Viện sĩ Nga Averincev
ví thi pháp của văn học như
là ngữ pháp trong ngôn ngữ, cho đến nay đã có nhiều
lí thuyết và cách miêu tả ngữ pháp, nhưng không có một
lí thuyết duy nhầt miêu tả đầy đủ, trọn vẹn về ngữ
pháp của một ngôn ngữ cụ thể nào. Tình hình đó cũng
giống như thi pháp học.
Cùng thời gian đầu thế
kỉ XX, nổi lên trường phái “Phê
bình mới” Anh, Mĩ lấy văn bản làm đối tượng trung
tâm của nghiên cứu, khám phá tính văn học qua cấu trúc
và cơ chất (texture) của ngôn từ. Lấy văn bản làm bản
thể của văn học, phê phán hiểu lầm về ý đồ tác giả,
nghiên cứu các đặc tính của ngôn ngữ thơ như trương
lực, tính mơ hồ, đa nghĩa, tính nghịch lí, tính biểu
tượng, tính giả vờ (“lối nói ngược”, nghĩa rộng
hơn “mỉa mai”), vai trò của ngữ cảnh. Họ chủ trương
một cách đọc kĩ (close reading) đối với văn bản
để phát hiện các tính chất đó. Các phạm trù này giúp
người ta hiểu rõ hơn bản chất của ngôn ngữ văn học.
Wellek và Warren phát triển lí thuyết cấu trúc văn bản
và phân biệt nghiên cứu nội tại với nghiên cứu ngoại
tại.
ở Đức, cũng gần như
cùng thời với các trường phái hình thức ở Nga
và Anh, Mĩ, do chịu ảnh hưởng của triết học hiện
tượng học xuất hiện trường phái nghiên cứu thế
giới tinh thần và thế giới nghệ thuật của nhà văn biểu
hiện qua văn bản ngôn ngữ. Fredric Gundolf chủ trương phân
biệt cuộc sống kinh nghiệm thực tế của nhà văn với
cuộc sống trong tác phẩm nghệ thuật. E.R. Curtius căn cứ
vào ngôn ngữ mà nghiên cứu thế giới tinh thần của nhà
văn, phản đối lối nghiên cứu dựa vào các quy tắc để
đánh giá sáng tác. Eric Auerbach nghiên cứu phương thức
“mô phỏng” thế giới của các văn bản kinh điển mà
ông trích từng đoạn để phân tích, so sánh, chỉ ra cách
cảm nhận con người, không gian, thời gian, đồ vật.
Leo Spitzer được coi là tác giả nổi bật trong giới
nghiên cứu phong cách chủ trương đi tìm “thế giới bên
trong”, “cách cảm nhận thế giới” của nhà văn và
giải thích bằng hệ thống biểu hiện ngôn ngữ, nhưng
không loại trừ tác động của các nhân tố thời đại,
thực tại. Họ đã nhận thấy nghệ thuật là một thế
giới chủ quan của nghệ sĩ, phân biệt với thực tại
khách quan. Trường phái này cùng triết học hiện tượng
học đã ảnh hưởng đến trường phái Genève chủ trương
nghiên cứu ý thức nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Họ
xem tác phẩm văn học như một thế giới thẩm mĩ đặc
thù. G. Poulet chủ trương đối tượng nghiên cứu
của văn học là ý thức của chủ thể nghệ thuật, và
để nghiên cứu ý thức đó ông sử dụng các phạm trù
của thế giới quan như thế giới, không gian, thời gian…
Cách tiếp cận này cho phép người ta khám phá các chiều
kích thi pháp, phong cách nghệ thuật ngay trong tác phẩm
nghệ thuật.
Đặc điểm chung của
thi pháp học cấu trúc là dựa vào mô hình ngôn ngữ,
đó không chỉ vì ngôn ngữ là cơ sở của khoa học nhân
văn và khoa học xã hội, mà còn vì họ nhận thấy mọi
nhận thức không tách rời với sự ràng buộc của ngôn
ngữ. Sự nhấn mạnh tính hệ thống đòi hỏi xem văn bản
là một hệ thống hoàn chỉnh, coi trọng phân tích hình
thức là yếu tố có ý nghĩa then chốt. M. L. Gasparov nói:
“Thi pháp học cấu trúc không phải là thi pháp của
các yếu tố tách rời, mà là thi pháp về các quan hệ của
các yếu tố tạo nên tác phẩm”.
Thi pháp học cấu trúc
chủ nghĩa về thơ ở Pháp nổi bật qua công trình phân
tích cấu trúc kí hiệu của Jakobson và C-L.Strauss.
Ở Nga, công trình Phân tích văn bản thơ của Ju.
Lotman cũng gây chú ý. Thành công hơn cả của chủ nghĩa
cấu trúc là “Tự sự học” của G. Genette
với một hệ thống các thuật ngữ dành để phân tích
cấu trúc văn bản tự sự mà ngày nay đã trở thành một
lĩnh vực nghiên cứu có hiệu quả như lĩnh vực thi pháp
tiểu thuyết và nghệ thuật tự sự nói chung.
Tự sự học là sự mở rộng của thi pháp học,
thể hiện sự gắn kết của nó với tu từ học (Rhetorica),
một bộ môn mà vào thời cổ đại đã phân biệt với
thi pháp học. Hiện thời tự sự học “kinh điển”
đã chuyển sang tự sự học hậu kinh điển, một giai đoạn
mới của thi pháp học tiểu thuyết và tự sự học.
Thi pháp tự sự học
không phải thoát thai từ chủ nghĩa cấu trúc mà có cội
nguồn từ thi pháp học tiểu thuyết Anh Mĩ đầu thế kỉ.
Trước thế kỉ XX, khái niệm văn học không bao gồm tiểu
thuyết vì nó là văn xuôi, mọi bình luận về tiểu thuyết
chỉ dựa vào chủ đề và nội dung chứ chưa quan tâm hình
thức. Vấn đề là phải chứng minh hình thức nghệ thuật
của thể loại văn xuôi - tiểu thuyết, và thế là nghiên
cứu hình thức tiểu thuyết bắt đầu. Thi pháp học
cấu trúc không tách rời với kí hiệu học. Bởi nghệ
thuật nguyên là tái hiện đời sống, trong khi tái hiện,
nghệ thuật sử dụng các chất liệu đã được mã hóa
(ngôn ngữ, hình ảnh con người, thiên nhiên, màu sắc, chi
tiết đời sống…) rồi theo ý tưởng của mình mà tạo
ra một cái được biểu đạt mang hình thức biểu đạt
khác với đời sống. Như thế văn học vừa là nghệ thuật
ngôn từ lại vừa là khách thể kí hiệu tạo ra một cái
biểu đạt mới. Văn học cũng là một hệ thống kí hiệu
đặc thù. Đem nguyên lí kí hiệu học mà xét văn học nghệ
thuật bắt đầu với E. Cassirer (Đức) và Susanne Langer (Anh).
Cassirer xem con người là động vật biết sử dụng kí hiệu
và xem văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo, ngôn ngữ, khoa học…đều
là sản phẩm của hoạt động kí hiệu.
R. Jakobson vận dụng
lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ, chỉ ra 6 thành phần của
hoạt động giao tiếp và khẳng định “tính văn học”
tức là “tính tự chỉ”(self-reflexity) của kí hiệu văn
học. Todorov nói rõ hơn: “Tính văn học” chính là
cái năng lực của kí hiệu chỉ về phía bản thân nó chứ
không phải chỉ ra vật khác.”. Trường phái kí
hiệu học Tartu-Moskva, trào lưu phê
bình mới của Pháp, trường phái Ðức làm cho kí hiệu
học văn học phát triển rầm rộ. Việc vận dụng kí hiệu
học làm cho khái niệm cấu trúc văn học mất đi tính khép
kín, và đi theo chiều hướng hậu cấu trúc, bởi theo
Ju. Lotman, nếu chủ nghĩa cấu trúc là nghiên cứu các
quan hệ của các yếu tố thuộc văn bản văn học, thì
cấu trúc ấy ngoài các quan hệ nội tại của văn bản,
còn có các quan hệ ngoài văn bản nữa. Mỗi từ trong bài
thơ không chỉ có quan hệ với các từ trong bài mà còn
có quan hệ với từ đó trong tất cả các bài thơ (và không
thơ) còn nhớ trong kí ức người đọc (Bài giảng thi
pháp học cấu trúc). Thi pháp học cấu trúc của
Lotman xây dựng trên nền tảng kí hiệu học, nêu ra
cấu trúc nhiều tầng lớp, nhiều hệ thống mã của văn
bản, đặt cấu trúc văn bản trong tổng thể văn hóa, cho
phép nhìn nhận hoạt động chức năng của văn học một
cách toàn diện, khoa học.
Phong trào kí hiệu
học Pháp hiện đại rất sôi động, phần đông họ nghiên
cứu theo hướng khám phá “tính văn học”, khai thác ý
nghĩa siêu ngôn từ của văn bản văn học. Mô hình phân
tích văn bản của họ về cơ bản là mô hình kí hiệu.
Chẳng hạn nguyên lí kí hiệu học của Roland Barthes
hay ngữ nghĩa học cấu trúc của Greimas, phân tích
ngữ nghĩa huyền thoại của C. Levy -Strauss, phân tích
tu từ của Genette, Todorov hay phân tích kí hiệu của
hình thái ý thức văn hóa của J. Kristeva…Thi pháp
học cấu trúc và kí hiệu học đã mở rộng phạm
vi của thi pháp học, muốn biến nó thành khoa học,
nhưng mặt khác, quy văn học vào thủ pháp, vào tính văn
học, vào cái biểu đạt, mẫu gốc tập thể, vào diễn
ngôn, liên văn bản… mở ra nhiều khả năng để nghiên
cứu tính nghệ thuật, đồng thời cũng làm cho nó lan sang
lĩnh vực văn hóa.
Đáng chú ý là nghiên
cứu kí hiệu học trong phong cách học. Phong
cách học cũng là một bộ phận của thi pháp học,
vì thế ở đây xin nhắc đến các phong cách học
cấu trúc - kí hiệu học trong trào lưu “Phê
bình mới” ở Pháp những năm 60 - 70. Trước hết là
dòng phong cách học cấu trúc phát sinh, nghiên cứu
những sai lệch (deviasion) so với chuẩn mực ngôn ngữ, coi
là dấu hiệu của lựa chọn, tái mã hóa làm thành phong
cách riêng. Khái niệm này thực ra đã có trong khái niệm
“lạ hóa” của Shklovski, nhưng được thực hiện chủ
yếu bằng phương pháp thống kê tìm tần xuất sử dụng.
Sự “lệch chuẩn” biểu hiện ở tần xuất cao của các
từ cùng chủ đề, các “hình ảnh ám ảnh”, các “từ
ngữ chìa khóa” trong một hay nhiều văn bản của nhà văn
là căn cứ phân tích phong cách. P. Guiraud xem tác phẩm là
thế giới ngôn từ tự trị, sự “lệch chuẩn” làm nên
“trường phong cách”, dựa vào đó nhà nghiên cứu có
thể kiến tạo lại ngôn ngữ của nhà văn.
Phân tâm học đem
lại cho nghiên cứu phong cách một đường lối giải thích
sự thống nhất của phong cách. Ch. Mauron là đại
diện nổi tiếng cho hướng nghiên cứu này đã giải thích
các “hình tượng ám ảnh” chỉ từ phương diện tâm
lí vô thức. Ông giả thiết rằng nhà văn nào cũng có một
“huyền thoại về cá nhân mình” gắn liền với cái tôi
tiềm thức thể hiện trong văn bản. Ông dùng phương pháp
“xếp chồng” các văn bản của một nhà văn lên nhau
(tức là so sánh) để tìm ra mối liên hệ của các từ
ngữ trong một màng lưới liên tưởng thể hiện thế giới
của nhà văn. Phương pháp này có thể góp phần nghiên cứu
hình tượng tác giả.
Từ sau 1960 thi
pháp học Liên xô phát triển đa dạng: thi pháp học
cấu trúc của Lotman, thi pháp học văn hóa
của Bakhtin, thi pháp học lịch sử. Thi pháp học
lịch sử không chỉ nghiên cứu sự tiến hóa của hình
thức, mà còn nghiên cứu sự phát triển của khái niệm
về văn học. Chẳng hạn bộ sách Lí luận văn học dưới
cái nhìn lịch sử ba tập của Viện văn học thế giới
mang tên Gorki đầu những năm 60. Bộ này hiện nay đang được
biên soạn lại và đã ra mắt bạn đọc. Năm 1983, Khrapchenco,
người cổ vũ và tổng kết thi pháp học lịch sử Liên
Xô nhận định: “Thi pháp học lịch sử nghiên cứu
sự tiến hóa của các phương thức, phương tiện chiếm
lĩnh thế giới bằng hình tượng nghệ thuật, chức năng
xã hội, thẩm mĩ của chúng, số phận lịch sử của các
khám phá nghệ thuật.” D. X. Likhachev trong sách Con người
trong văn học Nga cổ, Thi pháp văn học Nga cổ miêu tả
các hình thức và phong cách miêu tả con người, các phương
tiện miêu tả nghệ thuật như không gian, thời gian nghệ
thuật, các hình thức khái quát nghệ thuật, các công thức,
nghi thức, biểu tượng…trong văn học Nga cổ. Đối với
ông thi pháp là phong cách, là các yếu tố và nguyên tắc
của phong cách. M. M. Bakhtin qua công trình Francois
Rabelais và văn hóa dân gian thời phục hưng và trung đại,
Những vấn đề thi pháp Dostoievski nghiên cứu ảnh huởng
của văn hóa dân gian trung cổ hoặc các thể loại văn học
cổ đại đối với hình thức tiểu thuyết của Rabelais,
Dostoievski; nghiên cứu cấu trúc đối thoại của tiểu thuyết,
cấu trúc không - thời gian, các hình thức không thời gian,
hình thức thời gian trong tiểu thuyết cổ đại, cận đại.
Đặc biệt ông quan tâm nghiên cứu ngôn từ tiểu thuyết.
Ju. Lotman nghiên cứu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết
Nga thế kỉ XIX, trong tác phẩm của Gogol. Steblin-Kamenski
trong Thi pháp học lịch sử chủ trương nghiên cứu
“văn học” (tính văn học) trong quá trình lịch sử, từ
nảy sinh quan niệm văn học, quan niệm tác giả, quan niệm
hư cấu, thể loại. Thi pháp học lịch sử của một
nhóm tác giả đã nghiên cứu các thời đại văn học, các
loại hình của ý thức nghệ thuật, có ý nghĩa to lớn
đối với nghiên cứu loại hình các giai đoạn lịch sử
văn học. Thi pháp học lịch sử nghiên cứu thi pháp
huyền thoại, thi pháp sử thi Nga, cũng nghiên cứu các thi
pháp trào lưu như Thi pháp chủ nghĩa lãng mạn,
Thi pháp chủ nghĩa hiện thực …
Ở Nga hiện tại, thời
hậu xô viết, thi pháp học lí thuyết (lí luận văn học)
được hồi sinh, tiếp tục phát triển trên cơ sở lí thuyết
của các học giả Nga như Bakhtin, Lotman, Gasparov cùng
các tác giả khác trên thế giới. Công trình Thi pháp
học lí thuyết do N. D. Tamarchenco biên soạn đã
tổng kết các vấn đề cơ bản của nó.
Sự gặp gỡ của Thi pháp
học với các bộ môn khoa học khác đã xây dựng nên một
nền thi pháp học hiện đại khoa học, phong phú, đa
dạng, có hiệu quả, nhất là khi Thi pháp học chuyển biến
từ ngôn ngữ học sang thi pháp học văn hóa - nghiên
cứu văn hóa (cultural studies). Cuộc chuyển biến này
bắt đầu từ những năm 50 - 60 thế kỉ XX với khuynh hướng
nghiên cứu văn hóa đại chúng ở các nước Anh Mĩ. Nghiên
cứu văn hóa ở phương Tây được chú ý bắt đầu từ
khát vọng vượt qua tính hạn chế của nghiên cứu văn
học truyền thống: chỉ chú ý văn học bác học, bỏ qua
văn hóa đại chúng; chỉ quan tâm cấu trúc, tính nội tại,
coi nhẹ giá trị xã hội, lịch sử; chỉ chú ý thẩm mĩ,
không quan tâm đến giá trị tiêu dùng. “Văn hóa đại
chúng” bao gồm: báo, tạp chí, quảng cáo, điện ảnh,
truyền hình, ca khúc thịnh hành, mod, văn học thông tục
(gồm truyện kinh dị, tình yêu, cao bồi, truyện viến tưởng…),
nhiếp ảnh, văn học phụ nữ,…là những “văn bản”
thể hiện quyền lực trong lĩnh vực công cộng, chi phối
ý thức xã hội, không thể bỏ qua. Các học giả đã nhận
thấy văn học là bộ phận của văn hóa. Nghiên cứu văn
hóa là khuynh hướng nảy sinh sau khi các đại tự sự về
văn học bị hoài nghi: văn học đã chết, tác giả đã
chết, nghiên cứu văn học, thi pháp học đã chết…Văn
học là bất cứ tác phẩm nào mà xã hội thời đó coi
là văn học... Nghệ thuật biến thành một trò chơi. Lịch
sử chỉ ghi lại qua văn bản, nhưng không có văn bản nào
thể hiện được đầy đủ, khách quan lịch sử, do đó
người ta chỉ có thể diễn giải về lịch sử, còn lịch
sử đích thực thì vắng mặt, mâu thuẫn đó đã làm nảy
sinh chủ nghĩa tân lịch
sử của Stephen Jay Greenblatt và ông này khởi xướng hướng
nghiên cứu “Thi pháp học văn hóa”, hướng tới
một sự diễn giải xóa bỏ giới hạn của các chuyên ngành
khoa học. “Thi pháp học văn hóa” (Cultural poetics) là thuật
ngữ do Greenblatt mượn của nhà văn hóa học Clifford Greetz.
Hai chữ “văn hóa” nhằm chỉ nghiên cứu các sáng tác
tập thể và quy luật của chúng, bắt đầu từ niềm tin,
có giá trị thẩm mĩ, trở thành giá trị tiêu dùng. Hai
chữ “thi pháp” nhấn mạnh đến giá trị thẩm mĩ, nghệ
thuật, và hình thức thể hiện “văn bản” của chúng,
theo nghĩa rộng. Văn hóa là ý nghĩa được sản sinh, truyền
đạt và tiếp nhận. Văn hóa có tính chất ức chế, khống
chế và cơ động, di động, nó thể hiện trong hoạt động
giao dịch trong đời sống. Thi pháp học văn hóa là
khuynh hướng diễn giải các văn bản văn hóa, khám phá
ý nghĩa tiềm tại của chúng trong hoạt động giao dịch.
Nhà marxist Mĩ Fredric Jameson xây dựng quan niệm thi pháp học
văn hóa theo quan điểm chủ nghĩa Mác. Theo đó văn học
được diễn giải theo các phạm trù: lịch sử, ý thức
hệ, ngụ ngôn, diễn giải. Dựa vào quan điểm thi pháp
học văn hóa nhiều người chủ trương mở rộng biên
giới của thi pháp học, lí luận văn học, nghiên cứu các
hiện tượng phi văn học, ngoài văn học. Một số người
nói thi pháp học đang đứng trước nguy cơ đánh mất hoặc
đổi thay đối tượng của mình như cuối thế kỉ trước.
Nghiên cứu văn hóa nếu
nhìn sâu hơn sẽ thấy đã có từ lâu, bởi từ xưa đến
nay, văn học và văn hóa có mối quan hệ không thể tách
rời. Nghiên cứu văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX
cũng đã có cái nhìn văn hóa. Nghiên cứu thi pháp cũng chính
là nghiên cứu văn hóa nghệ thuật. Nghiên cứu văn hóa
hiện nay mang một nội dung khác hơn, nó hướng tới các
hiện tượng văn hóa trong đời sống hiện tại, nhưng điều
đó không phải là phủ nhận nghiên cứu văn hóa truyền
thống. Giải cấu trúc văn học chỉ là cách hiểu
văn học trong sự đa dạng chứ không phủ nhận văn học,
bởi giải cấu trúc buộc phải dựa vào cấu trúc mới
có thể tồn tại. Cũng vậy, sự hoài nghi đại tự sự
tự nó cũng không thể trở thành đại tự sự mới, bởi
như thế thì mâu thuẫn với chính lí thuyết kinh điển
của hậu hiện đại. Do đó sự phủ định cấu trúc, trung
tâm, cũng như hoài nghi đại tự sự không bao giờ có thể
trở thành tuyệt đối. Thêm nữa, giải cấu trúc, hậu
hiện đại tuy có tham vọng “lật đổ” các lí thuyết
trước đó, thì bản thân nó cũng vẫn chỉ là một trong
các lí thuyết sinh sau mà thôi, chứ không phải là lí thuyết
duy nhất đúng trong thời đại đa nguyên đối thoại về
tri thức. Văn học đại chúng có thể có vị trí phổ biến
trong đời sống, nhưng chắc chắn khó có thể thủ tiêu
văn học bác học, bởi văn học đại chúng không phải
là tất cả văn học. Như thế khái niệm văn học mở rộng
bao quát hơn và nội dung thi pháp học cũng mở rộng theo,
dù cho thi pháp học văn hóa có thể được áp dụng phổ
biến.
Văn học hậu hiện đại
cũng chỉ là một khuynh hướng văn học, không phải là
duy nhất, và nó cũng có thi pháp của mình. Theo Linda Hutcheon,
phạm trù cơ bản của Thi pháp hậu hiện đại
là sự hoang tưởng, giễu nhại, trò chơi…
Tuy chất lượng chưa đồng
đều, nhưng với một đội ngũ nghiên cứu, phê bình đông
đảo đã góp phần khám phá, phát hiện nhiều phương
diện nghệ thuật của rất nhiều hiện tượng văn học
thế kỉ XX, trả lại những giá trị đích thực cho
không ít tác phẩm văn học đã từng bị “vùi dập”
oan uổng; thi pháp văn học trung đại với con người và
các thể loại cũng được nghiên cứu sâu hơn, tạo nên
một diện mạo mới của khoa nghiên cứu, phê bình văn học
sau gần ba mươi năm của phong trào đổi mới. Có thể nói,
Thi pháp học thực sự làm thay đổi diện mạo của khoa
nghiên cứu, phê bình văn học vốn bị coi là èo uột trong
một thời gian dài, với sự xuất hiện những khuôn mặt
sáng giá…Cho đến nay, thi pháp là một công cụ nghiên
cứu mang lại nhiều hiệu quả và đã được tín nhiệm.
Song, khi vận dụng vào việc nghiên cứu, phê bình một tác
phẩm, một tác giả cụ thể thì cái nguyên tắc
“Phương pháp chủ yếu
của Thi pháp học là phương
pháp hình thức” gặp không ít rắc rối. Nếu cứ
“ngang bằng sổ thẳng”, lạnh lùng khách quan như Bao Thanh
Thiên mặt sắt đen sì thì sẽ có không ít nhà văn, nhà
thơ của chúng ta bị gạt ra ngoài vì tác phẩm chưa đạt
chuẩn, tức tác phẩm của họ sẽ bị loại ngay khi đưa
vào “cái máy cân đo” Thi pháp học. Hoặc “nói trắng
phớ” như Nguyễn Huy Thiệp: “...Nhìn vào danh sách
1000 hội viên Hội Nhà văn Việt Nam người ta đều thấy
đa số đều già nua không có khả năng sáng tạo và hầu
hết đều..."vô học", tự phát mà thành danh. Trong
số này có tới hơn 80% là nhà thơ tức là những người
chỉ dựa vào "cảm hứng" để tùy tiện viết ra
những lời lẽ du dương phù phiếm vô nghĩa nh́n chung là
lăng nhăng, trừ có dăm ba thi sĩ tài năng thực sự (số
này đếm trên đầu ngón tay) là còn ghi được dấu ấn
ở trong trí nhớ người đời còn toàn bộ có thể nói
là vứt đi cả...” (xem: ĐỌC
“TIỂU LUẬN” CỦA NGUYỄN HUY THIỆP - ĐỖ NGỌC THẠCH).
Trong một bài viết về
Thi pháp học năm 2009, GS Trần Đình Sử nhận xét: “Nhìn
khái quát, có thể thấy thi pháp học Việt Nam cho đến
nay vẫn đi theo phương hướng chủ yếu của lí
thuyết cấu trúc, hệ thống, chưa bước sang giai đoạn
giải cấu trúc (5) và hậu hiện
đại. ở phương Tây”. Vậy là Thi pháp học ở Việt
Nam chưa tiến kịp với xu thế chung của thế giới. Bởi
như ta đã biết, năm 1960 công trình nổi tiếng Tư
duy và tính man dã của C. Levi - Strauss làm cho
thanh thế của chủ nghĩa cấu trúc lên cao, chủ nghĩa
cấu trúc trở thành “điểm nóng” của văn học phương
Tây. Nhưng đến tháng 10 năm 1966, là năm Đại học Hopkins
ở Hoa Kì tổ chức Hội thảo để tiếp cận chủ nghĩa
cấu trúc, thì J. Derrida đọc bài báo Cấu
trúc, kí hiệu và trò chơi đã đánh một đòn chí
mạng vào học thuyết cấu trúc chủ nghĩa làm
cho nó chuyển sang Hậu cấu trúc. Điều này chứng
tỏ lí thuyết cấu trúc có phần thiếu căn cứ khoa học
đầy đủ. Do chuộng mới nhiều nhà khoa học chưa thấy
được điểm mù của nó. Vì thế, rõ ràng là Thi pháp học
Việt Nam không thể dừng lại trước cánh cửa giải
cấu trúc. Đây là một vấn đề chưa có câu trả lời
của các nhà Thi pháp học Việt Nam.
Và nữa, mặc dù đại gia Roland Barthes
đã đưa ra kết luận choáng váng về
Cái chết của tác giả(6), song ở thi pháp học
Việt Nam, tác giả vẫn còn ở vị trí trung tâm,
người ta không đành lòng “làm đám tang” cho Tác
giả - như là động lực chính tạo cảm hứng cho nhà
nghiên cứu, phê bình khi “xử lý văn bản”!
Rõ ràng là Thi
pháp học VN cần đa dạng hóa cách tiếp cận, trang bị
thêm “công cụ” và nghiền ngẫm sâu hơn về lí thuyết
Thi pháp học. Thi pháp học ở VN đã và đang được xác
định là một phương hướng nghiên cứu có ý nghĩa lâu
dài, vì thế muốn phát triển cần có sự phân hóa thành
những trường phái với những “thủ lĩnh” cùng những
“tuyên ngôn nghệ thuật” hẳn hòi với những ý tưởng
mới mẻ. Còn như hiện nay, tuy đã có một số thành tựu
đáng kể, nhưng cũng có một số ý kiến cho rằng nhiều
công trình nghiên cứu, phê bình văn học vân dụng thi pháp
học một cách máy móc, sao chép trong khi ở quê hương của
nó, Thi pháp học đã lỗi thời... Vì thế, việc nghiên
cứu Thi pháp học cần được chú ý đầu tư thích đáng,
tổ chức đội ngũ bài bản với kế hoạch cụ thể và
điều quan trọng là cần liên tục rà soát lại công việc
để có được hướng đi đúng và theo kịp sự thay đổi
của thế giới!
Trong một bài viết mới đây về “Giải cấu trúc”,
GS Trần Đình Sử viết: “Giải cấu trúc đem lại cái
gì mới cho phê bình văn học hôm nay? Đối tượng chủ
yếu của giải cấu trúc trước hết chính là phê bình,
nghiên cứu văn học, lí luận văn học, văn học sử, phương
Đông học, các thứ tiểu luận và các thứ lí luận nói
chung... là nơi đầy rẫy những quy luật, những nguyên lí,
những nhận định đúng sai chắc như đinh đóng cột hoặc
tùy tiện, mơ hồ hết chỗ nói mang định kiến của cả
một thời. Giải cấu trúc phải soát xét lại tất cả,
không trừ một chỗ nào mọi nguyên lí, định lí, nguyên
tắc, phương pháp, nhận định, khái niệm. Giải cấu trúc
đòi hỏi phải viết lại văn học sử, viết lại lí luận,
đọc lại người trước với tinh thần khoa học, phát hiện
mọi ngộ nhận, mọi thành kiến, phát hiện những nhận
thức mới, chân lí mới, đưa người đọc vào những tìm
tòi mới” (Tuần báo Văn nghệ
số 34, 21/8/2010). Sẽ là một sự thách đố rất lớn đối
với những nhà Thi pháp học VN. Dừng lại trước cánh cửa
“Giải cấu trúc” hay làm như sự đòi hỏi của
“Giải cấu trúc”: “ … viết lại văn học sử,
viết lại lí luận, đọc lại người trước với tinh thần
khoa học, phát hiện mọi ngộ nhận, mọi thành kiến, phát
hiện những nhận thức mới, chân lí mới, đưa người
đọc vào những tìm tòi mới”? Chúng ta đành phải chờ
đợi!...
Tuy nhiên, ý kiến
sau đây của nhà lý luận Nguyễn Văn Dân trong bài
viết “ROLAND BARTHES ĐÃ “GIẢI CẤU TRÚC NHƯ THẾ
ĐẤY!” rất đáng để các nhà Thi pháp hoc VN
suy nghĩ: “Nhân tiện tôi xin có một nhận xét rằng,
các nhà lý luận phương Tây rất có ý thức tìm tòi thử
nghiệm các lý thuyết mới. Thậm chí nhiều người còn
coi việc thử nghiệm này là một trò chơi. Cho nên họ sẵn
sàng thay đổi lý thuyết như thể thay đổi trò chơi, bởi
vì họ không lý tưởng hóa các lý thuyết của họ, mà
chỉ coi đó là những thử nghiệm không ngừng trong trò
chơi logic bất tận, trong đó các lý thuyết có thể đúng,
có thể sai, có thể mâu thuẫn nhau, vì chúng thể hiện
những cách nhìn đa dạng về đối tượng nhận thức của
con người. Trong những cách nhìn này không có kẻ thắng
người thua, mà chỉ có những sự đa sắc của những lá
bài mà tính hấp dẫn của chúng nằm ở khả năng tổ hợp
lá bài của các nhà lý luận. Vì thế, tôi nghĩ chúng ta
nên coi các thử nghiệm nói trên vừa là những nỗ lực
tìm tòi cái mới, vừa là những trò chơi rèn luyện tư
duy, không nên cứ thấy lấp lánh thì
tưởng là vàng; nếu cứ thần thánh hóa mọi thử nghiệm
lý thuyết thì sẽ đi đến chỗ ngộ nhận, thất vọng
và mâu thuẫn. Lý thuyết giải cấu trúc của Barthes
là một trong những trường hợp như vậy”.
___________________________________________
Tài liệu tham khảo:
- M. Bakhtin: Lí luận và
thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch và giới thiệu).
NXB.Văn học và Trường viết văn Nguyễn Du, H. 1992, NXB Hội
nhà văn, in lần thứ 2, H. 2003.
- M. Bakhtin: Những
vấn đề thi pháp Dostoievski (Trần Đình Sử, Lại Nguyên
Ân, Vương Trí Nhàn dịch). NXB. Giáo dục, H. 1993. -Mikhail
Mikhailovich Bakhtin: Vấn
đề nội dung, chất liệu và
hình thức trong sáng tạo nghệ thuật ngôn từ
(Phạm Vĩnh Cư dịch). Trong cuốn Lí
luận-phê bình văn học thế giới thế kỷ XX (Lộc Phương
Thủy chủ biên), tập 1, NXB Giáo dục, H. 2007.
- Phan Ngọc:
Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều. NXB.
KHXH, H, 1985; Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ
học. NXB. Trẻ, TP.HCM, 1990; Thử xét văn hóa văn học
bằng ngôn ngữ học. NXB, Thanh niên, H. 2000.
-Nguyễn Xuân Kính:
Thi pháp ca dao - NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2007.
-Nhiều tác giả:
Nghệ thuật như là thủ pháp - Lý
thuyết chủ nghĩa hình thức Nga
(Đỗ Lai Thúy và các CTV biên soạn và dịch , H. 2001).
- Nguyễn Văn Dân : Phương pháp luận nghiên cứu
văn học - NXB Khoa học xã hội, H. 2004.
-N. T. Tamarchenco: Thi pháp học lí thuyết - Khái niệm
và định nghĩa.
-Trần Hoài Anh: Ảnh
hưởng phương Tây đến lý luận- phê bình văn học đô
thị miền Nam 1954-1975, TC Văn học, số 4/2009
- Phạm Ngọc Hiền:
Lược sử thi pháp học Viêt Nam-
-Đỗ
Đức Hiểu: Lịch sử văn học Pháp (5 tập) - đồng
chủ biên. NXB Thế giới, 1990, 1992; Đổi mới phê
bình văn học. NXB. KHXH và NXB. Mũi Cà Mau, 1993; Thi
pháp hiện đại. NXB. Hội Nhà văn, H. 2000.
-
Đỗ Lai Thúy: Con mắt thơ. NXB. Lao động, H. 1992
(được tái bản nhiều lần).
- Trần
Đình Sử: Một số vấn
đề thi pháp học hiện đại.
Vụ Giáo viên xb, H. 1993; Những thế giới nghệ thuật
thơ. NXB. Giáo dục, H, 1995; Lí
luận và phê bình văn học. NXB. Hội Nhà văn, H, 1996;
Thi pháp văn học trung đại Việt Nam. NXB. Giáo dục,
H. 1998; Dẫn luận thi pháp học. NXB. Giáo dục, H. 1998,
2004; Thi pháp Truyện Kiều. NXB. Giáo dục, H, 2002;
Thi pháp học hiện đại trong nghiên cứu văn học
ở Việt Nam thế kỉ XX, Tạp chí Nghiên cứu văn
học, số 2- 2009.
-M.Bakhtin: Nhà
triết học, nhà nghiên cứu văn học -
PGS.TS Lã Nguyên.
- Tzavetan Todorov:
Di sản Bakhtin (La Khắc Hòa dịch. Tạp chí
Nghiên cứu Văn học, Viện Văn học).
Chú
Thích:
(1) Xin xem thêm:
Vương Trí Nhàn: Thi pháp: Sự hình thành, nghĩa, và
xu thế ứng dụng (Một số thu hoạch từ những kinh
nghiệm của khoa nghiên cứu văn học xô-viết).
(2)
Mikhail Mikhailovich Bakhtin (1895-1975):
là nhà nghiên cứu khoa học xã hội, khoa học nhân văn lỗi
lạc của Liên Xô (cũ), nổi tiếng với những tác phẩm
nghiên cứu về triết học Marx, văn học và mỹ học trong
đó được biết đến nhiều nhất trong giới nghiên cứu
về sau là Sáng tác của Francois Rabelais và
nền văn hóa dân gian thời Trung cổ-Phục hưng, và
Thi pháp tiểu thuyết Dostoevski.
Bị sơ nhiễm bệnh bại
liệt và suốt cuộc đời về sau hầu như ông chỉ ngồi
trên chiếc xe lăn nhưng từ nhỏ Bakhtin đã sớm say mê văn
học và khoa học nhân văn và tỏ rõ thiên hướng nghiên
cứu khoa học. Sau khi tốt nghiệp phổ thông trung học, năm
1913, Bakhtin theo học khoa Lịch sử-Ngữ văn thuộc Trường
đại học tổng hợp Sankt-Peterburg và tốt nghiệp trường
ngày vào năm 1918. Trong những năm nội chiến 1918-1922, ông
về dạy học ở Vitebsk và đến năm 1923 thì trở lại Peterburg….Tuy
viết nhiều và hoạt động sôi nổi nhưng phải đến năm
1929, khi đã 34 tuổi, Bakhtin mới cho in cuốn sách đầu tiên
mang tên mình, cuốn Những vấn
đề của sáng tác Dostoevski (sau này tái bản có sửa
chữa và bổ sung dưới tên Những vấn
đề thi pháp Dostoevski). Tuy vậy, sự mỉa mai của số
phận đã khiến tác giả không được thấy mặt cuốn sách
khi công bố lần đầu: do tham gia một nhóm nghiên cứu tôn
giáo, ông bị kết án phạm tội chính trị và tuyên phạt
10 năm tù khổ sai, và chỉ nhờ những người thân lo liệu
nhà đương cục giảm án mới được rút xuống thành 5
năm lưu đày tại Bắc Kazakhstan. Phải đến tận năm 1966,
tòa án tối cao Cộng hòa Liên Bang Nga mới xét lại và phục
hồi danh dự cho tất cả những người bị kết tội.
Từ giữa những năm 1930
khi hết hạn lưu đày, Bakhtin được trở về Moskva và tại
đây, trong vòng 5 năm ông đã viết một loạt công trình
về thể loại tiểu thuyết (được in vào những năm 70
nhưng cũng đã có công trình thất truyền) và hoàn thành
về cơ bản chuyên khảo về Francois Rabelais và văn hóa trào
tiếu dân gian… Khi cuộc chiến tranh chống phát xít Đức
bùng nổ. Bakhtin phải về một vùng nông thôn Trung Nga, và
dạy ngoại ngữ cho một trường phổ thông ở đấy trong
5 năm. Năm 1947 Bakhtin trở lại Moskva, bảo vệ công trình
về Rabelais nhưng chỉ được phong học vị phó tiến sĩ.
Sau đó ông được nhận vào làm giảng viên trong biên chế
của trường Đại học Sư phạm (từ năm 1950 đổi thành
Đại học Tổng hợp) ở Saransk. Từ đó cho đến 1960, Bakhtin
tham gia dạy văn học nước ngoài ở trường đại học,
và sau 1960 ông nghỉ hưu. Cho đến năm 1963, tên tuổi Bakhtin
hoàn toàn bị quên lãng ở Liên Xô, nhưng đến cuối 1963,
từ một bức thư ngỏ thống thiết của một nhóm nhà văn
và nhà khoa học có tên tuổi, công trình của ông về Dostoevski
được tái bản và năm 1965, Sáng tác của Francois Rabelais
với văn hóa dân gian Trung đại và
Phục hưng ra mắt độc giả. Tên tuổi Bakhtin mau chóng
trở nên lừng lẫy, thậm chí thời thượng ở Liên Xô,
rồi cả trên trường quốc tế. Tuy nổi tiếng, giai đoạn
này Bakhtin vẫn sống trong nghèo túng, trong bệnh tật và
tuổi già tại Saransk. Năm 1967, Bakhtin được minh oan
và năm 1969, ông trở về Moscow. Suốt 40 năm, M. Bakhtin
sống như một người vô danh. Không mấy ai còn nhớ tới
tên tuổi của ông, thậm chí không ít người nghĩ rằng
ông đã chết. Lúc bị bắt đi đầy, M. Bakhtin mới 33 tuổi.
Tức là ở thời điểm tài năng đang nở rộ nhất, sức
lực đang cường tráng, sung mãn nhất, M. Bakhtin đã bị
tước quyền xuất bản những tác phẩm của mình. Như là
sự bù đắp của Tạo hóa, từ năm 1967, nhiều công trình
của M. Bakhtin lần lượt được dịch ra tiếng nước ngoài.
Các tạp chí thi nhau đăng tải các bài viết của M. Bakhtin.
Xung quanh những công trình của M. Bakhtin thường xuyên diễn
ra những cuộc tranh luận sôi nổi. Danh tiếng của M. Bakhtin
ngày càng vang dội, nhất là trong giảng đường các trường
đại học, đội ngũ những người sùng mộ ông ngày càng
đông đảo hơn. Tuy nhiên, phải đến cuối những năm 1980,
đầu những năm 1990, một thời đại mới - “thời đại
Bakhtin” - mới thực sự được mở ra. Vào giữa những
năm 1980 lại xuất hiện một làn sóng mới, làn sóng đam
mê Bakhtin vô cùng mạnh mẽ, đến những năm 1990, làn sóng
ấy hóa thành cuộc “Bakhtin đại náo loạn” vô cùng ầm
ỹ”. Viện Văn học thế giới (IML) bắt đầu biên soạn
Tuyển tác phẩm M. Bakhtin. Bộ “Tuyển” này gồm 6
tập, được biên soạn hết sức công phu…Tính đến năm
1993, các công trình của M. Bakhtin đã được ấn hành lên
tới gần nửa triệu bản in. Nếu vào những năm 1960 và
1970, M. Bakhtin chủ yếu là đối tượng của phê bình, thì
nay di sản của ông trở thành đối tượng nghiên cứu chuyên
sâu. Chỉ trong vòng 5 năm, từ 1988 đến 1992, ở các nước
Âu - Mĩ đã có trên 40 đầu sách viết về M. Bakhtin. Khoa
Bakhtin học (“Bakhtinologie”, “Bakhtinovedenie”, “Bakhtinistika”)
chính thức ra đời. Nhiều “Trung tâm” nghiên cứu Bakhtin
được thành lập tại Moscow, Peterburg, Saransk, Vitebsk… Tạp
chí Dialogue. Carnaval. Chronotope (do N.A. Pankov làm Tổng
biên tập) dành riêng cho việc nghiên cứu Bakhtin chính thức
ra mắt bạn đọc vào năm 1992, tại Vitebsk, nơi M. Bakhtin
từng sống thời trẻ….
Trong suốt cuộc đời
phải chiến đấu với bệnh tật và cả những định kiến
chính trị cũng như những rào cản nhận thức của thời
đại, M. Bakhtin vẫn để lại một di sản khoa học xã hội-nhân
văn đồ sộ trong đó nổi tiếng nhất có thể kể đến
bao gồm: 1-Những vấn đề thi pháp Dostoevski (được
tái bản vào các năm 1963, 1967, 1979): Tác phẩm kết tinh
những giá trị tinh hoa trong phương pháp tư duy của Bakhtin
và đem ứng dụng vào nghiên cứu một trong những sáng tác
phức tạp nhất của văn học Nga, hiện tượng Dostoevski.
Tác phẩm này đã đem lại một cái nhìn mới mẻ không
chỉ đối với sáng tác của nhà văn hiện thực Dostoevski
mà còn đối với văn học nghệ thuật nói chung, đối với
mối quan hệ giữa văn học và hiện thực nói riêng.
2-Sáng tác của Francois Rabelais và
văn hóa dân gian thời Trung cổ và
Phục hưng (1965); 3-Những vấn
đề văn học và mỹ học (1975); 4-Mỹ học sáng tác
ngôn từ (1979); - Những bài báo phê
bình văn học (1986). Di sản mà Bakhtin để lại
(2*), phần lớn được viết từ những năm 1920 - 1940,
bao trùm trên những khu vực tri thức vô cùng rộng
lớn bao gồm nghiên cứu về văn học, ngôn ngữ học, mỹ
học, văn hóa học và triết học…Bakhtin được
phát hiện chủ yếu từ giác độ phương pháp luận,
từ hệ hình thế giới quan và di sản của ông
được nghiên cứu trên cái nền của tiến trình lịch
sử tư tưởng Nga, của bối cảnh văn hóa toàn
nhân loại. Từ giác độ ấy, M. Bakhtin hiện lên trong
hình ảnh một “nhà triết học của thiên niên kỉ thứ
ba” và di sản triết học của ông đã đặt nền tảng
cho hệ hình tư duy của thời đại mới. Bakhtin giống
một nhân vật huyền thoại nhiều hơn là một học giả
bằng xương bằng thịt…
Có thể ca ngợi Bakhtin hết lời mà không sợ sai, bởi:
“… những trước tác của M.
Bakhtin đến nay vẫn giữ nguyên giá trị cách tân:
chúng đặt ra cho khoa học một loạt vấn đề mới hệ
trọng, cung cấp những phương pháp luận, cách tiếp cận
mới, đầy hiệu năng, kích thích tinh thần tìm tòi, sáng
tạo, nhận thức và nhận thức lại không ngừng trong khoa
học. Một trong những công lao lớn của Bakhtin là ông đã
nâng lý thuyết thể loại - một bộ phận vốn không được
quan tâm lắm của khoa học văn học, đặc biệt ở các
nước XHCN - lên một vị trí quan
trọng chưa từng thấy. Theo Bakhtin, thể loại chứ không
phải phương pháp hoặc trường phái sáng tác là nhân vật
chính của tấn kịch lịch sử văn học. Mỗi một thể
loại, nhất là thể loại lớn, thể hiện một thái độ
thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn
nhận, giải minh thế giới và con người. Thể loại là
cái trí nhớ siêu cá nhân của nghệ thuật, nơi tích lũy,
đúc kết những kinh nghiệm nhận thức thẩm mỹ thế giới.
Mỗi thời đại lịch sử có hệ thống thể loại của
mình, trong đó những thể loại chính thể hiện tập trung
nhất, nổi bật nhất tâm thức, tầm nhìn, những mối quan
tâm, những quan niệm và chuẩn mực giá trị của con người
trong thời đại đó; những thể loại chính ấy như những
mặt trời thu hút những thể loại khác vào trong quỹ đạo
của chúng. Lịch sử văn học, theo Bakhtin, trước hết là
lịch sử hình thành, phát triển, tương tác giữa các thể
loại…” (PGS. TS Phạm Vĩnh Cư: Lời giới thiệu
bản dịch “Lý luận và thi pháp tiểu thuyết”
của M Bakhtin).
(2*) Xin xem thêm:
Di sản Bakhtin: Tzavetan Todorov (2**), La
Khắc Hòa dịch. Tạp chí Nghiên cứu Văn học (Viện Văn
học).
(2**) Tzvetan Todorov
(sinh năm 1939 tại Sofia): là một Nhà nghiên cứu
lý luận văn học Pháp. Ông sống ở Pháp từ năm 1963 với
người vợ Nancy Huston và hai người con, viết sách và tiểu
luận về lý thuyết văn học, lịch sử tư tưởng và lý
thuyết văn hóa .
(3) Xem:
Trần Hoài Anh: Ảnh hưởng phương Tây đến lý luận- phê
bình văn học đô thị miền Nam 1954-1975, Tạp chí Nghiên
cứu Văn học, số 4/2009.
(4) Roman Jakobson (1896
-1982): Roman Jakobson gốc Nga định cư ở Mỹ và phạm
vi hoạt động vòng quanh thế giới . Từ 1915, ông đã tích
cực đóng góp vào trường phái hình thức Nga, và một trong
vài ba lãnh tụ Câu Lạc Bộ Ngôn Ngữ Học Praha: nhóm này,
tại hội nghị Ngôn ngữ học Quốc tế họp tại Den Haag,
Hà Lan, 1928 đã đặt những viên đá đầu tiên cho nền
ngữ học cấu trúc (Linguistique Structurale) từng bước tiến
bộ về sau, bước sang nhiều lãnh vực khoa học và dần
dà ngày một ngày hai trong nửa thế kỷ, sẽ chiếm địa
vị quan trọng - nếu không phải là độc tôn, trong sinh
hoạt nghiên cứu khoa học nhân văn trên toàn cầu. Công
trình nghiên cứu của Roman Jakobson bao trùm nhiều lĩnh vực,
ngôn ngữ nhiều nước, là nguồn kiến thức cho giới nghiên
cứu nhiều dân tộc khác nhau trên thế giới . Đóng góp
lớn lao nhất của Roman Jakobson trong lý luận về thi pháp
là đã thuyết minh tương quan giữa ngữ âm và ngữ nghĩa,
giữa từ và nghĩa, phản biện lý thuyết lừng danh của
F.de Saussure trong Giáo trình ngữ học
đại cương (1913), kinh điển của khoa ngữ học hiện
đại: tương quan giữa ngữ âm (cái biểu hiện) và nghĩa
(cái được biểu hiện) là võ đoán . Cuốn Vấn đề
thi pháp của Roman Jakobson xuất bản năm 1973,
là sách kinh điển cho giới lý luận . Còn Sáu Bài Giảng,
là những ghi chép làm nền cho giáo trình, cho nên mãi đến
năm 1976 tác giả mới công bố, nên ít người biết và
tham khảo. Trong phần kết luận Sáu bài giảng
ông còn nhắc lại một lần nữa, ý kiến đã phát biểu
từ 1919 : “ trong ngôn ngữ thi ca ký hiệu tự bản thân
nó đã hoàn tất một giá trị độc lập”. Roman
Jakobson trước hết là một chuyên gia ngữ học với
kiến thức vừa bao la vừa sâu sắc, ông mở biên giới
ngữ học vào các lãnh vực văn chương, nghệ thuật và
các nền khoa học khác.
(5) Giải cấu trúc (Deconstruction) hay hậu cấu
trúc luận (Post-structuralism) xuất hiện tại Pháp vào
cuối thập niên 1960, gắn liền với hai khuôn mặt: Jacques
Derrida - một triết gia, và người thứ hai, Roland Barthes
- nhà ký hiệu học và cũng là nhà phê bình văn học lừng
lẫy tại Paris. Người ta cho rằng lý thuyết giải cấu
trúc, dù không phải là tất cả, nhưng chủ yếu và phần
lớn bắt nguồn từ những công trình phê bình triết học
của Jacques Derrida; trong khi, R. Barthes (dù không muốn phủ
nhận sự đóng góp của ông) chỉ là nhà thực hành hậu
cấu trúc luận (practical poststructuralist critics). Những công
trình của Barthes trong khoảng thời gian trên bắt đầu có
sự chuyển đổi từ cấu trúc luận sang hậu cấu trúc,
sự chuyển hướng trong lý thuyết phê bình này có thể
nhận thấy rõ qua sự so sánh hai luận văn xuất hiện cách
nhau bảy năm: Khởi đầu cho việc phân tích cấu trúc của
tính tự sự (Introduction to the Structural Analysis of Narrative,
1966) và Ðiều thú vị của văn bản (The Pleasure of the Text,
1973) .Tính chất khác biệt giữa phương pháp nghiên cứu
giữa hai luận văn trên đã đánh dấu sự chuyển hướng
nhanh chóng của Barthes trong đường hướng phê bình; trong
khi cuốn đầu mang màu sắc chặt chẽ ở phương pháp với
những kỹ thuật phân tích dựa trên nền tảng của cấu
trúc luận, thì luận văn thứ hai, chỉ là loạt bài bình
luận về thể tự sự sắp xếp theo trật tự alphabet -
là sự trình bày nhằm nhấn mạnh một cách có chủ ý về
tính chất ngẫu nhiên; giữa hai luận văn trên là Cái
chết của tác giả (The death of Author- 1968), báo hiệu
sự chuyển hướng lý thuyết của Barthes. Phải thừa nhận
rằng, trong những thập niên sau cùng của thế kỷ 20, Roland
Barthes là nhà phê bình có tầm ảnh hưởng rộng lớn và
mạnh mẽ nhất trong lĩnh vực lý thuyết phê bình, công
trình nghiên cứu và phê bình của ông đã gần như xuất
hiện đồng thời với các chủ thuyết lớn, dù rằng ông
thuần túy là nhà phê bình chứ không phải là nhà tư tưởng.
Giải cấu trúc
xuất phát từ lý thuyết triết học tại Pháp nhưng lại
tạo được ảnh hưởng mạnh mẽ vào văn học chủ yếu
tại Hoa Kỳ thông qua các nhà lý thuyết của trường đại
học Yale. Giải cấu trúc thu hút được giới phê bình văn
học một phần vì nó nhìn nhận tất cả mọi tác phẩm
là kết quả của một quá trình tương tác tinh vi của lịch
sử và văn hóa, có nguồn gốc từ những sự liên hệ của
hệ thống liên văn bản (intertexuality) và từ những định
chế cũng như những quy ước của văn học. Phần khác,
giải cấu trúc đã tác động mạnh vào giới phê bình vì
tính chất đa phương và cường độ mãnh liệt trong sự
tấn công vào những nền tảng được xem là căn bản vững
chắc nhất của tri thức luận Phương Tây (Western epistemology):
Khoa học và tri thức con người. Giải cấu trúc tấn công
trực diện vào thành trì của nền tảng triết lý này bằng
cách tranh luận rằng tri thức con người không có khả năng
và không thể có khả năng tìm đến sự thật tuyệt đối
(vì không bao giờ có một sự thật khách quan hằng hữu
và bất biến tồn tại trong vũ trụ) - sự thật phát hiện
dưới ánh sáng khoa học, một biểu hiện của tri thức,
đơn giản chỉ là những cảm nhận chủ quan và rất tương
đối. Sau cùng, giải cấu trúc lật đổ quan niệm
cấu trúc ngôn ngữ của cấu trúc luận (5*) khi phản
bác rằng, ngôn ngữ hoạt động theo một cách thức vô
cùng tinh vi và đôi khi ở trong tình trạng mâu thuẫn, chứ
không tồn tại như những khuôn mẫu cấu trúc hằng định,
vì vậy sẽ không có một cấu trúc văn bản nào bền vững
với thời gian; thêm vào đó, tính chất năng động của
thực tiễn trong ngôn ngữ sẽ luôn luôn vượt qua mọi hiểu
biết của chúng ta, ngôn ngữ trượt đi trong một mạng
lưới chằng chịt và sự phi tâm hóa (decenteralization) sẽ
làm cho chúng chuyển dịch không ngừng nghỉ trong hệ thống
liên văn bản.
(5*) Cấu trúc luận
(Chủ nghĩa cấu trúc): Trường phái
này có cội nguồn từ ngôn ngữ học Saussure (5**),
được đề cập trong trước tác của chủ nghĩa hình thức
Nga với Jakobson, của Bakhtin, phát triển với trường
phái ngữ học Praha và trở thành trào lưu ở Pháp từ những
năm 60 với các tên tuổi như Claude Levi - Strauss, R. Barthes,
Tz. Todorov… Nhà khoa học Thuỵ sĩ xem ngôn ngữ là một
hệ thống và chỉ ra phương thức cấu trúc của hệ thống
đó gồm quan hệ giữa trục kết hợp và trục lựa chọn
(liên tưởng), quan hệ giữ biểu hiện bề mặt (lời nói)
và cấu trúc bề sâu (ngôn ngữ ), ông đặt ngôn ngữ trong
một môn học lớn hơn là kí
hiệu học, trong đó mỗi kí hiệu là sự thống nhất
giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt theo nguyên
tắc võ đoán, ý nghĩa biểu hiện qua đối lập của các
kí hiệu, đối lập ngôn ngữ và lời nói, đối lập đồng
đại và lịch đại. Tư tưởng cấu trúc của Saussure dấy
lên trào lưu cấu trúc chủ nghĩa trong văn học. Thực
ra trong sách của Saussure không có từ “cấu trúc”, chỉ
có từ hệ thống. Từ cấu trúc có lẽ do Jakobson
đưa ra. Cấu trúc có nguồn gốc Latin, “structum”
nghĩa là trải qua tập họp và chỉnh lí, tạo thành một
chỉnh thể có tổ chức. Nếu hệ thống (system) là cái
toàn thể do các thực thể liên quan kết hợp với nhau mà
thành thì cấu trúc chỉ là những quan hệ ổn định, bất
biến ở trong đó, cấu trúc phụ thuộc vào hệ thống.
Trong lí thuyết ngôn ngữ cấu trúc chỉ là các quan hệ
bất biến để tạo thành giao tiếp. Thuật ngữ “chủ
nghĩa cấu trúc” do Jakobson đặt ra vào năm
1929 tại Praha. Sau này J. Piajet viết sách Chủ nghĩa cấu
trúc, khẳng định cấu trúc có tính hệ thống, tính
chuyển đổi và tính tự điều chỉnh. Từ nguyên lí ngôn
ngữ là hệ thống của những khu biệt, người ta đi tìm
hệ thống khu biệt của văn học. Từ nguyên lí cơ sở
của ý nghĩa là khu biệt, người ta đi tìm hệ thống các
đối lập để giải mã văn bản. Các phương pháp phân
đoạn, đối lập, thay thế, lập mô hình được sử dung
phổ biến. Ngôn ngữ học Saussure
đối lập phương thức nghiên cứu đồng đại với phương
thức nghiên cứu thực chứng lịch đại của ngữ học
thế kỉ XIX, dẫn đến sự từ chối quan điểm lịch sử,
từ chối chủ thể, từ chối khoa học nhân văn truyền
thống tạo thành một cuộc cách mạng về hệ hình trong
khoa học xã hội và nhân văn. Tuy nhiên, trong nghiên cứu
cụ thể, các nhà cấu trúc chủ nghĩa Praha kết hợp cấu
trúc với quan điểm mĩ học, chủ trương chống tự động
hóa, coi đó là cơ chế tự phát triển của văn học, quan
tâm bối cảnh lịch sử. Có thể do nhạy cảm khoa học,
các nhà cấu trúc Pháp như Todorov, Greimas, Brémon… đều
từ chối tên gọi chủ nghĩa cấu trúc, không gọi mình
là nhà cấu trúc chủ nghĩa và thực tế nghiên cứu của
họ chuyển dần sang hậu cấu trúc (mở).
Jean Piaget trong
sách Chủ nghĩa cấu trúc (Le structuralisme, Paris, 1979)
cho rằng đặc điểm chung của chủ nghĩa cấu trúc là nghiên
cứu nội tại, lập thành công thức để ứng dụng. Một
cấu trúc gồm 3 yếu tố: tính chỉnh thể, có quy tắc chuyển
đổi, có năng lực tự điều chỉnh. Chủ nghĩa cấu trúc
yêu cầu phá bỏ nghiên cứu nguyên tử luận, bắt đầu
nghiên cứu từ chỉnh thể. Nghiên cứu tính chỉnh thể,
hệ thống, toàn bộ tập hợp đều gọi là nghiên cứu
cấu trúc.
(5**) Ferdinan de Saussure
(1857 - 1913) vốn là nhà ngữ học Thuỵ Sĩ sinh thời ít
trước tác và ít người biết, sau khi ông qua đời, có
hai người bạn dựa vào bài giảng của ông mà sinh viên
ghi được chỉnh lí thành Giáo trình ngôn ngữ học
đại cương, xuất bản lần đầu năm 1916. Đến
năm 1955 tái bản 5 lần nhưng tại Pháp không được quan
tâm. Ông được nhà khoa học Nga R. Jakobson
vận dụng đạt thành tựu về âm vị học.
(6)
Cái chết
của tác giả:
Roland Barthes (Phan Luân dịch), Tạp chí Nghiên cứu Văn
học.
(*) Thuật ngữ “thi
pháp học”(poétique, poetics) có nguồn gốc từ tiếng
Hi Lạp “Poietike”, chỉ một lĩnh vực tri thức về
các quy tắc chuyên ngành sáng tác nghệ thuật, phân loại
về thể loại nghệ thuật, thể hiện tập trung trong công
trình Poetica của Aristote
(384 - 322). Khái niệm Poetica của Aristote được
Phan Ngọc dịch là Nghệ thuật thơ
ca xuất bản năm 1964, đây là bản dịch chuẩn đầu
tiên ở Việt Nam. Có người cho rằng Poetica
dịch là Nghệ thuật thơ
ca, Bàn về nghệ thuật thơ ca, là không
đúng, bởi vì xét về thực chất trước tác của Aristote
không chỉ bàn về thơ ca mà còn bàn về sử thi, bi kịch.
Các dịch giả Trung Quốc dịch là “Thi học”, với cách
hiểu đó là toàn bộ lí luận văn học, nghiên cứu văn
học. Đúng hơn có thể nói thi học là
tiền thân của lý luận văn học. Khái niệm “thi
học” còn được hiểu theo nghĩa hẹp truyền thống:
học vấn, tri thức về thơ ca, “Cái học về làm thơ và
đọc thơ”. Cách hiểu như vậy không phù hợp với nội
hàm của thi pháp học hiện đại, nên có người dịch
Poetica là “Thi pháp học”. Thi pháp học
của Aristote đã có ảnh hưởng tới lí luận văn học hàng
nghìn năm, khái niệm Thi pháp học của Aristote được
nhiều người dùng lại như Tasso với Discorsi
dell’arte poetica, Thi pháp học của Scaliger,
Thi pháp học của Boileau L’art poétique, rồi tiếp
sau là Lessing, Herder, Humbold, V. Hugo, Muller Freielffel, Potebnia,
A. Veselovski…
(**) Jacques Derrida
(1930-2007): Triết gia hậu hiện đại Pháp, thành lập và
là thủ lãnh của thuyết giải cấu trúc (Deconstruction).
Sinh tại Algeria, năm 19 tuổi, ông sang Pháp học triết tại
trường Ecole Normale Supérieure của Paris, chuyên nghiên cứu
hai triết gia Ðức là Husserl và Heidegger. Năm 1956, ông được
học bổng du học Ðại học Harvard; bốn năm sau, về dạy
triết tại Ðại học Sorbonne. Từ năm 1985, ông dạy môn
khoa học xã hội tại Ecole des Hautes Etudes. Từ thập niên
1990, những công trình của Derrida gợi được sự chú ý
trong những nhà phê bình văn học và phê bình lý thuyết
trong phần thế giới nói tiếng Anh. Năm 1992, Ðại học
Cambridge trao ông văn bằng danh dự. Sự việc ấy khích động
cuộc tranh luận công khai giữa những người ủng hộ và
những người chống đối ông. Và có lẽ sự đối lập
rõ nét của hai phía từng đọc tác phẩm Derrida sẽ không
bao giờ chấm dứt. Tính tới năm 1999, đã có 400 cuốn sách
lấy quan điểm mới mẻ của Derrida làm đề tài nghiên
cứu, 500 sinh viên Anh Mỹ lấy ông làm đề tài luận án
tiến sĩ và hơn 14.000 bài báo có nhắc tới tên ông. Derrida
nổi danh vì công trình của ông liên quan tới tư tưởng
và ngôn ngữ với những thẩm tra đùa giỡn bên lề văn
bản triết học và văn học. Ông tấn công vào cái mà ông
gọi là duy tập trung ngôn từ (logoscentrism) của triết học
phương Tây. Ông xem lý trí bị chế ngự bởi siêu hình
học từng thời kỳ, trong khi thật ra lập luận thì chỉ
để mà lập luận.
Khái niệm giải cấu
trúc (Déconstrcution) được ông trình bày lần đầu
trong Lời dẫn nhập cho bản dịch của ông cuốn
Origine de Geometrie (Nguồn gốc hình học) của Husserl.
Với thuyết giải cấu trúc, câu nói thời danh của
Derrida là “Không có gì
ngoài văn bản”. Phê bình của Derrida về những
gì ngôn ngữ chứa đựng và tính chất khách quan của các
cấu trúc được đặt cơ sở trên trường phái phê bình
có tên là giải cấu trúc. Ý tưởng thì không thể
tách rời khỏi phương cách diễn tả tuy ngôn ngữ dù cố
diễn đạt tới mấy đi nữa, cũng không hoàn toàn nêu bật
được ý nghĩa. Thế nên theo Derrida, độc giả nên nhìn
vào cách thức văn bản được đặt liền nhau - gọi là
liên văn bản - để làm bộc lộ những ý nghĩa ẩn
giấu và những giả định của tác giả. Tuy có thể ta
không xác định được ý nghĩa, nhưng vẫn có thể vạch
trần những nơi ẩn náu các mâu thuẫn của người tự
cho mình là lý trí và nhất thể, để phá hủy cái gọi
là mạch lạc trong luận cứ của họ. Trong hàng chục tác
phẩm của Derrida, các cuốn gây được ảnh hưởng lớn
có L’écriture et la difference (Văn bản và khác biệt,
1967); Ba cuốn giản yếu La voix et la phenomène (Lời
nói và hiện tượng, 19767); Marge de la philosophie (Bản
lề triết học, 1972), v.v… Trong đó L'écriture et la différence
là tác phẩm được coi là quan trọng nhất.. Qua những tác
phẩm trên, từ những văn bản triết lý cổ điển Âu Châu,
ông muốn đề nghị một tư tưởng chủ đạo : "Déconstrcution".
Năm 1966, Jacques Derrida
từ Pháp qua thăm Mỹ. Diễn thuyết của Derrida về lí luận giải
cấu trúc chủ nghĩa chống Logos trung tâm luận của ông gây
chấn động lớn trong giới học giả Mỹ. Theo các nhà nghiên
cứu thì Ý niệm “Déconstruction" không
phải một triết thuyết, một isme, một duy nọ duy kia, một
hệ thống tư tưởng, hoặc một phương pháp. Gọi nó là
một triết thuyết là phản lại tinh thần của tư tưởng
J. Derrida luôn luôn chống lại những cơ chế, những chủ
thuyết hoàn chỉnh, những truyền thống tư tưởng từ trước
đến nay. Chính Derrida trong một lá thư gửi một người
bạn Nhật Bản, vào năm 1985 đã phủ nhận dứt khoát tất
cả mọi tham vọng muốn đi đến một định nghĩa về từ
"déconstruction". Ngay cả khi muốn định nghĩa
từ đó thì tự nó đã hàm chứa ý niệm “déconstruction”
rồi. Phải chăng đó là một thứ biện chứng phủ định,
hay phủ định hàm chứa phủ định. Cho nên, nói cho cùng
chỉ có thể nói về "déconstruction" là một tư
tuởng khác với những tư tưởng khác, hay chống lại
những tư tưởng khác. Nó chống lại thuyết cấu trúc
của Claude Lévy- Strauss vốn rất thịnh hành ở nước
Pháp. Nó là thứ hậu cấu trúc, hậu hiện đại ( Post-structuralisme
và Post-modernisme ). Nó giải thể để tái tạo lại, nó
đặt lại không ngừng những điều đã được nhìn nhận.
Tư tưởng của ông vì thế đã làm lung lay, đã xô đẩy
những nguyên tắc, những định đề trong triết lý cổ
điển Tây Phương. Chuyển ngữ “khái niệm” Desconstruction
sang tiếng Việt là một cuộc tranh cãi kéo dài và có rất
nhiều cách dịch như: “giải cấu luận”, “giải
cấu”, “Hủy cấu trúc”, “giải kiến tạo”, “giải
cấu trúc”, “giải giới kiến tạo”, “Hủy tạo”,
v.v…
Những người ủng hộ thì coi tư tưởng của Derrida như
một thứ giải phóng tâm thức con người ra khỏi những
trì trệ, ngưng đọng, tiền giả định cứng nhắc của
ngôn ngữ, của hệ tư duy, của lịch sử, của tôn giáo
chính trị, của những thảm họa mà lịch sử đã để
lại của tội ác mà cả thế giới đang được " toàn
cầu hóa" hiện nay. Nhưng những kẻ cảm thấy bị xô
ngã trong những định kiến của mình thì tố cáo ông như
một thứ triết gia " hư vô chủ nghĩa" , hoặc bi
quan yếm thế có tính phá đổ triệt để. Sự ngộ nhận
đó đã kéo dài suốt hơn một phần tư thế kỷ mà chính
J.Derridan cho rằng không dễ gì cải sửa được những
ngộ nhận đó về tư tưởng của ông.
___________________________________________
Sài Gòn, cuối năm 2010
© Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ SàiGòn ngày 06.01.2011.
. Tải đăng lại xin vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com
TRANG TIỂU SỬ & TÁC PHẨM CỦA ĐỖ NGỌC THẠCH
TRỞ VỀ TRANG BIÊN LUẬN TRƯỚC
TRANG BIÊN LUẬN TIẾP THEO
THI PHÁP HỌC - LỊCH SỬ VÀ VẤN ĐỀ
ĐỖ NGỌC THẠCH
Từ giữa Thế kỷ 20,
công việc nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học theo tinh
thần Thi pháp học là xu hướng chung trên phạm vi toàn thế
giới. Ở Việt Nam, với chủ trương hòa nhập thế giới,
từ sau cao trào Đổi mới 1986, đến nay chúng ta đã có
nhiều điều kiện tốt để thực hiện điều này. Chúng
ta đã có một đội ngũ các nhà Thi pháp học khá đông
đảo. Việc tiếp cận và ứng dụng quan điểm Thi pháp
học trong nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học ở VN
đã có bề dày hơn 20 năm, trùng khớp với thời kỳ đầu
của cao trào “Đổi mới” trên bình diện toàn xã hội
nói chung và trong văn học nói riêng. Sách giáo khoa Ngữ
văn hiện hành và các công trình nghiên cứu chuyên biệt
chứa đựng rất nhiều tri thức về Thi pháp học. Tuy nhiên,
cách hiểu về Thi pháp học chưa thống nhất và việc vận
dụng Thi pháp học vào nghiên cứu, phê bình văn học còn
có nhiều sự máy móc, thiên lệch, phiến diện như quá
chú trọng phân tích hình thức nghệ thuật của tác phẩm
văn học. Đọc các bài viết về Thi pháp học, ta dễ nhận
thấy các nhà Thi pháp học đều khẳng định: Nghiên cứu,
phê bình theo hướng thi pháp học nghĩa là nghiêng về phân
tích hình thức nghệ thuật tác phẩm bởi nội dung trong
tác phẩm phải được suy ra từ hình thức, đó là “hình
thức mang tính nội dung”. Ta có thể thấy, các nhà Thi
pháp học, từ nhẹ đến nặng đều phê phán và đối lập
với xu hướng nghiên cứu, phê bình trước đây là thô
thiển, là “xã hội học dung tục”, chỉ đề cao “tính
hiện thực”, chú trọng phân tích nội dung của tác phẩm
văn học.
Nói cách khác, từ khi
có “vũ khí Thi pháp học”, công tác nghiên cứu, phê bình
văn học như là đang chuyển dịch về chủ nghĩa hình thức:
khi thẩm định một tác phẩm văn học, người ta quan tâm
trước nhất đến hình thức nghệ thuật của tác phẩm
mà chưa xem xét kỹ nội dung của nó là gì (vấn đề mà
nó đề cập có phải là vấn đề trọng tâm của thời
đại hay không, hình tượng nhân vật của tác phẩm có
phải là con người thời đại hay không, v.v…). Nói cụ
thể hơn: nếu như trước đây, vấn đề mà tác phẩm đề
cập phải là những vấn đề “quốc gia trọng đại”
thì bây giờ là những vấn đề rất bình thường, rất
“đời” chẳng hạn như khát khao tình dục, ngoại tình,
đồng tính luyến ái, v.v…; nếu như trước đây, nhân
vật của tác phẩm phải là những con người thời đại
luôn sống vì nghĩa lớn, cao hơn là những anh hùng thời
đại với những hành động anh hùng làm biến cải xã hội,
thì bây giờ nhân vật của tác phẩm là những “con người
bé mọn” với những khát khao bản năng sinh tồn và lấy
đó làm lẽ sống… Nghiêm túc mà nói thì khá nhiều những
tác phẩm của văn học VN hiện đại được viết theo trào
lưu “hậu hiện đại” mà thực ra chỉ là sự tổng hợp
các thủ pháp nghệ thuật của những trào lưu văn học
ở phương Tây đầu thế kỷ 20 như chủ nghĩa đa đa, hiện
sinh, văn học phi lý, v.v…
Như vậy, vấn đề đặt
ra là: Thi pháp học là gì và việc vận dụng thi pháp học
vào nghiên cứu, phê bình văn học sẽ phải như thế nào
để nó tác động tích cực đến sáng tác? Vì thế, bài
viết nghiêng về tính “Tổng thuật” này sẽ có ba nội
dung chính là nhìn lại lịch sử Thi pháp học; về những
nội dung cơ bản của Thi pháp học và cuối cùng là
những “thành tựu”, “đóng góp” cùng những “hạn
chế” của nó, cũng tức là nhận diện lại Thi pháp học.
Nhìn vào đời sống
văn học từ sau 1975, nhất là từ sau cao trào “Đổi mới”
(1986) đến nay, chúng ta có thể thấy rằng Thi pháp học
không phải là hướng nghiên cứu, phê bình văn học
duy nhất, nhưng phải thừa nhận nó là hiện tượng nổi
bật nhất. Quả là như thế, nghiên cứu, phê bình văn
học được dán nhãn mác “Thi pháp học” đã trở thành
“mốt thời thượng”, Thi pháp học trở thành “Miền
đất hứa” nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học trẻ
… Vì thế, việc “nhận diện” lại Thi pháp học luôn
là vấn đề cần thiết.
Khái niệm “Thi pháp
học” đã xuất hiện ở Hy Lạp từ thời cổ đại
với tác phẩm Poetica (Nghệ thuật thơ ca)
(*) của Aristote. Nhưng Thi pháp học với tư cách là một
bộ môn khoa học, một phương pháp nghiên cứu, phê bình
tác phẩm văn học dựa trên lý thuyết cấu trúc luận
(**) (Thi pháp học là bộ phận quan trọng nhất trong khoa
nghiên cứu văn học. Nó nghiên cứu cấu trúc tác phẩm
và những hợp thể của các cấu trúc đó: các tác phẩm
của một nhà văn, các khuynh hướng văn học, các thời
đại văn học) thì mới hình thành vào đầu thế
kỷ XX ở Nga rồi dịch chuyển sang Âu - Mỹ và phổ biến
khắp thế giới. Nói cách khác, Thi pháp học là hệ quả
của lý thuyết cấu trúc luận chứ không phải đã có từ
thời Aristote với tác phẩm “Nghệ thuật thơ ca”.
Hiện nay, có nhiều cách
hiểu về Thi pháp học. Có thể hiểu, thi pháp học là cách
thức phân tích tác phẩm bám vào văn bản là chính, không
chú trọng đến những vấn đề nằm ngoài văn bản như:
tiểu sử nhà văn, hoàn cảnh sáng tác, nguyên mẫu nhân
vật, giá trị hiện thực, tác dụng xã hội… Thi pháp
học chỉ chú ý đến những yếu tố hình thức tác phẩm
như: hình tượng nhân vật - không gian - thời gian, kết
cấu - cốt truyện - điểm nhìn, ngôn ngữ, thể loại…
Nội dung trong tác phẩm phải được suy ra từ hình thức,
đó là “hình thức mang tính nội dung”. Phương pháp chủ
yếu của Thi pháp học là phương pháp hình thức. Chúng
ta hiểu, “Phương pháp hình thức là phương pháp phân tích
các khía cạnh hình thức của tác phẩm văn học nghệ thuật
để rút ra ý nghĩa thẩm mỹ của nó”. Nghiên cứu, phê
bình theo hướng thi pháp học nghĩa là nghiêng về phân tích
hình thức nghệ thuật tác phẩm, nó đối lập với lý
thuyết “Phản ánh luận” trước đây: nội dung quyết
định hình thức.
Thi pháp học ở Nga xuất
hiện rải rác từ cuối thế kỉ XIX (1), và thực sự
bùng phát từ đầu thế kỉ XX với chủ nghĩa hình thức
Nga, sau đó nó bị trấn áp để nhường chỗ cho nghiên
cứu xã hội học mác-xít. Chỉ từ giữa những năm 50 trở
đi, theo Kozhinov, mới có thể nói tới
“một thời kỳ mới của sự phát triển thi học”.
Năm 1968, cuốn “Khoa nghiên cứu văn học Xô-viết sau
50 năm”, có một bài điểm chung về những vấn đề
lý luận văn học và thi học.
Phần 1, do Kiseleva viết, điểm qua sự phát triển các quan
niệm về phương pháp, phong cách, khuynh hướng, thế giới
quan. Phần 2 do Kozhinov viết, bàn riêng về thi
học (toàn bộ khoa học nghiên cứu thi pháp), trong đó nói
về vị trí và vai trò đặc biệt của M. Bakhtin (2).
Năm 1929, M. Bakhtin cho xuất bản cuốn
“Mấy vấn đề sáng tác Dostoievki”.
Cuốn sách ra đời được nhiều người đánh giá rất cao,
coi đây là một cái mốc quan trọng trong việc nghiên cứu
về Dostoievski. Bởi vì, trong khi những người khác chỉ
có những nhận xét tản mạn về Dostoievki thì Bakhtin cho
rằng một trong những nguyên tắc chỉ đạo sáng tác của
nhà văn này là nguyên tắc
đối thoại. Đối thoại về tư tưởng - những cuộc
nói chuyện triền miên giữa các nhân vật và trong từng
nhân vật, thậm chí giữa tác giả và nhân vật, trong đó,
các tư tưởng nảy sinh, hình thành, tự tìm cách khẳng
định rồi lại tiếp tục thay đổi. Đối thoại về hình
thức thể loại - hình thức tiểu thuyết mà tác giả sử
dụng là có tính đa thanh. Đối thoại trong ngôn ngữ v.v...
Nói cách khác, Bakhtin đã tìm được những nguyên tắc chỉ
đạo tác giả trong việc tổ chức cả nội dung lẫn hình
thức tác phẩm.
Những vấn đề về Dostoievki đến Bakhtin chưa kết thúc.
Giới nghiên cứu văn học Nga thời Xô-viết còn nhiều lần
bàn cãi chung quanh tác giả Dostoievki, trong đó quan trọng
nhất là tìm xem cơ sở toàn bộ sáng tác của nhà
văn này là gì. Có điều, trong khi tranh cãi với Bakhtin,
mọi người đều có ý hướng muốn tìm ra những nguyên
tắc chi phối toàn bộ sáng tác của một tác giả, tức
những nguyên tắc quán xuyến cả các yếu tố hình thức
lẫn nội dung tác phẩm. Và
tên gọi của nó là gì?
Cuối cùng, cũng lại là ý tưởng của Bakhtin:
là trở lại với khái niệm
“Thi pháp” có từ
thời Aristot nhưng đã bị các nhà nghiên cứu xô-viết quên
lãng. Vì thế, khi tái bản vào năm 1963, cuốn
“Mấy vấn đề sáng tác Dostoievki” của Bakhtin mang
cái tên mới: Mấy vấn đề thi pháp Dostoievki.
Những năm 70, 80,
thi pháp học lịch sử được đề xướng rầm rộ.
Năm 1976, trong sách Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực,
con người, rồi tiếp theo, năm 1983, Khrapchenco
tổng kết thi pháp học lịch sử như là khuynh hướng
nổi bật của nghiên cứu văn học Liên Xô từ năm 1959
cho đến lúc ấy với nhiều tên tuổi lừng danh. Nhiều
tác phẩm của các nhà hình thức chủ nghĩa Nga được
in lại, các công trình của Bakhtin được chỉnh lí
xuất bản. Một số công trình thi pháp
học cấu trúc cũng được xuất bản. Các tạp chí nghiên
cứu văn học thường có mục “thi pháp học” bên cạnh
mục “phong cách học”. Đó là hướng nghiên cứu xuất
hiện như là phản ứng lại hướng nghiên cứu xã hội
học độc tôn một thời.
Về đối tượng cụ thể,
việc nghiên cứu thi pháp sau này không chỉ bó hẹp trong
khu vực mà nó thành công ngay từ đầu và có thể cố thủ
rất lâu là văn học dân gian (với các công trình
Propp và tiếp theo là Meletinski), mà đã mở rộng sang các
khu vực khác, từ văn học cổ, đến các tác giả thuộc
văn học hiện đại.
Về quan niệm, trong khi vẫn coi trọng việc nghiên cứu
ngôn ngữ nghệ thuật (tiêu biểu là trường phái của viện
sĩ Vinogradov), bản thân thi pháp lúc này được hiểu rộng
rãi hơn. Nó nghiên cứu cái “ngữ pháp của sự sáng tạo”
ở mọi cấp độ của cấu trúc văn học, từ sự vận
dụng các phương tiện miêu tả, sự vận dụng thể loại,
cho đến sự hình thành các hiện tượng văn học như một
chỉnh thể nói chung. Đây chính là lĩnh vực mà giới nghiên
cứu văn học xô-viết gặt hái được nhiều thành tựu
hơn cả.
Ở Pháp, thi pháp học
bắt đầu được nhà thơ P. Valéry nói đến
trong chuyên đề giảng ở Viện Hàn Lâm Pháp năm 1935, nhưng
nó thực sự thu hút với sự bùng phát của chủ nghĩa
cấu trúc những năm 60 do ảnh hưởng của việc giới
thiệu thi pháp học Nga đầu thế kỉ. Tuy nhiên khái niệm
thi pháp học chưa rõ ràng và không nhất quán. Theo trình
bày của Jean Yves Tadié trong sách La critique litterature
au XXème siècle (Phê bình văn học thế kỉ XX) ,
thi pháp học được hiểu là một hướng nghiên cứu phân
biệt với các trường phái Phê bình văn học Đức, Phê
bình ý thức chủ thể, Phê bình ý tượng khách thể, Phê
bình phân tâm học, Phê bình xã hội học, Phê bình ngôn
ngữ học, Kí hiệu học văn học, Phê bình cội nguồn.
Bản thân thi pháp học ở Pháp cũng có nhiều cách hiểu
khác nhau, hoặc thiên về nghiên cứu thi pháp thể loại
như văn xuôi, thi ca, kịch, hoặc theo một lí luận nào đó
như kí hiệu học. Một số nhà nghiên cứu khác thì
cho rằng thi pháp học bao gồm hầu như toàn bộ lí luận
văn học, cả xã hội học, phân tâm học, cả phong cách
học và tu từ học. Một cách hiểu thứ hai bắt nguồn
từ các công trình phê bình phong cách học phương Tây và
thi pháp học lịch sử Nga, ở đó mục tiêu chủ yếu là
khám phá các hệ thống thi pháp cụ thể của các
tác phẩm, tác giả, thể loại, thời đại văn học. Cách
hiểu này đòi hỏi nghiên cứu các hiện tượng văn học
như là những hệ thống toàn vẹn.
ở Việt Nam, từ
những năm 30 cho đến trước CM /Tám 1945, thi pháp
chỉ được nhắc đến lẻ tẻ trong một số công trình
phê bình văn học mà chưa phải là một phương pháp luận
của một trào lưu, một xu hướng thẩm mỹ. Từ 1945 đến
1975, nói chung các nhà lí luận và sáng tác văn học cách
mạng dường như chỉ quan tâm nội dung phản ánh hiện thực
mà ít chú ý đến phương diện thi pháp, mặc dù đôi lúc
có quan tâm đến phong cách, bút pháp sáng tác của nhà văn.
Với quan niệm phản ánh hiện thực được hiểu nhiều
khi thô thiển, giản đơn và phương pháp hiện thực chủ
nghĩa không cho phép người ta đi sâu vào các vấn đề thi
pháp bởi nếu đi sâu vào các vấn đề thi pháp sẽ bị
gán tội “chủ nghĩa hình thức” hoặc “nghệ thuật
vị nghệ thuật”. Ở miền Nam trong vùng kiểm soát của
chính quyền cũ, tuy có điều kiện giới thiệu về lí thuyết
cấu trúc song chưa nêu vấn đề nghiên cứu thi pháp văn
học. Đã có một số công trình lí luận, nghiên cứu của
các nhà nghiên cứu, các giáo sư bậc đại học (3)
nhưng còn tản mạn, phân tán và về cơ bản, thi pháp học
vẫn chỉ được quan niệm như là phép tắc làm thơ, kiến
thức về thi ca. Việc nghiên cứu, phê bình văn học về
cơ bản vẫn theo truyền thống cũ.
Từ sau 1975, ở Việt
Nam, ảnh hưởng của Liên Xô cũ (quê hương của phương
pháp hiện thực XHCN - phương pháp chính thống và duy nhất
cả trong lý luận và sáng tác của văn học VN hiện đại)
vẫn là chủ yếu bởi tất cả các lý thuyết về khoa học
nhân văn phương Tây vẫn bị coi là “quan điểm của chủ
nghĩa tư bản” - đều bị phê phán và không cho “nhập
cảnh”. Đầu những năm 1980 một số nhà nghiên cứu văn
học như Phạm Vĩnh Cư, Duy Lập (Trường Viết Văn Nguyễn
Du), Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân (NXB Tác phẩm Mới Hội
Nhà văn VN), v.v…đã giới thiệu thi pháp học Liên Xô vào
Việt Nam, dịch một số công trình của Ba khtin, Khrapchenco…
trong đó có phần về thi pháp học. Đồng thời, chuyên
đề thi pháp học được Trần Đình Sử mở tại
ĐH Sư phạm Hà Nội, một số cuộc Hội thảo chuyên đề
về Thi Pháp học đã được tổ chức tại Hà Nội… Từ
đó nhu cầu tìm hiểu thi pháp học trở nên sôi động
trong giới nghiên cứu và giảng dạy văn học, nhiều người
xem đó là cách để tạo nên sự đổi mới trong nghiên
cứu, phê bình văn học. Bên cạnh đó, việc giới thiệu
các lý thuyết, trường phái nghiên cứu của phương Tây
cũng được thực hiện, từ khi có sự “cởi trói”, “mở
cửa” và nhất là phong trào “Ðổi mới”, từ năm 1986.
Ðến cuối những năm 1990, Thi pháp học đã
được Trần Đình Sử viết thành giáo trình đầu tiên
ở bậc Đại học, cao đẳng. Trong không khí đó, nhiều
công trình vận dụng thi pháp học vào nghiên cứu,
phê bình văn học lần lượt xuất hiện, tạo thành phong
trào chiếm ưu thế, một khuynh hướng nghiên cứu, phê bình
“thời thượng”. Trong số những người đi tiên phong
đáng chú ý là các tác giả chuyên ngành ngôn ngữ học
như Phan Ngọc (với các công trình nghiên cứu về
Truyện Kiều (1985) và về thơ Đường (1990), thơ song
thất lục bát, cách đọc văn học theo ngôn ngữ học);
Nguyễn Phan Cảnh [(với cuốn Ngôn ngữ thơ,
vừa có tính lí thuyết vừa có tính phổ cập, đề cập
nhiều vấn đề của thơ. Đây là công trình đầu tiên
ở VN viết về đặc trưng thi pháp của ngôn ngữ thơ theo
quan điểm của chủ nghĩa cấu trúc thuộc trường phái
R. Jakobson (4)]; Nguyễn Tài Cẩn với
hai công trình: Tìm hiểu kĩ xảo hồi văn liên hoàn
trong bài Vũ trung sơn thủy của Thiệu Trị
(tìm cách đọc và khả năng đọc bài thơ liên hoàn viết
dưới hình thức bát quái, một hình thức thơ độc đáo
thời xưa) và Ảnh hưởng Hán văn Lí
Trần qua thơ và ngôn ngữ thơ
Nguyễn Trung Ngạn (nghiên cứu về cách sử dụng chữ
Hán trong văn thơ của người Việt qua trường hợp Nguyễn
Trung Ngạn). Đó là các nhà Ngôn ngữ học.
Còn các nhà nghiên cứu, phê
bình văn học đi vào thi pháp học khá đông đảo và
cũng đạt được những kết quả bước đầu rất đáng
chú ý: Hoàng Trinh, Bùi Công Hùng, Nguyễn Kim
Đính, Đỗ Đức Hiểu, v.v… Danh sách đội ngũ đông
đảo này khá dài và có đủ các thế hệ, các vùng miền
(xin xem thêm bài viết có sự liệt kê khá đầy đủ của
TS Phạm Ngọc Hiền:
Lược
Sử Thi Pháp Học Việt Nam).
Khuynh hướng nghiên cứu,
phê bình văn học theo tinh thần Thi pháp học thu hút
đông đảo giới nghiên cứu, phê bình tham gia quả là một
“hiện tượng”
của đời sống văn học
VN, nó chứng tỏ sự cáo chung của lối nghiên cứu văn
học xã hội học dung tục, thô thiển ngự trị suốt một
thời gian dài từ 1945 cho đến những năm 1980. Nhìn tổng
thể, ta có thể thấy thi pháp học ở Việt Nam có nguồn
gốc từ thi pháp học hiện đại trên thế giới. Có khuynh
hướng phong cách học ngôn ngữ, có khuynh hướng kí hiệu
học, có khuynh hướng phân tâm học, có khuynh hướng thi
pháp học xã hội, có hướng thi pháp học lịch sử, văn
hóa. Thi pháp học đã đem lại những phạm trù mới,
những đề tài mới và trên hết là cách nhìn mới cho nghiên
cứu - phê bình văn học, mở rộng các cánh cửa tiếp cận
văn bản - tác phẩm văn học bởi Thi pháp học là
lĩnh vực nghiên cứu có nhiều bộ phận, trường phái,
nhiều quan điểm và phương pháp khác nhau. Rõ ràng là Thi
pháp học có ảnh hưởng rất lớn trong ngành nghiên
cứu văn học hiện nay, nó ngày càng mang nội dung mới hơn,
rất đa dạng về quan niệm, phương pháp, đồng thời tự
nó cũng biến đổi nhanh chóng chưa từng thấy trong lịch
sử. Đó là sự phân nhánh đa dạng của Thi pháp học
thành các “Tiểu vương quốc Thi pháp”: Thi pháp miêu
tả, thi học lịch sử, v.v…Xét theo những nguyên tắc
phương pháp luận và những cảm hứng gợi ý cho việc nghiên
cứu thi pháp, người ta còn nói tới: thi học ngôn ngữ
học, thi học tâm lý học, thi học xã hội học, thi học
so sánh, v.v... Lại nữa, có thi học vĩ mô và thi học vi
mô…Rồi ta lại có Tự sự học là một nhánh mới
của thi pháp học nảy sinh trên nền tảng của
thi pháp học cấu trúc, có giá trị mở rộng chân trời
nghiên cứu thể loại tự sự, đặc biệt là văn xuôi,
tiểu thuyết. Tu từ học lại là sự tái sinh của
một lĩnh vực nghiên cứu có từ thời cổ đại, vận dụng
vào tiểu thuyết, nghiêng về nghiên cứu các yếu tố biểu
cảm của diễn ngôn.
Sang đầu thế kỉ XX vấn
đề ngôn ngữ, kí hiệu, văn bản, cấu trúc của văn học
được đặt lên hàng đầu, tạo thành khuynh hướng thi
pháp học ngôn ngữ nghệ thuật.
Lấy văn bản làm đối tượng nghiên cứu đã đổi mới
thi pháp học. Từ những năm 60 thế kỉ XX, khi văn
học từ thẩm mĩ chuyển mạnh sang tiêu dùng, từ hình thái
kinh điển chuyển sang hình thái văn hóa đại chúng, từ
ý thức hiện đại chuyển sang hậu hiện đại thì nghiên
cứu văn học từ bình diện ngôn ngữ chuyển sang văn
hóa học, nghiên cứu các vấn đề văn hóa. Đó
đang là hướng vận động của thi pháp học hiện
đại.
Việc đi tìm định nghĩa
về thi pháp học luôn được chú ý và là câu chuyện
không có hồi kết. Song, cho đến nay vẫn chưa có
một định nghĩa bao quát được hết nội hàm của khái
niệm “Thi pháp học”. Tuy nhiên, dù có nhiều định nghĩa
khác nhau nhưng vẫn có điểm chung ở một phạm vi nhất
định của bộ môn chuyên ngành này là nghiên cứu
hình thức và ngôn ngữ của văn học. Chẳng hạn như
một số định nghĩa đáng lưu ý sau: “Thi pháp học là
khoa học nghiên cứu thi ca (tức là văn học) như là một
nghệ thuật; “Thi pháp học là khoa học về cấu tạo của
tác phẩm văn học và hệ thống các phương tiện thẩm
mĩ được sử dụng trong đó”. Thi pháp học bao gồm
thi pháp học đại cương, nghiên cứu các phương
tiện và quy luật xây dựng bất cứ tác phẩm nào; Thi
pháp học miêu tả thực hiện sự miêu tả cấu trúc
của tác phẩm cụ thể của tác giả riêng biệt hoặc của
cả một thời kỳ; và thi pháp học lịch sử nghiên
cứu sự phát triển của các phương tiện nghệ thuật.
Trong cách hiểu rộng hơn, thi pháp học trùng với
lí luận văn học, khi hiểu hẹp thì trùng với nghiên
cứu ngôn ngữ thơ hay ngôn từ nghệ thuật.
Thi pháp học đại cương nghiên cứu các phương thức
có thể có trong việc thể hiện cấu tứ nghệ thuật của
nhà văn văn và các quy tắc kết hợp, các phương thức
phụ thuộc vào thể loại, loại hình văn học. Các phương
tiện nghệ thuật có thể được phân loại theo các cấp
độ khác nhau giữa cấu tứ nghệ thuật, coi như cấp độ
cao nhất và sự thể hiện cuối cùng của văn bản ngôn
từ. Thi pháp học miêu tả đặt mục đích tái hiện
con đường từ cấu tứ đến văn bản cuối cùng, qua đó
nhà nghiên cứu có thể hoàn toàn thâm nhập vào cấu tứ
của tác giả. Ở đây, các cấp độ và bộ phận của
tác phẩm được xem xét như một chỉnh thể. Thi pháp
học lịch sử nghiên cứu sự phát triển của các biện
pháp nghệ thuật riêng lẻ (định ngữ, ẩn dụ, vần,…);
nghiên cứu các phạm trù (thời gian nghệ thuật, không gian
nghệ thuật, các đối lập cơ bản), cũng như cả hệ thống
các thủ pháp hay phạm trù vốn có của những thời đại
văn học; Thi pháp học - khoa học về hệ thống các phương
tiện biểu hiện trong tác phẩm văn học.
Trong nghĩa rộng thi pháp học trùng với lí luận văn học,
trong nghĩa hẹp trùng với một trong các lĩnh vực của thi
pháp lí thuyết. Là lĩnh vực của lí luận văn học, thi
pháp học nghiên cứu đặc trưng của các loại hình, thể
loại văn học, các dòng và trào lưu, các phong cách, phương
pháp, nghiên cứu quy luật liên hệ nội tại và tuơng quan
các cấp độ của chỉnh thể nghệ thuật. Bởi vì tất
cả các phương tiện biểu hiện trong văn học suy đến
cùng đều quy về ngôn ngữ, vì thế có thể định nghĩa
thi pháp học như là khoa học nghiên cứu cách sử dụng
các phương tiện ngôn ngữ. Văn bản ngôn từ của tác phẩm
là hình thức tồn tại vật chất duy nhất của nội dung.
Mục đích của thi pháp học là chỉ ra và hệ thống hóa
các yếu tố của văn bản tham gia vào việc tạo thành ấn
tượng thẩm mĩ của tác phẩm. Thông thường người ta
phân biệt thi pháp học đại cương (hay lí thuyết), thi
pháp học bộ phận (miêu tả) và thi pháp học lịch sử
; Thi pháp học là khoa học về các hình thức,
các dạng thức, các phương tiện, phương thức tổ chức
tác phẩm sáng tác ngôn từ, về các kiểu cấu trúc và
các thể loại tác phẩm văn học. Nó muốn bao quát không
chỉ ngôn từ thơ, mà còn cả các khía cạnh khác nhau nhất
của tác phẩm văn học và sáng tác dân gian. Nhiệm vụ
của thi pháp học là nghiên cứu phương thức cấu tạo
của tác phẩm văn học. Đối tượng của thi pháp học
là các sáng tác có giá trị. Phương pháp nghiên cứu thi
pháp là tiến hành miêu tả, phân loại và giải thích các
hiện tượng được nghiên cứu”. Đối với R. Jakobson,
đối tượng của thi pháp học là “tính văn học”
và “các thủ pháp” tạo nên nó, phương pháp nghiên cứu
thi pháp học là phương pháp ngôn ngữ học (Thi pháp học
và ngôn ngữ học).
Các học giả Pháp, cho
rằng thi pháp học tức là lí luận văn học; thi pháp học
nghiên cứu các văn bản quá độ, khám phá cái tính liên
văn bản trong đó, tức là “tất cả những nhân tố khiến
cho văn bản ấy liên hệ với các văn bản khác”. Tz.
Todorov khẳng định thi pháp
học có nhiệm vụ xây dựng và nắm bắt các loại hình
đồng nhất và đa dạng trong tất cả tác phẩm văn học.
Tác phẩm cá biệt chỉ thể hiện các loại hình ấy, có
vị trí mẫu, chứ không phải là model cuối cùng của tác
phẩm (Jean-Yves Tadié: La critique litterature au XXème siècle).
Tz. Todorov phân biệt nghiên cứu thi pháp với việc giảng
văn, giải mã, phân tích ý nghĩa hay phê bình, đánh giá
tác phẩm văn học cụ thể theo phong cách báo chí hay tùy
bút, chân dung, bởi cách làm đó bao hàm yếu tố chủ quan
của người bình giảng, không phải khoa học. Ông cũng phân
biệt thi pháp học với nghiên cứu xã hội học, tâm lí
học, triết học, ngữ văn học, văn hóa học, bởi các
nghiên cứu này xóa nhòa ranh giới tác phẩm văn học với
các nhân tố ngoài văn học. Phương pháp chủ yếu của
thi pháp học là miêu tả cấu trúc của văn bản (diễn
ngôn) với các thành phần của chúng. (Poétique,1973).
Cuối cùng có rất nhiều tạp chí, từ điển, tập bình
luận lấy “thi pháp” làm nhan đề của mình, nội dung
càng phong phú, bác tạp.
Từ các định nghĩa trên,
ta thấy thi pháp học chủ yếu là một lĩnh vực nghiên
cứu về đặc trưng, tổ chức, các phương thức, phương
tiện, nguyên tắc làm nên giá trị thẩm mĩ của văn học
trong tính chỉnh thể của văn bản. Đó là lĩnh vực nghiên
cứu quy luật nội tại của tác phẩm, cấu tạo và phong
cách, nó phân biệt (chứ không đối lập) với các lĩnh
vực nghiên cứu khác. Thi pháp về thực chất là hệ
thống ngôn ngữ (kí hiệu) nghệ thuật, mang tính mở. Thi
pháp học bao gồm các bộ phận lí thuyết, miêu tả và
lịch sử, gồm cả phong cách học, và ngày nay bao gồm cả
tự sự học, tu từ học - mỗi bộ phận có đối tượng
riêng, nhưng đều không ra ngoài phạm vi nói trên. Xét về
cách tiếp cận còn có thể phân biệt thi pháp học
lịch sử, thi pháp học ngôn ngữ học (cấu trúc),
thi pháp học so sánh, thi pháp học xã
hội học, thi pháp học văn hóa. Nhiều nhà nghiên
cứu có xu hướng đồng nhất thi pháp học với lí
luận văn học, trong trường hợp đó, nên dùng thuật
ngữ “lí luận văn học” thay cho thi pháp học bởi
vì hàm ý của lí luận văn học rộng hơn thi pháp học.
Tuy nhiên người ta vẫn thích nói “thi pháp” để nhấn
mạnh tính chất nghiên cứu nội tại của nó. Tất cả
các trường phái nghiên cứu thi pháp học về cơ bản đều
thống nhất trong phạm vi và tính chất đó, mặc dù nguyên
tắc xuất phát có thể khác nhau. Mặc dù từ những năm
20 thế kỉ trước, M.Bakhtin đã phê phán chủ nghĩa
hình thức Nga, chỉ trích tính chất thiếu mĩ học và
triết học của nó, đề xướng thi pháp học xã hội
học, gắn với ý thức hệ, nhưng bản thân Bakhtin cũng
đánh giá cao chủ nghĩa hình thức và tự mình cũng không
ra ngoài phạm vi thi pháp ngôn ngữ văn học như là
khuynh hướng của thời đại. Viện sĩ Nga Averincev
ví thi pháp của văn học như
là ngữ pháp trong ngôn ngữ, cho đến nay đã có nhiều
lí thuyết và cách miêu tả ngữ pháp, nhưng không có một
lí thuyết duy nhầt miêu tả đầy đủ, trọn vẹn về ngữ
pháp của một ngôn ngữ cụ thể nào. Tình hình đó cũng
giống như thi pháp học.
Cùng thời gian đầu thế
kỉ XX, nổi lên trường phái “Phê
bình mới” Anh, Mĩ lấy văn bản làm đối tượng trung
tâm của nghiên cứu, khám phá tính văn học qua cấu trúc
và cơ chất (texture) của ngôn từ. Lấy văn bản làm bản
thể của văn học, phê phán hiểu lầm về ý đồ tác giả,
nghiên cứu các đặc tính của ngôn ngữ thơ như trương
lực, tính mơ hồ, đa nghĩa, tính nghịch lí, tính biểu
tượng, tính giả vờ (“lối nói ngược”, nghĩa rộng
hơn “mỉa mai”), vai trò của ngữ cảnh. Họ chủ trương
một cách đọc kĩ (close reading) đối với văn bản
để phát hiện các tính chất đó. Các phạm trù này giúp
người ta hiểu rõ hơn bản chất của ngôn ngữ văn học.
Wellek và Warren phát triển lí thuyết cấu trúc văn bản
và phân biệt nghiên cứu nội tại với nghiên cứu ngoại
tại.
ở Đức, cũng gần như
cùng thời với các trường phái hình thức ở Nga
và Anh, Mĩ, do chịu ảnh hưởng của triết học hiện
tượng học xuất hiện trường phái nghiên cứu thế
giới tinh thần và thế giới nghệ thuật của nhà văn biểu
hiện qua văn bản ngôn ngữ. Fredric Gundolf chủ trương phân
biệt cuộc sống kinh nghiệm thực tế của nhà văn với
cuộc sống trong tác phẩm nghệ thuật. E.R. Curtius căn cứ
vào ngôn ngữ mà nghiên cứu thế giới tinh thần của nhà
văn, phản đối lối nghiên cứu dựa vào các quy tắc để
đánh giá sáng tác. Eric Auerbach nghiên cứu phương thức
“mô phỏng” thế giới của các văn bản kinh điển mà
ông trích từng đoạn để phân tích, so sánh, chỉ ra cách
cảm nhận con người, không gian, thời gian, đồ vật.
Leo Spitzer được coi là tác giả nổi bật trong giới
nghiên cứu phong cách chủ trương đi tìm “thế giới bên
trong”, “cách cảm nhận thế giới” của nhà văn và
giải thích bằng hệ thống biểu hiện ngôn ngữ, nhưng
không loại trừ tác động của các nhân tố thời đại,
thực tại. Họ đã nhận thấy nghệ thuật là một thế
giới chủ quan của nghệ sĩ, phân biệt với thực tại
khách quan. Trường phái này cùng triết học hiện tượng
học đã ảnh hưởng đến trường phái Genève chủ trương
nghiên cứu ý thức nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Họ
xem tác phẩm văn học như một thế giới thẩm mĩ đặc
thù. G. Poulet chủ trương đối tượng nghiên cứu
của văn học là ý thức của chủ thể nghệ thuật, và
để nghiên cứu ý thức đó ông sử dụng các phạm trù
của thế giới quan như thế giới, không gian, thời gian…
Cách tiếp cận này cho phép người ta khám phá các chiều
kích thi pháp, phong cách nghệ thuật ngay trong tác phẩm
nghệ thuật.
Đặc điểm chung của
thi pháp học cấu trúc là dựa vào mô hình ngôn ngữ,
đó không chỉ vì ngôn ngữ là cơ sở của khoa học nhân
văn và khoa học xã hội, mà còn vì họ nhận thấy mọi
nhận thức không tách rời với sự ràng buộc của ngôn
ngữ. Sự nhấn mạnh tính hệ thống đòi hỏi xem văn bản
là một hệ thống hoàn chỉnh, coi trọng phân tích hình
thức là yếu tố có ý nghĩa then chốt. M. L. Gasparov nói:
“Thi pháp học cấu trúc không phải là thi pháp của
các yếu tố tách rời, mà là thi pháp về các quan hệ của
các yếu tố tạo nên tác phẩm”.
Thi pháp học cấu trúc
chủ nghĩa về thơ ở Pháp nổi bật qua công trình phân
tích cấu trúc kí hiệu của Jakobson và C-L.Strauss.
Ở Nga, công trình Phân tích văn bản thơ của Ju.
Lotman cũng gây chú ý. Thành công hơn cả của chủ nghĩa
cấu trúc là “Tự sự học” của G. Genette
với một hệ thống các thuật ngữ dành để phân tích
cấu trúc văn bản tự sự mà ngày nay đã trở thành một
lĩnh vực nghiên cứu có hiệu quả như lĩnh vực thi pháp
tiểu thuyết và nghệ thuật tự sự nói chung.
Tự sự học là sự mở rộng của thi pháp học,
thể hiện sự gắn kết của nó với tu từ học (Rhetorica),
một bộ môn mà vào thời cổ đại đã phân biệt với
thi pháp học. Hiện thời tự sự học “kinh điển”
đã chuyển sang tự sự học hậu kinh điển, một giai đoạn
mới của thi pháp học tiểu thuyết và tự sự học.
Thi pháp tự sự học
không phải thoát thai từ chủ nghĩa cấu trúc mà có cội
nguồn từ thi pháp học tiểu thuyết Anh Mĩ đầu thế kỉ.
Trước thế kỉ XX, khái niệm văn học không bao gồm tiểu
thuyết vì nó là văn xuôi, mọi bình luận về tiểu thuyết
chỉ dựa vào chủ đề và nội dung chứ chưa quan tâm hình
thức. Vấn đề là phải chứng minh hình thức nghệ thuật
của thể loại văn xuôi - tiểu thuyết, và thế là nghiên
cứu hình thức tiểu thuyết bắt đầu. Thi pháp học
cấu trúc không tách rời với kí hiệu học. Bởi nghệ
thuật nguyên là tái hiện đời sống, trong khi tái hiện,
nghệ thuật sử dụng các chất liệu đã được mã hóa
(ngôn ngữ, hình ảnh con người, thiên nhiên, màu sắc, chi
tiết đời sống…) rồi theo ý tưởng của mình mà tạo
ra một cái được biểu đạt mang hình thức biểu đạt
khác với đời sống. Như thế văn học vừa là nghệ thuật
ngôn từ lại vừa là khách thể kí hiệu tạo ra một cái
biểu đạt mới. Văn học cũng là một hệ thống kí hiệu
đặc thù. Đem nguyên lí kí hiệu học mà xét văn học nghệ
thuật bắt đầu với E. Cassirer (Đức) và Susanne Langer (Anh).
Cassirer xem con người là động vật biết sử dụng kí hiệu
và xem văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo, ngôn ngữ, khoa học…đều
là sản phẩm của hoạt động kí hiệu.
R. Jakobson vận dụng
lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ, chỉ ra 6 thành phần của
hoạt động giao tiếp và khẳng định “tính văn học”
tức là “tính tự chỉ”(self-reflexity) của kí hiệu văn
học. Todorov nói rõ hơn: “Tính văn học” chính là
cái năng lực của kí hiệu chỉ về phía bản thân nó chứ
không phải chỉ ra vật khác.”. Trường phái kí
hiệu học Tartu-Moskva, trào lưu phê
bình mới của Pháp, trường phái Ðức làm cho kí hiệu
học văn học phát triển rầm rộ. Việc vận dụng kí hiệu
học làm cho khái niệm cấu trúc văn học mất đi tính khép
kín, và đi theo chiều hướng hậu cấu trúc, bởi theo
Ju. Lotman, nếu chủ nghĩa cấu trúc là nghiên cứu các
quan hệ của các yếu tố thuộc văn bản văn học, thì
cấu trúc ấy ngoài các quan hệ nội tại của văn bản,
còn có các quan hệ ngoài văn bản nữa. Mỗi từ trong bài
thơ không chỉ có quan hệ với các từ trong bài mà còn
có quan hệ với từ đó trong tất cả các bài thơ (và không
thơ) còn nhớ trong kí ức người đọc (Bài giảng thi
pháp học cấu trúc). Thi pháp học cấu trúc của
Lotman xây dựng trên nền tảng kí hiệu học, nêu ra
cấu trúc nhiều tầng lớp, nhiều hệ thống mã của văn
bản, đặt cấu trúc văn bản trong tổng thể văn hóa, cho
phép nhìn nhận hoạt động chức năng của văn học một
cách toàn diện, khoa học.
Phong trào kí hiệu
học Pháp hiện đại rất sôi động, phần đông họ nghiên
cứu theo hướng khám phá “tính văn học”, khai thác ý
nghĩa siêu ngôn từ của văn bản văn học. Mô hình phân
tích văn bản của họ về cơ bản là mô hình kí hiệu.
Chẳng hạn nguyên lí kí hiệu học của Roland Barthes
hay ngữ nghĩa học cấu trúc của Greimas, phân tích
ngữ nghĩa huyền thoại của C. Levy -Strauss, phân tích
tu từ của Genette, Todorov hay phân tích kí hiệu của
hình thái ý thức văn hóa của J. Kristeva…Thi pháp
học cấu trúc và kí hiệu học đã mở rộng phạm
vi của thi pháp học, muốn biến nó thành khoa học,
nhưng mặt khác, quy văn học vào thủ pháp, vào tính văn
học, vào cái biểu đạt, mẫu gốc tập thể, vào diễn
ngôn, liên văn bản… mở ra nhiều khả năng để nghiên
cứu tính nghệ thuật, đồng thời cũng làm cho nó lan sang
lĩnh vực văn hóa.
Đáng chú ý là nghiên
cứu kí hiệu học trong phong cách học. Phong
cách học cũng là một bộ phận của thi pháp học,
vì thế ở đây xin nhắc đến các phong cách học
cấu trúc - kí hiệu học trong trào lưu “Phê
bình mới” ở Pháp những năm 60 - 70. Trước hết là
dòng phong cách học cấu trúc phát sinh, nghiên cứu
những sai lệch (deviasion) so với chuẩn mực ngôn ngữ, coi
là dấu hiệu của lựa chọn, tái mã hóa làm thành phong
cách riêng. Khái niệm này thực ra đã có trong khái niệm
“lạ hóa” của Shklovski, nhưng được thực hiện chủ
yếu bằng phương pháp thống kê tìm tần xuất sử dụng.
Sự “lệch chuẩn” biểu hiện ở tần xuất cao của các
từ cùng chủ đề, các “hình ảnh ám ảnh”, các “từ
ngữ chìa khóa” trong một hay nhiều văn bản của nhà văn
là căn cứ phân tích phong cách. P. Guiraud xem tác phẩm là
thế giới ngôn từ tự trị, sự “lệch chuẩn” làm nên
“trường phong cách”, dựa vào đó nhà nghiên cứu có
thể kiến tạo lại ngôn ngữ của nhà văn.
Phân tâm học đem
lại cho nghiên cứu phong cách một đường lối giải thích
sự thống nhất của phong cách. Ch. Mauron là đại
diện nổi tiếng cho hướng nghiên cứu này đã giải thích
các “hình tượng ám ảnh” chỉ từ phương diện tâm
lí vô thức. Ông giả thiết rằng nhà văn nào cũng có một
“huyền thoại về cá nhân mình” gắn liền với cái tôi
tiềm thức thể hiện trong văn bản. Ông dùng phương pháp
“xếp chồng” các văn bản của một nhà văn lên nhau
(tức là so sánh) để tìm ra mối liên hệ của các từ
ngữ trong một màng lưới liên tưởng thể hiện thế giới
của nhà văn. Phương pháp này có thể góp phần nghiên cứu
hình tượng tác giả.
Từ sau 1960 thi
pháp học Liên xô phát triển đa dạng: thi pháp học
cấu trúc của Lotman, thi pháp học văn hóa
của Bakhtin, thi pháp học lịch sử. Thi pháp học
lịch sử không chỉ nghiên cứu sự tiến hóa của hình
thức, mà còn nghiên cứu sự phát triển của khái niệm
về văn học. Chẳng hạn bộ sách Lí luận văn học dưới
cái nhìn lịch sử ba tập của Viện văn học thế giới
mang tên Gorki đầu những năm 60. Bộ này hiện nay đang được
biên soạn lại và đã ra mắt bạn đọc. Năm 1983, Khrapchenco,
người cổ vũ và tổng kết thi pháp học lịch sử Liên
Xô nhận định: “Thi pháp học lịch sử nghiên cứu
sự tiến hóa của các phương thức, phương tiện chiếm
lĩnh thế giới bằng hình tượng nghệ thuật, chức năng
xã hội, thẩm mĩ của chúng, số phận lịch sử của các
khám phá nghệ thuật.” D. X. Likhachev trong sách Con người
trong văn học Nga cổ, Thi pháp văn học Nga cổ miêu tả
các hình thức và phong cách miêu tả con người, các phương
tiện miêu tả nghệ thuật như không gian, thời gian nghệ
thuật, các hình thức khái quát nghệ thuật, các công thức,
nghi thức, biểu tượng…trong văn học Nga cổ. Đối với
ông thi pháp là phong cách, là các yếu tố và nguyên tắc
của phong cách. M. M. Bakhtin qua công trình Francois
Rabelais và văn hóa dân gian thời phục hưng và trung đại,
Những vấn đề thi pháp Dostoievski nghiên cứu ảnh huởng
của văn hóa dân gian trung cổ hoặc các thể loại văn học
cổ đại đối với hình thức tiểu thuyết của Rabelais,
Dostoievski; nghiên cứu cấu trúc đối thoại của tiểu thuyết,
cấu trúc không - thời gian, các hình thức không thời gian,
hình thức thời gian trong tiểu thuyết cổ đại, cận đại.
Đặc biệt ông quan tâm nghiên cứu ngôn từ tiểu thuyết.
Ju. Lotman nghiên cứu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết
Nga thế kỉ XIX, trong tác phẩm của Gogol. Steblin-Kamenski
trong Thi pháp học lịch sử chủ trương nghiên cứu
“văn học” (tính văn học) trong quá trình lịch sử, từ
nảy sinh quan niệm văn học, quan niệm tác giả, quan niệm
hư cấu, thể loại. Thi pháp học lịch sử của một
nhóm tác giả đã nghiên cứu các thời đại văn học, các
loại hình của ý thức nghệ thuật, có ý nghĩa to lớn
đối với nghiên cứu loại hình các giai đoạn lịch sử
văn học. Thi pháp học lịch sử nghiên cứu thi pháp
huyền thoại, thi pháp sử thi Nga, cũng nghiên cứu các thi
pháp trào lưu như Thi pháp chủ nghĩa lãng mạn,
Thi pháp chủ nghĩa hiện thực …
Ở Nga hiện tại, thời
hậu xô viết, thi pháp học lí thuyết (lí luận văn học)
được hồi sinh, tiếp tục phát triển trên cơ sở lí thuyết
của các học giả Nga như Bakhtin, Lotman, Gasparov cùng
các tác giả khác trên thế giới. Công trình Thi pháp
học lí thuyết do N. D. Tamarchenco biên soạn đã
tổng kết các vấn đề cơ bản của nó.
Sự gặp gỡ của Thi pháp
học với các bộ môn khoa học khác đã xây dựng nên một
nền thi pháp học hiện đại khoa học, phong phú, đa
dạng, có hiệu quả, nhất là khi Thi pháp học chuyển biến
từ ngôn ngữ học sang thi pháp học văn hóa - nghiên
cứu văn hóa (cultural studies). Cuộc chuyển biến này
bắt đầu từ những năm 50 - 60 thế kỉ XX với khuynh hướng
nghiên cứu văn hóa đại chúng ở các nước Anh Mĩ. Nghiên
cứu văn hóa ở phương Tây được chú ý bắt đầu từ
khát vọng vượt qua tính hạn chế của nghiên cứu văn
học truyền thống: chỉ chú ý văn học bác học, bỏ qua
văn hóa đại chúng; chỉ quan tâm cấu trúc, tính nội tại,
coi nhẹ giá trị xã hội, lịch sử; chỉ chú ý thẩm mĩ,
không quan tâm đến giá trị tiêu dùng. “Văn hóa đại
chúng” bao gồm: báo, tạp chí, quảng cáo, điện ảnh,
truyền hình, ca khúc thịnh hành, mod, văn học thông tục
(gồm truyện kinh dị, tình yêu, cao bồi, truyện viến tưởng…),
nhiếp ảnh, văn học phụ nữ,…là những “văn bản”
thể hiện quyền lực trong lĩnh vực công cộng, chi phối
ý thức xã hội, không thể bỏ qua. Các học giả đã nhận
thấy văn học là bộ phận của văn hóa. Nghiên cứu văn
hóa là khuynh hướng nảy sinh sau khi các đại tự sự về
văn học bị hoài nghi: văn học đã chết, tác giả đã
chết, nghiên cứu văn học, thi pháp học đã chết…Văn
học là bất cứ tác phẩm nào mà xã hội thời đó coi
là văn học... Nghệ thuật biến thành một trò chơi. Lịch
sử chỉ ghi lại qua văn bản, nhưng không có văn bản nào
thể hiện được đầy đủ, khách quan lịch sử, do đó
người ta chỉ có thể diễn giải về lịch sử, còn lịch
sử đích thực thì vắng mặt, mâu thuẫn đó đã làm nảy
sinh chủ nghĩa tân lịch
sử của Stephen Jay Greenblatt và ông này khởi xướng hướng
nghiên cứu “Thi pháp học văn hóa”, hướng tới
một sự diễn giải xóa bỏ giới hạn của các chuyên ngành
khoa học. “Thi pháp học văn hóa” (Cultural poetics) là thuật
ngữ do Greenblatt mượn của nhà văn hóa học Clifford Greetz.
Hai chữ “văn hóa” nhằm chỉ nghiên cứu các sáng tác
tập thể và quy luật của chúng, bắt đầu từ niềm tin,
có giá trị thẩm mĩ, trở thành giá trị tiêu dùng. Hai
chữ “thi pháp” nhấn mạnh đến giá trị thẩm mĩ, nghệ
thuật, và hình thức thể hiện “văn bản” của chúng,
theo nghĩa rộng. Văn hóa là ý nghĩa được sản sinh, truyền
đạt và tiếp nhận. Văn hóa có tính chất ức chế, khống
chế và cơ động, di động, nó thể hiện trong hoạt động
giao dịch trong đời sống. Thi pháp học văn hóa là
khuynh hướng diễn giải các văn bản văn hóa, khám phá
ý nghĩa tiềm tại của chúng trong hoạt động giao dịch.
Nhà marxist Mĩ Fredric Jameson xây dựng quan niệm thi pháp học
văn hóa theo quan điểm chủ nghĩa Mác. Theo đó văn học
được diễn giải theo các phạm trù: lịch sử, ý thức
hệ, ngụ ngôn, diễn giải. Dựa vào quan điểm thi pháp
học văn hóa nhiều người chủ trương mở rộng biên
giới của thi pháp học, lí luận văn học, nghiên cứu các
hiện tượng phi văn học, ngoài văn học. Một số người
nói thi pháp học đang đứng trước nguy cơ đánh mất hoặc
đổi thay đối tượng của mình như cuối thế kỉ trước.
Nghiên cứu văn hóa nếu
nhìn sâu hơn sẽ thấy đã có từ lâu, bởi từ xưa đến
nay, văn học và văn hóa có mối quan hệ không thể tách
rời. Nghiên cứu văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX
cũng đã có cái nhìn văn hóa. Nghiên cứu thi pháp cũng chính
là nghiên cứu văn hóa nghệ thuật. Nghiên cứu văn hóa
hiện nay mang một nội dung khác hơn, nó hướng tới các
hiện tượng văn hóa trong đời sống hiện tại, nhưng điều
đó không phải là phủ nhận nghiên cứu văn hóa truyền
thống. Giải cấu trúc văn học chỉ là cách hiểu
văn học trong sự đa dạng chứ không phủ nhận văn học,
bởi giải cấu trúc buộc phải dựa vào cấu trúc mới
có thể tồn tại. Cũng vậy, sự hoài nghi đại tự sự
tự nó cũng không thể trở thành đại tự sự mới, bởi
như thế thì mâu thuẫn với chính lí thuyết kinh điển
của hậu hiện đại. Do đó sự phủ định cấu trúc, trung
tâm, cũng như hoài nghi đại tự sự không bao giờ có thể
trở thành tuyệt đối. Thêm nữa, giải cấu trúc, hậu
hiện đại tuy có tham vọng “lật đổ” các lí thuyết
trước đó, thì bản thân nó cũng vẫn chỉ là một trong
các lí thuyết sinh sau mà thôi, chứ không phải là lí thuyết
duy nhất đúng trong thời đại đa nguyên đối thoại về
tri thức. Văn học đại chúng có thể có vị trí phổ biến
trong đời sống, nhưng chắc chắn khó có thể thủ tiêu
văn học bác học, bởi văn học đại chúng không phải
là tất cả văn học. Như thế khái niệm văn học mở rộng
bao quát hơn và nội dung thi pháp học cũng mở rộng theo,
dù cho thi pháp học văn hóa có thể được áp dụng phổ
biến.
Văn học hậu hiện đại
cũng chỉ là một khuynh hướng văn học, không phải là
duy nhất, và nó cũng có thi pháp của mình. Theo Linda Hutcheon,
phạm trù cơ bản của Thi pháp hậu hiện đại
là sự hoang tưởng, giễu nhại, trò chơi…
Tuy chất lượng chưa đồng
đều, nhưng với một đội ngũ nghiên cứu, phê bình đông
đảo đã góp phần khám phá, phát hiện nhiều phương
diện nghệ thuật của rất nhiều hiện tượng văn học
thế kỉ XX, trả lại những giá trị đích thực cho
không ít tác phẩm văn học đã từng bị “vùi dập”
oan uổng; thi pháp văn học trung đại với con người và
các thể loại cũng được nghiên cứu sâu hơn, tạo nên
một diện mạo mới của khoa nghiên cứu, phê bình văn học
sau gần ba mươi năm của phong trào đổi mới. Có thể nói,
Thi pháp học thực sự làm thay đổi diện mạo của khoa
nghiên cứu, phê bình văn học vốn bị coi là èo uột trong
một thời gian dài, với sự xuất hiện những khuôn mặt
sáng giá…Cho đến nay, thi pháp là một công cụ nghiên
cứu mang lại nhiều hiệu quả và đã được tín nhiệm.
Song, khi vận dụng vào việc nghiên cứu, phê bình một tác
phẩm, một tác giả cụ thể thì cái nguyên tắc
“Phương pháp chủ yếu
của Thi pháp học là phương
pháp hình thức” gặp không ít rắc rối. Nếu cứ
“ngang bằng sổ thẳng”, lạnh lùng khách quan như Bao Thanh
Thiên mặt sắt đen sì thì sẽ có không ít nhà văn, nhà
thơ của chúng ta bị gạt ra ngoài vì tác phẩm chưa đạt
chuẩn, tức tác phẩm của họ sẽ bị loại ngay khi đưa
vào “cái máy cân đo” Thi pháp học. Hoặc “nói trắng
phớ” như Nguyễn Huy Thiệp: “...Nhìn vào danh sách
1000 hội viên Hội Nhà văn Việt Nam người ta đều thấy
đa số đều già nua không có khả năng sáng tạo và hầu
hết đều..."vô học", tự phát mà thành danh. Trong
số này có tới hơn 80% là nhà thơ tức là những người
chỉ dựa vào "cảm hứng" để tùy tiện viết ra
những lời lẽ du dương phù phiếm vô nghĩa nh́n chung là
lăng nhăng, trừ có dăm ba thi sĩ tài năng thực sự (số
này đếm trên đầu ngón tay) là còn ghi được dấu ấn
ở trong trí nhớ người đời còn toàn bộ có thể nói
là vứt đi cả...” (xem: ĐỌC
“TIỂU LUẬN” CỦA NGUYỄN HUY THIỆP - ĐỖ NGỌC THẠCH).
Trong một bài viết về
Thi pháp học năm 2009, GS Trần Đình Sử nhận xét: “Nhìn
khái quát, có thể thấy thi pháp học Việt Nam cho đến
nay vẫn đi theo phương hướng chủ yếu của lí
thuyết cấu trúc, hệ thống, chưa bước sang giai đoạn
giải cấu trúc (5) và hậu hiện
đại. ở phương Tây”. Vậy là Thi pháp học ở Việt
Nam chưa tiến kịp với xu thế chung của thế giới. Bởi
như ta đã biết, năm 1960 công trình nổi tiếng Tư
duy và tính man dã của C. Levi - Strauss làm cho
thanh thế của chủ nghĩa cấu trúc lên cao, chủ nghĩa
cấu trúc trở thành “điểm nóng” của văn học phương
Tây. Nhưng đến tháng 10 năm 1966, là năm Đại học Hopkins
ở Hoa Kì tổ chức Hội thảo để tiếp cận chủ nghĩa
cấu trúc, thì J. Derrida đọc bài báo Cấu
trúc, kí hiệu và trò chơi đã đánh một đòn chí
mạng vào học thuyết cấu trúc chủ nghĩa làm
cho nó chuyển sang Hậu cấu trúc. Điều này chứng
tỏ lí thuyết cấu trúc có phần thiếu căn cứ khoa học
đầy đủ. Do chuộng mới nhiều nhà khoa học chưa thấy
được điểm mù của nó. Vì thế, rõ ràng là Thi pháp học
Việt Nam không thể dừng lại trước cánh cửa giải
cấu trúc. Đây là một vấn đề chưa có câu trả lời
của các nhà Thi pháp học Việt Nam.
Và nữa, mặc dù đại gia Roland Barthes
đã đưa ra kết luận choáng váng về
Cái chết của tác giả(6), song ở thi pháp học
Việt Nam, tác giả vẫn còn ở vị trí trung tâm,
người ta không đành lòng “làm đám tang” cho Tác
giả - như là động lực chính tạo cảm hứng cho nhà
nghiên cứu, phê bình khi “xử lý văn bản”!
Rõ ràng là Thi
pháp học VN cần đa dạng hóa cách tiếp cận, trang bị
thêm “công cụ” và nghiền ngẫm sâu hơn về lí thuyết
Thi pháp học. Thi pháp học ở VN đã và đang được xác
định là một phương hướng nghiên cứu có ý nghĩa lâu
dài, vì thế muốn phát triển cần có sự phân hóa thành
những trường phái với những “thủ lĩnh” cùng những
“tuyên ngôn nghệ thuật” hẳn hòi với những ý tưởng
mới mẻ. Còn như hiện nay, tuy đã có một số thành tựu
đáng kể, nhưng cũng có một số ý kiến cho rằng nhiều
công trình nghiên cứu, phê bình văn học vân dụng thi pháp
học một cách máy móc, sao chép trong khi ở quê hương của
nó, Thi pháp học đã lỗi thời... Vì thế, việc nghiên
cứu Thi pháp học cần được chú ý đầu tư thích đáng,
tổ chức đội ngũ bài bản với kế hoạch cụ thể và
điều quan trọng là cần liên tục rà soát lại công việc
để có được hướng đi đúng và theo kịp sự thay đổi
của thế giới!
Trong một bài viết mới đây về “Giải cấu trúc”,
GS Trần Đình Sử viết: “Giải cấu trúc đem lại cái
gì mới cho phê bình văn học hôm nay? Đối tượng chủ
yếu của giải cấu trúc trước hết chính là phê bình,
nghiên cứu văn học, lí luận văn học, văn học sử, phương
Đông học, các thứ tiểu luận và các thứ lí luận nói
chung... là nơi đầy rẫy những quy luật, những nguyên lí,
những nhận định đúng sai chắc như đinh đóng cột hoặc
tùy tiện, mơ hồ hết chỗ nói mang định kiến của cả
một thời. Giải cấu trúc phải soát xét lại tất cả,
không trừ một chỗ nào mọi nguyên lí, định lí, nguyên
tắc, phương pháp, nhận định, khái niệm. Giải cấu trúc
đòi hỏi phải viết lại văn học sử, viết lại lí luận,
đọc lại người trước với tinh thần khoa học, phát hiện
mọi ngộ nhận, mọi thành kiến, phát hiện những nhận
thức mới, chân lí mới, đưa người đọc vào những tìm
tòi mới” (Tuần báo Văn nghệ
số 34, 21/8/2010). Sẽ là một sự thách đố rất lớn đối
với những nhà Thi pháp học VN. Dừng lại trước cánh cửa
“Giải cấu trúc” hay làm như sự đòi hỏi của
“Giải cấu trúc”: “ … viết lại văn học sử,
viết lại lí luận, đọc lại người trước với tinh thần
khoa học, phát hiện mọi ngộ nhận, mọi thành kiến, phát
hiện những nhận thức mới, chân lí mới, đưa người
đọc vào những tìm tòi mới”? Chúng ta đành phải chờ
đợi!...
Tuy nhiên, ý kiến
sau đây của nhà lý luận Nguyễn Văn Dân trong bài
viết “ROLAND BARTHES ĐÃ “GIẢI CẤU TRÚC NHƯ THẾ
ĐẤY!” rất đáng để các nhà Thi pháp hoc VN
suy nghĩ: “Nhân tiện tôi xin có một nhận xét rằng,
các nhà lý luận phương Tây rất có ý thức tìm tòi thử
nghiệm các lý thuyết mới. Thậm chí nhiều người còn
coi việc thử nghiệm này là một trò chơi. Cho nên họ sẵn
sàng thay đổi lý thuyết như thể thay đổi trò chơi, bởi
vì họ không lý tưởng hóa các lý thuyết của họ, mà
chỉ coi đó là những thử nghiệm không ngừng trong trò
chơi logic bất tận, trong đó các lý thuyết có thể đúng,
có thể sai, có thể mâu thuẫn nhau, vì chúng thể hiện
những cách nhìn đa dạng về đối tượng nhận thức của
con người. Trong những cách nhìn này không có kẻ thắng
người thua, mà chỉ có những sự đa sắc của những lá
bài mà tính hấp dẫn của chúng nằm ở khả năng tổ hợp
lá bài của các nhà lý luận. Vì thế, tôi nghĩ chúng ta
nên coi các thử nghiệm nói trên vừa là những nỗ lực
tìm tòi cái mới, vừa là những trò chơi rèn luyện tư
duy, không nên cứ thấy lấp lánh thì
tưởng là vàng; nếu cứ thần thánh hóa mọi thử nghiệm
lý thuyết thì sẽ đi đến chỗ ngộ nhận, thất vọng
và mâu thuẫn. Lý thuyết giải cấu trúc của Barthes
là một trong những trường hợp như vậy”.
___________________________________________
Tài liệu tham khảo:
- M. Bakhtin: Lí luận và
thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch và giới thiệu).
NXB.Văn học và Trường viết văn Nguyễn Du, H. 1992, NXB Hội
nhà văn, in lần thứ 2, H. 2003.
- M. Bakhtin: Những
vấn đề thi pháp Dostoievski (Trần Đình Sử, Lại Nguyên
Ân, Vương Trí Nhàn dịch). NXB. Giáo dục, H. 1993. -Mikhail
Mikhailovich Bakhtin: Vấn
đề nội dung, chất liệu và
hình thức trong sáng tạo nghệ thuật ngôn từ
(Phạm Vĩnh Cư dịch). Trong cuốn Lí
luận-phê bình văn học thế giới thế kỷ XX (Lộc Phương
Thủy chủ biên), tập 1, NXB Giáo dục, H. 2007.
- Phan Ngọc:
Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều. NXB.
KHXH, H, 1985; Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ
học. NXB. Trẻ, TP.HCM, 1990; Thử xét văn hóa văn học
bằng ngôn ngữ học. NXB, Thanh niên, H. 2000.
-Nguyễn Xuân Kính:
Thi pháp ca dao - NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2007.
-Nhiều tác giả:
Nghệ thuật như là thủ pháp - Lý
thuyết chủ nghĩa hình thức Nga
(Đỗ Lai Thúy và các CTV biên soạn và dịch , H. 2001).
- Nguyễn Văn Dân : Phương pháp luận nghiên cứu
văn học - NXB Khoa học xã hội, H. 2004.
-N. T. Tamarchenco: Thi pháp học lí thuyết - Khái niệm
và định nghĩa.
-Trần Hoài Anh: Ảnh
hưởng phương Tây đến lý luận- phê bình văn học đô
thị miền Nam 1954-1975, TC Văn học, số 4/2009
- Phạm Ngọc Hiền:
Lược sử thi pháp học Viêt Nam-
-Đỗ
Đức Hiểu: Lịch sử văn học Pháp (5 tập) - đồng
chủ biên. NXB Thế giới, 1990, 1992; Đổi mới phê
bình văn học. NXB. KHXH và NXB. Mũi Cà Mau, 1993; Thi
pháp hiện đại. NXB. Hội Nhà văn, H. 2000.
-
Đỗ Lai Thúy: Con mắt thơ. NXB. Lao động, H. 1992
(được tái bản nhiều lần).
- Trần
Đình Sử: Một số vấn
đề thi pháp học hiện đại.
Vụ Giáo viên xb, H. 1993; Những thế giới nghệ thuật
thơ. NXB. Giáo dục, H, 1995; Lí
luận và phê bình văn học. NXB. Hội Nhà văn, H, 1996;
Thi pháp văn học trung đại Việt Nam. NXB. Giáo dục,
H. 1998; Dẫn luận thi pháp học. NXB. Giáo dục, H. 1998,
2004; Thi pháp Truyện Kiều. NXB. Giáo dục, H, 2002;
Thi pháp học hiện đại trong nghiên cứu văn học
ở Việt Nam thế kỉ XX, Tạp chí Nghiên cứu văn
học, số 2- 2009.
-M.Bakhtin: Nhà
triết học, nhà nghiên cứu văn học -
PGS.TS Lã Nguyên.
- Tzavetan Todorov:
Di sản Bakhtin (La Khắc Hòa dịch. Tạp chí
Nghiên cứu Văn học, Viện Văn học).
Chú
Thích:
(1) Xin xem thêm:
Vương Trí Nhàn: Thi pháp: Sự hình thành, nghĩa, và
xu thế ứng dụng (Một số thu hoạch từ những kinh
nghiệm của khoa nghiên cứu văn học xô-viết).
(2)
Mikhail Mikhailovich Bakhtin (1895-1975):
là nhà nghiên cứu khoa học xã hội, khoa học nhân văn lỗi
lạc của Liên Xô (cũ), nổi tiếng với những tác phẩm
nghiên cứu về triết học Marx, văn học và mỹ học trong
đó được biết đến nhiều nhất trong giới nghiên cứu
về sau là Sáng tác của Francois Rabelais và
nền văn hóa dân gian thời Trung cổ-Phục hưng, và
Thi pháp tiểu thuyết Dostoevski.
Bị sơ nhiễm bệnh bại
liệt và suốt cuộc đời về sau hầu như ông chỉ ngồi
trên chiếc xe lăn nhưng từ nhỏ Bakhtin đã sớm say mê văn
học và khoa học nhân văn và tỏ rõ thiên hướng nghiên
cứu khoa học. Sau khi tốt nghiệp phổ thông trung học, năm
1913, Bakhtin theo học khoa Lịch sử-Ngữ văn thuộc Trường
đại học tổng hợp Sankt-Peterburg và tốt nghiệp trường
ngày vào năm 1918. Trong những năm nội chiến 1918-1922, ông
về dạy học ở Vitebsk và đến năm 1923 thì trở lại Peterburg….Tuy
viết nhiều và hoạt động sôi nổi nhưng phải đến năm
1929, khi đã 34 tuổi, Bakhtin mới cho in cuốn sách đầu tiên
mang tên mình, cuốn Những vấn
đề của sáng tác Dostoevski (sau này tái bản có sửa
chữa và bổ sung dưới tên Những vấn
đề thi pháp Dostoevski). Tuy vậy, sự mỉa mai của số
phận đã khiến tác giả không được thấy mặt cuốn sách
khi công bố lần đầu: do tham gia một nhóm nghiên cứu tôn
giáo, ông bị kết án phạm tội chính trị và tuyên phạt
10 năm tù khổ sai, và chỉ nhờ những người thân lo liệu
nhà đương cục giảm án mới được rút xuống thành 5
năm lưu đày tại Bắc Kazakhstan. Phải đến tận năm 1966,
tòa án tối cao Cộng hòa Liên Bang Nga mới xét lại và phục
hồi danh dự cho tất cả những người bị kết tội.
Từ giữa những năm 1930
khi hết hạn lưu đày, Bakhtin được trở về Moskva và tại
đây, trong vòng 5 năm ông đã viết một loạt công trình
về thể loại tiểu thuyết (được in vào những năm 70
nhưng cũng đã có công trình thất truyền) và hoàn thành
về cơ bản chuyên khảo về Francois Rabelais và văn hóa trào
tiếu dân gian… Khi cuộc chiến tranh chống phát xít Đức
bùng nổ. Bakhtin phải về một vùng nông thôn Trung Nga, và
dạy ngoại ngữ cho một trường phổ thông ở đấy trong
5 năm. Năm 1947 Bakhtin trở lại Moskva, bảo vệ công trình
về Rabelais nhưng chỉ được phong học vị phó tiến sĩ.
Sau đó ông được nhận vào làm giảng viên trong biên chế
của trường Đại học Sư phạm (từ năm 1950 đổi thành
Đại học Tổng hợp) ở Saransk. Từ đó cho đến 1960, Bakhtin
tham gia dạy văn học nước ngoài ở trường đại học,
và sau 1960 ông nghỉ hưu. Cho đến năm 1963, tên tuổi Bakhtin
hoàn toàn bị quên lãng ở Liên Xô, nhưng đến cuối 1963,
từ một bức thư ngỏ thống thiết của một nhóm nhà văn
và nhà khoa học có tên tuổi, công trình của ông về Dostoevski
được tái bản và năm 1965, Sáng tác của Francois Rabelais
với văn hóa dân gian Trung đại và
Phục hưng ra mắt độc giả. Tên tuổi Bakhtin mau chóng
trở nên lừng lẫy, thậm chí thời thượng ở Liên Xô,
rồi cả trên trường quốc tế. Tuy nổi tiếng, giai đoạn
này Bakhtin vẫn sống trong nghèo túng, trong bệnh tật và
tuổi già tại Saransk. Năm 1967, Bakhtin được minh oan
và năm 1969, ông trở về Moscow. Suốt 40 năm, M. Bakhtin
sống như một người vô danh. Không mấy ai còn nhớ tới
tên tuổi của ông, thậm chí không ít người nghĩ rằng
ông đã chết. Lúc bị bắt đi đầy, M. Bakhtin mới 33 tuổi.
Tức là ở thời điểm tài năng đang nở rộ nhất, sức
lực đang cường tráng, sung mãn nhất, M. Bakhtin đã bị
tước quyền xuất bản những tác phẩm của mình. Như là
sự bù đắp của Tạo hóa, từ năm 1967, nhiều công trình
của M. Bakhtin lần lượt được dịch ra tiếng nước ngoài.
Các tạp chí thi nhau đăng tải các bài viết của M. Bakhtin.
Xung quanh những công trình của M. Bakhtin thường xuyên diễn
ra những cuộc tranh luận sôi nổi. Danh tiếng của M. Bakhtin
ngày càng vang dội, nhất là trong giảng đường các trường
đại học, đội ngũ những người sùng mộ ông ngày càng
đông đảo hơn. Tuy nhiên, phải đến cuối những năm 1980,
đầu những năm 1990, một thời đại mới - “thời đại
Bakhtin” - mới thực sự được mở ra. Vào giữa những
năm 1980 lại xuất hiện một làn sóng mới, làn sóng đam
mê Bakhtin vô cùng mạnh mẽ, đến những năm 1990, làn sóng
ấy hóa thành cuộc “Bakhtin đại náo loạn” vô cùng ầm
ỹ”. Viện Văn học thế giới (IML) bắt đầu biên soạn
Tuyển tác phẩm M. Bakhtin. Bộ “Tuyển” này gồm 6
tập, được biên soạn hết sức công phu…Tính đến năm
1993, các công trình của M. Bakhtin đã được ấn hành lên
tới gần nửa triệu bản in. Nếu vào những năm 1960 và
1970, M. Bakhtin chủ yếu là đối tượng của phê bình, thì
nay di sản của ông trở thành đối tượng nghiên cứu chuyên
sâu. Chỉ trong vòng 5 năm, từ 1988 đến 1992, ở các nước
Âu - Mĩ đã có trên 40 đầu sách viết về M. Bakhtin. Khoa
Bakhtin học (“Bakhtinologie”, “Bakhtinovedenie”, “Bakhtinistika”)
chính thức ra đời. Nhiều “Trung tâm” nghiên cứu Bakhtin
được thành lập tại Moscow, Peterburg, Saransk, Vitebsk… Tạp
chí Dialogue. Carnaval. Chronotope (do N.A. Pankov làm Tổng
biên tập) dành riêng cho việc nghiên cứu Bakhtin chính thức
ra mắt bạn đọc vào năm 1992, tại Vitebsk, nơi M. Bakhtin
từng sống thời trẻ….
Trong suốt cuộc đời
phải chiến đấu với bệnh tật và cả những định kiến
chính trị cũng như những rào cản nhận thức của thời
đại, M. Bakhtin vẫn để lại một di sản khoa học xã hội-nhân
văn đồ sộ trong đó nổi tiếng nhất có thể kể đến
bao gồm: 1-Những vấn đề thi pháp Dostoevski (được
tái bản vào các năm 1963, 1967, 1979): Tác phẩm kết tinh
những giá trị tinh hoa trong phương pháp tư duy của Bakhtin
và đem ứng dụng vào nghiên cứu một trong những sáng tác
phức tạp nhất của văn học Nga, hiện tượng Dostoevski.
Tác phẩm này đã đem lại một cái nhìn mới mẻ không
chỉ đối với sáng tác của nhà văn hiện thực Dostoevski
mà còn đối với văn học nghệ thuật nói chung, đối với
mối quan hệ giữa văn học và hiện thực nói riêng.
2-Sáng tác của Francois Rabelais và
văn hóa dân gian thời Trung cổ và
Phục hưng (1965); 3-Những vấn
đề văn học và mỹ học (1975); 4-Mỹ học sáng tác
ngôn từ (1979); - Những bài báo phê
bình văn học (1986). Di sản mà Bakhtin để lại
(2*), phần lớn được viết từ những năm 1920 - 1940,
bao trùm trên những khu vực tri thức vô cùng rộng
lớn bao gồm nghiên cứu về văn học, ngôn ngữ học, mỹ
học, văn hóa học và triết học…Bakhtin được
phát hiện chủ yếu từ giác độ phương pháp luận,
từ hệ hình thế giới quan và di sản của ông
được nghiên cứu trên cái nền của tiến trình lịch
sử tư tưởng Nga, của bối cảnh văn hóa toàn
nhân loại. Từ giác độ ấy, M. Bakhtin hiện lên trong
hình ảnh một “nhà triết học của thiên niên kỉ thứ
ba” và di sản triết học của ông đã đặt nền tảng
cho hệ hình tư duy của thời đại mới. Bakhtin giống
một nhân vật huyền thoại nhiều hơn là một học giả
bằng xương bằng thịt…
Có thể ca ngợi Bakhtin hết lời mà không sợ sai, bởi:
“… những trước tác của M.
Bakhtin đến nay vẫn giữ nguyên giá trị cách tân:
chúng đặt ra cho khoa học một loạt vấn đề mới hệ
trọng, cung cấp những phương pháp luận, cách tiếp cận
mới, đầy hiệu năng, kích thích tinh thần tìm tòi, sáng
tạo, nhận thức và nhận thức lại không ngừng trong khoa
học. Một trong những công lao lớn của Bakhtin là ông đã
nâng lý thuyết thể loại - một bộ phận vốn không được
quan tâm lắm của khoa học văn học, đặc biệt ở các
nước XHCN - lên một vị trí quan
trọng chưa từng thấy. Theo Bakhtin, thể loại chứ không
phải phương pháp hoặc trường phái sáng tác là nhân vật
chính của tấn kịch lịch sử văn học. Mỗi một thể
loại, nhất là thể loại lớn, thể hiện một thái độ
thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn
nhận, giải minh thế giới và con người. Thể loại là
cái trí nhớ siêu cá nhân của nghệ thuật, nơi tích lũy,
đúc kết những kinh nghiệm nhận thức thẩm mỹ thế giới.
Mỗi thời đại lịch sử có hệ thống thể loại của
mình, trong đó những thể loại chính thể hiện tập trung
nhất, nổi bật nhất tâm thức, tầm nhìn, những mối quan
tâm, những quan niệm và chuẩn mực giá trị của con người
trong thời đại đó; những thể loại chính ấy như những
mặt trời thu hút những thể loại khác vào trong quỹ đạo
của chúng. Lịch sử văn học, theo Bakhtin, trước hết là
lịch sử hình thành, phát triển, tương tác giữa các thể
loại…” (PGS. TS Phạm Vĩnh Cư: Lời giới thiệu
bản dịch “Lý luận và thi pháp tiểu thuyết”
của M Bakhtin).
(2*) Xin xem thêm:
Di sản Bakhtin: Tzavetan Todorov (2**), La
Khắc Hòa dịch. Tạp chí Nghiên cứu Văn học (Viện Văn
học).
(2**) Tzvetan Todorov
(sinh năm 1939 tại Sofia): là một Nhà nghiên cứu
lý luận văn học Pháp. Ông sống ở Pháp từ năm 1963 với
người vợ Nancy Huston và hai người con, viết sách và tiểu
luận về lý thuyết văn học, lịch sử tư tưởng và lý
thuyết văn hóa .
(3) Xem:
Trần Hoài Anh: Ảnh hưởng phương Tây đến lý luận- phê
bình văn học đô thị miền Nam 1954-1975, Tạp chí Nghiên
cứu Văn học, số 4/2009.
(4) Roman Jakobson (1896
-1982): Roman Jakobson gốc Nga định cư ở Mỹ và phạm
vi hoạt động vòng quanh thế giới . Từ 1915, ông đã tích
cực đóng góp vào trường phái hình thức Nga, và một trong
vài ba lãnh tụ Câu Lạc Bộ Ngôn Ngữ Học Praha: nhóm này,
tại hội nghị Ngôn ngữ học Quốc tế họp tại Den Haag,
Hà Lan, 1928 đã đặt những viên đá đầu tiên cho nền
ngữ học cấu trúc (Linguistique Structurale) từng bước tiến
bộ về sau, bước sang nhiều lãnh vực khoa học và dần
dà ngày một ngày hai trong nửa thế kỷ, sẽ chiếm địa
vị quan trọng - nếu không phải là độc tôn, trong sinh
hoạt nghiên cứu khoa học nhân văn trên toàn cầu. Công
trình nghiên cứu của Roman Jakobson bao trùm nhiều lĩnh vực,
ngôn ngữ nhiều nước, là nguồn kiến thức cho giới nghiên
cứu nhiều dân tộc khác nhau trên thế giới . Đóng góp
lớn lao nhất của Roman Jakobson trong lý luận về thi pháp
là đã thuyết minh tương quan giữa ngữ âm và ngữ nghĩa,
giữa từ và nghĩa, phản biện lý thuyết lừng danh của
F.de Saussure trong Giáo trình ngữ học
đại cương (1913), kinh điển của khoa ngữ học hiện
đại: tương quan giữa ngữ âm (cái biểu hiện) và nghĩa
(cái được biểu hiện) là võ đoán . Cuốn Vấn đề
thi pháp của Roman Jakobson xuất bản năm 1973,
là sách kinh điển cho giới lý luận . Còn Sáu Bài Giảng,
là những ghi chép làm nền cho giáo trình, cho nên mãi đến
năm 1976 tác giả mới công bố, nên ít người biết và
tham khảo. Trong phần kết luận Sáu bài giảng
ông còn nhắc lại một lần nữa, ý kiến đã phát biểu
từ 1919 : “ trong ngôn ngữ thi ca ký hiệu tự bản thân
nó đã hoàn tất một giá trị độc lập”. Roman
Jakobson trước hết là một chuyên gia ngữ học với
kiến thức vừa bao la vừa sâu sắc, ông mở biên giới
ngữ học vào các lãnh vực văn chương, nghệ thuật và
các nền khoa học khác.
(5) Giải cấu trúc (Deconstruction) hay hậu cấu
trúc luận (Post-structuralism) xuất hiện tại Pháp vào
cuối thập niên 1960, gắn liền với hai khuôn mặt: Jacques
Derrida - một triết gia, và người thứ hai, Roland Barthes
- nhà ký hiệu học và cũng là nhà phê bình văn học lừng
lẫy tại Paris. Người ta cho rằng lý thuyết giải cấu
trúc, dù không phải là tất cả, nhưng chủ yếu và phần
lớn bắt nguồn từ những công trình phê bình triết học
của Jacques Derrida; trong khi, R. Barthes (dù không muốn phủ
nhận sự đóng góp của ông) chỉ là nhà thực hành hậu
cấu trúc luận (practical poststructuralist critics). Những công
trình của Barthes trong khoảng thời gian trên bắt đầu có
sự chuyển đổi từ cấu trúc luận sang hậu cấu trúc,
sự chuyển hướng trong lý thuyết phê bình này có thể
nhận thấy rõ qua sự so sánh hai luận văn xuất hiện cách
nhau bảy năm: Khởi đầu cho việc phân tích cấu trúc của
tính tự sự (Introduction to the Structural Analysis of Narrative,
1966) và Ðiều thú vị của văn bản (The Pleasure of the Text,
1973) .Tính chất khác biệt giữa phương pháp nghiên cứu
giữa hai luận văn trên đã đánh dấu sự chuyển hướng
nhanh chóng của Barthes trong đường hướng phê bình; trong
khi cuốn đầu mang màu sắc chặt chẽ ở phương pháp với
những kỹ thuật phân tích dựa trên nền tảng của cấu
trúc luận, thì luận văn thứ hai, chỉ là loạt bài bình
luận về thể tự sự sắp xếp theo trật tự alphabet -
là sự trình bày nhằm nhấn mạnh một cách có chủ ý về
tính chất ngẫu nhiên; giữa hai luận văn trên là Cái
chết của tác giả (The death of Author- 1968), báo hiệu
sự chuyển hướng lý thuyết của Barthes. Phải thừa nhận
rằng, trong những thập niên sau cùng của thế kỷ 20, Roland
Barthes là nhà phê bình có tầm ảnh hưởng rộng lớn và
mạnh mẽ nhất trong lĩnh vực lý thuyết phê bình, công
trình nghiên cứu và phê bình của ông đã gần như xuất
hiện đồng thời với các chủ thuyết lớn, dù rằng ông
thuần túy là nhà phê bình chứ không phải là nhà tư tưởng.
Giải cấu trúc
xuất phát từ lý thuyết triết học tại Pháp nhưng lại
tạo được ảnh hưởng mạnh mẽ vào văn học chủ yếu
tại Hoa Kỳ thông qua các nhà lý thuyết của trường đại
học Yale. Giải cấu trúc thu hút được giới phê bình văn
học một phần vì nó nhìn nhận tất cả mọi tác phẩm
là kết quả của một quá trình tương tác tinh vi của lịch
sử và văn hóa, có nguồn gốc từ những sự liên hệ của
hệ thống liên văn bản (intertexuality) và từ những định
chế cũng như những quy ước của văn học. Phần khác,
giải cấu trúc đã tác động mạnh vào giới phê bình vì
tính chất đa phương và cường độ mãnh liệt trong sự
tấn công vào những nền tảng được xem là căn bản vững
chắc nhất của tri thức luận Phương Tây (Western epistemology):
Khoa học và tri thức con người. Giải cấu trúc tấn công
trực diện vào thành trì của nền tảng triết lý này bằng
cách tranh luận rằng tri thức con người không có khả năng
và không thể có khả năng tìm đến sự thật tuyệt đối
(vì không bao giờ có một sự thật khách quan hằng hữu
và bất biến tồn tại trong vũ trụ) - sự thật phát hiện
dưới ánh sáng khoa học, một biểu hiện của tri thức,
đơn giản chỉ là những cảm nhận chủ quan và rất tương
đối. Sau cùng, giải cấu trúc lật đổ quan niệm
cấu trúc ngôn ngữ của cấu trúc luận (5*) khi phản
bác rằng, ngôn ngữ hoạt động theo một cách thức vô
cùng tinh vi và đôi khi ở trong tình trạng mâu thuẫn, chứ
không tồn tại như những khuôn mẫu cấu trúc hằng định,
vì vậy sẽ không có một cấu trúc văn bản nào bền vững
với thời gian; thêm vào đó, tính chất năng động của
thực tiễn trong ngôn ngữ sẽ luôn luôn vượt qua mọi hiểu
biết của chúng ta, ngôn ngữ trượt đi trong một mạng
lưới chằng chịt và sự phi tâm hóa (decenteralization) sẽ
làm cho chúng chuyển dịch không ngừng nghỉ trong hệ thống
liên văn bản.
(5*) Cấu trúc luận
(Chủ nghĩa cấu trúc): Trường phái
này có cội nguồn từ ngôn ngữ học Saussure (5**),
được đề cập trong trước tác của chủ nghĩa hình thức
Nga với Jakobson, của Bakhtin, phát triển với trường
phái ngữ học Praha và trở thành trào lưu ở Pháp từ những
năm 60 với các tên tuổi như Claude Levi - Strauss, R. Barthes,
Tz. Todorov… Nhà khoa học Thuỵ sĩ xem ngôn ngữ là một
hệ thống và chỉ ra phương thức cấu trúc của hệ thống
đó gồm quan hệ giữa trục kết hợp và trục lựa chọn
(liên tưởng), quan hệ giữ biểu hiện bề mặt (lời nói)
và cấu trúc bề sâu (ngôn ngữ ), ông đặt ngôn ngữ trong
một môn học lớn hơn là kí
hiệu học, trong đó mỗi kí hiệu là sự thống nhất
giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt theo nguyên
tắc võ đoán, ý nghĩa biểu hiện qua đối lập của các
kí hiệu, đối lập ngôn ngữ và lời nói, đối lập đồng
đại và lịch đại. Tư tưởng cấu trúc của Saussure dấy
lên trào lưu cấu trúc chủ nghĩa trong văn học. Thực
ra trong sách của Saussure không có từ “cấu trúc”, chỉ
có từ hệ thống. Từ cấu trúc có lẽ do Jakobson
đưa ra. Cấu trúc có nguồn gốc Latin, “structum”
nghĩa là trải qua tập họp và chỉnh lí, tạo thành một
chỉnh thể có tổ chức. Nếu hệ thống (system) là cái
toàn thể do các thực thể liên quan kết hợp với nhau mà
thành thì cấu trúc chỉ là những quan hệ ổn định, bất
biến ở trong đó, cấu trúc phụ thuộc vào hệ thống.
Trong lí thuyết ngôn ngữ cấu trúc chỉ là các quan hệ
bất biến để tạo thành giao tiếp. Thuật ngữ “chủ
nghĩa cấu trúc” do Jakobson đặt ra vào năm
1929 tại Praha. Sau này J. Piajet viết sách Chủ nghĩa cấu
trúc, khẳng định cấu trúc có tính hệ thống, tính
chuyển đổi và tính tự điều chỉnh. Từ nguyên lí ngôn
ngữ là hệ thống của những khu biệt, người ta đi tìm
hệ thống khu biệt của văn học. Từ nguyên lí cơ sở
của ý nghĩa là khu biệt, người ta đi tìm hệ thống các
đối lập để giải mã văn bản. Các phương pháp phân
đoạn, đối lập, thay thế, lập mô hình được sử dung
phổ biến. Ngôn ngữ học Saussure
đối lập phương thức nghiên cứu đồng đại với phương
thức nghiên cứu thực chứng lịch đại của ngữ học
thế kỉ XIX, dẫn đến sự từ chối quan điểm lịch sử,
từ chối chủ thể, từ chối khoa học nhân văn truyền
thống tạo thành một cuộc cách mạng về hệ hình trong
khoa học xã hội và nhân văn. Tuy nhiên, trong nghiên cứu
cụ thể, các nhà cấu trúc chủ nghĩa Praha kết hợp cấu
trúc với quan điểm mĩ học, chủ trương chống tự động
hóa, coi đó là cơ chế tự phát triển của văn học, quan
tâm bối cảnh lịch sử. Có thể do nhạy cảm khoa học,
các nhà cấu trúc Pháp như Todorov, Greimas, Brémon… đều
từ chối tên gọi chủ nghĩa cấu trúc, không gọi mình
là nhà cấu trúc chủ nghĩa và thực tế nghiên cứu của
họ chuyển dần sang hậu cấu trúc (mở).
Jean Piaget trong
sách Chủ nghĩa cấu trúc (Le structuralisme, Paris, 1979)
cho rằng đặc điểm chung của chủ nghĩa cấu trúc là nghiên
cứu nội tại, lập thành công thức để ứng dụng. Một
cấu trúc gồm 3 yếu tố: tính chỉnh thể, có quy tắc chuyển
đổi, có năng lực tự điều chỉnh. Chủ nghĩa cấu trúc
yêu cầu phá bỏ nghiên cứu nguyên tử luận, bắt đầu
nghiên cứu từ chỉnh thể. Nghiên cứu tính chỉnh thể,
hệ thống, toàn bộ tập hợp đều gọi là nghiên cứu
cấu trúc.
(5**) Ferdinan de Saussure
(1857 - 1913) vốn là nhà ngữ học Thuỵ Sĩ sinh thời ít
trước tác và ít người biết, sau khi ông qua đời, có
hai người bạn dựa vào bài giảng của ông mà sinh viên
ghi được chỉnh lí thành Giáo trình ngôn ngữ học
đại cương, xuất bản lần đầu năm 1916. Đến
năm 1955 tái bản 5 lần nhưng tại Pháp không được quan
tâm. Ông được nhà khoa học Nga R. Jakobson
vận dụng đạt thành tựu về âm vị học.
(6)
Cái chết
của tác giả:
Roland Barthes (Phan Luân dịch), Tạp chí Nghiên cứu Văn
học.
(*) Thuật ngữ “thi
pháp học”(poétique, poetics) có nguồn gốc từ tiếng
Hi Lạp “Poietike”, chỉ một lĩnh vực tri thức về
các quy tắc chuyên ngành sáng tác nghệ thuật, phân loại
về thể loại nghệ thuật, thể hiện tập trung trong công
trình Poetica của Aristote
(384 - 322). Khái niệm Poetica của Aristote được
Phan Ngọc dịch là Nghệ thuật thơ
ca xuất bản năm 1964, đây là bản dịch chuẩn đầu
tiên ở Việt Nam. Có người cho rằng Poetica
dịch là Nghệ thuật thơ
ca, Bàn về nghệ thuật thơ ca, là không
đúng, bởi vì xét về thực chất trước tác của Aristote
không chỉ bàn về thơ ca mà còn bàn về sử thi, bi kịch.
Các dịch giả Trung Quốc dịch là “Thi học”, với cách
hiểu đó là toàn bộ lí luận văn học, nghiên cứu văn
học. Đúng hơn có thể nói thi học là
tiền thân của lý luận văn học. Khái niệm “thi
học” còn được hiểu theo nghĩa hẹp truyền thống:
học vấn, tri thức về thơ ca, “Cái học về làm thơ và
đọc thơ”. Cách hiểu như vậy không phù hợp với nội
hàm của thi pháp học hiện đại, nên có người dịch
Poetica là “Thi pháp học”. Thi pháp học
của Aristote đã có ảnh hưởng tới lí luận văn học hàng
nghìn năm, khái niệm Thi pháp học của Aristote được
nhiều người dùng lại như Tasso với Discorsi
dell’arte poetica, Thi pháp học của Scaliger,
Thi pháp học của Boileau L’art poétique, rồi tiếp
sau là Lessing, Herder, Humbold, V. Hugo, Muller Freielffel, Potebnia,
A. Veselovski…
(**) Jacques Derrida
(1930-2007): Triết gia hậu hiện đại Pháp, thành lập và
là thủ lãnh của thuyết giải cấu trúc (Deconstruction).
Sinh tại Algeria, năm 19 tuổi, ông sang Pháp học triết tại
trường Ecole Normale Supérieure của Paris, chuyên nghiên cứu
hai triết gia Ðức là Husserl và Heidegger. Năm 1956, ông được
học bổng du học Ðại học Harvard; bốn năm sau, về dạy
triết tại Ðại học Sorbonne. Từ năm 1985, ông dạy môn
khoa học xã hội tại Ecole des Hautes Etudes. Từ thập niên
1990, những công trình của Derrida gợi được sự chú ý
trong những nhà phê bình văn học và phê bình lý thuyết
trong phần thế giới nói tiếng Anh. Năm 1992, Ðại học
Cambridge trao ông văn bằng danh dự. Sự việc ấy khích động
cuộc tranh luận công khai giữa những người ủng hộ và
những người chống đối ông. Và có lẽ sự đối lập
rõ nét của hai phía từng đọc tác phẩm Derrida sẽ không
bao giờ chấm dứt. Tính tới năm 1999, đã có 400 cuốn sách
lấy quan điểm mới mẻ của Derrida làm đề tài nghiên
cứu, 500 sinh viên Anh Mỹ lấy ông làm đề tài luận án
tiến sĩ và hơn 14.000 bài báo có nhắc tới tên ông. Derrida
nổi danh vì công trình của ông liên quan tới tư tưởng
và ngôn ngữ với những thẩm tra đùa giỡn bên lề văn
bản triết học và văn học. Ông tấn công vào cái mà ông
gọi là duy tập trung ngôn từ (logoscentrism) của triết học
phương Tây. Ông xem lý trí bị chế ngự bởi siêu hình
học từng thời kỳ, trong khi thật ra lập luận thì chỉ
để mà lập luận.
Khái niệm giải cấu
trúc (Déconstrcution) được ông trình bày lần đầu
trong Lời dẫn nhập cho bản dịch của ông cuốn
Origine de Geometrie (Nguồn gốc hình học) của Husserl.
Với thuyết giải cấu trúc, câu nói thời danh của
Derrida là “Không có gì
ngoài văn bản”. Phê bình của Derrida về những
gì ngôn ngữ chứa đựng và tính chất khách quan của các
cấu trúc được đặt cơ sở trên trường phái phê bình
có tên là giải cấu trúc. Ý tưởng thì không thể
tách rời khỏi phương cách diễn tả tuy ngôn ngữ dù cố
diễn đạt tới mấy đi nữa, cũng không hoàn toàn nêu bật
được ý nghĩa. Thế nên theo Derrida, độc giả nên nhìn
vào cách thức văn bản được đặt liền nhau - gọi là
liên văn bản - để làm bộc lộ những ý nghĩa ẩn
giấu và những giả định của tác giả. Tuy có thể ta
không xác định được ý nghĩa, nhưng vẫn có thể vạch
trần những nơi ẩn náu các mâu thuẫn của người tự
cho mình là lý trí và nhất thể, để phá hủy cái gọi
là mạch lạc trong luận cứ của họ. Trong hàng chục tác
phẩm của Derrida, các cuốn gây được ảnh hưởng lớn
có L’écriture et la difference (Văn bản và khác biệt,
1967); Ba cuốn giản yếu La voix et la phenomène (Lời
nói và hiện tượng, 19767); Marge de la philosophie (Bản
lề triết học, 1972), v.v… Trong đó L'écriture et la différence
là tác phẩm được coi là quan trọng nhất.. Qua những tác
phẩm trên, từ những văn bản triết lý cổ điển Âu Châu,
ông muốn đề nghị một tư tưởng chủ đạo : "Déconstrcution".
Năm 1966, Jacques Derrida
từ Pháp qua thăm Mỹ. Diễn thuyết của Derrida về lí luận giải
cấu trúc chủ nghĩa chống Logos trung tâm luận của ông gây
chấn động lớn trong giới học giả Mỹ. Theo các nhà nghiên
cứu thì Ý niệm “Déconstruction" không
phải một triết thuyết, một isme, một duy nọ duy kia, một
hệ thống tư tưởng, hoặc một phương pháp. Gọi nó là
một triết thuyết là phản lại tinh thần của tư tưởng
J. Derrida luôn luôn chống lại những cơ chế, những chủ
thuyết hoàn chỉnh, những truyền thống tư tưởng từ trước
đến nay. Chính Derrida trong một lá thư gửi một người
bạn Nhật Bản, vào năm 1985 đã phủ nhận dứt khoát tất
cả mọi tham vọng muốn đi đến một định nghĩa về từ
"déconstruction". Ngay cả khi muốn định nghĩa
từ đó thì tự nó đã hàm chứa ý niệm “déconstruction”
rồi. Phải chăng đó là một thứ biện chứng phủ định,
hay phủ định hàm chứa phủ định. Cho nên, nói cho cùng
chỉ có thể nói về "déconstruction" là một tư
tuởng khác với những tư tưởng khác, hay chống lại
những tư tưởng khác. Nó chống lại thuyết cấu trúc
của Claude Lévy- Strauss vốn rất thịnh hành ở nước
Pháp. Nó là thứ hậu cấu trúc, hậu hiện đại ( Post-structuralisme
và Post-modernisme ). Nó giải thể để tái tạo lại, nó
đặt lại không ngừng những điều đã được nhìn nhận.
Tư tưởng của ông vì thế đã làm lung lay, đã xô đẩy
những nguyên tắc, những định đề trong triết lý cổ
điển Tây Phương. Chuyển ngữ “khái niệm” Desconstruction
sang tiếng Việt là một cuộc tranh cãi kéo dài và có rất
nhiều cách dịch như: “giải cấu luận”, “giải
cấu”, “Hủy cấu trúc”, “giải kiến tạo”, “giải
cấu trúc”, “giải giới kiến tạo”, “Hủy tạo”,
v.v…
Những người ủng hộ thì coi tư tưởng của Derrida như
một thứ giải phóng tâm thức con người ra khỏi những
trì trệ, ngưng đọng, tiền giả định cứng nhắc của
ngôn ngữ, của hệ tư duy, của lịch sử, của tôn giáo
chính trị, của những thảm họa mà lịch sử đã để
lại của tội ác mà cả thế giới đang được " toàn
cầu hóa" hiện nay. Nhưng những kẻ cảm thấy bị xô
ngã trong những định kiến của mình thì tố cáo ông như
một thứ triết gia " hư vô chủ nghĩa" , hoặc bi
quan yếm thế có tính phá đổ triệt để. Sự ngộ nhận
đó đã kéo dài suốt hơn một phần tư thế kỷ mà chính
J.Derridan cho rằng không dễ gì cải sửa được những
ngộ nhận đó về tư tưởng của ông.
___________________________________________
Sài Gòn, cuối năm 2010
© Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ SàiGòn ngày 06.01.2011.
. Tải đăng lại xin vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com
TRANG TIỂU SỬ & TÁC PHẨM CỦA ĐỖ NGỌC THẠCH
TRỞ VỀ TRANG BIÊN LUẬN TRƯỚC
TRANG BIÊN LUẬN TIẾP THEO
ĐỖ NGỌC THẠCH
Từ giữa Thế kỷ 20,
công việc nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học theo tinh
thần Thi pháp học là xu hướng chung trên phạm vi toàn thế
giới. Ở Việt Nam, với chủ trương hòa nhập thế giới,
từ sau cao trào Đổi mới 1986, đến nay chúng ta đã có
nhiều điều kiện tốt để thực hiện điều này. Chúng
ta đã có một đội ngũ các nhà Thi pháp học khá đông
đảo. Việc tiếp cận và ứng dụng quan điểm Thi pháp
học trong nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học ở VN
đã có bề dày hơn 20 năm, trùng khớp với thời kỳ đầu
của cao trào “Đổi mới” trên bình diện toàn xã hội
nói chung và trong văn học nói riêng. Sách giáo khoa Ngữ
văn hiện hành và các công trình nghiên cứu chuyên biệt
chứa đựng rất nhiều tri thức về Thi pháp học. Tuy nhiên,
cách hiểu về Thi pháp học chưa thống nhất và việc vận
dụng Thi pháp học vào nghiên cứu, phê bình văn học còn
có nhiều sự máy móc, thiên lệch, phiến diện như quá
chú trọng phân tích hình thức nghệ thuật của tác phẩm
văn học. Đọc các bài viết về Thi pháp học, ta dễ nhận
thấy các nhà Thi pháp học đều khẳng định: Nghiên cứu,
phê bình theo hướng thi pháp học nghĩa là nghiêng về phân
tích hình thức nghệ thuật tác phẩm bởi nội dung trong
tác phẩm phải được suy ra từ hình thức, đó là “hình
thức mang tính nội dung”. Ta có thể thấy, các nhà Thi
pháp học, từ nhẹ đến nặng đều phê phán và đối lập
với xu hướng nghiên cứu, phê bình trước đây là thô
thiển, là “xã hội học dung tục”, chỉ đề cao “tính
hiện thực”, chú trọng phân tích nội dung của tác phẩm
văn học.
Nói cách khác, từ khi
có “vũ khí Thi pháp học”, công tác nghiên cứu, phê bình
văn học như là đang chuyển dịch về chủ nghĩa hình thức:
khi thẩm định một tác phẩm văn học, người ta quan tâm
trước nhất đến hình thức nghệ thuật của tác phẩm
mà chưa xem xét kỹ nội dung của nó là gì (vấn đề mà
nó đề cập có phải là vấn đề trọng tâm của thời
đại hay không, hình tượng nhân vật của tác phẩm có
phải là con người thời đại hay không, v.v…). Nói cụ
thể hơn: nếu như trước đây, vấn đề mà tác phẩm đề
cập phải là những vấn đề “quốc gia trọng đại”
thì bây giờ là những vấn đề rất bình thường, rất
“đời” chẳng hạn như khát khao tình dục, ngoại tình,
đồng tính luyến ái, v.v…; nếu như trước đây, nhân
vật của tác phẩm phải là những con người thời đại
luôn sống vì nghĩa lớn, cao hơn là những anh hùng thời
đại với những hành động anh hùng làm biến cải xã hội,
thì bây giờ nhân vật của tác phẩm là những “con người
bé mọn” với những khát khao bản năng sinh tồn và lấy
đó làm lẽ sống… Nghiêm túc mà nói thì khá nhiều những
tác phẩm của văn học VN hiện đại được viết theo trào
lưu “hậu hiện đại” mà thực ra chỉ là sự tổng hợp
các thủ pháp nghệ thuật của những trào lưu văn học
ở phương Tây đầu thế kỷ 20 như chủ nghĩa đa đa, hiện
sinh, văn học phi lý, v.v…
Như vậy, vấn đề đặt
ra là: Thi pháp học là gì và việc vận dụng thi pháp học
vào nghiên cứu, phê bình văn học sẽ phải như thế nào
để nó tác động tích cực đến sáng tác? Vì thế, bài
viết nghiêng về tính “Tổng thuật” này sẽ có ba nội
dung chính là nhìn lại lịch sử Thi pháp học; về những
nội dung cơ bản của Thi pháp học và cuối cùng là
những “thành tựu”, “đóng góp” cùng những “hạn
chế” của nó, cũng tức là nhận diện lại Thi pháp học.
Nhìn vào đời sống
văn học từ sau 1975, nhất là từ sau cao trào “Đổi mới”
(1986) đến nay, chúng ta có thể thấy rằng Thi pháp học
không phải là hướng nghiên cứu, phê bình văn học
duy nhất, nhưng phải thừa nhận nó là hiện tượng nổi
bật nhất. Quả là như thế, nghiên cứu, phê bình văn
học được dán nhãn mác “Thi pháp học” đã trở thành
“mốt thời thượng”, Thi pháp học trở thành “Miền
đất hứa” nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học trẻ
… Vì thế, việc “nhận diện” lại Thi pháp học luôn
là vấn đề cần thiết.
Khái niệm “Thi pháp
học” đã xuất hiện ở Hy Lạp từ thời cổ đại
với tác phẩm Poetica (Nghệ thuật thơ ca)
(*) của Aristote. Nhưng Thi pháp học với tư cách là một
bộ môn khoa học, một phương pháp nghiên cứu, phê bình
tác phẩm văn học dựa trên lý thuyết cấu trúc luận
(**) (Thi pháp học là bộ phận quan trọng nhất trong khoa
nghiên cứu văn học. Nó nghiên cứu cấu trúc tác phẩm
và những hợp thể của các cấu trúc đó: các tác phẩm
của một nhà văn, các khuynh hướng văn học, các thời
đại văn học) thì mới hình thành vào đầu thế
kỷ XX ở Nga rồi dịch chuyển sang Âu - Mỹ và phổ biến
khắp thế giới. Nói cách khác, Thi pháp học là hệ quả
của lý thuyết cấu trúc luận chứ không phải đã có từ
thời Aristote với tác phẩm “Nghệ thuật thơ ca”.
Hiện nay, có nhiều cách
hiểu về Thi pháp học. Có thể hiểu, thi pháp học là cách
thức phân tích tác phẩm bám vào văn bản là chính, không
chú trọng đến những vấn đề nằm ngoài văn bản như:
tiểu sử nhà văn, hoàn cảnh sáng tác, nguyên mẫu nhân
vật, giá trị hiện thực, tác dụng xã hội… Thi pháp
học chỉ chú ý đến những yếu tố hình thức tác phẩm
như: hình tượng nhân vật - không gian - thời gian, kết
cấu - cốt truyện - điểm nhìn, ngôn ngữ, thể loại…
Nội dung trong tác phẩm phải được suy ra từ hình thức,
đó là “hình thức mang tính nội dung”. Phương pháp chủ
yếu của Thi pháp học là phương pháp hình thức. Chúng
ta hiểu, “Phương pháp hình thức là phương pháp phân tích
các khía cạnh hình thức của tác phẩm văn học nghệ thuật
để rút ra ý nghĩa thẩm mỹ của nó”. Nghiên cứu, phê
bình theo hướng thi pháp học nghĩa là nghiêng về phân tích
hình thức nghệ thuật tác phẩm, nó đối lập với lý
thuyết “Phản ánh luận” trước đây: nội dung quyết
định hình thức.
Thi pháp học ở Nga xuất
hiện rải rác từ cuối thế kỉ XIX (1), và thực sự
bùng phát từ đầu thế kỉ XX với chủ nghĩa hình thức
Nga, sau đó nó bị trấn áp để nhường chỗ cho nghiên
cứu xã hội học mác-xít. Chỉ từ giữa những năm 50 trở
đi, theo Kozhinov, mới có thể nói tới
“một thời kỳ mới của sự phát triển thi học”.
Năm 1968, cuốn “Khoa nghiên cứu văn học Xô-viết sau
50 năm”, có một bài điểm chung về những vấn đề
lý luận văn học và thi học.
Phần 1, do Kiseleva viết, điểm qua sự phát triển các quan
niệm về phương pháp, phong cách, khuynh hướng, thế giới
quan. Phần 2 do Kozhinov viết, bàn riêng về thi
học (toàn bộ khoa học nghiên cứu thi pháp), trong đó nói
về vị trí và vai trò đặc biệt của M. Bakhtin (2).
Năm 1929, M. Bakhtin cho xuất bản cuốn
“Mấy vấn đề sáng tác Dostoievki”.
Cuốn sách ra đời được nhiều người đánh giá rất cao,
coi đây là một cái mốc quan trọng trong việc nghiên cứu
về Dostoievski. Bởi vì, trong khi những người khác chỉ
có những nhận xét tản mạn về Dostoievki thì Bakhtin cho
rằng một trong những nguyên tắc chỉ đạo sáng tác của
nhà văn này là nguyên tắc
đối thoại. Đối thoại về tư tưởng - những cuộc
nói chuyện triền miên giữa các nhân vật và trong từng
nhân vật, thậm chí giữa tác giả và nhân vật, trong đó,
các tư tưởng nảy sinh, hình thành, tự tìm cách khẳng
định rồi lại tiếp tục thay đổi. Đối thoại về hình
thức thể loại - hình thức tiểu thuyết mà tác giả sử
dụng là có tính đa thanh. Đối thoại trong ngôn ngữ v.v...
Nói cách khác, Bakhtin đã tìm được những nguyên tắc chỉ
đạo tác giả trong việc tổ chức cả nội dung lẫn hình
thức tác phẩm.
Những vấn đề về Dostoievki đến Bakhtin chưa kết thúc.
Giới nghiên cứu văn học Nga thời Xô-viết còn nhiều lần
bàn cãi chung quanh tác giả Dostoievki, trong đó quan trọng
nhất là tìm xem cơ sở toàn bộ sáng tác của nhà
văn này là gì. Có điều, trong khi tranh cãi với Bakhtin,
mọi người đều có ý hướng muốn tìm ra những nguyên
tắc chi phối toàn bộ sáng tác của một tác giả, tức
những nguyên tắc quán xuyến cả các yếu tố hình thức
lẫn nội dung tác phẩm. Và
tên gọi của nó là gì?
Cuối cùng, cũng lại là ý tưởng của Bakhtin:
là trở lại với khái niệm
“Thi pháp” có từ
thời Aristot nhưng đã bị các nhà nghiên cứu xô-viết quên
lãng. Vì thế, khi tái bản vào năm 1963, cuốn
“Mấy vấn đề sáng tác Dostoievki” của Bakhtin mang
cái tên mới: Mấy vấn đề thi pháp Dostoievki.
Những năm 70, 80,
thi pháp học lịch sử được đề xướng rầm rộ.
Năm 1976, trong sách Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực,
con người, rồi tiếp theo, năm 1983, Khrapchenco
tổng kết thi pháp học lịch sử như là khuynh hướng
nổi bật của nghiên cứu văn học Liên Xô từ năm 1959
cho đến lúc ấy với nhiều tên tuổi lừng danh. Nhiều
tác phẩm của các nhà hình thức chủ nghĩa Nga được
in lại, các công trình của Bakhtin được chỉnh lí
xuất bản. Một số công trình thi pháp
học cấu trúc cũng được xuất bản. Các tạp chí nghiên
cứu văn học thường có mục “thi pháp học” bên cạnh
mục “phong cách học”. Đó là hướng nghiên cứu xuất
hiện như là phản ứng lại hướng nghiên cứu xã hội
học độc tôn một thời.
Về đối tượng cụ thể,
việc nghiên cứu thi pháp sau này không chỉ bó hẹp trong
khu vực mà nó thành công ngay từ đầu và có thể cố thủ
rất lâu là văn học dân gian (với các công trình
Propp và tiếp theo là Meletinski), mà đã mở rộng sang các
khu vực khác, từ văn học cổ, đến các tác giả thuộc
văn học hiện đại.
Về quan niệm, trong khi vẫn coi trọng việc nghiên cứu
ngôn ngữ nghệ thuật (tiêu biểu là trường phái của viện
sĩ Vinogradov), bản thân thi pháp lúc này được hiểu rộng
rãi hơn. Nó nghiên cứu cái “ngữ pháp của sự sáng tạo”
ở mọi cấp độ của cấu trúc văn học, từ sự vận
dụng các phương tiện miêu tả, sự vận dụng thể loại,
cho đến sự hình thành các hiện tượng văn học như một
chỉnh thể nói chung. Đây chính là lĩnh vực mà giới nghiên
cứu văn học xô-viết gặt hái được nhiều thành tựu
hơn cả.
Ở Pháp, thi pháp học
bắt đầu được nhà thơ P. Valéry nói đến
trong chuyên đề giảng ở Viện Hàn Lâm Pháp năm 1935, nhưng
nó thực sự thu hút với sự bùng phát của chủ nghĩa
cấu trúc những năm 60 do ảnh hưởng của việc giới
thiệu thi pháp học Nga đầu thế kỉ. Tuy nhiên khái niệm
thi pháp học chưa rõ ràng và không nhất quán. Theo trình
bày của Jean Yves Tadié trong sách La critique litterature
au XXème siècle (Phê bình văn học thế kỉ XX) ,
thi pháp học được hiểu là một hướng nghiên cứu phân
biệt với các trường phái Phê bình văn học Đức, Phê
bình ý thức chủ thể, Phê bình ý tượng khách thể, Phê
bình phân tâm học, Phê bình xã hội học, Phê bình ngôn
ngữ học, Kí hiệu học văn học, Phê bình cội nguồn.
Bản thân thi pháp học ở Pháp cũng có nhiều cách hiểu
khác nhau, hoặc thiên về nghiên cứu thi pháp thể loại
như văn xuôi, thi ca, kịch, hoặc theo một lí luận nào đó
như kí hiệu học. Một số nhà nghiên cứu khác thì
cho rằng thi pháp học bao gồm hầu như toàn bộ lí luận
văn học, cả xã hội học, phân tâm học, cả phong cách
học và tu từ học. Một cách hiểu thứ hai bắt nguồn
từ các công trình phê bình phong cách học phương Tây và
thi pháp học lịch sử Nga, ở đó mục tiêu chủ yếu là
khám phá các hệ thống thi pháp cụ thể của các
tác phẩm, tác giả, thể loại, thời đại văn học. Cách
hiểu này đòi hỏi nghiên cứu các hiện tượng văn học
như là những hệ thống toàn vẹn.
ở Việt Nam, từ
những năm 30 cho đến trước CM /Tám 1945, thi pháp
chỉ được nhắc đến lẻ tẻ trong một số công trình
phê bình văn học mà chưa phải là một phương pháp luận
của một trào lưu, một xu hướng thẩm mỹ. Từ 1945 đến
1975, nói chung các nhà lí luận và sáng tác văn học cách
mạng dường như chỉ quan tâm nội dung phản ánh hiện thực
mà ít chú ý đến phương diện thi pháp, mặc dù đôi lúc
có quan tâm đến phong cách, bút pháp sáng tác của nhà văn.
Với quan niệm phản ánh hiện thực được hiểu nhiều
khi thô thiển, giản đơn và phương pháp hiện thực chủ
nghĩa không cho phép người ta đi sâu vào các vấn đề thi
pháp bởi nếu đi sâu vào các vấn đề thi pháp sẽ bị
gán tội “chủ nghĩa hình thức” hoặc “nghệ thuật
vị nghệ thuật”. Ở miền Nam trong vùng kiểm soát của
chính quyền cũ, tuy có điều kiện giới thiệu về lí thuyết
cấu trúc song chưa nêu vấn đề nghiên cứu thi pháp văn
học. Đã có một số công trình lí luận, nghiên cứu của
các nhà nghiên cứu, các giáo sư bậc đại học (3)
nhưng còn tản mạn, phân tán và về cơ bản, thi pháp học
vẫn chỉ được quan niệm như là phép tắc làm thơ, kiến
thức về thi ca. Việc nghiên cứu, phê bình văn học về
cơ bản vẫn theo truyền thống cũ.
Từ sau 1975, ở Việt
Nam, ảnh hưởng của Liên Xô cũ (quê hương của phương
pháp hiện thực XHCN - phương pháp chính thống và duy nhất
cả trong lý luận và sáng tác của văn học VN hiện đại)
vẫn là chủ yếu bởi tất cả các lý thuyết về khoa học
nhân văn phương Tây vẫn bị coi là “quan điểm của chủ
nghĩa tư bản” - đều bị phê phán và không cho “nhập
cảnh”. Đầu những năm 1980 một số nhà nghiên cứu văn
học như Phạm Vĩnh Cư, Duy Lập (Trường Viết Văn Nguyễn
Du), Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân (NXB Tác phẩm Mới Hội
Nhà văn VN), v.v…đã giới thiệu thi pháp học Liên Xô vào
Việt Nam, dịch một số công trình của Ba khtin, Khrapchenco…
trong đó có phần về thi pháp học. Đồng thời, chuyên
đề thi pháp học được Trần Đình Sử mở tại
ĐH Sư phạm Hà Nội, một số cuộc Hội thảo chuyên đề
về Thi Pháp học đã được tổ chức tại Hà Nội… Từ
đó nhu cầu tìm hiểu thi pháp học trở nên sôi động
trong giới nghiên cứu và giảng dạy văn học, nhiều người
xem đó là cách để tạo nên sự đổi mới trong nghiên
cứu, phê bình văn học. Bên cạnh đó, việc giới thiệu
các lý thuyết, trường phái nghiên cứu của phương Tây
cũng được thực hiện, từ khi có sự “cởi trói”, “mở
cửa” và nhất là phong trào “Ðổi mới”, từ năm 1986.
Ðến cuối những năm 1990, Thi pháp học đã
được Trần Đình Sử viết thành giáo trình đầu tiên
ở bậc Đại học, cao đẳng. Trong không khí đó, nhiều
công trình vận dụng thi pháp học vào nghiên cứu,
phê bình văn học lần lượt xuất hiện, tạo thành phong
trào chiếm ưu thế, một khuynh hướng nghiên cứu, phê bình
“thời thượng”. Trong số những người đi tiên phong
đáng chú ý là các tác giả chuyên ngành ngôn ngữ học
như Phan Ngọc (với các công trình nghiên cứu về
Truyện Kiều (1985) và về thơ Đường (1990), thơ song
thất lục bát, cách đọc văn học theo ngôn ngữ học);
Nguyễn Phan Cảnh [(với cuốn Ngôn ngữ thơ,
vừa có tính lí thuyết vừa có tính phổ cập, đề cập
nhiều vấn đề của thơ. Đây là công trình đầu tiên
ở VN viết về đặc trưng thi pháp của ngôn ngữ thơ theo
quan điểm của chủ nghĩa cấu trúc thuộc trường phái
R. Jakobson (4)]; Nguyễn Tài Cẩn với
hai công trình: Tìm hiểu kĩ xảo hồi văn liên hoàn
trong bài Vũ trung sơn thủy của Thiệu Trị
(tìm cách đọc và khả năng đọc bài thơ liên hoàn viết
dưới hình thức bát quái, một hình thức thơ độc đáo
thời xưa) và Ảnh hưởng Hán văn Lí
Trần qua thơ và ngôn ngữ thơ
Nguyễn Trung Ngạn (nghiên cứu về cách sử dụng chữ
Hán trong văn thơ của người Việt qua trường hợp Nguyễn
Trung Ngạn). Đó là các nhà Ngôn ngữ học.
Còn các nhà nghiên cứu, phê
bình văn học đi vào thi pháp học khá đông đảo và
cũng đạt được những kết quả bước đầu rất đáng
chú ý: Hoàng Trinh, Bùi Công Hùng, Nguyễn Kim
Đính, Đỗ Đức Hiểu, v.v… Danh sách đội ngũ đông
đảo này khá dài và có đủ các thế hệ, các vùng miền
(xin xem thêm bài viết có sự liệt kê khá đầy đủ của
TS Phạm Ngọc Hiền:
Lược
Sử Thi Pháp Học Việt Nam).
Khuynh hướng nghiên cứu,
phê bình văn học theo tinh thần Thi pháp học thu hút
đông đảo giới nghiên cứu, phê bình tham gia quả là một
“hiện tượng”
của đời sống văn học
VN, nó chứng tỏ sự cáo chung của lối nghiên cứu văn
học xã hội học dung tục, thô thiển ngự trị suốt một
thời gian dài từ 1945 cho đến những năm 1980. Nhìn tổng
thể, ta có thể thấy thi pháp học ở Việt Nam có nguồn
gốc từ thi pháp học hiện đại trên thế giới. Có khuynh
hướng phong cách học ngôn ngữ, có khuynh hướng kí hiệu
học, có khuynh hướng phân tâm học, có khuynh hướng thi
pháp học xã hội, có hướng thi pháp học lịch sử, văn
hóa. Thi pháp học đã đem lại những phạm trù mới,
những đề tài mới và trên hết là cách nhìn mới cho nghiên
cứu - phê bình văn học, mở rộng các cánh cửa tiếp cận
văn bản - tác phẩm văn học bởi Thi pháp học là
lĩnh vực nghiên cứu có nhiều bộ phận, trường phái,
nhiều quan điểm và phương pháp khác nhau. Rõ ràng là Thi
pháp học có ảnh hưởng rất lớn trong ngành nghiên
cứu văn học hiện nay, nó ngày càng mang nội dung mới hơn,
rất đa dạng về quan niệm, phương pháp, đồng thời tự
nó cũng biến đổi nhanh chóng chưa từng thấy trong lịch
sử. Đó là sự phân nhánh đa dạng của Thi pháp học
thành các “Tiểu vương quốc Thi pháp”: Thi pháp miêu
tả, thi học lịch sử, v.v…Xét theo những nguyên tắc
phương pháp luận và những cảm hứng gợi ý cho việc nghiên
cứu thi pháp, người ta còn nói tới: thi học ngôn ngữ
học, thi học tâm lý học, thi học xã hội học, thi học
so sánh, v.v... Lại nữa, có thi học vĩ mô và thi học vi
mô…Rồi ta lại có Tự sự học là một nhánh mới
của thi pháp học nảy sinh trên nền tảng của
thi pháp học cấu trúc, có giá trị mở rộng chân trời
nghiên cứu thể loại tự sự, đặc biệt là văn xuôi,
tiểu thuyết. Tu từ học lại là sự tái sinh của
một lĩnh vực nghiên cứu có từ thời cổ đại, vận dụng
vào tiểu thuyết, nghiêng về nghiên cứu các yếu tố biểu
cảm của diễn ngôn.
Sang đầu thế kỉ XX vấn
đề ngôn ngữ, kí hiệu, văn bản, cấu trúc của văn học
được đặt lên hàng đầu, tạo thành khuynh hướng thi
pháp học ngôn ngữ nghệ thuật.
Lấy văn bản làm đối tượng nghiên cứu đã đổi mới
thi pháp học. Từ những năm 60 thế kỉ XX, khi văn
học từ thẩm mĩ chuyển mạnh sang tiêu dùng, từ hình thái
kinh điển chuyển sang hình thái văn hóa đại chúng, từ
ý thức hiện đại chuyển sang hậu hiện đại thì nghiên
cứu văn học từ bình diện ngôn ngữ chuyển sang văn
hóa học, nghiên cứu các vấn đề văn hóa. Đó
đang là hướng vận động của thi pháp học hiện
đại.
Việc đi tìm định nghĩa
về thi pháp học luôn được chú ý và là câu chuyện
không có hồi kết. Song, cho đến nay vẫn chưa có
một định nghĩa bao quát được hết nội hàm của khái
niệm “Thi pháp học”. Tuy nhiên, dù có nhiều định nghĩa
khác nhau nhưng vẫn có điểm chung ở một phạm vi nhất
định của bộ môn chuyên ngành này là nghiên cứu
hình thức và ngôn ngữ của văn học. Chẳng hạn như
một số định nghĩa đáng lưu ý sau: “Thi pháp học là
khoa học nghiên cứu thi ca (tức là văn học) như là một
nghệ thuật; “Thi pháp học là khoa học về cấu tạo của
tác phẩm văn học và hệ thống các phương tiện thẩm
mĩ được sử dụng trong đó”. Thi pháp học bao gồm
thi pháp học đại cương, nghiên cứu các phương
tiện và quy luật xây dựng bất cứ tác phẩm nào; Thi
pháp học miêu tả thực hiện sự miêu tả cấu trúc
của tác phẩm cụ thể của tác giả riêng biệt hoặc của
cả một thời kỳ; và thi pháp học lịch sử nghiên
cứu sự phát triển của các phương tiện nghệ thuật.
Trong cách hiểu rộng hơn, thi pháp học trùng với
lí luận văn học, khi hiểu hẹp thì trùng với nghiên
cứu ngôn ngữ thơ hay ngôn từ nghệ thuật.
Thi pháp học đại cương nghiên cứu các phương thức
có thể có trong việc thể hiện cấu tứ nghệ thuật của
nhà văn văn và các quy tắc kết hợp, các phương thức
phụ thuộc vào thể loại, loại hình văn học. Các phương
tiện nghệ thuật có thể được phân loại theo các cấp
độ khác nhau giữa cấu tứ nghệ thuật, coi như cấp độ
cao nhất và sự thể hiện cuối cùng của văn bản ngôn
từ. Thi pháp học miêu tả đặt mục đích tái hiện
con đường từ cấu tứ đến văn bản cuối cùng, qua đó
nhà nghiên cứu có thể hoàn toàn thâm nhập vào cấu tứ
của tác giả. Ở đây, các cấp độ và bộ phận của
tác phẩm được xem xét như một chỉnh thể. Thi pháp
học lịch sử nghiên cứu sự phát triển của các biện
pháp nghệ thuật riêng lẻ (định ngữ, ẩn dụ, vần,…);
nghiên cứu các phạm trù (thời gian nghệ thuật, không gian
nghệ thuật, các đối lập cơ bản), cũng như cả hệ thống
các thủ pháp hay phạm trù vốn có của những thời đại
văn học; Thi pháp học - khoa học về hệ thống các phương
tiện biểu hiện trong tác phẩm văn học.
Trong nghĩa rộng thi pháp học trùng với lí luận văn học,
trong nghĩa hẹp trùng với một trong các lĩnh vực của thi
pháp lí thuyết. Là lĩnh vực của lí luận văn học, thi
pháp học nghiên cứu đặc trưng của các loại hình, thể
loại văn học, các dòng và trào lưu, các phong cách, phương
pháp, nghiên cứu quy luật liên hệ nội tại và tuơng quan
các cấp độ của chỉnh thể nghệ thuật. Bởi vì tất
cả các phương tiện biểu hiện trong văn học suy đến
cùng đều quy về ngôn ngữ, vì thế có thể định nghĩa
thi pháp học như là khoa học nghiên cứu cách sử dụng
các phương tiện ngôn ngữ. Văn bản ngôn từ của tác phẩm
là hình thức tồn tại vật chất duy nhất của nội dung.
Mục đích của thi pháp học là chỉ ra và hệ thống hóa
các yếu tố của văn bản tham gia vào việc tạo thành ấn
tượng thẩm mĩ của tác phẩm. Thông thường người ta
phân biệt thi pháp học đại cương (hay lí thuyết), thi
pháp học bộ phận (miêu tả) và thi pháp học lịch sử
; Thi pháp học là khoa học về các hình thức,
các dạng thức, các phương tiện, phương thức tổ chức
tác phẩm sáng tác ngôn từ, về các kiểu cấu trúc và
các thể loại tác phẩm văn học. Nó muốn bao quát không
chỉ ngôn từ thơ, mà còn cả các khía cạnh khác nhau nhất
của tác phẩm văn học và sáng tác dân gian. Nhiệm vụ
của thi pháp học là nghiên cứu phương thức cấu tạo
của tác phẩm văn học. Đối tượng của thi pháp học
là các sáng tác có giá trị. Phương pháp nghiên cứu thi
pháp là tiến hành miêu tả, phân loại và giải thích các
hiện tượng được nghiên cứu”. Đối với R. Jakobson,
đối tượng của thi pháp học là “tính văn học”
và “các thủ pháp” tạo nên nó, phương pháp nghiên cứu
thi pháp học là phương pháp ngôn ngữ học (Thi pháp học
và ngôn ngữ học).
Các học giả Pháp, cho
rằng thi pháp học tức là lí luận văn học; thi pháp học
nghiên cứu các văn bản quá độ, khám phá cái tính liên
văn bản trong đó, tức là “tất cả những nhân tố khiến
cho văn bản ấy liên hệ với các văn bản khác”. Tz.
Todorov khẳng định thi pháp
học có nhiệm vụ xây dựng và nắm bắt các loại hình
đồng nhất và đa dạng trong tất cả tác phẩm văn học.
Tác phẩm cá biệt chỉ thể hiện các loại hình ấy, có
vị trí mẫu, chứ không phải là model cuối cùng của tác
phẩm (Jean-Yves Tadié: La critique litterature au XXème siècle).
Tz. Todorov phân biệt nghiên cứu thi pháp với việc giảng
văn, giải mã, phân tích ý nghĩa hay phê bình, đánh giá
tác phẩm văn học cụ thể theo phong cách báo chí hay tùy
bút, chân dung, bởi cách làm đó bao hàm yếu tố chủ quan
của người bình giảng, không phải khoa học. Ông cũng phân
biệt thi pháp học với nghiên cứu xã hội học, tâm lí
học, triết học, ngữ văn học, văn hóa học, bởi các
nghiên cứu này xóa nhòa ranh giới tác phẩm văn học với
các nhân tố ngoài văn học. Phương pháp chủ yếu của
thi pháp học là miêu tả cấu trúc của văn bản (diễn
ngôn) với các thành phần của chúng. (Poétique,1973).
Cuối cùng có rất nhiều tạp chí, từ điển, tập bình
luận lấy “thi pháp” làm nhan đề của mình, nội dung
càng phong phú, bác tạp.
Từ các định nghĩa trên,
ta thấy thi pháp học chủ yếu là một lĩnh vực nghiên
cứu về đặc trưng, tổ chức, các phương thức, phương
tiện, nguyên tắc làm nên giá trị thẩm mĩ của văn học
trong tính chỉnh thể của văn bản. Đó là lĩnh vực nghiên
cứu quy luật nội tại của tác phẩm, cấu tạo và phong
cách, nó phân biệt (chứ không đối lập) với các lĩnh
vực nghiên cứu khác. Thi pháp về thực chất là hệ
thống ngôn ngữ (kí hiệu) nghệ thuật, mang tính mở. Thi
pháp học bao gồm các bộ phận lí thuyết, miêu tả và
lịch sử, gồm cả phong cách học, và ngày nay bao gồm cả
tự sự học, tu từ học - mỗi bộ phận có đối tượng
riêng, nhưng đều không ra ngoài phạm vi nói trên. Xét về
cách tiếp cận còn có thể phân biệt thi pháp học
lịch sử, thi pháp học ngôn ngữ học (cấu trúc),
thi pháp học so sánh, thi pháp học xã
hội học, thi pháp học văn hóa. Nhiều nhà nghiên
cứu có xu hướng đồng nhất thi pháp học với lí
luận văn học, trong trường hợp đó, nên dùng thuật
ngữ “lí luận văn học” thay cho thi pháp học bởi
vì hàm ý của lí luận văn học rộng hơn thi pháp học.
Tuy nhiên người ta vẫn thích nói “thi pháp” để nhấn
mạnh tính chất nghiên cứu nội tại của nó. Tất cả
các trường phái nghiên cứu thi pháp học về cơ bản đều
thống nhất trong phạm vi và tính chất đó, mặc dù nguyên
tắc xuất phát có thể khác nhau. Mặc dù từ những năm
20 thế kỉ trước, M.Bakhtin đã phê phán chủ nghĩa
hình thức Nga, chỉ trích tính chất thiếu mĩ học và
triết học của nó, đề xướng thi pháp học xã hội
học, gắn với ý thức hệ, nhưng bản thân Bakhtin cũng
đánh giá cao chủ nghĩa hình thức và tự mình cũng không
ra ngoài phạm vi thi pháp ngôn ngữ văn học như là
khuynh hướng của thời đại. Viện sĩ Nga Averincev
ví thi pháp của văn học như
là ngữ pháp trong ngôn ngữ, cho đến nay đã có nhiều
lí thuyết và cách miêu tả ngữ pháp, nhưng không có một
lí thuyết duy nhầt miêu tả đầy đủ, trọn vẹn về ngữ
pháp của một ngôn ngữ cụ thể nào. Tình hình đó cũng
giống như thi pháp học.
Cùng thời gian đầu thế
kỉ XX, nổi lên trường phái “Phê
bình mới” Anh, Mĩ lấy văn bản làm đối tượng trung
tâm của nghiên cứu, khám phá tính văn học qua cấu trúc
và cơ chất (texture) của ngôn từ. Lấy văn bản làm bản
thể của văn học, phê phán hiểu lầm về ý đồ tác giả,
nghiên cứu các đặc tính của ngôn ngữ thơ như trương
lực, tính mơ hồ, đa nghĩa, tính nghịch lí, tính biểu
tượng, tính giả vờ (“lối nói ngược”, nghĩa rộng
hơn “mỉa mai”), vai trò của ngữ cảnh. Họ chủ trương
một cách đọc kĩ (close reading) đối với văn bản
để phát hiện các tính chất đó. Các phạm trù này giúp
người ta hiểu rõ hơn bản chất của ngôn ngữ văn học.
Wellek và Warren phát triển lí thuyết cấu trúc văn bản
và phân biệt nghiên cứu nội tại với nghiên cứu ngoại
tại.
ở Đức, cũng gần như
cùng thời với các trường phái hình thức ở Nga
và Anh, Mĩ, do chịu ảnh hưởng của triết học hiện
tượng học xuất hiện trường phái nghiên cứu thế
giới tinh thần và thế giới nghệ thuật của nhà văn biểu
hiện qua văn bản ngôn ngữ. Fredric Gundolf chủ trương phân
biệt cuộc sống kinh nghiệm thực tế của nhà văn với
cuộc sống trong tác phẩm nghệ thuật. E.R. Curtius căn cứ
vào ngôn ngữ mà nghiên cứu thế giới tinh thần của nhà
văn, phản đối lối nghiên cứu dựa vào các quy tắc để
đánh giá sáng tác. Eric Auerbach nghiên cứu phương thức
“mô phỏng” thế giới của các văn bản kinh điển mà
ông trích từng đoạn để phân tích, so sánh, chỉ ra cách
cảm nhận con người, không gian, thời gian, đồ vật.
Leo Spitzer được coi là tác giả nổi bật trong giới
nghiên cứu phong cách chủ trương đi tìm “thế giới bên
trong”, “cách cảm nhận thế giới” của nhà văn và
giải thích bằng hệ thống biểu hiện ngôn ngữ, nhưng
không loại trừ tác động của các nhân tố thời đại,
thực tại. Họ đã nhận thấy nghệ thuật là một thế
giới chủ quan của nghệ sĩ, phân biệt với thực tại
khách quan. Trường phái này cùng triết học hiện tượng
học đã ảnh hưởng đến trường phái Genève chủ trương
nghiên cứu ý thức nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Họ
xem tác phẩm văn học như một thế giới thẩm mĩ đặc
thù. G. Poulet chủ trương đối tượng nghiên cứu
của văn học là ý thức của chủ thể nghệ thuật, và
để nghiên cứu ý thức đó ông sử dụng các phạm trù
của thế giới quan như thế giới, không gian, thời gian…
Cách tiếp cận này cho phép người ta khám phá các chiều
kích thi pháp, phong cách nghệ thuật ngay trong tác phẩm
nghệ thuật.
Đặc điểm chung của
thi pháp học cấu trúc là dựa vào mô hình ngôn ngữ,
đó không chỉ vì ngôn ngữ là cơ sở của khoa học nhân
văn và khoa học xã hội, mà còn vì họ nhận thấy mọi
nhận thức không tách rời với sự ràng buộc của ngôn
ngữ. Sự nhấn mạnh tính hệ thống đòi hỏi xem văn bản
là một hệ thống hoàn chỉnh, coi trọng phân tích hình
thức là yếu tố có ý nghĩa then chốt. M. L. Gasparov nói:
“Thi pháp học cấu trúc không phải là thi pháp của
các yếu tố tách rời, mà là thi pháp về các quan hệ của
các yếu tố tạo nên tác phẩm”.
Thi pháp học cấu trúc
chủ nghĩa về thơ ở Pháp nổi bật qua công trình phân
tích cấu trúc kí hiệu của Jakobson và C-L.Strauss.
Ở Nga, công trình Phân tích văn bản thơ của Ju.
Lotman cũng gây chú ý. Thành công hơn cả của chủ nghĩa
cấu trúc là “Tự sự học” của G. Genette
với một hệ thống các thuật ngữ dành để phân tích
cấu trúc văn bản tự sự mà ngày nay đã trở thành một
lĩnh vực nghiên cứu có hiệu quả như lĩnh vực thi pháp
tiểu thuyết và nghệ thuật tự sự nói chung.
Tự sự học là sự mở rộng của thi pháp học,
thể hiện sự gắn kết của nó với tu từ học (Rhetorica),
một bộ môn mà vào thời cổ đại đã phân biệt với
thi pháp học. Hiện thời tự sự học “kinh điển”
đã chuyển sang tự sự học hậu kinh điển, một giai đoạn
mới của thi pháp học tiểu thuyết và tự sự học.
Thi pháp tự sự học
không phải thoát thai từ chủ nghĩa cấu trúc mà có cội
nguồn từ thi pháp học tiểu thuyết Anh Mĩ đầu thế kỉ.
Trước thế kỉ XX, khái niệm văn học không bao gồm tiểu
thuyết vì nó là văn xuôi, mọi bình luận về tiểu thuyết
chỉ dựa vào chủ đề và nội dung chứ chưa quan tâm hình
thức. Vấn đề là phải chứng minh hình thức nghệ thuật
của thể loại văn xuôi - tiểu thuyết, và thế là nghiên
cứu hình thức tiểu thuyết bắt đầu. Thi pháp học
cấu trúc không tách rời với kí hiệu học. Bởi nghệ
thuật nguyên là tái hiện đời sống, trong khi tái hiện,
nghệ thuật sử dụng các chất liệu đã được mã hóa
(ngôn ngữ, hình ảnh con người, thiên nhiên, màu sắc, chi
tiết đời sống…) rồi theo ý tưởng của mình mà tạo
ra một cái được biểu đạt mang hình thức biểu đạt
khác với đời sống. Như thế văn học vừa là nghệ thuật
ngôn từ lại vừa là khách thể kí hiệu tạo ra một cái
biểu đạt mới. Văn học cũng là một hệ thống kí hiệu
đặc thù. Đem nguyên lí kí hiệu học mà xét văn học nghệ
thuật bắt đầu với E. Cassirer (Đức) và Susanne Langer (Anh).
Cassirer xem con người là động vật biết sử dụng kí hiệu
và xem văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo, ngôn ngữ, khoa học…đều
là sản phẩm của hoạt động kí hiệu.
R. Jakobson vận dụng
lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ, chỉ ra 6 thành phần của
hoạt động giao tiếp và khẳng định “tính văn học”
tức là “tính tự chỉ”(self-reflexity) của kí hiệu văn
học. Todorov nói rõ hơn: “Tính văn học” chính là
cái năng lực của kí hiệu chỉ về phía bản thân nó chứ
không phải chỉ ra vật khác.”. Trường phái kí
hiệu học Tartu-Moskva, trào lưu phê
bình mới của Pháp, trường phái Ðức làm cho kí hiệu
học văn học phát triển rầm rộ. Việc vận dụng kí hiệu
học làm cho khái niệm cấu trúc văn học mất đi tính khép
kín, và đi theo chiều hướng hậu cấu trúc, bởi theo
Ju. Lotman, nếu chủ nghĩa cấu trúc là nghiên cứu các
quan hệ của các yếu tố thuộc văn bản văn học, thì
cấu trúc ấy ngoài các quan hệ nội tại của văn bản,
còn có các quan hệ ngoài văn bản nữa. Mỗi từ trong bài
thơ không chỉ có quan hệ với các từ trong bài mà còn
có quan hệ với từ đó trong tất cả các bài thơ (và không
thơ) còn nhớ trong kí ức người đọc (Bài giảng thi
pháp học cấu trúc). Thi pháp học cấu trúc của
Lotman xây dựng trên nền tảng kí hiệu học, nêu ra
cấu trúc nhiều tầng lớp, nhiều hệ thống mã của văn
bản, đặt cấu trúc văn bản trong tổng thể văn hóa, cho
phép nhìn nhận hoạt động chức năng của văn học một
cách toàn diện, khoa học.
Phong trào kí hiệu
học Pháp hiện đại rất sôi động, phần đông họ nghiên
cứu theo hướng khám phá “tính văn học”, khai thác ý
nghĩa siêu ngôn từ của văn bản văn học. Mô hình phân
tích văn bản của họ về cơ bản là mô hình kí hiệu.
Chẳng hạn nguyên lí kí hiệu học của Roland Barthes
hay ngữ nghĩa học cấu trúc của Greimas, phân tích
ngữ nghĩa huyền thoại của C. Levy -Strauss, phân tích
tu từ của Genette, Todorov hay phân tích kí hiệu của
hình thái ý thức văn hóa của J. Kristeva…Thi pháp
học cấu trúc và kí hiệu học đã mở rộng phạm
vi của thi pháp học, muốn biến nó thành khoa học,
nhưng mặt khác, quy văn học vào thủ pháp, vào tính văn
học, vào cái biểu đạt, mẫu gốc tập thể, vào diễn
ngôn, liên văn bản… mở ra nhiều khả năng để nghiên
cứu tính nghệ thuật, đồng thời cũng làm cho nó lan sang
lĩnh vực văn hóa.
Đáng chú ý là nghiên
cứu kí hiệu học trong phong cách học. Phong
cách học cũng là một bộ phận của thi pháp học,
vì thế ở đây xin nhắc đến các phong cách học
cấu trúc - kí hiệu học trong trào lưu “Phê
bình mới” ở Pháp những năm 60 - 70. Trước hết là
dòng phong cách học cấu trúc phát sinh, nghiên cứu
những sai lệch (deviasion) so với chuẩn mực ngôn ngữ, coi
là dấu hiệu của lựa chọn, tái mã hóa làm thành phong
cách riêng. Khái niệm này thực ra đã có trong khái niệm
“lạ hóa” của Shklovski, nhưng được thực hiện chủ
yếu bằng phương pháp thống kê tìm tần xuất sử dụng.
Sự “lệch chuẩn” biểu hiện ở tần xuất cao của các
từ cùng chủ đề, các “hình ảnh ám ảnh”, các “từ
ngữ chìa khóa” trong một hay nhiều văn bản của nhà văn
là căn cứ phân tích phong cách. P. Guiraud xem tác phẩm là
thế giới ngôn từ tự trị, sự “lệch chuẩn” làm nên
“trường phong cách”, dựa vào đó nhà nghiên cứu có
thể kiến tạo lại ngôn ngữ của nhà văn.
Phân tâm học đem
lại cho nghiên cứu phong cách một đường lối giải thích
sự thống nhất của phong cách. Ch. Mauron là đại
diện nổi tiếng cho hướng nghiên cứu này đã giải thích
các “hình tượng ám ảnh” chỉ từ phương diện tâm
lí vô thức. Ông giả thiết rằng nhà văn nào cũng có một
“huyền thoại về cá nhân mình” gắn liền với cái tôi
tiềm thức thể hiện trong văn bản. Ông dùng phương pháp
“xếp chồng” các văn bản của một nhà văn lên nhau
(tức là so sánh) để tìm ra mối liên hệ của các từ
ngữ trong một màng lưới liên tưởng thể hiện thế giới
của nhà văn. Phương pháp này có thể góp phần nghiên cứu
hình tượng tác giả.
Từ sau 1960 thi
pháp học Liên xô phát triển đa dạng: thi pháp học
cấu trúc của Lotman, thi pháp học văn hóa
của Bakhtin, thi pháp học lịch sử. Thi pháp học
lịch sử không chỉ nghiên cứu sự tiến hóa của hình
thức, mà còn nghiên cứu sự phát triển của khái niệm
về văn học. Chẳng hạn bộ sách Lí luận văn học dưới
cái nhìn lịch sử ba tập của Viện văn học thế giới
mang tên Gorki đầu những năm 60. Bộ này hiện nay đang được
biên soạn lại và đã ra mắt bạn đọc. Năm 1983, Khrapchenco,
người cổ vũ và tổng kết thi pháp học lịch sử Liên
Xô nhận định: “Thi pháp học lịch sử nghiên cứu
sự tiến hóa của các phương thức, phương tiện chiếm
lĩnh thế giới bằng hình tượng nghệ thuật, chức năng
xã hội, thẩm mĩ của chúng, số phận lịch sử của các
khám phá nghệ thuật.” D. X. Likhachev trong sách Con người
trong văn học Nga cổ, Thi pháp văn học Nga cổ miêu tả
các hình thức và phong cách miêu tả con người, các phương
tiện miêu tả nghệ thuật như không gian, thời gian nghệ
thuật, các hình thức khái quát nghệ thuật, các công thức,
nghi thức, biểu tượng…trong văn học Nga cổ. Đối với
ông thi pháp là phong cách, là các yếu tố và nguyên tắc
của phong cách. M. M. Bakhtin qua công trình Francois
Rabelais và văn hóa dân gian thời phục hưng và trung đại,
Những vấn đề thi pháp Dostoievski nghiên cứu ảnh huởng
của văn hóa dân gian trung cổ hoặc các thể loại văn học
cổ đại đối với hình thức tiểu thuyết của Rabelais,
Dostoievski; nghiên cứu cấu trúc đối thoại của tiểu thuyết,
cấu trúc không - thời gian, các hình thức không thời gian,
hình thức thời gian trong tiểu thuyết cổ đại, cận đại.
Đặc biệt ông quan tâm nghiên cứu ngôn từ tiểu thuyết.
Ju. Lotman nghiên cứu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết
Nga thế kỉ XIX, trong tác phẩm của Gogol. Steblin-Kamenski
trong Thi pháp học lịch sử chủ trương nghiên cứu
“văn học” (tính văn học) trong quá trình lịch sử, từ
nảy sinh quan niệm văn học, quan niệm tác giả, quan niệm
hư cấu, thể loại. Thi pháp học lịch sử của một
nhóm tác giả đã nghiên cứu các thời đại văn học, các
loại hình của ý thức nghệ thuật, có ý nghĩa to lớn
đối với nghiên cứu loại hình các giai đoạn lịch sử
văn học. Thi pháp học lịch sử nghiên cứu thi pháp
huyền thoại, thi pháp sử thi Nga, cũng nghiên cứu các thi
pháp trào lưu như Thi pháp chủ nghĩa lãng mạn,
Thi pháp chủ nghĩa hiện thực …
Ở Nga hiện tại, thời
hậu xô viết, thi pháp học lí thuyết (lí luận văn học)
được hồi sinh, tiếp tục phát triển trên cơ sở lí thuyết
của các học giả Nga như Bakhtin, Lotman, Gasparov cùng
các tác giả khác trên thế giới. Công trình Thi pháp
học lí thuyết do N. D. Tamarchenco biên soạn đã
tổng kết các vấn đề cơ bản của nó.
Sự gặp gỡ của Thi pháp
học với các bộ môn khoa học khác đã xây dựng nên một
nền thi pháp học hiện đại khoa học, phong phú, đa
dạng, có hiệu quả, nhất là khi Thi pháp học chuyển biến
từ ngôn ngữ học sang thi pháp học văn hóa - nghiên
cứu văn hóa (cultural studies). Cuộc chuyển biến này
bắt đầu từ những năm 50 - 60 thế kỉ XX với khuynh hướng
nghiên cứu văn hóa đại chúng ở các nước Anh Mĩ. Nghiên
cứu văn hóa ở phương Tây được chú ý bắt đầu từ
khát vọng vượt qua tính hạn chế của nghiên cứu văn
học truyền thống: chỉ chú ý văn học bác học, bỏ qua
văn hóa đại chúng; chỉ quan tâm cấu trúc, tính nội tại,
coi nhẹ giá trị xã hội, lịch sử; chỉ chú ý thẩm mĩ,
không quan tâm đến giá trị tiêu dùng. “Văn hóa đại
chúng” bao gồm: báo, tạp chí, quảng cáo, điện ảnh,
truyền hình, ca khúc thịnh hành, mod, văn học thông tục
(gồm truyện kinh dị, tình yêu, cao bồi, truyện viến tưởng…),
nhiếp ảnh, văn học phụ nữ,…là những “văn bản”
thể hiện quyền lực trong lĩnh vực công cộng, chi phối
ý thức xã hội, không thể bỏ qua. Các học giả đã nhận
thấy văn học là bộ phận của văn hóa. Nghiên cứu văn
hóa là khuynh hướng nảy sinh sau khi các đại tự sự về
văn học bị hoài nghi: văn học đã chết, tác giả đã
chết, nghiên cứu văn học, thi pháp học đã chết…Văn
học là bất cứ tác phẩm nào mà xã hội thời đó coi
là văn học... Nghệ thuật biến thành một trò chơi. Lịch
sử chỉ ghi lại qua văn bản, nhưng không có văn bản nào
thể hiện được đầy đủ, khách quan lịch sử, do đó
người ta chỉ có thể diễn giải về lịch sử, còn lịch
sử đích thực thì vắng mặt, mâu thuẫn đó đã làm nảy
sinh chủ nghĩa tân lịch
sử của Stephen Jay Greenblatt và ông này khởi xướng hướng
nghiên cứu “Thi pháp học văn hóa”, hướng tới
một sự diễn giải xóa bỏ giới hạn của các chuyên ngành
khoa học. “Thi pháp học văn hóa” (Cultural poetics) là thuật
ngữ do Greenblatt mượn của nhà văn hóa học Clifford Greetz.
Hai chữ “văn hóa” nhằm chỉ nghiên cứu các sáng tác
tập thể và quy luật của chúng, bắt đầu từ niềm tin,
có giá trị thẩm mĩ, trở thành giá trị tiêu dùng. Hai
chữ “thi pháp” nhấn mạnh đến giá trị thẩm mĩ, nghệ
thuật, và hình thức thể hiện “văn bản” của chúng,
theo nghĩa rộng. Văn hóa là ý nghĩa được sản sinh, truyền
đạt và tiếp nhận. Văn hóa có tính chất ức chế, khống
chế và cơ động, di động, nó thể hiện trong hoạt động
giao dịch trong đời sống. Thi pháp học văn hóa là
khuynh hướng diễn giải các văn bản văn hóa, khám phá
ý nghĩa tiềm tại của chúng trong hoạt động giao dịch.
Nhà marxist Mĩ Fredric Jameson xây dựng quan niệm thi pháp học
văn hóa theo quan điểm chủ nghĩa Mác. Theo đó văn học
được diễn giải theo các phạm trù: lịch sử, ý thức
hệ, ngụ ngôn, diễn giải. Dựa vào quan điểm thi pháp
học văn hóa nhiều người chủ trương mở rộng biên
giới của thi pháp học, lí luận văn học, nghiên cứu các
hiện tượng phi văn học, ngoài văn học. Một số người
nói thi pháp học đang đứng trước nguy cơ đánh mất hoặc
đổi thay đối tượng của mình như cuối thế kỉ trước.
Nghiên cứu văn hóa nếu
nhìn sâu hơn sẽ thấy đã có từ lâu, bởi từ xưa đến
nay, văn học và văn hóa có mối quan hệ không thể tách
rời. Nghiên cứu văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX
cũng đã có cái nhìn văn hóa. Nghiên cứu thi pháp cũng chính
là nghiên cứu văn hóa nghệ thuật. Nghiên cứu văn hóa
hiện nay mang một nội dung khác hơn, nó hướng tới các
hiện tượng văn hóa trong đời sống hiện tại, nhưng điều
đó không phải là phủ nhận nghiên cứu văn hóa truyền
thống. Giải cấu trúc văn học chỉ là cách hiểu
văn học trong sự đa dạng chứ không phủ nhận văn học,
bởi giải cấu trúc buộc phải dựa vào cấu trúc mới
có thể tồn tại. Cũng vậy, sự hoài nghi đại tự sự
tự nó cũng không thể trở thành đại tự sự mới, bởi
như thế thì mâu thuẫn với chính lí thuyết kinh điển
của hậu hiện đại. Do đó sự phủ định cấu trúc, trung
tâm, cũng như hoài nghi đại tự sự không bao giờ có thể
trở thành tuyệt đối. Thêm nữa, giải cấu trúc, hậu
hiện đại tuy có tham vọng “lật đổ” các lí thuyết
trước đó, thì bản thân nó cũng vẫn chỉ là một trong
các lí thuyết sinh sau mà thôi, chứ không phải là lí thuyết
duy nhất đúng trong thời đại đa nguyên đối thoại về
tri thức. Văn học đại chúng có thể có vị trí phổ biến
trong đời sống, nhưng chắc chắn khó có thể thủ tiêu
văn học bác học, bởi văn học đại chúng không phải
là tất cả văn học. Như thế khái niệm văn học mở rộng
bao quát hơn và nội dung thi pháp học cũng mở rộng theo,
dù cho thi pháp học văn hóa có thể được áp dụng phổ
biến.
Văn học hậu hiện đại
cũng chỉ là một khuynh hướng văn học, không phải là
duy nhất, và nó cũng có thi pháp của mình. Theo Linda Hutcheon,
phạm trù cơ bản của Thi pháp hậu hiện đại
là sự hoang tưởng, giễu nhại, trò chơi…
Tuy chất lượng chưa đồng
đều, nhưng với một đội ngũ nghiên cứu, phê bình đông
đảo đã góp phần khám phá, phát hiện nhiều phương
diện nghệ thuật của rất nhiều hiện tượng văn học
thế kỉ XX, trả lại những giá trị đích thực cho
không ít tác phẩm văn học đã từng bị “vùi dập”
oan uổng; thi pháp văn học trung đại với con người và
các thể loại cũng được nghiên cứu sâu hơn, tạo nên
một diện mạo mới của khoa nghiên cứu, phê bình văn học
sau gần ba mươi năm của phong trào đổi mới. Có thể nói,
Thi pháp học thực sự làm thay đổi diện mạo của khoa
nghiên cứu, phê bình văn học vốn bị coi là èo uột trong
một thời gian dài, với sự xuất hiện những khuôn mặt
sáng giá…Cho đến nay, thi pháp là một công cụ nghiên
cứu mang lại nhiều hiệu quả và đã được tín nhiệm.
Song, khi vận dụng vào việc nghiên cứu, phê bình một tác
phẩm, một tác giả cụ thể thì cái nguyên tắc
“Phương pháp chủ yếu
của Thi pháp học là phương
pháp hình thức” gặp không ít rắc rối. Nếu cứ
“ngang bằng sổ thẳng”, lạnh lùng khách quan như Bao Thanh
Thiên mặt sắt đen sì thì sẽ có không ít nhà văn, nhà
thơ của chúng ta bị gạt ra ngoài vì tác phẩm chưa đạt
chuẩn, tức tác phẩm của họ sẽ bị loại ngay khi đưa
vào “cái máy cân đo” Thi pháp học. Hoặc “nói trắng
phớ” như Nguyễn Huy Thiệp: “...Nhìn vào danh sách
1000 hội viên Hội Nhà văn Việt Nam người ta đều thấy
đa số đều già nua không có khả năng sáng tạo và hầu
hết đều..."vô học", tự phát mà thành danh. Trong
số này có tới hơn 80% là nhà thơ tức là những người
chỉ dựa vào "cảm hứng" để tùy tiện viết ra
những lời lẽ du dương phù phiếm vô nghĩa nh́n chung là
lăng nhăng, trừ có dăm ba thi sĩ tài năng thực sự (số
này đếm trên đầu ngón tay) là còn ghi được dấu ấn
ở trong trí nhớ người đời còn toàn bộ có thể nói
là vứt đi cả...” (xem: ĐỌC
“TIỂU LUẬN” CỦA NGUYỄN HUY THIỆP - ĐỖ NGỌC THẠCH).
Trong một bài viết về
Thi pháp học năm 2009, GS Trần Đình Sử nhận xét: “Nhìn
khái quát, có thể thấy thi pháp học Việt Nam cho đến
nay vẫn đi theo phương hướng chủ yếu của lí
thuyết cấu trúc, hệ thống, chưa bước sang giai đoạn
giải cấu trúc (5) và hậu hiện
đại. ở phương Tây”. Vậy là Thi pháp học ở Việt
Nam chưa tiến kịp với xu thế chung của thế giới. Bởi
như ta đã biết, năm 1960 công trình nổi tiếng Tư
duy và tính man dã của C. Levi - Strauss làm cho
thanh thế của chủ nghĩa cấu trúc lên cao, chủ nghĩa
cấu trúc trở thành “điểm nóng” của văn học phương
Tây. Nhưng đến tháng 10 năm 1966, là năm Đại học Hopkins
ở Hoa Kì tổ chức Hội thảo để tiếp cận chủ nghĩa
cấu trúc, thì J. Derrida đọc bài báo Cấu
trúc, kí hiệu và trò chơi đã đánh một đòn chí
mạng vào học thuyết cấu trúc chủ nghĩa làm
cho nó chuyển sang Hậu cấu trúc. Điều này chứng
tỏ lí thuyết cấu trúc có phần thiếu căn cứ khoa học
đầy đủ. Do chuộng mới nhiều nhà khoa học chưa thấy
được điểm mù của nó. Vì thế, rõ ràng là Thi pháp học
Việt Nam không thể dừng lại trước cánh cửa giải
cấu trúc. Đây là một vấn đề chưa có câu trả lời
của các nhà Thi pháp học Việt Nam.
Và nữa, mặc dù đại gia Roland Barthes
đã đưa ra kết luận choáng váng về
Cái chết của tác giả(6), song ở thi pháp học
Việt Nam, tác giả vẫn còn ở vị trí trung tâm,
người ta không đành lòng “làm đám tang” cho Tác
giả - như là động lực chính tạo cảm hứng cho nhà
nghiên cứu, phê bình khi “xử lý văn bản”!
Rõ ràng là Thi
pháp học VN cần đa dạng hóa cách tiếp cận, trang bị
thêm “công cụ” và nghiền ngẫm sâu hơn về lí thuyết
Thi pháp học. Thi pháp học ở VN đã và đang được xác
định là một phương hướng nghiên cứu có ý nghĩa lâu
dài, vì thế muốn phát triển cần có sự phân hóa thành
những trường phái với những “thủ lĩnh” cùng những
“tuyên ngôn nghệ thuật” hẳn hòi với những ý tưởng
mới mẻ. Còn như hiện nay, tuy đã có một số thành tựu
đáng kể, nhưng cũng có một số ý kiến cho rằng nhiều
công trình nghiên cứu, phê bình văn học vân dụng thi pháp
học một cách máy móc, sao chép trong khi ở quê hương của
nó, Thi pháp học đã lỗi thời... Vì thế, việc nghiên
cứu Thi pháp học cần được chú ý đầu tư thích đáng,
tổ chức đội ngũ bài bản với kế hoạch cụ thể và
điều quan trọng là cần liên tục rà soát lại công việc
để có được hướng đi đúng và theo kịp sự thay đổi
của thế giới!
Trong một bài viết mới đây về “Giải cấu trúc”,
GS Trần Đình Sử viết: “Giải cấu trúc đem lại cái
gì mới cho phê bình văn học hôm nay? Đối tượng chủ
yếu của giải cấu trúc trước hết chính là phê bình,
nghiên cứu văn học, lí luận văn học, văn học sử, phương
Đông học, các thứ tiểu luận và các thứ lí luận nói
chung... là nơi đầy rẫy những quy luật, những nguyên lí,
những nhận định đúng sai chắc như đinh đóng cột hoặc
tùy tiện, mơ hồ hết chỗ nói mang định kiến của cả
một thời. Giải cấu trúc phải soát xét lại tất cả,
không trừ một chỗ nào mọi nguyên lí, định lí, nguyên
tắc, phương pháp, nhận định, khái niệm. Giải cấu trúc
đòi hỏi phải viết lại văn học sử, viết lại lí luận,
đọc lại người trước với tinh thần khoa học, phát hiện
mọi ngộ nhận, mọi thành kiến, phát hiện những nhận
thức mới, chân lí mới, đưa người đọc vào những tìm
tòi mới” (Tuần báo Văn nghệ
số 34, 21/8/2010). Sẽ là một sự thách đố rất lớn đối
với những nhà Thi pháp học VN. Dừng lại trước cánh cửa
“Giải cấu trúc” hay làm như sự đòi hỏi của
“Giải cấu trúc”: “ … viết lại văn học sử,
viết lại lí luận, đọc lại người trước với tinh thần
khoa học, phát hiện mọi ngộ nhận, mọi thành kiến, phát
hiện những nhận thức mới, chân lí mới, đưa người
đọc vào những tìm tòi mới”? Chúng ta đành phải chờ
đợi!...
Tuy nhiên, ý kiến
sau đây của nhà lý luận Nguyễn Văn Dân trong bài
viết “ROLAND BARTHES ĐÃ “GIẢI CẤU TRÚC NHƯ THẾ
ĐẤY!” rất đáng để các nhà Thi pháp hoc VN
suy nghĩ: “Nhân tiện tôi xin có một nhận xét rằng,
các nhà lý luận phương Tây rất có ý thức tìm tòi thử
nghiệm các lý thuyết mới. Thậm chí nhiều người còn
coi việc thử nghiệm này là một trò chơi. Cho nên họ sẵn
sàng thay đổi lý thuyết như thể thay đổi trò chơi, bởi
vì họ không lý tưởng hóa các lý thuyết của họ, mà
chỉ coi đó là những thử nghiệm không ngừng trong trò
chơi logic bất tận, trong đó các lý thuyết có thể đúng,
có thể sai, có thể mâu thuẫn nhau, vì chúng thể hiện
những cách nhìn đa dạng về đối tượng nhận thức của
con người. Trong những cách nhìn này không có kẻ thắng
người thua, mà chỉ có những sự đa sắc của những lá
bài mà tính hấp dẫn của chúng nằm ở khả năng tổ hợp
lá bài của các nhà lý luận. Vì thế, tôi nghĩ chúng ta
nên coi các thử nghiệm nói trên vừa là những nỗ lực
tìm tòi cái mới, vừa là những trò chơi rèn luyện tư
duy, không nên cứ thấy lấp lánh thì
tưởng là vàng; nếu cứ thần thánh hóa mọi thử nghiệm
lý thuyết thì sẽ đi đến chỗ ngộ nhận, thất vọng
và mâu thuẫn. Lý thuyết giải cấu trúc của Barthes
là một trong những trường hợp như vậy”.
___________________________________________
Tài liệu tham khảo:
- M. Bakhtin: Lí luận và
thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch và giới thiệu).
NXB.Văn học và Trường viết văn Nguyễn Du, H. 1992, NXB Hội
nhà văn, in lần thứ 2, H. 2003.
- M. Bakhtin: Những
vấn đề thi pháp Dostoievski (Trần Đình Sử, Lại Nguyên
Ân, Vương Trí Nhàn dịch). NXB. Giáo dục, H. 1993. -Mikhail
Mikhailovich Bakhtin: Vấn
đề nội dung, chất liệu và
hình thức trong sáng tạo nghệ thuật ngôn từ
(Phạm Vĩnh Cư dịch). Trong cuốn Lí
luận-phê bình văn học thế giới thế kỷ XX (Lộc Phương
Thủy chủ biên), tập 1, NXB Giáo dục, H. 2007.
- Phan Ngọc:
Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều. NXB.
KHXH, H, 1985; Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ
học. NXB. Trẻ, TP.HCM, 1990; Thử xét văn hóa văn học
bằng ngôn ngữ học. NXB, Thanh niên, H. 2000.
-Nguyễn Xuân Kính:
Thi pháp ca dao - NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2007.
-Nhiều tác giả:
Nghệ thuật như là thủ pháp - Lý
thuyết chủ nghĩa hình thức Nga
(Đỗ Lai Thúy và các CTV biên soạn và dịch , H. 2001).
- Nguyễn Văn Dân : Phương pháp luận nghiên cứu
văn học - NXB Khoa học xã hội, H. 2004.
-N. T. Tamarchenco: Thi pháp học lí thuyết - Khái niệm
và định nghĩa.
-Trần Hoài Anh: Ảnh
hưởng phương Tây đến lý luận- phê bình văn học đô
thị miền Nam 1954-1975, TC Văn học, số 4/2009
- Phạm Ngọc Hiền:
Lược sử thi pháp học Viêt Nam-
-Đỗ
Đức Hiểu: Lịch sử văn học Pháp (5 tập) - đồng
chủ biên. NXB Thế giới, 1990, 1992; Đổi mới phê
bình văn học. NXB. KHXH và NXB. Mũi Cà Mau, 1993; Thi
pháp hiện đại. NXB. Hội Nhà văn, H. 2000.
-
Đỗ Lai Thúy: Con mắt thơ. NXB. Lao động, H. 1992
(được tái bản nhiều lần).
- Trần
Đình Sử: Một số vấn
đề thi pháp học hiện đại.
Vụ Giáo viên xb, H. 1993; Những thế giới nghệ thuật
thơ. NXB. Giáo dục, H, 1995; Lí
luận và phê bình văn học. NXB. Hội Nhà văn, H, 1996;
Thi pháp văn học trung đại Việt Nam. NXB. Giáo dục,
H. 1998; Dẫn luận thi pháp học. NXB. Giáo dục, H. 1998,
2004; Thi pháp Truyện Kiều. NXB. Giáo dục, H, 2002;
Thi pháp học hiện đại trong nghiên cứu văn học
ở Việt Nam thế kỉ XX, Tạp chí Nghiên cứu văn
học, số 2- 2009.
-M.Bakhtin: Nhà
triết học, nhà nghiên cứu văn học -
PGS.TS Lã Nguyên.
- Tzavetan Todorov:
Di sản Bakhtin (La Khắc Hòa dịch. Tạp chí
Nghiên cứu Văn học, Viện Văn học).
Chú
Thích:
(1) Xin xem thêm:
Vương Trí Nhàn: Thi pháp: Sự hình thành, nghĩa, và
xu thế ứng dụng (Một số thu hoạch từ những kinh
nghiệm của khoa nghiên cứu văn học xô-viết).
(2)
Mikhail Mikhailovich Bakhtin (1895-1975):
là nhà nghiên cứu khoa học xã hội, khoa học nhân văn lỗi
lạc của Liên Xô (cũ), nổi tiếng với những tác phẩm
nghiên cứu về triết học Marx, văn học và mỹ học trong
đó được biết đến nhiều nhất trong giới nghiên cứu
về sau là Sáng tác của Francois Rabelais và
nền văn hóa dân gian thời Trung cổ-Phục hưng, và
Thi pháp tiểu thuyết Dostoevski.
Bị sơ nhiễm bệnh bại
liệt và suốt cuộc đời về sau hầu như ông chỉ ngồi
trên chiếc xe lăn nhưng từ nhỏ Bakhtin đã sớm say mê văn
học và khoa học nhân văn và tỏ rõ thiên hướng nghiên
cứu khoa học. Sau khi tốt nghiệp phổ thông trung học, năm
1913, Bakhtin theo học khoa Lịch sử-Ngữ văn thuộc Trường
đại học tổng hợp Sankt-Peterburg và tốt nghiệp trường
ngày vào năm 1918. Trong những năm nội chiến 1918-1922, ông
về dạy học ở Vitebsk và đến năm 1923 thì trở lại Peterburg….Tuy
viết nhiều và hoạt động sôi nổi nhưng phải đến năm
1929, khi đã 34 tuổi, Bakhtin mới cho in cuốn sách đầu tiên
mang tên mình, cuốn Những vấn
đề của sáng tác Dostoevski (sau này tái bản có sửa
chữa và bổ sung dưới tên Những vấn
đề thi pháp Dostoevski). Tuy vậy, sự mỉa mai của số
phận đã khiến tác giả không được thấy mặt cuốn sách
khi công bố lần đầu: do tham gia một nhóm nghiên cứu tôn
giáo, ông bị kết án phạm tội chính trị và tuyên phạt
10 năm tù khổ sai, và chỉ nhờ những người thân lo liệu
nhà đương cục giảm án mới được rút xuống thành 5
năm lưu đày tại Bắc Kazakhstan. Phải đến tận năm 1966,
tòa án tối cao Cộng hòa Liên Bang Nga mới xét lại và phục
hồi danh dự cho tất cả những người bị kết tội.
Từ giữa những năm 1930
khi hết hạn lưu đày, Bakhtin được trở về Moskva và tại
đây, trong vòng 5 năm ông đã viết một loạt công trình
về thể loại tiểu thuyết (được in vào những năm 70
nhưng cũng đã có công trình thất truyền) và hoàn thành
về cơ bản chuyên khảo về Francois Rabelais và văn hóa trào
tiếu dân gian… Khi cuộc chiến tranh chống phát xít Đức
bùng nổ. Bakhtin phải về một vùng nông thôn Trung Nga, và
dạy ngoại ngữ cho một trường phổ thông ở đấy trong
5 năm. Năm 1947 Bakhtin trở lại Moskva, bảo vệ công trình
về Rabelais nhưng chỉ được phong học vị phó tiến sĩ.
Sau đó ông được nhận vào làm giảng viên trong biên chế
của trường Đại học Sư phạm (từ năm 1950 đổi thành
Đại học Tổng hợp) ở Saransk. Từ đó cho đến 1960, Bakhtin
tham gia dạy văn học nước ngoài ở trường đại học,
và sau 1960 ông nghỉ hưu. Cho đến năm 1963, tên tuổi Bakhtin
hoàn toàn bị quên lãng ở Liên Xô, nhưng đến cuối 1963,
từ một bức thư ngỏ thống thiết của một nhóm nhà văn
và nhà khoa học có tên tuổi, công trình của ông về Dostoevski
được tái bản và năm 1965, Sáng tác của Francois Rabelais
với văn hóa dân gian Trung đại và
Phục hưng ra mắt độc giả. Tên tuổi Bakhtin mau chóng
trở nên lừng lẫy, thậm chí thời thượng ở Liên Xô,
rồi cả trên trường quốc tế. Tuy nổi tiếng, giai đoạn
này Bakhtin vẫn sống trong nghèo túng, trong bệnh tật và
tuổi già tại Saransk. Năm 1967, Bakhtin được minh oan
và năm 1969, ông trở về Moscow. Suốt 40 năm, M. Bakhtin
sống như một người vô danh. Không mấy ai còn nhớ tới
tên tuổi của ông, thậm chí không ít người nghĩ rằng
ông đã chết. Lúc bị bắt đi đầy, M. Bakhtin mới 33 tuổi.
Tức là ở thời điểm tài năng đang nở rộ nhất, sức
lực đang cường tráng, sung mãn nhất, M. Bakhtin đã bị
tước quyền xuất bản những tác phẩm của mình. Như là
sự bù đắp của Tạo hóa, từ năm 1967, nhiều công trình
của M. Bakhtin lần lượt được dịch ra tiếng nước ngoài.
Các tạp chí thi nhau đăng tải các bài viết của M. Bakhtin.
Xung quanh những công trình của M. Bakhtin thường xuyên diễn
ra những cuộc tranh luận sôi nổi. Danh tiếng của M. Bakhtin
ngày càng vang dội, nhất là trong giảng đường các trường
đại học, đội ngũ những người sùng mộ ông ngày càng
đông đảo hơn. Tuy nhiên, phải đến cuối những năm 1980,
đầu những năm 1990, một thời đại mới - “thời đại
Bakhtin” - mới thực sự được mở ra. Vào giữa những
năm 1980 lại xuất hiện một làn sóng mới, làn sóng đam
mê Bakhtin vô cùng mạnh mẽ, đến những năm 1990, làn sóng
ấy hóa thành cuộc “Bakhtin đại náo loạn” vô cùng ầm
ỹ”. Viện Văn học thế giới (IML) bắt đầu biên soạn
Tuyển tác phẩm M. Bakhtin. Bộ “Tuyển” này gồm 6
tập, được biên soạn hết sức công phu…Tính đến năm
1993, các công trình của M. Bakhtin đã được ấn hành lên
tới gần nửa triệu bản in. Nếu vào những năm 1960 và
1970, M. Bakhtin chủ yếu là đối tượng của phê bình, thì
nay di sản của ông trở thành đối tượng nghiên cứu chuyên
sâu. Chỉ trong vòng 5 năm, từ 1988 đến 1992, ở các nước
Âu - Mĩ đã có trên 40 đầu sách viết về M. Bakhtin. Khoa
Bakhtin học (“Bakhtinologie”, “Bakhtinovedenie”, “Bakhtinistika”)
chính thức ra đời. Nhiều “Trung tâm” nghiên cứu Bakhtin
được thành lập tại Moscow, Peterburg, Saransk, Vitebsk… Tạp
chí Dialogue. Carnaval. Chronotope (do N.A. Pankov làm Tổng
biên tập) dành riêng cho việc nghiên cứu Bakhtin chính thức
ra mắt bạn đọc vào năm 1992, tại Vitebsk, nơi M. Bakhtin
từng sống thời trẻ….
Trong suốt cuộc đời
phải chiến đấu với bệnh tật và cả những định kiến
chính trị cũng như những rào cản nhận thức của thời
đại, M. Bakhtin vẫn để lại một di sản khoa học xã hội-nhân
văn đồ sộ trong đó nổi tiếng nhất có thể kể đến
bao gồm: 1-Những vấn đề thi pháp Dostoevski (được
tái bản vào các năm 1963, 1967, 1979): Tác phẩm kết tinh
những giá trị tinh hoa trong phương pháp tư duy của Bakhtin
và đem ứng dụng vào nghiên cứu một trong những sáng tác
phức tạp nhất của văn học Nga, hiện tượng Dostoevski.
Tác phẩm này đã đem lại một cái nhìn mới mẻ không
chỉ đối với sáng tác của nhà văn hiện thực Dostoevski
mà còn đối với văn học nghệ thuật nói chung, đối với
mối quan hệ giữa văn học và hiện thực nói riêng.
2-Sáng tác của Francois Rabelais và
văn hóa dân gian thời Trung cổ và
Phục hưng (1965); 3-Những vấn
đề văn học và mỹ học (1975); 4-Mỹ học sáng tác
ngôn từ (1979); - Những bài báo phê
bình văn học (1986). Di sản mà Bakhtin để lại
(2*), phần lớn được viết từ những năm 1920 - 1940,
bao trùm trên những khu vực tri thức vô cùng rộng
lớn bao gồm nghiên cứu về văn học, ngôn ngữ học, mỹ
học, văn hóa học và triết học…Bakhtin được
phát hiện chủ yếu từ giác độ phương pháp luận,
từ hệ hình thế giới quan và di sản của ông
được nghiên cứu trên cái nền của tiến trình lịch
sử tư tưởng Nga, của bối cảnh văn hóa toàn
nhân loại. Từ giác độ ấy, M. Bakhtin hiện lên trong
hình ảnh một “nhà triết học của thiên niên kỉ thứ
ba” và di sản triết học của ông đã đặt nền tảng
cho hệ hình tư duy của thời đại mới. Bakhtin giống
một nhân vật huyền thoại nhiều hơn là một học giả
bằng xương bằng thịt…
Có thể ca ngợi Bakhtin hết lời mà không sợ sai, bởi:
“… những trước tác của M.
Bakhtin đến nay vẫn giữ nguyên giá trị cách tân:
chúng đặt ra cho khoa học một loạt vấn đề mới hệ
trọng, cung cấp những phương pháp luận, cách tiếp cận
mới, đầy hiệu năng, kích thích tinh thần tìm tòi, sáng
tạo, nhận thức và nhận thức lại không ngừng trong khoa
học. Một trong những công lao lớn của Bakhtin là ông đã
nâng lý thuyết thể loại - một bộ phận vốn không được
quan tâm lắm của khoa học văn học, đặc biệt ở các
nước XHCN - lên một vị trí quan
trọng chưa từng thấy. Theo Bakhtin, thể loại chứ không
phải phương pháp hoặc trường phái sáng tác là nhân vật
chính của tấn kịch lịch sử văn học. Mỗi một thể
loại, nhất là thể loại lớn, thể hiện một thái độ
thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn
nhận, giải minh thế giới và con người. Thể loại là
cái trí nhớ siêu cá nhân của nghệ thuật, nơi tích lũy,
đúc kết những kinh nghiệm nhận thức thẩm mỹ thế giới.
Mỗi thời đại lịch sử có hệ thống thể loại của
mình, trong đó những thể loại chính thể hiện tập trung
nhất, nổi bật nhất tâm thức, tầm nhìn, những mối quan
tâm, những quan niệm và chuẩn mực giá trị của con người
trong thời đại đó; những thể loại chính ấy như những
mặt trời thu hút những thể loại khác vào trong quỹ đạo
của chúng. Lịch sử văn học, theo Bakhtin, trước hết là
lịch sử hình thành, phát triển, tương tác giữa các thể
loại…” (PGS. TS Phạm Vĩnh Cư: Lời giới thiệu
bản dịch “Lý luận và thi pháp tiểu thuyết”
của M Bakhtin).
(2*) Xin xem thêm:
Di sản Bakhtin: Tzavetan Todorov (2**), La
Khắc Hòa dịch. Tạp chí Nghiên cứu Văn học (Viện Văn
học).
(2**) Tzvetan Todorov
(sinh năm 1939 tại Sofia): là một Nhà nghiên cứu
lý luận văn học Pháp. Ông sống ở Pháp từ năm 1963 với
người vợ Nancy Huston và hai người con, viết sách và tiểu
luận về lý thuyết văn học, lịch sử tư tưởng và lý
thuyết văn hóa .
(3) Xem:
Trần Hoài Anh: Ảnh hưởng phương Tây đến lý luận- phê
bình văn học đô thị miền Nam 1954-1975, Tạp chí Nghiên
cứu Văn học, số 4/2009.
(4) Roman Jakobson (1896
-1982): Roman Jakobson gốc Nga định cư ở Mỹ và phạm
vi hoạt động vòng quanh thế giới . Từ 1915, ông đã tích
cực đóng góp vào trường phái hình thức Nga, và một trong
vài ba lãnh tụ Câu Lạc Bộ Ngôn Ngữ Học Praha: nhóm này,
tại hội nghị Ngôn ngữ học Quốc tế họp tại Den Haag,
Hà Lan, 1928 đã đặt những viên đá đầu tiên cho nền
ngữ học cấu trúc (Linguistique Structurale) từng bước tiến
bộ về sau, bước sang nhiều lãnh vực khoa học và dần
dà ngày một ngày hai trong nửa thế kỷ, sẽ chiếm địa
vị quan trọng - nếu không phải là độc tôn, trong sinh
hoạt nghiên cứu khoa học nhân văn trên toàn cầu. Công
trình nghiên cứu của Roman Jakobson bao trùm nhiều lĩnh vực,
ngôn ngữ nhiều nước, là nguồn kiến thức cho giới nghiên
cứu nhiều dân tộc khác nhau trên thế giới . Đóng góp
lớn lao nhất của Roman Jakobson trong lý luận về thi pháp
là đã thuyết minh tương quan giữa ngữ âm và ngữ nghĩa,
giữa từ và nghĩa, phản biện lý thuyết lừng danh của
F.de Saussure trong Giáo trình ngữ học
đại cương (1913), kinh điển của khoa ngữ học hiện
đại: tương quan giữa ngữ âm (cái biểu hiện) và nghĩa
(cái được biểu hiện) là võ đoán . Cuốn Vấn đề
thi pháp của Roman Jakobson xuất bản năm 1973,
là sách kinh điển cho giới lý luận . Còn Sáu Bài Giảng,
là những ghi chép làm nền cho giáo trình, cho nên mãi đến
năm 1976 tác giả mới công bố, nên ít người biết và
tham khảo. Trong phần kết luận Sáu bài giảng
ông còn nhắc lại một lần nữa, ý kiến đã phát biểu
từ 1919 : “ trong ngôn ngữ thi ca ký hiệu tự bản thân
nó đã hoàn tất một giá trị độc lập”. Roman
Jakobson trước hết là một chuyên gia ngữ học với
kiến thức vừa bao la vừa sâu sắc, ông mở biên giới
ngữ học vào các lãnh vực văn chương, nghệ thuật và
các nền khoa học khác.
(5) Giải cấu trúc (Deconstruction) hay hậu cấu
trúc luận (Post-structuralism) xuất hiện tại Pháp vào
cuối thập niên 1960, gắn liền với hai khuôn mặt: Jacques
Derrida - một triết gia, và người thứ hai, Roland Barthes
- nhà ký hiệu học và cũng là nhà phê bình văn học lừng
lẫy tại Paris. Người ta cho rằng lý thuyết giải cấu
trúc, dù không phải là tất cả, nhưng chủ yếu và phần
lớn bắt nguồn từ những công trình phê bình triết học
của Jacques Derrida; trong khi, R. Barthes (dù không muốn phủ
nhận sự đóng góp của ông) chỉ là nhà thực hành hậu
cấu trúc luận (practical poststructuralist critics). Những công
trình của Barthes trong khoảng thời gian trên bắt đầu có
sự chuyển đổi từ cấu trúc luận sang hậu cấu trúc,
sự chuyển hướng trong lý thuyết phê bình này có thể
nhận thấy rõ qua sự so sánh hai luận văn xuất hiện cách
nhau bảy năm: Khởi đầu cho việc phân tích cấu trúc của
tính tự sự (Introduction to the Structural Analysis of Narrative,
1966) và Ðiều thú vị của văn bản (The Pleasure of the Text,
1973) .Tính chất khác biệt giữa phương pháp nghiên cứu
giữa hai luận văn trên đã đánh dấu sự chuyển hướng
nhanh chóng của Barthes trong đường hướng phê bình; trong
khi cuốn đầu mang màu sắc chặt chẽ ở phương pháp với
những kỹ thuật phân tích dựa trên nền tảng của cấu
trúc luận, thì luận văn thứ hai, chỉ là loạt bài bình
luận về thể tự sự sắp xếp theo trật tự alphabet -
là sự trình bày nhằm nhấn mạnh một cách có chủ ý về
tính chất ngẫu nhiên; giữa hai luận văn trên là Cái
chết của tác giả (The death of Author- 1968), báo hiệu
sự chuyển hướng lý thuyết của Barthes. Phải thừa nhận
rằng, trong những thập niên sau cùng của thế kỷ 20, Roland
Barthes là nhà phê bình có tầm ảnh hưởng rộng lớn và
mạnh mẽ nhất trong lĩnh vực lý thuyết phê bình, công
trình nghiên cứu và phê bình của ông đã gần như xuất
hiện đồng thời với các chủ thuyết lớn, dù rằng ông
thuần túy là nhà phê bình chứ không phải là nhà tư tưởng.
Giải cấu trúc
xuất phát từ lý thuyết triết học tại Pháp nhưng lại
tạo được ảnh hưởng mạnh mẽ vào văn học chủ yếu
tại Hoa Kỳ thông qua các nhà lý thuyết của trường đại
học Yale. Giải cấu trúc thu hút được giới phê bình văn
học một phần vì nó nhìn nhận tất cả mọi tác phẩm
là kết quả của một quá trình tương tác tinh vi của lịch
sử và văn hóa, có nguồn gốc từ những sự liên hệ của
hệ thống liên văn bản (intertexuality) và từ những định
chế cũng như những quy ước của văn học. Phần khác,
giải cấu trúc đã tác động mạnh vào giới phê bình vì
tính chất đa phương và cường độ mãnh liệt trong sự
tấn công vào những nền tảng được xem là căn bản vững
chắc nhất của tri thức luận Phương Tây (Western epistemology):
Khoa học và tri thức con người. Giải cấu trúc tấn công
trực diện vào thành trì của nền tảng triết lý này bằng
cách tranh luận rằng tri thức con người không có khả năng
và không thể có khả năng tìm đến sự thật tuyệt đối
(vì không bao giờ có một sự thật khách quan hằng hữu
và bất biến tồn tại trong vũ trụ) - sự thật phát hiện
dưới ánh sáng khoa học, một biểu hiện của tri thức,
đơn giản chỉ là những cảm nhận chủ quan và rất tương
đối. Sau cùng, giải cấu trúc lật đổ quan niệm
cấu trúc ngôn ngữ của cấu trúc luận (5*) khi phản
bác rằng, ngôn ngữ hoạt động theo một cách thức vô
cùng tinh vi và đôi khi ở trong tình trạng mâu thuẫn, chứ
không tồn tại như những khuôn mẫu cấu trúc hằng định,
vì vậy sẽ không có một cấu trúc văn bản nào bền vững
với thời gian; thêm vào đó, tính chất năng động của
thực tiễn trong ngôn ngữ sẽ luôn luôn vượt qua mọi hiểu
biết của chúng ta, ngôn ngữ trượt đi trong một mạng
lưới chằng chịt và sự phi tâm hóa (decenteralization) sẽ
làm cho chúng chuyển dịch không ngừng nghỉ trong hệ thống
liên văn bản.
(5*) Cấu trúc luận
(Chủ nghĩa cấu trúc): Trường phái
này có cội nguồn từ ngôn ngữ học Saussure (5**),
được đề cập trong trước tác của chủ nghĩa hình thức
Nga với Jakobson, của Bakhtin, phát triển với trường
phái ngữ học Praha và trở thành trào lưu ở Pháp từ những
năm 60 với các tên tuổi như Claude Levi - Strauss, R. Barthes,
Tz. Todorov… Nhà khoa học Thuỵ sĩ xem ngôn ngữ là một
hệ thống và chỉ ra phương thức cấu trúc của hệ thống
đó gồm quan hệ giữa trục kết hợp và trục lựa chọn
(liên tưởng), quan hệ giữ biểu hiện bề mặt (lời nói)
và cấu trúc bề sâu (ngôn ngữ ), ông đặt ngôn ngữ trong
một môn học lớn hơn là kí
hiệu học, trong đó mỗi kí hiệu là sự thống nhất
giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt theo nguyên
tắc võ đoán, ý nghĩa biểu hiện qua đối lập của các
kí hiệu, đối lập ngôn ngữ và lời nói, đối lập đồng
đại và lịch đại. Tư tưởng cấu trúc của Saussure dấy
lên trào lưu cấu trúc chủ nghĩa trong văn học. Thực
ra trong sách của Saussure không có từ “cấu trúc”, chỉ
có từ hệ thống. Từ cấu trúc có lẽ do Jakobson
đưa ra. Cấu trúc có nguồn gốc Latin, “structum”
nghĩa là trải qua tập họp và chỉnh lí, tạo thành một
chỉnh thể có tổ chức. Nếu hệ thống (system) là cái
toàn thể do các thực thể liên quan kết hợp với nhau mà
thành thì cấu trúc chỉ là những quan hệ ổn định, bất
biến ở trong đó, cấu trúc phụ thuộc vào hệ thống.
Trong lí thuyết ngôn ngữ cấu trúc chỉ là các quan hệ
bất biến để tạo thành giao tiếp. Thuật ngữ “chủ
nghĩa cấu trúc” do Jakobson đặt ra vào năm
1929 tại Praha. Sau này J. Piajet viết sách Chủ nghĩa cấu
trúc, khẳng định cấu trúc có tính hệ thống, tính
chuyển đổi và tính tự điều chỉnh. Từ nguyên lí ngôn
ngữ là hệ thống của những khu biệt, người ta đi tìm
hệ thống khu biệt của văn học. Từ nguyên lí cơ sở
của ý nghĩa là khu biệt, người ta đi tìm hệ thống các
đối lập để giải mã văn bản. Các phương pháp phân
đoạn, đối lập, thay thế, lập mô hình được sử dung
phổ biến. Ngôn ngữ học Saussure
đối lập phương thức nghiên cứu đồng đại với phương
thức nghiên cứu thực chứng lịch đại của ngữ học
thế kỉ XIX, dẫn đến sự từ chối quan điểm lịch sử,
từ chối chủ thể, từ chối khoa học nhân văn truyền
thống tạo thành một cuộc cách mạng về hệ hình trong
khoa học xã hội và nhân văn. Tuy nhiên, trong nghiên cứu
cụ thể, các nhà cấu trúc chủ nghĩa Praha kết hợp cấu
trúc với quan điểm mĩ học, chủ trương chống tự động
hóa, coi đó là cơ chế tự phát triển của văn học, quan
tâm bối cảnh lịch sử. Có thể do nhạy cảm khoa học,
các nhà cấu trúc Pháp như Todorov, Greimas, Brémon… đều
từ chối tên gọi chủ nghĩa cấu trúc, không gọi mình
là nhà cấu trúc chủ nghĩa và thực tế nghiên cứu của
họ chuyển dần sang hậu cấu trúc (mở).
Jean Piaget trong
sách Chủ nghĩa cấu trúc (Le structuralisme, Paris, 1979)
cho rằng đặc điểm chung của chủ nghĩa cấu trúc là nghiên
cứu nội tại, lập thành công thức để ứng dụng. Một
cấu trúc gồm 3 yếu tố: tính chỉnh thể, có quy tắc chuyển
đổi, có năng lực tự điều chỉnh. Chủ nghĩa cấu trúc
yêu cầu phá bỏ nghiên cứu nguyên tử luận, bắt đầu
nghiên cứu từ chỉnh thể. Nghiên cứu tính chỉnh thể,
hệ thống, toàn bộ tập hợp đều gọi là nghiên cứu
cấu trúc.
(5**) Ferdinan de Saussure
(1857 - 1913) vốn là nhà ngữ học Thuỵ Sĩ sinh thời ít
trước tác và ít người biết, sau khi ông qua đời, có
hai người bạn dựa vào bài giảng của ông mà sinh viên
ghi được chỉnh lí thành Giáo trình ngôn ngữ học
đại cương, xuất bản lần đầu năm 1916. Đến
năm 1955 tái bản 5 lần nhưng tại Pháp không được quan
tâm. Ông được nhà khoa học Nga R. Jakobson
vận dụng đạt thành tựu về âm vị học.
(6)
Cái chết
của tác giả:
Roland Barthes (Phan Luân dịch), Tạp chí Nghiên cứu Văn
học.
(*) Thuật ngữ “thi
pháp học”(poétique, poetics) có nguồn gốc từ tiếng
Hi Lạp “Poietike”, chỉ một lĩnh vực tri thức về
các quy tắc chuyên ngành sáng tác nghệ thuật, phân loại
về thể loại nghệ thuật, thể hiện tập trung trong công
trình Poetica của Aristote
(384 - 322). Khái niệm Poetica của Aristote được
Phan Ngọc dịch là Nghệ thuật thơ
ca xuất bản năm 1964, đây là bản dịch chuẩn đầu
tiên ở Việt Nam. Có người cho rằng Poetica
dịch là Nghệ thuật thơ
ca, Bàn về nghệ thuật thơ ca, là không
đúng, bởi vì xét về thực chất trước tác của Aristote
không chỉ bàn về thơ ca mà còn bàn về sử thi, bi kịch.
Các dịch giả Trung Quốc dịch là “Thi học”, với cách
hiểu đó là toàn bộ lí luận văn học, nghiên cứu văn
học. Đúng hơn có thể nói thi học là
tiền thân của lý luận văn học. Khái niệm “thi
học” còn được hiểu theo nghĩa hẹp truyền thống:
học vấn, tri thức về thơ ca, “Cái học về làm thơ và
đọc thơ”. Cách hiểu như vậy không phù hợp với nội
hàm của thi pháp học hiện đại, nên có người dịch
Poetica là “Thi pháp học”. Thi pháp học
của Aristote đã có ảnh hưởng tới lí luận văn học hàng
nghìn năm, khái niệm Thi pháp học của Aristote được
nhiều người dùng lại như Tasso với Discorsi
dell’arte poetica, Thi pháp học của Scaliger,
Thi pháp học của Boileau L’art poétique, rồi tiếp
sau là Lessing, Herder, Humbold, V. Hugo, Muller Freielffel, Potebnia,
A. Veselovski…
(**) Jacques Derrida
(1930-2007): Triết gia hậu hiện đại Pháp, thành lập và
là thủ lãnh của thuyết giải cấu trúc (Deconstruction).
Sinh tại Algeria, năm 19 tuổi, ông sang Pháp học triết tại
trường Ecole Normale Supérieure của Paris, chuyên nghiên cứu
hai triết gia Ðức là Husserl và Heidegger. Năm 1956, ông được
học bổng du học Ðại học Harvard; bốn năm sau, về dạy
triết tại Ðại học Sorbonne. Từ năm 1985, ông dạy môn
khoa học xã hội tại Ecole des Hautes Etudes. Từ thập niên
1990, những công trình của Derrida gợi được sự chú ý
trong những nhà phê bình văn học và phê bình lý thuyết
trong phần thế giới nói tiếng Anh. Năm 1992, Ðại học
Cambridge trao ông văn bằng danh dự. Sự việc ấy khích động
cuộc tranh luận công khai giữa những người ủng hộ và
những người chống đối ông. Và có lẽ sự đối lập
rõ nét của hai phía từng đọc tác phẩm Derrida sẽ không
bao giờ chấm dứt. Tính tới năm 1999, đã có 400 cuốn sách
lấy quan điểm mới mẻ của Derrida làm đề tài nghiên
cứu, 500 sinh viên Anh Mỹ lấy ông làm đề tài luận án
tiến sĩ và hơn 14.000 bài báo có nhắc tới tên ông. Derrida
nổi danh vì công trình của ông liên quan tới tư tưởng
và ngôn ngữ với những thẩm tra đùa giỡn bên lề văn
bản triết học và văn học. Ông tấn công vào cái mà ông
gọi là duy tập trung ngôn từ (logoscentrism) của triết học
phương Tây. Ông xem lý trí bị chế ngự bởi siêu hình
học từng thời kỳ, trong khi thật ra lập luận thì chỉ
để mà lập luận.
Khái niệm giải cấu
trúc (Déconstrcution) được ông trình bày lần đầu
trong Lời dẫn nhập cho bản dịch của ông cuốn
Origine de Geometrie (Nguồn gốc hình học) của Husserl.
Với thuyết giải cấu trúc, câu nói thời danh của
Derrida là “Không có gì
ngoài văn bản”. Phê bình của Derrida về những
gì ngôn ngữ chứa đựng và tính chất khách quan của các
cấu trúc được đặt cơ sở trên trường phái phê bình
có tên là giải cấu trúc. Ý tưởng thì không thể
tách rời khỏi phương cách diễn tả tuy ngôn ngữ dù cố
diễn đạt tới mấy đi nữa, cũng không hoàn toàn nêu bật
được ý nghĩa. Thế nên theo Derrida, độc giả nên nhìn
vào cách thức văn bản được đặt liền nhau - gọi là
liên văn bản - để làm bộc lộ những ý nghĩa ẩn
giấu và những giả định của tác giả. Tuy có thể ta
không xác định được ý nghĩa, nhưng vẫn có thể vạch
trần những nơi ẩn náu các mâu thuẫn của người tự
cho mình là lý trí và nhất thể, để phá hủy cái gọi
là mạch lạc trong luận cứ của họ. Trong hàng chục tác
phẩm của Derrida, các cuốn gây được ảnh hưởng lớn
có L’écriture et la difference (Văn bản và khác biệt,
1967); Ba cuốn giản yếu La voix et la phenomène (Lời
nói và hiện tượng, 19767); Marge de la philosophie (Bản
lề triết học, 1972), v.v… Trong đó L'écriture et la différence
là tác phẩm được coi là quan trọng nhất.. Qua những tác
phẩm trên, từ những văn bản triết lý cổ điển Âu Châu,
ông muốn đề nghị một tư tưởng chủ đạo : "Déconstrcution".
Năm 1966, Jacques Derrida
từ Pháp qua thăm Mỹ. Diễn thuyết của Derrida về lí luận giải
cấu trúc chủ nghĩa chống Logos trung tâm luận của ông gây
chấn động lớn trong giới học giả Mỹ. Theo các nhà nghiên
cứu thì Ý niệm “Déconstruction" không
phải một triết thuyết, một isme, một duy nọ duy kia, một
hệ thống tư tưởng, hoặc một phương pháp. Gọi nó là
một triết thuyết là phản lại tinh thần của tư tưởng
J. Derrida luôn luôn chống lại những cơ chế, những chủ
thuyết hoàn chỉnh, những truyền thống tư tưởng từ trước
đến nay. Chính Derrida trong một lá thư gửi một người
bạn Nhật Bản, vào năm 1985 đã phủ nhận dứt khoát tất
cả mọi tham vọng muốn đi đến một định nghĩa về từ
"déconstruction". Ngay cả khi muốn định nghĩa
từ đó thì tự nó đã hàm chứa ý niệm “déconstruction”
rồi. Phải chăng đó là một thứ biện chứng phủ định,
hay phủ định hàm chứa phủ định. Cho nên, nói cho cùng
chỉ có thể nói về "déconstruction" là một tư
tuởng khác với những tư tưởng khác, hay chống lại
những tư tưởng khác. Nó chống lại thuyết cấu trúc
của Claude Lévy- Strauss vốn rất thịnh hành ở nước
Pháp. Nó là thứ hậu cấu trúc, hậu hiện đại ( Post-structuralisme
và Post-modernisme ). Nó giải thể để tái tạo lại, nó
đặt lại không ngừng những điều đã được nhìn nhận.
Tư tưởng của ông vì thế đã làm lung lay, đã xô đẩy
những nguyên tắc, những định đề trong triết lý cổ
điển Tây Phương. Chuyển ngữ “khái niệm” Desconstruction
sang tiếng Việt là một cuộc tranh cãi kéo dài và có rất
nhiều cách dịch như: “giải cấu luận”, “giải
cấu”, “Hủy cấu trúc”, “giải kiến tạo”, “giải
cấu trúc”, “giải giới kiến tạo”, “Hủy tạo”,
v.v…
Những người ủng hộ thì coi tư tưởng của Derrida như
một thứ giải phóng tâm thức con người ra khỏi những
trì trệ, ngưng đọng, tiền giả định cứng nhắc của
ngôn ngữ, của hệ tư duy, của lịch sử, của tôn giáo
chính trị, của những thảm họa mà lịch sử đã để
lại của tội ác mà cả thế giới đang được " toàn
cầu hóa" hiện nay. Nhưng những kẻ cảm thấy bị xô
ngã trong những định kiến của mình thì tố cáo ông như
một thứ triết gia " hư vô chủ nghĩa" , hoặc bi
quan yếm thế có tính phá đổ triệt để. Sự ngộ nhận
đó đã kéo dài suốt hơn một phần tư thế kỷ mà chính
J.Derridan cho rằng không dễ gì cải sửa được những
ngộ nhận đó về tư tưởng của ông.
___________________________________________
Sài Gòn, cuối năm 2010
© Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ SàiGòn ngày 06.01.2011.
. Tải đăng lại xin vui lòng ghi rõ nguồn Newvietart.com
TRANG TIỂU SỬ & TÁC PHẨM CỦA ĐỖ NGỌC THẠCH
TRỞ VỀ TRANG BIÊN LUẬN TRƯỚC
TRANG BIÊN LUẬN TIẾP THEO
Từ giữa Thế kỷ 20,
công việc nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học theo tinh
thần Thi pháp học là xu hướng chung trên phạm vi toàn thế
giới. Ở Việt Nam, với chủ trương hòa nhập thế giới,
từ sau cao trào Đổi mới 1986, đến nay chúng ta đã có
nhiều điều kiện tốt để thực hiện điều này. Chúng
ta đã có một đội ngũ các nhà Thi pháp học khá đông
đảo. Việc tiếp cận và ứng dụng quan điểm Thi pháp
học trong nghiên cứu, lý luận, phê bình văn học ở VN
đã có bề dày hơn 20 năm, trùng khớp với thời kỳ đầu
của cao trào “Đổi mới” trên bình diện toàn xã hội
nói chung và trong văn học nói riêng. Sách giáo khoa Ngữ
văn hiện hành và các công trình nghiên cứu chuyên biệt
chứa đựng rất nhiều tri thức về Thi pháp học. Tuy nhiên,
cách hiểu về Thi pháp học chưa thống nhất và việc vận
dụng Thi pháp học vào nghiên cứu, phê bình văn học còn
có nhiều sự máy móc, thiên lệch, phiến diện như quá
chú trọng phân tích hình thức nghệ thuật của tác phẩm
văn học. Đọc các bài viết về Thi pháp học, ta dễ nhận
thấy các nhà Thi pháp học đều khẳng định: Nghiên cứu,
phê bình theo hướng thi pháp học nghĩa là nghiêng về phân
tích hình thức nghệ thuật tác phẩm bởi nội dung trong
tác phẩm phải được suy ra từ hình thức, đó là “hình
thức mang tính nội dung”. Ta có thể thấy, các nhà Thi
pháp học, từ nhẹ đến nặng đều phê phán và đối lập
với xu hướng nghiên cứu, phê bình trước đây là thô
thiển, là “xã hội học dung tục”, chỉ đề cao “tính
hiện thực”, chú trọng phân tích nội dung của tác phẩm
văn học.
Nói cách khác, từ khi
có “vũ khí Thi pháp học”, công tác nghiên cứu, phê bình
văn học như là đang chuyển dịch về chủ nghĩa hình thức:
khi thẩm định một tác phẩm văn học, người ta quan tâm
trước nhất đến hình thức nghệ thuật của tác phẩm
mà chưa xem xét kỹ nội dung của nó là gì (vấn đề mà
nó đề cập có phải là vấn đề trọng tâm của thời
đại hay không, hình tượng nhân vật của tác phẩm có
phải là con người thời đại hay không, v.v…). Nói cụ
thể hơn: nếu như trước đây, vấn đề mà tác phẩm đề
cập phải là những vấn đề “quốc gia trọng đại”
thì bây giờ là những vấn đề rất bình thường, rất
“đời” chẳng hạn như khát khao tình dục, ngoại tình,
đồng tính luyến ái, v.v…; nếu như trước đây, nhân
vật của tác phẩm phải là những con người thời đại
luôn sống vì nghĩa lớn, cao hơn là những anh hùng thời
đại với những hành động anh hùng làm biến cải xã hội,
thì bây giờ nhân vật của tác phẩm là những “con người
bé mọn” với những khát khao bản năng sinh tồn và lấy
đó làm lẽ sống… Nghiêm túc mà nói thì khá nhiều những
tác phẩm của văn học VN hiện đại được viết theo trào
lưu “hậu hiện đại” mà thực ra chỉ là sự tổng hợp
các thủ pháp nghệ thuật của những trào lưu văn học
ở phương Tây đầu thế kỷ 20 như chủ nghĩa đa đa, hiện
sinh, văn học phi lý, v.v…
Như vậy, vấn đề đặt
ra là: Thi pháp học là gì và việc vận dụng thi pháp học
vào nghiên cứu, phê bình văn học sẽ phải như thế nào
để nó tác động tích cực đến sáng tác? Vì thế, bài
viết nghiêng về tính “Tổng thuật” này sẽ có ba nội
dung chính là nhìn lại lịch sử Thi pháp học; về những
nội dung cơ bản của Thi pháp học và cuối cùng là
những “thành tựu”, “đóng góp” cùng những “hạn
chế” của nó, cũng tức là nhận diện lại Thi pháp học.
Nhìn vào đời sống
văn học từ sau 1975, nhất là từ sau cao trào “Đổi mới”
(1986) đến nay, chúng ta có thể thấy rằng Thi pháp học
không phải là hướng nghiên cứu, phê bình văn học
duy nhất, nhưng phải thừa nhận nó là hiện tượng nổi
bật nhất. Quả là như thế, nghiên cứu, phê bình văn
học được dán nhãn mác “Thi pháp học” đã trở thành
“mốt thời thượng”, Thi pháp học trở thành “Miền
đất hứa” nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học trẻ
… Vì thế, việc “nhận diện” lại Thi pháp học luôn
là vấn đề cần thiết.
Khái niệm “Thi pháp
học” đã xuất hiện ở Hy Lạp từ thời cổ đại
với tác phẩm Poetica (Nghệ thuật thơ ca)
(*) của Aristote. Nhưng Thi pháp học với tư cách là một
bộ môn khoa học, một phương pháp nghiên cứu, phê bình
tác phẩm văn học dựa trên lý thuyết cấu trúc luận
(**) (Thi pháp học là bộ phận quan trọng nhất trong khoa
nghiên cứu văn học. Nó nghiên cứu cấu trúc tác phẩm
và những hợp thể của các cấu trúc đó: các tác phẩm
của một nhà văn, các khuynh hướng văn học, các thời
đại văn học) thì mới hình thành vào đầu thế
kỷ XX ở Nga rồi dịch chuyển sang Âu - Mỹ và phổ biến
khắp thế giới. Nói cách khác, Thi pháp học là hệ quả
của lý thuyết cấu trúc luận chứ không phải đã có từ
thời Aristote với tác phẩm “Nghệ thuật thơ ca”.
Hiện nay, có nhiều cách
hiểu về Thi pháp học. Có thể hiểu, thi pháp học là cách
thức phân tích tác phẩm bám vào văn bản là chính, không
chú trọng đến những vấn đề nằm ngoài văn bản như:
tiểu sử nhà văn, hoàn cảnh sáng tác, nguyên mẫu nhân
vật, giá trị hiện thực, tác dụng xã hội… Thi pháp
học chỉ chú ý đến những yếu tố hình thức tác phẩm
như: hình tượng nhân vật - không gian - thời gian, kết
cấu - cốt truyện - điểm nhìn, ngôn ngữ, thể loại…
Nội dung trong tác phẩm phải được suy ra từ hình thức,
đó là “hình thức mang tính nội dung”. Phương pháp chủ
yếu của Thi pháp học là phương pháp hình thức. Chúng
ta hiểu, “Phương pháp hình thức là phương pháp phân tích
các khía cạnh hình thức của tác phẩm văn học nghệ thuật
để rút ra ý nghĩa thẩm mỹ của nó”. Nghiên cứu, phê
bình theo hướng thi pháp học nghĩa là nghiêng về phân tích
hình thức nghệ thuật tác phẩm, nó đối lập với lý
thuyết “Phản ánh luận” trước đây: nội dung quyết
định hình thức.
Thi pháp học ở Nga xuất
hiện rải rác từ cuối thế kỉ XIX (1), và thực sự
bùng phát từ đầu thế kỉ XX với chủ nghĩa hình thức
Nga, sau đó nó bị trấn áp để nhường chỗ cho nghiên
cứu xã hội học mác-xít. Chỉ từ giữa những năm 50 trở
đi, theo Kozhinov, mới có thể nói tới
“một thời kỳ mới của sự phát triển thi học”.
Năm 1968, cuốn “Khoa nghiên cứu văn học Xô-viết sau
50 năm”, có một bài điểm chung về những vấn đề
lý luận văn học và thi học.
Phần 1, do Kiseleva viết, điểm qua sự phát triển các quan
niệm về phương pháp, phong cách, khuynh hướng, thế giới
quan. Phần 2 do Kozhinov viết, bàn riêng về thi
học (toàn bộ khoa học nghiên cứu thi pháp), trong đó nói
về vị trí và vai trò đặc biệt của M. Bakhtin (2).
Năm 1929, M. Bakhtin cho xuất bản cuốn
“Mấy vấn đề sáng tác Dostoievki”.
Cuốn sách ra đời được nhiều người đánh giá rất cao,
coi đây là một cái mốc quan trọng trong việc nghiên cứu
về Dostoievski. Bởi vì, trong khi những người khác chỉ
có những nhận xét tản mạn về Dostoievki thì Bakhtin cho
rằng một trong những nguyên tắc chỉ đạo sáng tác của
nhà văn này là nguyên tắc
đối thoại. Đối thoại về tư tưởng - những cuộc
nói chuyện triền miên giữa các nhân vật và trong từng
nhân vật, thậm chí giữa tác giả và nhân vật, trong đó,
các tư tưởng nảy sinh, hình thành, tự tìm cách khẳng
định rồi lại tiếp tục thay đổi. Đối thoại về hình
thức thể loại - hình thức tiểu thuyết mà tác giả sử
dụng là có tính đa thanh. Đối thoại trong ngôn ngữ v.v...
Nói cách khác, Bakhtin đã tìm được những nguyên tắc chỉ
đạo tác giả trong việc tổ chức cả nội dung lẫn hình
thức tác phẩm.
Những vấn đề về Dostoievki đến Bakhtin chưa kết thúc.
Giới nghiên cứu văn học Nga thời Xô-viết còn nhiều lần
bàn cãi chung quanh tác giả Dostoievki, trong đó quan trọng
nhất là tìm xem cơ sở toàn bộ sáng tác của nhà
văn này là gì. Có điều, trong khi tranh cãi với Bakhtin,
mọi người đều có ý hướng muốn tìm ra những nguyên
tắc chi phối toàn bộ sáng tác của một tác giả, tức
những nguyên tắc quán xuyến cả các yếu tố hình thức
lẫn nội dung tác phẩm. Và
tên gọi của nó là gì?
Cuối cùng, cũng lại là ý tưởng của Bakhtin:
là trở lại với khái niệm
“Thi pháp” có từ
thời Aristot nhưng đã bị các nhà nghiên cứu xô-viết quên
lãng. Vì thế, khi tái bản vào năm 1963, cuốn
“Mấy vấn đề sáng tác Dostoievki” của Bakhtin mang
cái tên mới: Mấy vấn đề thi pháp Dostoievki.
Những năm 70, 80,
thi pháp học lịch sử được đề xướng rầm rộ.
Năm 1976, trong sách Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực,
con người, rồi tiếp theo, năm 1983, Khrapchenco
tổng kết thi pháp học lịch sử như là khuynh hướng
nổi bật của nghiên cứu văn học Liên Xô từ năm 1959
cho đến lúc ấy với nhiều tên tuổi lừng danh. Nhiều
tác phẩm của các nhà hình thức chủ nghĩa Nga được
in lại, các công trình của Bakhtin được chỉnh lí
xuất bản. Một số công trình thi pháp
học cấu trúc cũng được xuất bản. Các tạp chí nghiên
cứu văn học thường có mục “thi pháp học” bên cạnh
mục “phong cách học”. Đó là hướng nghiên cứu xuất
hiện như là phản ứng lại hướng nghiên cứu xã hội
học độc tôn một thời.
Về đối tượng cụ thể,
việc nghiên cứu thi pháp sau này không chỉ bó hẹp trong
khu vực mà nó thành công ngay từ đầu và có thể cố thủ
rất lâu là văn học dân gian (với các công trình
Propp và tiếp theo là Meletinski), mà đã mở rộng sang các
khu vực khác, từ văn học cổ, đến các tác giả thuộc
văn học hiện đại.
Về quan niệm, trong khi vẫn coi trọng việc nghiên cứu
ngôn ngữ nghệ thuật (tiêu biểu là trường phái của viện
sĩ Vinogradov), bản thân thi pháp lúc này được hiểu rộng
rãi hơn. Nó nghiên cứu cái “ngữ pháp của sự sáng tạo”
ở mọi cấp độ của cấu trúc văn học, từ sự vận
dụng các phương tiện miêu tả, sự vận dụng thể loại,
cho đến sự hình thành các hiện tượng văn học như một
chỉnh thể nói chung. Đây chính là lĩnh vực mà giới nghiên
cứu văn học xô-viết gặt hái được nhiều thành tựu
hơn cả.
Ở Pháp, thi pháp học
bắt đầu được nhà thơ P. Valéry nói đến
trong chuyên đề giảng ở Viện Hàn Lâm Pháp năm 1935, nhưng
nó thực sự thu hút với sự bùng phát của chủ nghĩa
cấu trúc những năm 60 do ảnh hưởng của việc giới
thiệu thi pháp học Nga đầu thế kỉ. Tuy nhiên khái niệm
thi pháp học chưa rõ ràng và không nhất quán. Theo trình
bày của Jean Yves Tadié trong sách La critique litterature
au XXème siècle (Phê bình văn học thế kỉ XX) ,
thi pháp học được hiểu là một hướng nghiên cứu phân
biệt với các trường phái Phê bình văn học Đức, Phê
bình ý thức chủ thể, Phê bình ý tượng khách thể, Phê
bình phân tâm học, Phê bình xã hội học, Phê bình ngôn
ngữ học, Kí hiệu học văn học, Phê bình cội nguồn.
Bản thân thi pháp học ở Pháp cũng có nhiều cách hiểu
khác nhau, hoặc thiên về nghiên cứu thi pháp thể loại
như văn xuôi, thi ca, kịch, hoặc theo một lí luận nào đó
như kí hiệu học. Một số nhà nghiên cứu khác thì
cho rằng thi pháp học bao gồm hầu như toàn bộ lí luận
văn học, cả xã hội học, phân tâm học, cả phong cách
học và tu từ học. Một cách hiểu thứ hai bắt nguồn
từ các công trình phê bình phong cách học phương Tây và
thi pháp học lịch sử Nga, ở đó mục tiêu chủ yếu là
khám phá các hệ thống thi pháp cụ thể của các
tác phẩm, tác giả, thể loại, thời đại văn học. Cách
hiểu này đòi hỏi nghiên cứu các hiện tượng văn học
như là những hệ thống toàn vẹn.
ở Việt Nam, từ
những năm 30 cho đến trước CM /Tám 1945, thi pháp
chỉ được nhắc đến lẻ tẻ trong một số công trình
phê bình văn học mà chưa phải là một phương pháp luận
của một trào lưu, một xu hướng thẩm mỹ. Từ 1945 đến
1975, nói chung các nhà lí luận và sáng tác văn học cách
mạng dường như chỉ quan tâm nội dung phản ánh hiện thực
mà ít chú ý đến phương diện thi pháp, mặc dù đôi lúc
có quan tâm đến phong cách, bút pháp sáng tác của nhà văn.
Với quan niệm phản ánh hiện thực được hiểu nhiều
khi thô thiển, giản đơn và phương pháp hiện thực chủ
nghĩa không cho phép người ta đi sâu vào các vấn đề thi
pháp bởi nếu đi sâu vào các vấn đề thi pháp sẽ bị
gán tội “chủ nghĩa hình thức” hoặc “nghệ thuật
vị nghệ thuật”. Ở miền Nam trong vùng kiểm soát của
chính quyền cũ, tuy có điều kiện giới thiệu về lí thuyết
cấu trúc song chưa nêu vấn đề nghiên cứu thi pháp văn
học. Đã có một số công trình lí luận, nghiên cứu của
các nhà nghiên cứu, các giáo sư bậc đại học (3)
nhưng còn tản mạn, phân tán và về cơ bản, thi pháp học
vẫn chỉ được quan niệm như là phép tắc làm thơ, kiến
thức về thi ca. Việc nghiên cứu, phê bình văn học về
cơ bản vẫn theo truyền thống cũ.
Từ sau 1975, ở Việt
Nam, ảnh hưởng của Liên Xô cũ (quê hương của phương
pháp hiện thực XHCN - phương pháp chính thống và duy nhất
cả trong lý luận và sáng tác của văn học VN hiện đại)
vẫn là chủ yếu bởi tất cả các lý thuyết về khoa học
nhân văn phương Tây vẫn bị coi là “quan điểm của chủ
nghĩa tư bản” - đều bị phê phán và không cho “nhập
cảnh”. Đầu những năm 1980 một số nhà nghiên cứu văn
học như Phạm Vĩnh Cư, Duy Lập (Trường Viết Văn Nguyễn
Du), Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên Ân (NXB Tác phẩm Mới Hội
Nhà văn VN), v.v…đã giới thiệu thi pháp học Liên Xô vào
Việt Nam, dịch một số công trình của Ba khtin, Khrapchenco…
trong đó có phần về thi pháp học. Đồng thời, chuyên
đề thi pháp học được Trần Đình Sử mở tại
ĐH Sư phạm Hà Nội, một số cuộc Hội thảo chuyên đề
về Thi Pháp học đã được tổ chức tại Hà Nội… Từ
đó nhu cầu tìm hiểu thi pháp học trở nên sôi động
trong giới nghiên cứu và giảng dạy văn học, nhiều người
xem đó là cách để tạo nên sự đổi mới trong nghiên
cứu, phê bình văn học. Bên cạnh đó, việc giới thiệu
các lý thuyết, trường phái nghiên cứu của phương Tây
cũng được thực hiện, từ khi có sự “cởi trói”, “mở
cửa” và nhất là phong trào “Ðổi mới”, từ năm 1986.
Ðến cuối những năm 1990, Thi pháp học đã
được Trần Đình Sử viết thành giáo trình đầu tiên
ở bậc Đại học, cao đẳng. Trong không khí đó, nhiều
công trình vận dụng thi pháp học vào nghiên cứu,
phê bình văn học lần lượt xuất hiện, tạo thành phong
trào chiếm ưu thế, một khuynh hướng nghiên cứu, phê bình
“thời thượng”. Trong số những người đi tiên phong
đáng chú ý là các tác giả chuyên ngành ngôn ngữ học
như Phan Ngọc (với các công trình nghiên cứu về
Truyện Kiều (1985) và về thơ Đường (1990), thơ song
thất lục bát, cách đọc văn học theo ngôn ngữ học);
Nguyễn Phan Cảnh [(với cuốn Ngôn ngữ thơ,
vừa có tính lí thuyết vừa có tính phổ cập, đề cập
nhiều vấn đề của thơ. Đây là công trình đầu tiên
ở VN viết về đặc trưng thi pháp của ngôn ngữ thơ theo
quan điểm của chủ nghĩa cấu trúc thuộc trường phái
R. Jakobson (4)]; Nguyễn Tài Cẩn với
hai công trình: Tìm hiểu kĩ xảo hồi văn liên hoàn
trong bài Vũ trung sơn thủy của Thiệu Trị
(tìm cách đọc và khả năng đọc bài thơ liên hoàn viết
dưới hình thức bát quái, một hình thức thơ độc đáo
thời xưa) và Ảnh hưởng Hán văn Lí
Trần qua thơ và ngôn ngữ thơ
Nguyễn Trung Ngạn (nghiên cứu về cách sử dụng chữ
Hán trong văn thơ của người Việt qua trường hợp Nguyễn
Trung Ngạn). Đó là các nhà Ngôn ngữ học.
Còn các nhà nghiên cứu, phê
bình văn học đi vào thi pháp học khá đông đảo và
cũng đạt được những kết quả bước đầu rất đáng
chú ý: Hoàng Trinh, Bùi Công Hùng, Nguyễn Kim
Đính, Đỗ Đức Hiểu, v.v… Danh sách đội ngũ đông
đảo này khá dài và có đủ các thế hệ, các vùng miền
(xin xem thêm bài viết có sự liệt kê khá đầy đủ của
TS Phạm Ngọc Hiền:
Lược
Sử Thi Pháp Học Việt Nam).
Khuynh hướng nghiên cứu,
phê bình văn học theo tinh thần Thi pháp học thu hút
đông đảo giới nghiên cứu, phê bình tham gia quả là một
“hiện tượng”
của đời sống văn học
VN, nó chứng tỏ sự cáo chung của lối nghiên cứu văn
học xã hội học dung tục, thô thiển ngự trị suốt một
thời gian dài từ 1945 cho đến những năm 1980. Nhìn tổng
thể, ta có thể thấy thi pháp học ở Việt Nam có nguồn
gốc từ thi pháp học hiện đại trên thế giới. Có khuynh
hướng phong cách học ngôn ngữ, có khuynh hướng kí hiệu
học, có khuynh hướng phân tâm học, có khuynh hướng thi
pháp học xã hội, có hướng thi pháp học lịch sử, văn
hóa. Thi pháp học đã đem lại những phạm trù mới,
những đề tài mới và trên hết là cách nhìn mới cho nghiên
cứu - phê bình văn học, mở rộng các cánh cửa tiếp cận
văn bản - tác phẩm văn học bởi Thi pháp học là
lĩnh vực nghiên cứu có nhiều bộ phận, trường phái,
nhiều quan điểm và phương pháp khác nhau. Rõ ràng là Thi
pháp học có ảnh hưởng rất lớn trong ngành nghiên
cứu văn học hiện nay, nó ngày càng mang nội dung mới hơn,
rất đa dạng về quan niệm, phương pháp, đồng thời tự
nó cũng biến đổi nhanh chóng chưa từng thấy trong lịch
sử. Đó là sự phân nhánh đa dạng của Thi pháp học
thành các “Tiểu vương quốc Thi pháp”: Thi pháp miêu
tả, thi học lịch sử, v.v…Xét theo những nguyên tắc
phương pháp luận và những cảm hứng gợi ý cho việc nghiên
cứu thi pháp, người ta còn nói tới: thi học ngôn ngữ
học, thi học tâm lý học, thi học xã hội học, thi học
so sánh, v.v... Lại nữa, có thi học vĩ mô và thi học vi
mô…Rồi ta lại có Tự sự học là một nhánh mới
của thi pháp học nảy sinh trên nền tảng của
thi pháp học cấu trúc, có giá trị mở rộng chân trời
nghiên cứu thể loại tự sự, đặc biệt là văn xuôi,
tiểu thuyết. Tu từ học lại là sự tái sinh của
một lĩnh vực nghiên cứu có từ thời cổ đại, vận dụng
vào tiểu thuyết, nghiêng về nghiên cứu các yếu tố biểu
cảm của diễn ngôn.
Sang đầu thế kỉ XX vấn
đề ngôn ngữ, kí hiệu, văn bản, cấu trúc của văn học
được đặt lên hàng đầu, tạo thành khuynh hướng thi
pháp học ngôn ngữ nghệ thuật.
Lấy văn bản làm đối tượng nghiên cứu đã đổi mới
thi pháp học. Từ những năm 60 thế kỉ XX, khi văn
học từ thẩm mĩ chuyển mạnh sang tiêu dùng, từ hình thái
kinh điển chuyển sang hình thái văn hóa đại chúng, từ
ý thức hiện đại chuyển sang hậu hiện đại thì nghiên
cứu văn học từ bình diện ngôn ngữ chuyển sang văn
hóa học, nghiên cứu các vấn đề văn hóa. Đó
đang là hướng vận động của thi pháp học hiện
đại.
Việc đi tìm định nghĩa
về thi pháp học luôn được chú ý và là câu chuyện
không có hồi kết. Song, cho đến nay vẫn chưa có
một định nghĩa bao quát được hết nội hàm của khái
niệm “Thi pháp học”. Tuy nhiên, dù có nhiều định nghĩa
khác nhau nhưng vẫn có điểm chung ở một phạm vi nhất
định của bộ môn chuyên ngành này là nghiên cứu
hình thức và ngôn ngữ của văn học. Chẳng hạn như
một số định nghĩa đáng lưu ý sau: “Thi pháp học là
khoa học nghiên cứu thi ca (tức là văn học) như là một
nghệ thuật; “Thi pháp học là khoa học về cấu tạo của
tác phẩm văn học và hệ thống các phương tiện thẩm
mĩ được sử dụng trong đó”. Thi pháp học bao gồm
thi pháp học đại cương, nghiên cứu các phương
tiện và quy luật xây dựng bất cứ tác phẩm nào; Thi
pháp học miêu tả thực hiện sự miêu tả cấu trúc
của tác phẩm cụ thể của tác giả riêng biệt hoặc của
cả một thời kỳ; và thi pháp học lịch sử nghiên
cứu sự phát triển của các phương tiện nghệ thuật.
Trong cách hiểu rộng hơn, thi pháp học trùng với
lí luận văn học, khi hiểu hẹp thì trùng với nghiên
cứu ngôn ngữ thơ hay ngôn từ nghệ thuật.
Thi pháp học đại cương nghiên cứu các phương thức
có thể có trong việc thể hiện cấu tứ nghệ thuật của
nhà văn văn và các quy tắc kết hợp, các phương thức
phụ thuộc vào thể loại, loại hình văn học. Các phương
tiện nghệ thuật có thể được phân loại theo các cấp
độ khác nhau giữa cấu tứ nghệ thuật, coi như cấp độ
cao nhất và sự thể hiện cuối cùng của văn bản ngôn
từ. Thi pháp học miêu tả đặt mục đích tái hiện
con đường từ cấu tứ đến văn bản cuối cùng, qua đó
nhà nghiên cứu có thể hoàn toàn thâm nhập vào cấu tứ
của tác giả. Ở đây, các cấp độ và bộ phận của
tác phẩm được xem xét như một chỉnh thể. Thi pháp
học lịch sử nghiên cứu sự phát triển của các biện
pháp nghệ thuật riêng lẻ (định ngữ, ẩn dụ, vần,…);
nghiên cứu các phạm trù (thời gian nghệ thuật, không gian
nghệ thuật, các đối lập cơ bản), cũng như cả hệ thống
các thủ pháp hay phạm trù vốn có của những thời đại
văn học; Thi pháp học - khoa học về hệ thống các phương
tiện biểu hiện trong tác phẩm văn học.
Trong nghĩa rộng thi pháp học trùng với lí luận văn học,
trong nghĩa hẹp trùng với một trong các lĩnh vực của thi
pháp lí thuyết. Là lĩnh vực của lí luận văn học, thi
pháp học nghiên cứu đặc trưng của các loại hình, thể
loại văn học, các dòng và trào lưu, các phong cách, phương
pháp, nghiên cứu quy luật liên hệ nội tại và tuơng quan
các cấp độ của chỉnh thể nghệ thuật. Bởi vì tất
cả các phương tiện biểu hiện trong văn học suy đến
cùng đều quy về ngôn ngữ, vì thế có thể định nghĩa
thi pháp học như là khoa học nghiên cứu cách sử dụng
các phương tiện ngôn ngữ. Văn bản ngôn từ của tác phẩm
là hình thức tồn tại vật chất duy nhất của nội dung.
Mục đích của thi pháp học là chỉ ra và hệ thống hóa
các yếu tố của văn bản tham gia vào việc tạo thành ấn
tượng thẩm mĩ của tác phẩm. Thông thường người ta
phân biệt thi pháp học đại cương (hay lí thuyết), thi
pháp học bộ phận (miêu tả) và thi pháp học lịch sử
; Thi pháp học là khoa học về các hình thức,
các dạng thức, các phương tiện, phương thức tổ chức
tác phẩm sáng tác ngôn từ, về các kiểu cấu trúc và
các thể loại tác phẩm văn học. Nó muốn bao quát không
chỉ ngôn từ thơ, mà còn cả các khía cạnh khác nhau nhất
của tác phẩm văn học và sáng tác dân gian. Nhiệm vụ
của thi pháp học là nghiên cứu phương thức cấu tạo
của tác phẩm văn học. Đối tượng của thi pháp học
là các sáng tác có giá trị. Phương pháp nghiên cứu thi
pháp là tiến hành miêu tả, phân loại và giải thích các
hiện tượng được nghiên cứu”. Đối với R. Jakobson,
đối tượng của thi pháp học là “tính văn học”
và “các thủ pháp” tạo nên nó, phương pháp nghiên cứu
thi pháp học là phương pháp ngôn ngữ học (Thi pháp học
và ngôn ngữ học).
Các học giả Pháp, cho
rằng thi pháp học tức là lí luận văn học; thi pháp học
nghiên cứu các văn bản quá độ, khám phá cái tính liên
văn bản trong đó, tức là “tất cả những nhân tố khiến
cho văn bản ấy liên hệ với các văn bản khác”. Tz.
Todorov khẳng định thi pháp
học có nhiệm vụ xây dựng và nắm bắt các loại hình
đồng nhất và đa dạng trong tất cả tác phẩm văn học.
Tác phẩm cá biệt chỉ thể hiện các loại hình ấy, có
vị trí mẫu, chứ không phải là model cuối cùng của tác
phẩm (Jean-Yves Tadié: La critique litterature au XXème siècle).
Tz. Todorov phân biệt nghiên cứu thi pháp với việc giảng
văn, giải mã, phân tích ý nghĩa hay phê bình, đánh giá
tác phẩm văn học cụ thể theo phong cách báo chí hay tùy
bút, chân dung, bởi cách làm đó bao hàm yếu tố chủ quan
của người bình giảng, không phải khoa học. Ông cũng phân
biệt thi pháp học với nghiên cứu xã hội học, tâm lí
học, triết học, ngữ văn học, văn hóa học, bởi các
nghiên cứu này xóa nhòa ranh giới tác phẩm văn học với
các nhân tố ngoài văn học. Phương pháp chủ yếu của
thi pháp học là miêu tả cấu trúc của văn bản (diễn
ngôn) với các thành phần của chúng. (Poétique,1973).
Cuối cùng có rất nhiều tạp chí, từ điển, tập bình
luận lấy “thi pháp” làm nhan đề của mình, nội dung
càng phong phú, bác tạp.
Từ các định nghĩa trên,
ta thấy thi pháp học chủ yếu là một lĩnh vực nghiên
cứu về đặc trưng, tổ chức, các phương thức, phương
tiện, nguyên tắc làm nên giá trị thẩm mĩ của văn học
trong tính chỉnh thể của văn bản. Đó là lĩnh vực nghiên
cứu quy luật nội tại của tác phẩm, cấu tạo và phong
cách, nó phân biệt (chứ không đối lập) với các lĩnh
vực nghiên cứu khác. Thi pháp về thực chất là hệ
thống ngôn ngữ (kí hiệu) nghệ thuật, mang tính mở. Thi
pháp học bao gồm các bộ phận lí thuyết, miêu tả và
lịch sử, gồm cả phong cách học, và ngày nay bao gồm cả
tự sự học, tu từ học - mỗi bộ phận có đối tượng
riêng, nhưng đều không ra ngoài phạm vi nói trên. Xét về
cách tiếp cận còn có thể phân biệt thi pháp học
lịch sử, thi pháp học ngôn ngữ học (cấu trúc),
thi pháp học so sánh, thi pháp học xã
hội học, thi pháp học văn hóa. Nhiều nhà nghiên
cứu có xu hướng đồng nhất thi pháp học với lí
luận văn học, trong trường hợp đó, nên dùng thuật
ngữ “lí luận văn học” thay cho thi pháp học bởi
vì hàm ý của lí luận văn học rộng hơn thi pháp học.
Tuy nhiên người ta vẫn thích nói “thi pháp” để nhấn
mạnh tính chất nghiên cứu nội tại của nó. Tất cả
các trường phái nghiên cứu thi pháp học về cơ bản đều
thống nhất trong phạm vi và tính chất đó, mặc dù nguyên
tắc xuất phát có thể khác nhau. Mặc dù từ những năm
20 thế kỉ trước, M.Bakhtin đã phê phán chủ nghĩa
hình thức Nga, chỉ trích tính chất thiếu mĩ học và
triết học của nó, đề xướng thi pháp học xã hội
học, gắn với ý thức hệ, nhưng bản thân Bakhtin cũng
đánh giá cao chủ nghĩa hình thức và tự mình cũng không
ra ngoài phạm vi thi pháp ngôn ngữ văn học như là
khuynh hướng của thời đại. Viện sĩ Nga Averincev
ví thi pháp của văn học như
là ngữ pháp trong ngôn ngữ, cho đến nay đã có nhiều
lí thuyết và cách miêu tả ngữ pháp, nhưng không có một
lí thuyết duy nhầt miêu tả đầy đủ, trọn vẹn về ngữ
pháp của một ngôn ngữ cụ thể nào. Tình hình đó cũng
giống như thi pháp học.
Cùng thời gian đầu thế
kỉ XX, nổi lên trường phái “Phê
bình mới” Anh, Mĩ lấy văn bản làm đối tượng trung
tâm của nghiên cứu, khám phá tính văn học qua cấu trúc
và cơ chất (texture) của ngôn từ. Lấy văn bản làm bản
thể của văn học, phê phán hiểu lầm về ý đồ tác giả,
nghiên cứu các đặc tính của ngôn ngữ thơ như trương
lực, tính mơ hồ, đa nghĩa, tính nghịch lí, tính biểu
tượng, tính giả vờ (“lối nói ngược”, nghĩa rộng
hơn “mỉa mai”), vai trò của ngữ cảnh. Họ chủ trương
một cách đọc kĩ (close reading) đối với văn bản
để phát hiện các tính chất đó. Các phạm trù này giúp
người ta hiểu rõ hơn bản chất của ngôn ngữ văn học.
Wellek và Warren phát triển lí thuyết cấu trúc văn bản
và phân biệt nghiên cứu nội tại với nghiên cứu ngoại
tại.
ở Đức, cũng gần như
cùng thời với các trường phái hình thức ở Nga
và Anh, Mĩ, do chịu ảnh hưởng của triết học hiện
tượng học xuất hiện trường phái nghiên cứu thế
giới tinh thần và thế giới nghệ thuật của nhà văn biểu
hiện qua văn bản ngôn ngữ. Fredric Gundolf chủ trương phân
biệt cuộc sống kinh nghiệm thực tế của nhà văn với
cuộc sống trong tác phẩm nghệ thuật. E.R. Curtius căn cứ
vào ngôn ngữ mà nghiên cứu thế giới tinh thần của nhà
văn, phản đối lối nghiên cứu dựa vào các quy tắc để
đánh giá sáng tác. Eric Auerbach nghiên cứu phương thức
“mô phỏng” thế giới của các văn bản kinh điển mà
ông trích từng đoạn để phân tích, so sánh, chỉ ra cách
cảm nhận con người, không gian, thời gian, đồ vật.
Leo Spitzer được coi là tác giả nổi bật trong giới
nghiên cứu phong cách chủ trương đi tìm “thế giới bên
trong”, “cách cảm nhận thế giới” của nhà văn và
giải thích bằng hệ thống biểu hiện ngôn ngữ, nhưng
không loại trừ tác động của các nhân tố thời đại,
thực tại. Họ đã nhận thấy nghệ thuật là một thế
giới chủ quan của nghệ sĩ, phân biệt với thực tại
khách quan. Trường phái này cùng triết học hiện tượng
học đã ảnh hưởng đến trường phái Genève chủ trương
nghiên cứu ý thức nhà văn thể hiện trong tác phẩm. Họ
xem tác phẩm văn học như một thế giới thẩm mĩ đặc
thù. G. Poulet chủ trương đối tượng nghiên cứu
của văn học là ý thức của chủ thể nghệ thuật, và
để nghiên cứu ý thức đó ông sử dụng các phạm trù
của thế giới quan như thế giới, không gian, thời gian…
Cách tiếp cận này cho phép người ta khám phá các chiều
kích thi pháp, phong cách nghệ thuật ngay trong tác phẩm
nghệ thuật.
Đặc điểm chung của
thi pháp học cấu trúc là dựa vào mô hình ngôn ngữ,
đó không chỉ vì ngôn ngữ là cơ sở của khoa học nhân
văn và khoa học xã hội, mà còn vì họ nhận thấy mọi
nhận thức không tách rời với sự ràng buộc của ngôn
ngữ. Sự nhấn mạnh tính hệ thống đòi hỏi xem văn bản
là một hệ thống hoàn chỉnh, coi trọng phân tích hình
thức là yếu tố có ý nghĩa then chốt. M. L. Gasparov nói:
“Thi pháp học cấu trúc không phải là thi pháp của
các yếu tố tách rời, mà là thi pháp về các quan hệ của
các yếu tố tạo nên tác phẩm”.
Thi pháp học cấu trúc
chủ nghĩa về thơ ở Pháp nổi bật qua công trình phân
tích cấu trúc kí hiệu của Jakobson và C-L.Strauss.
Ở Nga, công trình Phân tích văn bản thơ của Ju.
Lotman cũng gây chú ý. Thành công hơn cả của chủ nghĩa
cấu trúc là “Tự sự học” của G. Genette
với một hệ thống các thuật ngữ dành để phân tích
cấu trúc văn bản tự sự mà ngày nay đã trở thành một
lĩnh vực nghiên cứu có hiệu quả như lĩnh vực thi pháp
tiểu thuyết và nghệ thuật tự sự nói chung.
Tự sự học là sự mở rộng của thi pháp học,
thể hiện sự gắn kết của nó với tu từ học (Rhetorica),
một bộ môn mà vào thời cổ đại đã phân biệt với
thi pháp học. Hiện thời tự sự học “kinh điển”
đã chuyển sang tự sự học hậu kinh điển, một giai đoạn
mới của thi pháp học tiểu thuyết và tự sự học.
Thi pháp tự sự học
không phải thoát thai từ chủ nghĩa cấu trúc mà có cội
nguồn từ thi pháp học tiểu thuyết Anh Mĩ đầu thế kỉ.
Trước thế kỉ XX, khái niệm văn học không bao gồm tiểu
thuyết vì nó là văn xuôi, mọi bình luận về tiểu thuyết
chỉ dựa vào chủ đề và nội dung chứ chưa quan tâm hình
thức. Vấn đề là phải chứng minh hình thức nghệ thuật
của thể loại văn xuôi - tiểu thuyết, và thế là nghiên
cứu hình thức tiểu thuyết bắt đầu. Thi pháp học
cấu trúc không tách rời với kí hiệu học. Bởi nghệ
thuật nguyên là tái hiện đời sống, trong khi tái hiện,
nghệ thuật sử dụng các chất liệu đã được mã hóa
(ngôn ngữ, hình ảnh con người, thiên nhiên, màu sắc, chi
tiết đời sống…) rồi theo ý tưởng của mình mà tạo
ra một cái được biểu đạt mang hình thức biểu đạt
khác với đời sống. Như thế văn học vừa là nghệ thuật
ngôn từ lại vừa là khách thể kí hiệu tạo ra một cái
biểu đạt mới. Văn học cũng là một hệ thống kí hiệu
đặc thù. Đem nguyên lí kí hiệu học mà xét văn học nghệ
thuật bắt đầu với E. Cassirer (Đức) và Susanne Langer (Anh).
Cassirer xem con người là động vật biết sử dụng kí hiệu
và xem văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo, ngôn ngữ, khoa học…đều
là sản phẩm của hoạt động kí hiệu.
R. Jakobson vận dụng
lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ, chỉ ra 6 thành phần của
hoạt động giao tiếp và khẳng định “tính văn học”
tức là “tính tự chỉ”(self-reflexity) của kí hiệu văn
học. Todorov nói rõ hơn: “Tính văn học” chính là
cái năng lực của kí hiệu chỉ về phía bản thân nó chứ
không phải chỉ ra vật khác.”. Trường phái kí
hiệu học Tartu-Moskva, trào lưu phê
bình mới của Pháp, trường phái Ðức làm cho kí hiệu
học văn học phát triển rầm rộ. Việc vận dụng kí hiệu
học làm cho khái niệm cấu trúc văn học mất đi tính khép
kín, và đi theo chiều hướng hậu cấu trúc, bởi theo
Ju. Lotman, nếu chủ nghĩa cấu trúc là nghiên cứu các
quan hệ của các yếu tố thuộc văn bản văn học, thì
cấu trúc ấy ngoài các quan hệ nội tại của văn bản,
còn có các quan hệ ngoài văn bản nữa. Mỗi từ trong bài
thơ không chỉ có quan hệ với các từ trong bài mà còn
có quan hệ với từ đó trong tất cả các bài thơ (và không
thơ) còn nhớ trong kí ức người đọc (Bài giảng thi
pháp học cấu trúc). Thi pháp học cấu trúc của
Lotman xây dựng trên nền tảng kí hiệu học, nêu ra
cấu trúc nhiều tầng lớp, nhiều hệ thống mã của văn
bản, đặt cấu trúc văn bản trong tổng thể văn hóa, cho
phép nhìn nhận hoạt động chức năng của văn học một
cách toàn diện, khoa học.
Phong trào kí hiệu
học Pháp hiện đại rất sôi động, phần đông họ nghiên
cứu theo hướng khám phá “tính văn học”, khai thác ý
nghĩa siêu ngôn từ của văn bản văn học. Mô hình phân
tích văn bản của họ về cơ bản là mô hình kí hiệu.
Chẳng hạn nguyên lí kí hiệu học của Roland Barthes
hay ngữ nghĩa học cấu trúc của Greimas, phân tích
ngữ nghĩa huyền thoại của C. Levy -Strauss, phân tích
tu từ của Genette, Todorov hay phân tích kí hiệu của
hình thái ý thức văn hóa của J. Kristeva…Thi pháp
học cấu trúc và kí hiệu học đã mở rộng phạm
vi của thi pháp học, muốn biến nó thành khoa học,
nhưng mặt khác, quy văn học vào thủ pháp, vào tính văn
học, vào cái biểu đạt, mẫu gốc tập thể, vào diễn
ngôn, liên văn bản… mở ra nhiều khả năng để nghiên
cứu tính nghệ thuật, đồng thời cũng làm cho nó lan sang
lĩnh vực văn hóa.
Đáng chú ý là nghiên
cứu kí hiệu học trong phong cách học. Phong
cách học cũng là một bộ phận của thi pháp học,
vì thế ở đây xin nhắc đến các phong cách học
cấu trúc - kí hiệu học trong trào lưu “Phê
bình mới” ở Pháp những năm 60 - 70. Trước hết là
dòng phong cách học cấu trúc phát sinh, nghiên cứu
những sai lệch (deviasion) so với chuẩn mực ngôn ngữ, coi
là dấu hiệu của lựa chọn, tái mã hóa làm thành phong
cách riêng. Khái niệm này thực ra đã có trong khái niệm
“lạ hóa” của Shklovski, nhưng được thực hiện chủ
yếu bằng phương pháp thống kê tìm tần xuất sử dụng.
Sự “lệch chuẩn” biểu hiện ở tần xuất cao của các
từ cùng chủ đề, các “hình ảnh ám ảnh”, các “từ
ngữ chìa khóa” trong một hay nhiều văn bản của nhà văn
là căn cứ phân tích phong cách. P. Guiraud xem tác phẩm là
thế giới ngôn từ tự trị, sự “lệch chuẩn” làm nên
“trường phong cách”, dựa vào đó nhà nghiên cứu có
thể kiến tạo lại ngôn ngữ của nhà văn.
Phân tâm học đem
lại cho nghiên cứu phong cách một đường lối giải thích
sự thống nhất của phong cách. Ch. Mauron là đại
diện nổi tiếng cho hướng nghiên cứu này đã giải thích
các “hình tượng ám ảnh” chỉ từ phương diện tâm
lí vô thức. Ông giả thiết rằng nhà văn nào cũng có một
“huyền thoại về cá nhân mình” gắn liền với cái tôi
tiềm thức thể hiện trong văn bản. Ông dùng phương pháp
“xếp chồng” các văn bản của một nhà văn lên nhau
(tức là so sánh) để tìm ra mối liên hệ của các từ
ngữ trong một màng lưới liên tưởng thể hiện thế giới
của nhà văn. Phương pháp này có thể góp phần nghiên cứu
hình tượng tác giả.
Từ sau 1960 thi
pháp học Liên xô phát triển đa dạng: thi pháp học
cấu trúc của Lotman, thi pháp học văn hóa
của Bakhtin, thi pháp học lịch sử. Thi pháp học
lịch sử không chỉ nghiên cứu sự tiến hóa của hình
thức, mà còn nghiên cứu sự phát triển của khái niệm
về văn học. Chẳng hạn bộ sách Lí luận văn học dưới
cái nhìn lịch sử ba tập của Viện văn học thế giới
mang tên Gorki đầu những năm 60. Bộ này hiện nay đang được
biên soạn lại và đã ra mắt bạn đọc. Năm 1983, Khrapchenco,
người cổ vũ và tổng kết thi pháp học lịch sử Liên
Xô nhận định: “Thi pháp học lịch sử nghiên cứu
sự tiến hóa của các phương thức, phương tiện chiếm
lĩnh thế giới bằng hình tượng nghệ thuật, chức năng
xã hội, thẩm mĩ của chúng, số phận lịch sử của các
khám phá nghệ thuật.” D. X. Likhachev trong sách Con người
trong văn học Nga cổ, Thi pháp văn học Nga cổ miêu tả
các hình thức và phong cách miêu tả con người, các phương
tiện miêu tả nghệ thuật như không gian, thời gian nghệ
thuật, các hình thức khái quát nghệ thuật, các công thức,
nghi thức, biểu tượng…trong văn học Nga cổ. Đối với
ông thi pháp là phong cách, là các yếu tố và nguyên tắc
của phong cách. M. M. Bakhtin qua công trình Francois
Rabelais và văn hóa dân gian thời phục hưng và trung đại,
Những vấn đề thi pháp Dostoievski nghiên cứu ảnh huởng
của văn hóa dân gian trung cổ hoặc các thể loại văn học
cổ đại đối với hình thức tiểu thuyết của Rabelais,
Dostoievski; nghiên cứu cấu trúc đối thoại của tiểu thuyết,
cấu trúc không - thời gian, các hình thức không thời gian,
hình thức thời gian trong tiểu thuyết cổ đại, cận đại.
Đặc biệt ông quan tâm nghiên cứu ngôn từ tiểu thuyết.
Ju. Lotman nghiên cứu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết
Nga thế kỉ XIX, trong tác phẩm của Gogol. Steblin-Kamenski
trong Thi pháp học lịch sử chủ trương nghiên cứu
“văn học” (tính văn học) trong quá trình lịch sử, từ
nảy sinh quan niệm văn học, quan niệm tác giả, quan niệm
hư cấu, thể loại. Thi pháp học lịch sử của một
nhóm tác giả đã nghiên cứu các thời đại văn học, các
loại hình của ý thức nghệ thuật, có ý nghĩa to lớn
đối với nghiên cứu loại hình các giai đoạn lịch sử
văn học. Thi pháp học lịch sử nghiên cứu thi pháp
huyền thoại, thi pháp sử thi Nga, cũng nghiên cứu các thi
pháp trào lưu như Thi pháp chủ nghĩa lãng mạn,
Thi pháp chủ nghĩa hiện thực …
Ở Nga hiện tại, thời
hậu xô viết, thi pháp học lí thuyết (lí luận văn học)
được hồi sinh, tiếp tục phát triển trên cơ sở lí thuyết
của các học giả Nga như Bakhtin, Lotman, Gasparov cùng
các tác giả khác trên thế giới. Công trình Thi pháp
học lí thuyết do N. D. Tamarchenco biên soạn đã
tổng kết các vấn đề cơ bản của nó.
Sự gặp gỡ của Thi pháp
học với các bộ môn khoa học khác đã xây dựng nên một
nền thi pháp học hiện đại khoa học, phong phú, đa
dạng, có hiệu quả, nhất là khi Thi pháp học chuyển biến
từ ngôn ngữ học sang thi pháp học văn hóa - nghiên
cứu văn hóa (cultural studies). Cuộc chuyển biến này
bắt đầu từ những năm 50 - 60 thế kỉ XX với khuynh hướng
nghiên cứu văn hóa đại chúng ở các nước Anh Mĩ. Nghiên
cứu văn hóa ở phương Tây được chú ý bắt đầu từ
khát vọng vượt qua tính hạn chế của nghiên cứu văn
học truyền thống: chỉ chú ý văn học bác học, bỏ qua
văn hóa đại chúng; chỉ quan tâm cấu trúc, tính nội tại,
coi nhẹ giá trị xã hội, lịch sử; chỉ chú ý thẩm mĩ,
không quan tâm đến giá trị tiêu dùng. “Văn hóa đại
chúng” bao gồm: báo, tạp chí, quảng cáo, điện ảnh,
truyền hình, ca khúc thịnh hành, mod, văn học thông tục
(gồm truyện kinh dị, tình yêu, cao bồi, truyện viến tưởng…),
nhiếp ảnh, văn học phụ nữ,…là những “văn bản”
thể hiện quyền lực trong lĩnh vực công cộng, chi phối
ý thức xã hội, không thể bỏ qua. Các học giả đã nhận
thấy văn học là bộ phận của văn hóa. Nghiên cứu văn
hóa là khuynh hướng nảy sinh sau khi các đại tự sự về
văn học bị hoài nghi: văn học đã chết, tác giả đã
chết, nghiên cứu văn học, thi pháp học đã chết…Văn
học là bất cứ tác phẩm nào mà xã hội thời đó coi
là văn học... Nghệ thuật biến thành một trò chơi. Lịch
sử chỉ ghi lại qua văn bản, nhưng không có văn bản nào
thể hiện được đầy đủ, khách quan lịch sử, do đó
người ta chỉ có thể diễn giải về lịch sử, còn lịch
sử đích thực thì vắng mặt, mâu thuẫn đó đã làm nảy
sinh chủ nghĩa tân lịch
sử của Stephen Jay Greenblatt và ông này khởi xướng hướng
nghiên cứu “Thi pháp học văn hóa”, hướng tới
một sự diễn giải xóa bỏ giới hạn của các chuyên ngành
khoa học. “Thi pháp học văn hóa” (Cultural poetics) là thuật
ngữ do Greenblatt mượn của nhà văn hóa học Clifford Greetz.
Hai chữ “văn hóa” nhằm chỉ nghiên cứu các sáng tác
tập thể và quy luật của chúng, bắt đầu từ niềm tin,
có giá trị thẩm mĩ, trở thành giá trị tiêu dùng. Hai
chữ “thi pháp” nhấn mạnh đến giá trị thẩm mĩ, nghệ
thuật, và hình thức thể hiện “văn bản” của chúng,
theo nghĩa rộng. Văn hóa là ý nghĩa được sản sinh, truyền
đạt và tiếp nhận. Văn hóa có tính chất ức chế, khống
chế và cơ động, di động, nó thể hiện trong hoạt động
giao dịch trong đời sống. Thi pháp học văn hóa là
khuynh hướng diễn giải các văn bản văn hóa, khám phá
ý nghĩa tiềm tại của chúng trong hoạt động giao dịch.
Nhà marxist Mĩ Fredric Jameson xây dựng quan niệm thi pháp học
văn hóa theo quan điểm chủ nghĩa Mác. Theo đó văn học
được diễn giải theo các phạm trù: lịch sử, ý thức
hệ, ngụ ngôn, diễn giải. Dựa vào quan điểm thi pháp
học văn hóa nhiều người chủ trương mở rộng biên
giới của thi pháp học, lí luận văn học, nghiên cứu các
hiện tượng phi văn học, ngoài văn học. Một số người
nói thi pháp học đang đứng trước nguy cơ đánh mất hoặc
đổi thay đối tượng của mình như cuối thế kỉ trước.
Nghiên cứu văn hóa nếu
nhìn sâu hơn sẽ thấy đã có từ lâu, bởi từ xưa đến
nay, văn học và văn hóa có mối quan hệ không thể tách
rời. Nghiên cứu văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX
cũng đã có cái nhìn văn hóa. Nghiên cứu thi pháp cũng chính
là nghiên cứu văn hóa nghệ thuật. Nghiên cứu văn hóa
hiện nay mang một nội dung khác hơn, nó hướng tới các
hiện tượng văn hóa trong đời sống hiện tại, nhưng điều
đó không phải là phủ nhận nghiên cứu văn hóa truyền
thống. Giải cấu trúc văn học chỉ là cách hiểu
văn học trong sự đa dạng chứ không phủ nhận văn học,
bởi giải cấu trúc buộc phải dựa vào cấu trúc mới
có thể tồn tại. Cũng vậy, sự hoài nghi đại tự sự
tự nó cũng không thể trở thành đại tự sự mới, bởi
như thế thì mâu thuẫn với chính lí thuyết kinh điển
của hậu hiện đại. Do đó sự phủ định cấu trúc, trung
tâm, cũng như hoài nghi đại tự sự không bao giờ có thể
trở thành tuyệt đối. Thêm nữa, giải cấu trúc, hậu
hiện đại tuy có tham vọng “lật đổ” các lí thuyết
trước đó, thì bản thân nó cũng vẫn chỉ là một trong
các lí thuyết sinh sau mà thôi, chứ không phải là lí thuyết
duy nhất đúng trong thời đại đa nguyên đối thoại về
tri thức. Văn học đại chúng có thể có vị trí phổ biến
trong đời sống, nhưng chắc chắn khó có thể thủ tiêu
văn học bác học, bởi văn học đại chúng không phải
là tất cả văn học. Như thế khái niệm văn học mở rộng
bao quát hơn và nội dung thi pháp học cũng mở rộng theo,
dù cho thi pháp học văn hóa có thể được áp dụng phổ
biến.
Văn học hậu hiện đại
cũng chỉ là một khuynh hướng văn học, không phải là
duy nhất, và nó cũng có thi pháp của mình. Theo Linda Hutcheon,
phạm trù cơ bản của Thi pháp hậu hiện đại
là sự hoang tưởng, giễu nhại, trò chơi…
Tuy chất lượng chưa đồng
đều, nhưng với một đội ngũ nghiên cứu, phê bình đông
đảo đã góp phần khám phá, phát hiện nhiều phương
diện nghệ thuật của rất nhiều hiện tượng văn học
thế kỉ XX, trả lại những giá trị đích thực cho
không ít tác phẩm văn học đã từng bị “vùi dập”
oan uổng; thi pháp văn học trung đại với con người và
các thể loại cũng được nghiên cứu sâu hơn, tạo nên
một diện mạo mới của khoa nghiên cứu, phê bình văn học
sau gần ba mươi năm của phong trào đổi mới. Có thể nói,
Thi pháp học thực sự làm thay đổi diện mạo của khoa
nghiên cứu, phê bình văn học vốn bị coi là èo uột trong
một thời gian dài, với sự xuất hiện những khuôn mặt
sáng giá…Cho đến nay, thi pháp là một công cụ nghiên
cứu mang lại nhiều hiệu quả và đã được tín nhiệm.
Song, khi vận dụng vào việc nghiên cứu, phê bình một tác
phẩm, một tác giả cụ thể thì cái nguyên tắc
“Phương pháp chủ yếu
của Thi pháp học là phương
pháp hình thức” gặp không ít rắc rối. Nếu cứ
“ngang bằng sổ thẳng”, lạnh lùng khách quan như Bao Thanh
Thiên mặt sắt đen sì thì sẽ có không ít nhà văn, nhà
thơ của chúng ta bị gạt ra ngoài vì tác phẩm chưa đạt
chuẩn, tức tác phẩm của họ sẽ bị loại ngay khi đưa
vào “cái máy cân đo” Thi pháp học. Hoặc “nói trắng
phớ” như Nguyễn Huy Thiệp: “...Nhìn vào danh sách
1000 hội viên Hội Nhà văn Việt Nam người ta đều thấy
đa số đều già nua không có khả năng sáng tạo và hầu
hết đều..."vô học", tự phát mà thành danh. Trong
số này có tới hơn 80% là nhà thơ tức là những người
chỉ dựa vào "cảm hứng" để tùy tiện viết ra
những lời lẽ du dương phù phiếm vô nghĩa nh́n chung là
lăng nhăng, trừ có dăm ba thi sĩ tài năng thực sự (số
này đếm trên đầu ngón tay) là còn ghi được dấu ấn
ở trong trí nhớ người đời còn toàn bộ có thể nói
là vứt đi cả...” (xem: ĐỌC
“TIỂU LUẬN” CỦA NGUYỄN HUY THIỆP - ĐỖ NGỌC THẠCH).
Trong một bài viết về
Thi pháp học năm 2009, GS Trần Đình Sử nhận xét: “Nhìn
khái quát, có thể thấy thi pháp học Việt Nam cho đến
nay vẫn đi theo phương hướng chủ yếu của lí
thuyết cấu trúc, hệ thống, chưa bước sang giai đoạn
giải cấu trúc (5) và hậu hiện
đại. ở phương Tây”. Vậy là Thi pháp học ở Việt
Nam chưa tiến kịp với xu thế chung của thế giới. Bởi
như ta đã biết, năm 1960 công trình nổi tiếng Tư
duy và tính man dã của C. Levi - Strauss làm cho
thanh thế của chủ nghĩa cấu trúc lên cao, chủ nghĩa
cấu trúc trở thành “điểm nóng” của văn học phương
Tây. Nhưng đến tháng 10 năm 1966, là năm Đại học Hopkins
ở Hoa Kì tổ chức Hội thảo để tiếp cận chủ nghĩa
cấu trúc, thì J. Derrida đọc bài báo Cấu
trúc, kí hiệu và trò chơi đã đánh một đòn chí
mạng vào học thuyết cấu trúc chủ nghĩa làm
cho nó chuyển sang Hậu cấu trúc. Điều này chứng
tỏ lí thuyết cấu trúc có phần thiếu căn cứ khoa học
đầy đủ. Do chuộng mới nhiều nhà khoa học chưa thấy
được điểm mù của nó. Vì thế, rõ ràng là Thi pháp học
Việt Nam không thể dừng lại trước cánh cửa giải
cấu trúc. Đây là một vấn đề chưa có câu trả lời
của các nhà Thi pháp học Việt Nam.
Và nữa, mặc dù đại gia Roland Barthes
đã đưa ra kết luận choáng váng về
Cái chết của tác giả(6), song ở thi pháp học
Việt Nam, tác giả vẫn còn ở vị trí trung tâm,
người ta không đành lòng “làm đám tang” cho Tác
giả - như là động lực chính tạo cảm hứng cho nhà
nghiên cứu, phê bình khi “xử lý văn bản”!
Rõ ràng là Thi
pháp học VN cần đa dạng hóa cách tiếp cận, trang bị
thêm “công cụ” và nghiền ngẫm sâu hơn về lí thuyết
Thi pháp học. Thi pháp học ở VN đã và đang được xác
định là một phương hướng nghiên cứu có ý nghĩa lâu
dài, vì thế muốn phát triển cần có sự phân hóa thành
những trường phái với những “thủ lĩnh” cùng những
“tuyên ngôn nghệ thuật” hẳn hòi với những ý tưởng
mới mẻ. Còn như hiện nay, tuy đã có một số thành tựu
đáng kể, nhưng cũng có một số ý kiến cho rằng nhiều
công trình nghiên cứu, phê bình văn học vân dụng thi pháp
học một cách máy móc, sao chép trong khi ở quê hương của
nó, Thi pháp học đã lỗi thời... Vì thế, việc nghiên
cứu Thi pháp học cần được chú ý đầu tư thích đáng,
tổ chức đội ngũ bài bản với kế hoạch cụ thể và
điều quan trọng là cần liên tục rà soát lại công việc
để có được hướng đi đúng và theo kịp sự thay đổi
của thế giới!
Trong một bài viết mới đây về “Giải cấu trúc”,
GS Trần Đình Sử viết: “Giải cấu trúc đem lại cái
gì mới cho phê bình văn học hôm nay? Đối tượng chủ
yếu của giải cấu trúc trước hết chính là phê bình,
nghiên cứu văn học, lí luận văn học, văn học sử, phương
Đông học, các thứ tiểu luận và các thứ lí luận nói
chung... là nơi đầy rẫy những quy luật, những nguyên lí,
những nhận định đúng sai chắc như đinh đóng cột hoặc
tùy tiện, mơ hồ hết chỗ nói mang định kiến của cả
một thời. Giải cấu trúc phải soát xét lại tất cả,
không trừ một chỗ nào mọi nguyên lí, định lí, nguyên
tắc, phương pháp, nhận định, khái niệm. Giải cấu trúc
đòi hỏi phải viết lại văn học sử, viết lại lí luận,
đọc lại người trước với tinh thần khoa học, phát hiện
mọi ngộ nhận, mọi thành kiến, phát hiện những nhận
thức mới, chân lí mới, đưa người đọc vào những tìm
tòi mới” (Tuần báo Văn nghệ
số 34, 21/8/2010). Sẽ là một sự thách đố rất lớn đối
với những nhà Thi pháp học VN. Dừng lại trước cánh cửa
“Giải cấu trúc” hay làm như sự đòi hỏi của
“Giải cấu trúc”: “ … viết lại văn học sử,
viết lại lí luận, đọc lại người trước với tinh thần
khoa học, phát hiện mọi ngộ nhận, mọi thành kiến, phát
hiện những nhận thức mới, chân lí mới, đưa người
đọc vào những tìm tòi mới”? Chúng ta đành phải chờ
đợi!...
Tuy nhiên, ý kiến
sau đây của nhà lý luận Nguyễn Văn Dân trong bài
viết “ROLAND BARTHES ĐÃ “GIẢI CẤU TRÚC NHƯ THẾ
ĐẤY!” rất đáng để các nhà Thi pháp hoc VN
suy nghĩ: “Nhân tiện tôi xin có một nhận xét rằng,
các nhà lý luận phương Tây rất có ý thức tìm tòi thử
nghiệm các lý thuyết mới. Thậm chí nhiều người còn
coi việc thử nghiệm này là một trò chơi. Cho nên họ sẵn
sàng thay đổi lý thuyết như thể thay đổi trò chơi, bởi
vì họ không lý tưởng hóa các lý thuyết của họ, mà
chỉ coi đó là những thử nghiệm không ngừng trong trò
chơi logic bất tận, trong đó các lý thuyết có thể đúng,
có thể sai, có thể mâu thuẫn nhau, vì chúng thể hiện
những cách nhìn đa dạng về đối tượng nhận thức của
con người. Trong những cách nhìn này không có kẻ thắng
người thua, mà chỉ có những sự đa sắc của những lá
bài mà tính hấp dẫn của chúng nằm ở khả năng tổ hợp
lá bài của các nhà lý luận. Vì thế, tôi nghĩ chúng ta
nên coi các thử nghiệm nói trên vừa là những nỗ lực
tìm tòi cái mới, vừa là những trò chơi rèn luyện tư
duy, không nên cứ thấy lấp lánh thì
tưởng là vàng; nếu cứ thần thánh hóa mọi thử nghiệm
lý thuyết thì sẽ đi đến chỗ ngộ nhận, thất vọng
và mâu thuẫn. Lý thuyết giải cấu trúc của Barthes
là một trong những trường hợp như vậy”.

Server: nginx

Content-Type: text/html

Accept-Ranges: bytes