text:
Kinh tế Việt Nam thời Nguyễn
Kinh tế Việt Nam thời nhà Nguyễn phản ánh kết quả hoạt động của các ngành nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại Việt Nam dưới sự cai trị của nhà Nguyễn thời kỳ còn độc lập (1802-1884) (giai đoạn kinh tế tiếp theo được phản ánh trong bài Kinh tế Việt Nam thời Pháp thuộc).
Nền kinh tế Việt Nam thời nhà Nguyễn là nên kinh tế chủ yếu dựa trên nông nghiệp. Bên cạnh đó là sự tái phục hồi hoạt động nội thương sau thời gian dài đất nước bị chia cắt. Dưới thời Thiệu Trị, chính sách ngoại thương với các nước phương Tây có một số ưu đãi, trong khi với các nước láng giềng thì còn nhiều hạn chế và thủ tục phiền phức.
Mục lục
Nông nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Triều Nguyễn có những chính sách ưu đãi để phát triển nông nghiệp, như là cấm mua bán ruộng đất công, lập kho Thường bình, Sở Tịch điền, Sở Diễn canh, kho Bình thiếu, Sở Đồn điền, Đàn Xã Tắc, Đàn Tiên nông,...[1]
Cũng nhằm khuyến khích người dân cày ruộng, vua Minh Mạng khôi phục lại Lễ tịch điền (nhà vua đích thân xuống ruộng cày) và vào năm 1828, nhà vua giao cho bộ Lễ soạn thảo chu đáo các điển lễ làm thành luật lệ lâu dài.[2][3]
Vấn đề ruộng đất[sửa | sửa mã nguồn]
Ngay khi mới lên ngôi, vua Gia Long đã phải ra lệnh cấm bán ruộng đất công và quy định chặt chẽ việc cầm cố loại công điền công thổ này để bảo đảm đất cày cho mọi người nông dân. Đạo dụ năm Gia Long thứ 2 (1803) có ghi rõ:"Theo lệ cũ thì công điền công thổ cho dân quân cấp, đem bán riêng là có tội, do đó nhân dân đều được lợi cả. Từ đời Tây Sơn bỏ hết luật cũ, dân gian nhiều người đổi ruộng công làm ruộng tư, cũng có kẻ tạ sự việc công mà cầm bán ruộng đất công...Phàm xã dân có công điền công thổ đều không được mua bán riêng, làm trái là có tội. Ai mua nhầm thì mất tiền..."[4]
Trong đình thần có ý kiến tịch thu ruộng đất bị chiếm trong thời loạn để phân cấp cho dân nghèo nhưng vua Gia Long cho rằng phép này khó thực hiện nên ông chỉ tịch thu những ruộng đất của quan lại triều Tây Sơn và ruộng trang trại riêng của Tây Sơn làm quan điền. Thời Minh Mạng định lại phép quân cấp ruộng khẩu phần, quan lại, binh lính, công tượng (thợ làm quan xưởng) cùng các hạng dân đinh, không kể phẩm trật cao thấp đều được hưởng 1 phần khẩu phân nhưng quan lại, cường hào cũng giành được những phần tốt hơn. Người già, người tàn tật thì được nửa phần. Cô nhi, quả phụ được 1/3.[5]
Việc khai hoang và phục hóa[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà Nguyễn vẫn tiếp tục một số công việc từ thời các chúa Nguyễn để lại như việc khẩn hoang, mở rộng, phát triển nông nghiệp. Ở Nam Kỳ, người dân đã tự do đến khẩn hoang với tư cách cá nhân hoặc tập thể dưới sự giúp đỡ của triều đình.[6] Sử sách cũng ghi lại tên tuổi nhiều người đã có công trong việc đào kênh, vỡ đất như Thoại Ngọc Hầu.
Triều đình nhà Nguyễn dành cho việc khai hoang, phục hóa rất nhiều sự quan tâm, họ đã cho tiến hành nhiều chính sách khai khẩn hoang khác nhau và đã đem lại nhiều kết quả tốt đẹp. Diện tích ruộng đất thực trưng tăng lên nhiều: năm 1847 đã là 4.273.013 mẫu[7].
Hai vị quan tổ chức khẩn hoang nổi tiếng nhất là Nguyễn Công Trứ và Nguyễn Tri Phương; trong đó Nguyễn Công Trứ nổi lên vì là tác giả của ba chính sách khẩn hoang lớn: đồn điền, doanh điền và khai khẩn ruộng hoang[8]. Cụ thể như sau:
- Đồn điền
Chính sách này chủ yếu dựa vào việc mộ dân nghèo, đi cùng với tội phạm để thực hiện việc khai khẩn đất hoang. Trong thời gian khẩn hoang số dân này sẽ được quản lý theo cung cách đồn điền không giống như thôn ấp bình thường; sau một khoảng thời gian từ sáu đến mười năm để cuộc sống ổn định thì sẽ chuyển sang hình thức bình thường. Đồn điền xuất hiện nhiều nhất ở vùng Gia Định[8]. Đợt lập đồn điền lớn nhất do Kinh lược sứ Nam Kì là Nguyễn Tri Phương tổ chức vào năm 1853-1854, lập được 21 cơ, 124 ấp phân phối ở cả 6 tỉnh[9].
- Doanh điền
Đây là hình thức triều đình và nhân dân cùng kết hợp khai hoang, mới ra đời từ thời Nguyễn theo đề xuất của Tham tán quân vụ Bắc thành Nguyễn Công Trứ[7].
Chính sách này nhằm di dân để lập ấp mới, bắt đầu thực hiện từ năm 1828 dưới thời vua Minh Mạng. Cách thức được quy định cụ thể như sau: nhà nước sẽ bỏ vốn ban đầu và cử ra một quan chức sẽ dứng ra chiêu mộ và chỉ đạo dân chúng đưa đi khai hoang theo hai trường hợp[10]
- Số dân mộ được là 50 người đủ một lý, người đứng ra mộ sẽ được ban chức lý trưởng.
- Số dân mộ được là 30 người đủ một ấp, người đứng ra tuyển một sẽ được ban chức ấp trưởng.
Thời gian sáu tháng ban đầu, triều đình sẽ cấp cho dân chúng đi khai hoang đầy đủ lương thực và phương tiện sản xuất. Từ tháng thứ bảy thì phải tự lo. Triều đình sẽ miễn thuế cho các ấp và lý mới này 3 năm.[10] Tổng Giao Thủy thuộc Nam Định cũng được thành lập theo hình thức này[10]. Về sau, các quan ở Gia Định gồm Trương Minh Giảng, Cao Hữu Dực, Trần Hoàn, Phạm Hữu Chỉnh và Nguyễn Tri Phương cũng bắt chước thực thi chính sách này trên vùng Gia Định đồng thời với chính sách đồn điền trên một quy mô rất lớn và thu được nhiều thành công và hiệu quả[11], diện tích ruộng đất đã tăng lên rất nhiều.
Chính sách đồng điền và doanh điền được triều đình kèm theo một loạt luật lệ thưởng phạt phân minh để khai thác triệt để đất đã vỡ hoang và ngăn tình trạng bỏ đất nhưng cũng không dứt hẳn được hiện tượng ruộng hoang[12].
Ngoài ra, triều đình Nguyễn còn khuyến khích nhân dân tự do khai hoang kết hợp phục hóa. Việc đinh điền cũng có chỉnh đốn và kiểm soát chặt chẽ hơn. Ruộng đất ở Nam Việt thời Minh Mạng được đo đạc lại, tính ra được 630.075 mẫu. Tổng số đinh toàn quốc là 970.516 xuất và 4.063.892 mẫu ruộng đất.[13]
Tuy nói trên toàn diện, đất công điền không quá 1/5 diện tích canh tác, nhưng phần đất còn lại được phân phối giữa nông dân mà đa số chỉ làm chủ tới 5 mẫu là nhiều. Hạng người có 100 mẫu trở lên thì rất ít, mỗi tỉnh được nhiều nhất là dăm ba người.[14]
Việc trị thủy[sửa | sửa mã nguồn]
Vua Gia Long vừa lên ngôi đã quan tâm đến vấn đề đê điều và cho người tu bổ đê cũ, đắp thêm đê mới. Năm 1809, ông lại cho đặt nha Bắc Thành đê chánh và các chức Tổng lý và Tham lý đê chánh để lo vấn đề đê điều ở các trấn xứ Bắc Kỳ. Tới năm 1828, theo đề nghị của các quan, vua Minh Mạng cho cho tăng cường thêm nhân sự cho nha môn đê chánh nhưng tới 1833 thì bỏ nha này đi để chuyên ủy việc đê điều cho các Đốc biện tại các tỉnh.
Việc đắp đê, sửa chữa và khám xét được quy định tỉ mỉ. Thời Tự Đức nhiều lần đã xác định lại cách thưởng phạt về sự phòng hộ đê và phân định trách nhiệm của các phủ, huyện, tổng, lý sở tại các nơi đê vỡ.[15]
Năm 1809, hệ thống đê điều ở Bắc Thành tổng cộng là 239.933 trượng tương đương 960 km[15]. Sau 21 năm dưới thời nhà Nguyễn, chiều dài các con đê ở Bắc Kỳ đã tăng lên 303.616 trượng tương đương 1.215 km. Tới cuối thế kỷ XIX, hệ thống đê này đã dài tới 2.400 km[15]
Mặc dù triều đình dành rất nhiều quan tâm nhiều tới việc trị thủy như vậy nhưng vấn đề này vẫn không được giải quyết như mong đợi, vì thiếu sự phối hợp đồng bộ và quy hoạch chung giữa các địa phương, do tác động của môi trường, sinh thái,... các đê đắp lên cứ vỡ liên miên. Đặc biệt là ở sông Hồng, vì đất bồi nên lòng sông giữa 2 con đê cao hơn mặt đất, mỗi khi nước lớn thì đê không tài nào cản nổi. Triều đình phân vân trong 3 cách: giữ đê, phá đê và đào thêm sông. Ngay từ thời Minh Mạng, nhà vua đã nhiều lần hội nghị về việc này, ý kiến bất đồng quá nhiều tới nỗi thời 2 vua Thiệu Trị và Tự Đức phải treo bảng khắp nơi để trưng cầu dân ý.
Năm 1833, theo lệnh nhà vua, vị Tổng đốc Nam Định là Đặng Văn Thiêm đi khám xét đê điều đã tâu lên Minh Mạng chủ trương "...Sửa đắp đê mới hay đê cũ, công trình nặng nhọc, phí tổn công khố cũng nhiều, thế mà khó nói trước có giữ được chắc chắn hay không. Nếu đổi ra làm việc khai sông... như vậy không những bớt được chút phí tổn mà lại có thể phân được thế nước và bớt được sự xô mạnh dồn xuống." Vua Minh Mạng ra lệnh đình chỉ việc đắp đê để chờ xem tình hình ra sao rồi mới bàn định lại. Nhưng năm 1834, Minh Mạng sai Giám thành Phó sứ là Trương Viết Sùy kiểm tra lại thì ông cho rằng "không thể bỏ đê được".
Năm 1852, vua Tự Đức lại tiếp tục mở cuộc trưng cầu ý kiến về việc phòng đê ở Bắc Kỳ, các ý kiến lại một lần nữa chia thành 2 phái: giữ đê và bỏ đê. Đến năm 1872, các tỉnh Bắc Kỳ đều điều trần về việc đê điều nhưng vẫn tiếp tục có ý kiến khác nhau. Những bài điều trần này đã được đóng thành từng tập dày như Đê chính tập hay Đê chính tân luận. Do việc bất đồng kéo dài nên triều đình vẫn phải giữ đê mà đê vẫn tiếp tục vỡ.[16]
Việc cứu đói[sửa | sửa mã nguồn]
Trải qua nội chiến, nhân dân lại gặp mất mùa liên tiếp. Triều đình thường phải giảm thuế, miễn thuế và chẩn cấp. Người dân bị đói tràn khắp vùng thôn quê, tụ họp nhau đi cướp và những người chống triều đình lợi dụng sự bất mãn của những đoàn dân đói này để xách động nổi loạn như ở Thanh Hóa và Nghệ An năm 1819.
Mỗi khi mất mùa, triều đình phải áp dụng những biện pháp khẩn cấp để cứu đói. Để có phương tiện thực hiện cứu trợ khẩn cấp, triều đình thiết lập các kho lương trữ lúa cho việc cứu tế được gọi là Bình Chuẩn Thương, người nghèo túng có thể mua gạo giá rẻ hơn bình thường và không giới hạn, từ 1, 2 phương tới cả thưng, đấu, bát.
Ngoài ra triều Nguyễn còn lập ra Nghĩa Thương là những kho trữ lúa ở các tỉnh và phủ huyện. Những khi đói kém thì các kho này được mở ra để phát chẩn cho dân nghèo. Triều Nguyễn cũng cho tổ chức Xã Thương rất nhiều dưới thời vua Tự Đức, khi gạo đắt thì bán ra, khi gạo rẻ thì đong lại để lưu trữ, có thể cho vay, thu lợi bao nhiêu dùng để cấp dưỡng binh đinh và giúp kẻ nghèo khó.
Thời Minh Mạng triều đình cũng bắt quan lại các tỉnh phải xuất lúa giống ở kho cho dân nghèo vay để làm mùa sau, nhằm làm cho nông nghiệp không bị đình trệ và việc mất mùa không ảnh hưởng nhiều sang các năm sau.[17]
Dù cho các biện pháp cứu tế này làm công quỹ hao hụt không ít nhưng chúng chỉ có thể ngăn cản nạn đói khỏi lan rộng trong 1 thời gian ngắn, ngăn sự tăng giá của lương thực nhưng chỉ là những liều thuốc cấp thời, không thể ngăn chặn một cách dứt khoát sự thiếu hụt lương thực. Ngoài ra việc quan lại địa phương tham nhũng cũng làm giảm hiệu năng của các biện pháp này. Triều đình phải liên tiếp ban hành các đạo dụ để nghiêm trị.
Để làm nhẹ bớt sự khổ cực của người nông dân, triều Nguyễn cho áp dụng chính sách giảm hay miễn thuế cho những tỉnh bị nạn. Riêng với các tỉnh bị thiệt hại nặng, nhà vua cho miễn luôn tất cả các khoản thuế còn thiếu ở những năm trước. Năm 1841, vua Thiệu Trị cho dân Hưng Yên được miễn số thuế là 23.385 quan và 83.162 hộc lúa.[18]
Thủ công nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Thủ công nghiệp Nhà nước thời Nguyễn chế tạo tất cả những đồ dùng cho hoàng gia, tham gia đóng thuyền cho quân đội, đúc vũ khí, đúc tiền,...[19] Chính vì vậy, nhà Nguyễn cũng tập trung xây dựng hệ thống các xưởng thủ công Nhà nước, nhất là ở kinh đô và các vùng phụ cận. Năm 1803, Gia Long thành lập xưởng đúc tiền Bắc Thành tiền cục ở Thăng Long.[19] Nhà Nguyễn cũng lập các Ti trông coi các ngành thủ công. Ví dụ như ti Vũ khố chế tạo quản lý nhiều ngành thủ công khác nhau, gồm 57 cục: làm đất, đúc, làm đồ vàng bạc, vẽ tranh, làm ngói, làm đồ pha lê, khắc chữ, đúc súng, làm trục xe, luyện đồng,... Ti Thuyền chịu trách nhiệm về các loài thuyền công và thuyền chiến, gồm 235 sở trên toàn quốc[19]. Ngoài ra còn có các ti Doanh kiến, ti Tu tạo, ti Thương bác hoả dược.[20]
Phần lớn nhân lực trong các xưởng thủ công Nhà nước là do triều đình trưng dụng thợ khéo trong các ngành như khảm xà cừ, kim hoàn, thêu thùa... tới làm việc để cung cấp đồ dùng cho triều đình. Vì vậy người thợ luôn tìm cách trốn tránh dù chính phủ áp dụng những biện pháp trừng phạt nặng nề để ngăn chặn.
Trong nghề đóng tàu, năm 1820 sĩ quan người Mỹ John White đã nhận xét:" Người Việt Nam quả là những người đóng tàu thành thạo. Họ hoàn thành công trình của họ với một kỹ thuật hết sức chính xác." Ngoài các thuyền gỗ, người thợ thủ công Việt Nam còn đóng cả các loại tàu lớn bọc đồng[21]. Ngoài ra họ đã sáng chế được nhiều máy móc tiên tiến và có chất lượng vào thời đó, ví dụ các máy cưa xẻ gỗ, máy tưới ruộng,... và cả máy hơi nước.[21].
Nhà Nguyễn cũng tập trung tham gia quản lý khai mỏ. Đến nửa đầu thế kỷ 19, triều đình đã quản lý 139 mỏ, và năm 1833 có 3.122 nhân công trong các mỏ Nhà nước[21][22]. Tuy nhiên, phương thức khai mỏ thời bấy giờ vẫn kém phát triển so với thế giới.
Thương mại[sửa | sửa mã nguồn]
Nội thương[sửa | sửa mã nguồn]
Việc thống nhất đất nước vào đầu thế kỷ XIX là một điều kiện thuận lợi cho thương nghiệp phục hồi và tái phát triển sau một thời gian dài suy thoái. Ngoài ra, Gia Long và các vua nhà Nguyễn cũng cho sửa sang đường sá, xoi đào các sông ngòi, đắp các đê điều, để cho việc làm ăn của người dân được tiện lợi, cụ thể là: đường sá trong nước là sự khẩn yếu cho việc chính trị, vậy nên Gia Long mới định lệ sai quan ở các doanh, các trấn phải sửa sang đường quan lộ, bắt dân sở tại phải đắp đường làm cầu, lệ cứ 15.000 trượng đường thì phát cho dân 10.000 phương gạo. Từ ải Nam Quan (thuộc Lạng Sơn) vào tận Bình Thuận, cứ 4.000 trượng phải làm một nhà trạm ở cạnh đường quan lộ, để cho quan khách đi lại nghỉ ngơi. Cả thảy 98 trạm. Còn từ Bình Thuận trở vào phía nam đến Hà Tiên thì phải đi đường thủy.[23]
Tuy nhiên, thương mại của Việt Nam rất kém cỏi, họ buôn lẻ hàng hóa của người Hoa để bán lại kiếm lời. Sự tổ chức thương mại của người Việt sơ sài, trong phạm vi gia đình. Nếu có những hội buôn lớn thì cũng chỉ là những phường họp vài thương gia hùn vốn với nhau để kinh doanh rồi chia tiền ngay. Họ không liên kết lại thành những hội buôn làm ăn lâu dài. Nhiều người Việt Nam cho vay lãi trở nên phát tài nhưng họ dùng tiền của để mua ruộng đất chứ không đầu tư kinh doanh, khuếch trương thương mại hay công nghệ. Do đó mà thương nghiệp không mạnh được, một phần lớn cũng bởi tâm lý của người dân.[24]
Việc buôn bán ở các chợ quy mô lớn lại bị kiểm soát bởi thương nhân Hoa kiều, dù những người này chỉ là thiểu số. Một người Pháp là ông Dutreuil de Rhins đã viết năm 1876 rằng "nhân số Hoa kiều tuy ít nhưng đã chiếm được các thương nghiệp lớn lao".[24] Một mặt Hoa kiều mua thổ sản như gạo, lúa, bắp, đường, hạt tiêu...để bán và nhập cảng trà, thuốc Bắc, vải, đồ đồng, giấy....
Trong vùng quê, hoạt động thương mại cũng chỉ nhằm trao đổi nông sản và hàng tiểu thủ công ở các chợ. Ở đó, ngoài những cửa hàng tạp hóa quy mô nhỏ hay các cửa tiệm bán thuốc Bắc, còn có những nông dân bán thổ sản và nông sản của minh và một số thương nhân nhỏ bán vải vóc, hàng xén, cau thuốc, đi rong từ chợ này sang chợ khác.
Học giả Trần Trọng Kim cho rằng "Người thiên hạ đi buôn nước này, bán nước nọ, xuất cảng, nhập cảng, kinh doanh những công cuộc to lớn kể hàng ức hàng triệu. Người mình cả đời không đi đến đâu, chỉ quanh quẩn ở trong nước, buôn bán những hàng hóa lặt vặt, thành ra bao nhiêu mối lợi lớn về tay người ngoài mất. Thỉnh thoảng có một ít người có mươi lăm chiếc thuyền mành chở hàng từ xứ nọ đến xứ kia, nhưng vốn độ năm bảy vạn quan tiền, thì đã cho là hạng cự phú". Việt Nam Sử Lược Phần V: Cận Kim Thời-Đại PV-Chương 6 Chế độ và tình thế nước Việt Nam đến cuối đời Tự Đức] Ở Kẻ Chợ trong thế kỷ XIX các thương khu (phường) đã thay đổi bản chất của chúng. Giữa Thế kỷ XIX thì nó đã thoát ly khỏi trạng thái chợ phiên có kỳ hạn và đã có thương gia cùng thợ thuyền cư trú thường xuyên. Thị trấn Thanh Hoá được bắt đầu xây dựng đầu thời Gia Long và tới năm 1885 đã là 1 trung tâm thương mại. Ở kinh đô Huế, thời Gia Long cư dân ở chen chúc thường hay có hoả hoạn nên năm 1837, triều đình đã cho chỉnh trang lại đồng thời lập chợ Gia Hội có tất cả 399 gian, dài suốt hơn 319 trượng, tất cả đều có cột bằng gạch, xây bằng vôi[25]
Những trung tâm thương mại từ cuối thế kỷ XVIII cũng vẫn tiếp tục hoạt động trong thế kỷ XIX. Theo thuyền trưởng Rey, Hội An "tương tự 1 Bazar lớn của Ấn Độ" với khoảng 60.000 dân mà 1/3 là Hoa kiều. Hàng năm có những thuyền buồm Trung Hoa trọng tải đến 600 tấn tới buôn bán.[26]
Ở Huế, Michel Đức Chaigneau cho biết "người Tàu và người Việt buôn bán rất lớn. Thuyền buôn Trung Quốc chở đến vải vóc, đồ sứ, trà, thuốc Bắc, đồ chơi...và chở về thổ sản như cau khô, tơ sống, gỗ, sơn, sừng tê và ngà voi."
Ngoài các tổ chức buôn bán đại quy mô ra, Hoa kiều trong các đô thị lớn còn kinh doanh sòng bạc, đánh đề hay đút lót cho các quan để được đúc tiền, trưng thầu thuế đò, thuế chợ hay độc quyền rượu. Có những Hoa thương có thế lực còn chiếm độc quyền cung cấp hàng cho triều đình.[27] Dù vậy, guồng máy chính phủ cản trở nhiều sự trao đổi hàng hoá bởi sự nhiêu khê của các thủ tục hành chính ở các cửa ải và sở thuế.
Những cải cách tiền tệ cho thấy là thương mại phát triển hơn so với thế kỷ trước. Cho tới hết thời Nam-Bắc triều thì chỉ tệ duy nhất được đúc là tiền đồng, cứ 500 đồng thành 1 quan. Giá trị thứ tiền này rất kém, sử dụng khó khăn chỉ hợp với 1 xã hội mà hoạt động kinh tế không quá thôn xã và sự mậu dịch không quan trọng. Vua Gia Long và Minh Mạng đã cho đúc những nén vàng, nén bạc cho thấy kinh tế thương mại đã có bước tiến lên trước. Tuy nhiên, chúng ít được đầu tư và được dân chúng đem cất trữ bởi tâm lý dân chúng còn mang nặng tính nông nghiệp.[28]
Ngoại thương[sửa | sửa mã nguồn]
Cho tới thời Thiệu Trị, chính sách ngoại giao của nhà Nguyễn với phương Tây khá cẩn trọng nhưng thương mại với họ vẫn được khuyến khích. Sau năm 1818, các thương gia phương Tây khỏi phải trả thuế nhập cảng quá cao, chỉ vài loại hàng mới phải chịu thuế xuất cảng còn phần lớn được miễn. Hoạt động thương mại của Việt Nam với các nước láng giềng không thể phát triển tự do khi các quan chức đánh thuế nặng lên thương mại, còn thủ tục thì rất phiền phức. Ngoài ra, triều đình còn cấm đoán một số mặt hàng, muốn bán phải có giấy phép riêng. Guồng máy hành chính của nhà Nguyễn cản trở rất nhiều các hoạt động của thương nhân trong thế kỷ XIX mà cũng không có một tầng lớp trung lưu làm giàu bằng thương mại để thúc đẩy triều đình mở rộng giao dịch quốc tế[29]. Về các thành thị công thương thì Hội An, Phố Hiến, Thanh Hà do nhiều nguyên nhân trở nên suy tàn và không thể phục hồi như xưa; còn Thăng Long, Bến Nghé, Đà Nẵng vẫn tiếp tục cuộc sống công thương như bình thường; Gia Định vẫn phát triển đều đặn. Xuất hiện thêm vài hiệu buôn người Hoa, một số phường thủ công cũng ổn định mặt hàng nhưng không thay đổi nhiều.[9]
Triều đình đã tổ chức nhiều chuyến đi công cán đến các nước trong khu vực để thực hiện giao dịch buôn bán. Ngay từ năm 1824, Minh Mạng đã sai người đi công cán ở Hạ Châu (Singapore) và Giang Lưu Ba (Indonesia). Từ năm 1825, vua Minh Mạng phái người sang Hạ Châu mua vải và đồ thủy tinh. Và sau đó, mỗi năm đều có quan viên được phái đi tới các trung tâm mậu dịch của người Âu ở khắp Đông Nam Á. Từ 1831-1832 trở đi, các chuyến công cán càng lúc càng nhiều, điểm đến cũng khá đa dạng: Hạ Châu, Lữ Tống (Luzon - Philippines), đảo Borneo, Quảng Đông, Giang Lưu Ba,... Trong khoảng 1835-1840 đã có 21 chiếc được cử đi.[24] Hàng bán ra chủ yếu là gạo, đường, lâm thổ sản quý, hàng mua về là len dạ và vũ khí, đạn dược. Các hoạt động này gần như là độc quyền của triều đình dù tư nhân không bị cấm. Nguyên do ở chỗ thuyền buôn tư nhân không được mang vũ khí nên không chống được hải tặc Trung Hoa đang hoành hành trên biển từ vịnh Thái Lan cho tới đông bán đảo Mã Lai.[24] Dù vậy, nhiều thương nhân cũng lợi dụng các chuyến buôn bán này để buôn lậu gạo và thổ sản sang Hạ Châu hay Quảng Châu.
Hàng năm, thuyền buôn Trung Hoa thường đi lại giữa Việt Nam và Singapore. Thương nhân người Hoa thường lén chở gạo đi và đem thuốc phiện về. Trong những năm 1820-1830, giao dịch với Singapore rất hạn chế. Năm 1824, giá trị mậu dịch chỉ cỡ 93.781 USD, năm 1826-1827 là 124.698 USD.[24] Nguyên nhân do hàng hóa của Việt Nam phù hợp với thị trường Trung Hoa hơn. Nhờ Hoa kiều mà mậu dịch quốc tế khá hoạt động. Khi người Pháp sắp chiếm hết Nam Kỳ, các bản lược kê tài chính cho thấy quan thuế hàng năm tương đương 3.000.000 france vàng trên tổng ngân sách 40.000.000 mà các quan viên đã giữ lại gấp đôi số tiền thuế kia, như vậy số tiền thu được vượt quá số tiền chuyển về triều đình rất nhiều.[24]
Thời vua Thiệu Trị, tháng 3/1845, chiến hạm Constitution của Hoa Kỳ cập bến Đà Nẵng yêu cầu nhà cầm quyền thả 1 nhà truyền giáo người Pháp và để gây áp lực đã bắt các quan làm con tin. Năm 1847, 2 chiến hạm Pháp tới Đà Nẵng đòi chính phủ cho phép Công giáo hoạt động tự do và phóng thích các nhà truyền giáo Pháp. Do hiểu lầm mà người Pháp bắn chìm các chiến thuyền Việt Nam trong cảng. Từ sau những sự kiện đó, quan hệ buôn bán với phương Tây bị tổn hại. Năm 1850, nhà vua không còn phái thuyền đi buôn ở Hạ Châu nữa và phải tới năm 1875, vua Tự Đức mới cho các quan thảo luận có nên phái thuyền đi thông thương không. Chính phủ cũng tìm cách cản trở dân thường buôn bán với người Tây nên cuối cùng, thương gia ngoại quốc chủ yếu là Hoa kiều, Xiêm và Mã Lai, trong đó người Hoa chiếm tỷ lệ lớn nhất.
Tiền tệ[sửa | sửa mã nguồn]
Tiền lưu hành vào thời kỳ này được làm từ vàng, bạc, kẽm, đồng và chì, được phát hành ở dạng tiền xu, nén (thỏi).[30][31][32][33] Khi Nguyễn Vương lên ngôi vua, ông cho đúc các loại tiền "Gia-long Thông-bảo".[31][34] Các vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức ngoài việc đúc tiền kim loại bằng đồng và kẽm có hình tròn lỗ vuông, còn đúc các loại tiền bằng bạc hay bằng vàng, mang hình ảnh Long Vân, Nhật Nguyệt, Ngũ Phúc, Phú Thọ Đa Nam; hoặc đúc các thoi bạc thoi vàng hình hộp chữ nhật. Giá-trị của thoi tiền tính theo quan, theo lạng và được in nổi trên thoi tiền.[31][34]
Từ giữa cuối thế kỷ 19, nhà Nguyễn bắt đầu cho phép tư nhân đúc tiền, do đồng kim loại trong tiền đồng giảm đi nên nhiều tiền đồng có chất lượng kém được đưa vào lưu thông. Do những yếu điểm đó, nên đến thời vua Tự Đức, phương tiện thanh toán chủ yếu trong các giao dịch là tiền đồng của Trung Quốc.[35]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Nhà Nguyễn
- Nông nghiệp Việt Nam thời Nguyễn
- Thủ công nghiệp Việt Nam thời Nguyễn
- Thương mại Việt Nam thời Nguyễn
- Kinh tế Việt Nam thời Pháp thuộc
Tài liệu[sửa | sửa mã nguồn]
- Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn (2008), Đại cương lịch sử Việt Nam, Hà Nội: NXB Giáo dục.
- Trần Trọng Kim (1971), [[Việt Nam sử lược]] 2, Sài Gòn: Trung tâm Học liệu Xuất bản thuộc Bộ Giáo dục Tựa đề URL chứa liên kết wiki (trợ giúp).
- Phan Khoang (2001), Việt sử xứ Đàng Trong, Nhà xuất bản Văn Học.
- Dương Quảng Hàm (1968), Việt Nam văn học sử yếu, Sài Gòn: Trung tâm Học liệu Xuất bản thuộc Bộ Giáo dục.
- Đặng Việt Thủy; Đặng Thành Trung (2008), 54 vị Hoàng đế Việt Nam, Hà Nội: Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân.
- Trần Đức Anh Sơn (2004), HUẾ Triều Nguyễn một cái nhìn, Nhà xuất bản Thuận Hóa.
- Nguyễn Thế Anh (2008), Kinh tế & xã hội Việt Nam dưới các triều vua nhà Nguyễn, Nhà xuất bản Văn Học.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005), Đại cương lịch sử cổ trung đại Việt Nam, Nhà xuất bản Giáo Dục.
- Nhiều tác giả (2007), Những vấn đề lịch sử triều Nguyễn, TP Hồ Chí Minh: NXB Văn hoá Sài Gòn.
- Lê Nguyễn (2009), Nhà Nguyễn và những vấn đề lịch sử, Hà Nội: NXB Công an nhân dân
- Vu Tam Ich. "A Historical Survey of Educational Developments in Vietnam". Bulletin of the Bureau of School Service Vol XXXII, No 2. Lexington, KY: University of Kentucky, College of Education, 1959.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Thừa Thiên Huế ở nửa đầu thế kỷ XIX (1802 - 1858)
- ^ Lễ Tịch Điền tại Thừa Thiên - Huế
- ^ Nguyễn Thu Hường, Nghi thức lễ tịch điền triều Nguyễn , Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước
- ^ Nguyễn Thế Anh 2008, tr. 91
- ^ Lịch sử Việt Nam từ nguồn-Thế kỷ XIX-Đào Duy Anh NXB VHTT tr 457
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 92
- ^ a ă Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn 2008, tr. 445
- ^ a ă Nguyễn Khắc Thuần 2005, tr. 307
- ^ a ă Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam - tập 1, NXB Giáo dục, Thành phố Hồ Chí Minh 2005
- ^ a ă â Nguyễn Khắc Thuần 2005, tr. 308
- ^ Nguyễn Khắc Thuần 2005, tr. 308-309
- ^ Nguyễn Khắc Thuần 2005, tr. 309
- ^ Việt Sử Toàn Thư-Phạm Văn Sơn, tr 421
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 88
- ^ a ă â Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 101
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 105-106
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 118-121
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 124-125
- ^ a ă â Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam - tập 1, NXB Giáo dục, Thành phố Hồ Chí Minh 2005, trang 450
- ^ Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Đào Tố Uyên, Phạm Văn Hùng, Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến 1858, NXB ĐH Sư phạm, Thành phố Hồ Chí Minh 2004, trang 263
- ^ a ă â Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam - tập 1, NXB Giáo dục, Thành phố Hồ Chí Minh 2005, trang 451
- ^ Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Đào Tố Uyên, Phạm Văn Hùng, Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến 1858, NXB ĐH Sư phạm, Thành phố Hồ Chí Minh 2004, trang 264
- ^ Việt Nam Sử lược-Trần Trọng Kim PHẦN V Cận Kim Thời-Đại Nhà Nguyễn (1802-1945) CHƯƠNG I Thế Tổ (1802-1819)
- ^ a ă â b c d Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 214
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 205-207
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 208
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 205-212
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 214-215
- ^ Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 242-246
- ^ http://www.khoahoc.net/baivo/nguyenanhhuy/051109-kimnganthoinguyen.htm
- ^ a ă â Chinese intervention in Tunquin, and the Nguyen Dynasty
- ^ http://cuocsongviet.com.vn/index.asp?act=detail&mabv=5161&/Tien-te-Viet-Nam-qua-cac-thoi-ky-lich-su.csv
- ^ http://www.nguyenphuoctoc.info/Default.aspx?PageId=260
- ^ a ă Lịch-Sử Tiền-Tệ Thế-giới và Việt-nam
- ^ Đánh giá lại triều Nguyễn: Về một vài di sản của nhà Nguyễn còn tồn tại đến ngày nay

markdown:
# Kinh tế Việt Nam thời Nguyễn
**Kinh tế Việt Nam thời nhà Nguyễn** phản ánh kết quả hoạt động của các ngành nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại Việt Nam dưới sự cai trị của [nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) thời kỳ còn độc lập (1802-1884) (giai đoạn kinh tế tiếp theo được phản ánh trong bài [Kinh tế Việt Nam thời Pháp thuộc](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c)).
Nền kinh tế Việt Nam thời nhà Nguyễn là nên
[kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) chủ yếu dựa trên [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p). Bên cạnh đó là sự tái phục hồi hoạt động nội thương sau thời gian dài đất nước bị chia cắt. Dưới thời [Thiệu Trị](/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), chính sách ngoại thương với các nước [phương Tây](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) có một số ưu đãi, trong khi với các nước láng giềng thì còn nhiều hạn chế và thủ tục phiền phức.
## Mục lục
## Nông nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=1)]
Triều Nguyễn có những chính sách ưu đãi để phát triển
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), như là cấm mua bán ruộng đất công, lập kho Thường bình, Sở Tịch điền, Sở Diễn canh, kho Bình thiếu, Sở Đồn điền, [Đàn Xã Tắc](/wiki/%C4%90%C3%A0n_X%C3%A3_T%E1%BA%AFc_(Hu%E1%BA%BF)), [Đàn Tiên nông](/wiki/C%C3%A1c_%C4%91%C3%A0n_t%E1%BA%BF_c%E1%BB%95_t%E1%BA%A1i_Hu%E1%BA%BF),... [[1]](#cite_note-1)
Cũng nhằm khuyến khích người dân cày ruộng, vua
[Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) khôi phục lại [Lễ tịch điền](/wiki/L%E1%BB%85_t%E1%BB%8Bch_%C4%91i%E1%BB%81n) (nhà vua đích thân xuống ruộng cày) và vào năm 1828, nhà vua giao cho [bộ Lễ](/wiki/B%E1%BB%99_L%E1%BB%85) soạn thảo chu đáo các điển lễ làm thành luật lệ lâu dài. [[2]](#cite_note-td2-2) [[3]](#cite_note-tdnn-3)
### Vấn đề ruộng đất[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=2)]
Ngay khi mới lên ngôi, vua Gia Long đã phải ra lệnh cấm bán ruộng đất công và quy định chặt chẽ việc cầm cố loại công điền công thổ này để bảo đảm đất cày cho mọi người nông dân. Đạo dụ năm Gia Long thứ 2 (1803) có ghi rõ:
*"Theo lệ cũ thì công điền công thổ cho dân quân cấp, đem bán riêng là có tội, do đó nhân dân đều được lợi cả. Từ đời Tây Sơn bỏ hết luật cũ, dân gian nhiều người đổi ruộng công làm ruộng tư, cũng có kẻ tạ sự việc công mà cầm bán ruộng đất công...Phàm xã dân có công điền công thổ đều không được mua bán riêng, làm trái là có tội. Ai mua nhầm thì mất tiền..."* [[4]](#cite_note-4)
Trong đình thần có ý kiến tịch thu ruộng đất bị chiếm trong thời loạn để phân cấp cho dân nghèo nhưng vua Gia Long cho rằng phép này khó thực hiện nên ông chỉ tịch thu những ruộng đất của quan lại triều Tây Sơn và ruộng trang trại riêng của Tây Sơn làm quan điền. Thời Minh Mạng định lại phép quân cấp ruộng khẩu phần, quan lại, binh lính, công tượng (thợ làm quan xưởng) cùng các hạng dân đinh, không kể phẩm trật cao thấp đều được hưởng 1 phần khẩu phân nhưng quan lại, cường hào cũng giành được những phần tốt hơn. Người già, người tàn tật thì được nửa phần. Cô nhi, quả phụ được 1/3.
[[5]](#cite_note-5)
### Việc khai hoang và phục hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=3)]
Nhà Nguyễn vẫn tiếp tục một số công việc từ thời các
[chúa Nguyễn](/wiki/Ch%C3%BAa_Nguy%E1%BB%85n) để lại như việc khẩn hoang, mở rộng, phát triển [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p). Ở Nam Kỳ, người dân đã tự do đến khẩn hoang với tư cách cá nhân hoặc tập thể dưới sự giúp đỡ của triều đình. Sử sách cũng ghi lại tên tuổi nhiều người đã có công trong việc đào kênh, vỡ đất như [6] [Thoại Ngọc Hầu](/wiki/Tho%E1%BA%A1i_Ng%E1%BB%8Dc_H%E1%BA%A7u).
Triều đình nhà Nguyễn dành cho việc khai hoang, phục hóa rất nhiều sự quan tâm, họ đã cho tiến hành nhiều chính sách khai khẩn hoang khác nhau và đã đem lại nhiều kết quả tốt đẹp. Diện tích ruộng đất thực trưng tăng lên nhiều: năm 1847 đã là 4.273.013 mẫu
. [7]
Hai vị quan tổ chức khẩn hoang nổi tiếng nhất là
[Nguyễn Công Trứ](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_C%C3%B4ng_Tr%E1%BB%A9) và [Nguyễn Tri Phương](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng); trong đó Nguyễn Công Trứ nổi lên vì là tác giả của ba chính sách khẩn hoang lớn: đồn điền, doanh điền và khai khẩn ruộng hoang . Cụ thể như sau: [8]
- Đồn điền
Chính sách này chủ yếu dựa vào việc mộ dân nghèo, đi cùng với tội phạm để thực hiện việc khai khẩn đất hoang. Trong thời gian khẩn hoang số dân này sẽ được quản lý theo cung cách
[đồn điền](/wiki/%C4%90%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n) không giống như thôn ấp bình thường; sau một khoảng thời gian từ sáu đến mười năm để cuộc sống ổn định thì sẽ chuyển sang hình thức bình thường. Đồn điền xuất hiện nhiều nhất ở vùng Gia Định . Đợt lập đồn điền lớn nhất do Kinh lược sứ Nam Kì là Nguyễn Tri Phương tổ chức vào năm 1853-1854, lập được 21 cơ, 124 ấp phân phối ở cả 6 tỉnh [8] . [[9]](#cite_note-.C4.91clsvn5-9)
- Doanh điền
Đây là hình thức triều đình và nhân dân cùng kết hợp khai hoang, mới ra đời từ thời Nguyễn theo đề xuất của Tham tán quân vụ Bắc thành Nguyễn Công Trứ
. [7]
Chính sách này nhằm di dân để lập ấp mới, bắt đầu thực hiện từ năm 1828 dưới thời vua Minh Mạng. Cách thức được quy định cụ thể như sau: nhà nước sẽ bỏ vốn ban đầu và cử ra một quan chức sẽ dứng ra chiêu mộ và chỉ đạo dân chúng đưa đi khai hoang theo hai trường hợp
[[10]](#cite_note-nkt_1-10)
- Số dân mộ được là 50 người đủ một lý, người đứng ra mộ sẽ được ban chức lý trưởng.
- Số dân mộ được là 30 người đủ một ấp, người đứng ra tuyển một sẽ được ban chức ấp trưởng.
Thời gian sáu tháng ban đầu, triều đình sẽ cấp cho dân chúng đi khai hoang đầy đủ lương thực và phương tiện sản xuất. Từ tháng thứ bảy thì phải tự lo. Triều đình sẽ miễn thuế cho các ấp và lý mới này 3 năm.
Tổng [10] [Giao Thủy](/wiki/Giao_Th%E1%BB%A7y)thuộc [Nam Định](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)cũng được thành lập theo hình thức này . Về sau, các quan ở Gia Định gồm [[10]](#cite_note-nkt_1-10) [Trương Minh Giảng](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Minh_Gi%E1%BA%A3ng), [Cao Hữu Dực](/w/index.php?title=Cao_H%E1%BB%AFu_D%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1), [Trần Hoàn](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Ho%C3%A0n_(quan)&action=edit&redlink=1), [Phạm Hữu Chỉnh](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_H%E1%BB%AFu_Ch%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1)và [Nguyễn Tri Phương](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng)cũng bắt chước thực thi chính sách này trên vùng Gia Định đồng thời với chính sách đồn điền trên một quy mô rất lớn và thu được nhiều thành công và hiệu quả , diện tích ruộng đất đã tăng lên rất nhiều. [[11]](#cite_note-11)
Chính sách đồng điền và doanh điền được triều đình kèm theo một loạt luật lệ thưởng phạt phân minh để khai thác triệt để đất đã vỡ hoang và ngăn tình trạng bỏ đất nhưng cũng không dứt hẳn được hiện tượng ruộng hoang
. [12]
Ngoài ra, triều đình Nguyễn còn khuyến khích nhân dân tự do khai hoang kết hợp phục hóa. Việc đinh điền cũng có chỉnh đốn và kiểm soát chặt chẽ hơn. Ruộng đất ở Nam Việt thời Minh Mạng được đo đạc lại, tính ra được 630.075 mẫu. Tổng số đinh toàn quốc là 970.516 xuất và 4.063.892 mẫu ruộng đất.
[[13]](#cite_note-13)
Tuy nói trên toàn diện, đất công điền không quá 1/5 diện tích canh tác, nhưng phần đất còn lại được phân phối giữa
[nông dân](/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n) mà đa số chỉ làm chủ tới 5 [mẫu](/wiki/M%E1%BA%ABu) là nhiều. Hạng người có 100 mẫu trở lên thì rất ít, mỗi [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh) được nhiều nhất là dăm ba người. [[14]](#cite_note-14)
### Việc trị thủy[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=4)]
Vua
[Gia Long](/wiki/Gia_Long) vừa lên ngôi đã quan tâm đến vấn đề đê điều và cho người tu bổ [đê](/wiki/%C4%90%C3%AA) cũ, đắp thêm đê mới. Năm 1809, ông lại cho đặt nha *Bắc Thành đê chánh* và các chức Tổng lý và Tham lý đê chánh để lo vấn đề đê điều ở các [trấn](/wiki/Tr%E1%BA%A5n) xứ [Bắc Kỳ](/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3). Tới năm [1828](/wiki/1828), theo đề nghị của các quan, vua [Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) cho cho tăng cường thêm nhân sự cho nha môn đê chánh nhưng tới 1833 thì bỏ nha này đi để chuyên ủy việc đê điều cho các * tại các Đốc biện* [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh).
Việc đắp đê, sửa chữa và khám xét được quy định tỉ mỉ. Thời
[Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) nhiều lần đã xác định lại cách thưởng phạt về sự phòng hộ đê và phân định trách nhiệm của các [phủ](/wiki/Ph%E1%BB%A7_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)), [huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n), [tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng), [lý](/wiki/L%C3%BD) sở tại các nơi đê vỡ. [[15]](#cite_note-nta101-15)
Năm
[1809](/wiki/1809), hệ thống đê điều ở Bắc Thành tổng cộng là 239.933 [trượng](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%A3ng) tương đương 960 [km](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t) . Sau 21 năm dưới thời nhà Nguyễn, chiều dài các con đê ở Bắc Kỳ đã tăng lên 303.616 trượng tương đương 1.215 km. Tới cuối [15] [thế kỷ XIX](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), hệ thống đê này đã dài tới 2.400 km [[15]](#cite_note-nta101-15)
Mặc dù triều đình dành rất nhiều quan tâm nhiều tới việc trị thủy như vậy nhưng vấn đề này vẫn không được giải quyết như mong đợi, vì thiếu sự phối hợp đồng bộ và quy hoạch chung giữa các địa phương, do tác động của môi trường, sinh thái,... các đê đắp lên cứ vỡ liên miên. Đặc biệt là ở
[sông Hồng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng), vì đất bồi nên lòng sông giữa 2 con đê cao hơn mặt đất, mỗi khi nước lớn thì đê không tài nào cản nổi. Triều đình phân vân trong 3 cách: *giữ đê, phá đê và đào thêm sông.* Ngay từ thời [Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng), nhà vua đã nhiều lần hội nghị về việc này, ý kiến bất đồng quá nhiều tới nỗi thời 2 vua [Thiệu Trị](/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B) và [Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) phải treo bảng khắp nơi để trưng cầu dân ý.
Năm 1833, theo lệnh nhà vua, vị Tổng đốc
[Nam Định](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh) là [Đặng Văn Thiêm](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7ng_V%C4%83n_Thi%C3%AAm&action=edit&redlink=1) đi khám xét đê điều đã tâu lên Minh Mạng chủ trương *"...Sửa đắp đê mới hay đê cũ, công trình nặng nhọc, phí tổn công khố cũng nhiều, thế mà khó nói trước có giữ được chắc chắn hay không. Nếu đổi ra làm việc khai sông... như vậy không những bớt được chút phí tổn mà lại có thể phân được thế nước và bớt được sự xô mạnh dồn xuống."* Vua Minh Mạng ra lệnh đình chỉ việc đắp đê để chờ xem tình hình ra sao rồi mới bàn định lại. Nhưng năm 1834, Minh Mạng sai Giám thành Phó sứ là [Trương Viết Sùy](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Vi%E1%BA%BFt_S%C3%B9y&action=edit&redlink=1)kiểm tra lại thì ông cho rằng "không thể bỏ đê được".
Năm 1852, vua Tự Đức lại tiếp tục mở cuộc trưng cầu ý kiến về việc phòng đê ở Bắc Kỳ, các ý kiến lại một lần nữa chia thành 2 phái:
*giữ đê và bỏ đê*. Đến năm 1872, các tỉnh [Bắc Kỳ](/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3) đều điều trần về việc đê điều nhưng vẫn tiếp tục có ý kiến khác nhau. Những bài điều trần này đã được đóng thành từng tập dày như * hay Đê chính tập* *. Do việc bất đồng kéo dài nên triều đình vẫn phải giữ đê mà đê vẫn tiếp tục vỡ.* [Đê chính tân luận](/w/index.php?title=%C4%90%C3%AA_ch%C3%ADnh_t%C3%A2n_lu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) [[16]](#cite_note-16)
### Việc cứu đói[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=5)]
Trải qua nội chiến, nhân dân lại gặp mất mùa liên tiếp. Triều đình thường phải giảm thuế, miễn
[thuế](/wiki/Thu%E1%BA%BF) và chẩn cấp. Người dân bị đói tràn khắp vùng thôn quê, tụ họp nhau đi [cướp](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Bp) và những người chống triều đình lợi dụng sự bất mãn của những đoàn dân đói này để xách động nổi loạn như ở [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a) và [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) năm 1819.
Mỗi khi mất mùa, triều đình phải áp dụng những biện pháp khẩn cấp để cứu đói. Để có phương tiện thực hiện cứu trợ khẩn cấp, triều đình thiết lập các kho lương trữ
[lúa](/wiki/L%C3%BAa) cho việc cứu tế được gọi là *, người nghèo túng có thể mua Bình Chuẩn Thương* [gạo](/wiki/G%E1%BA%A1o)giá rẻ hơn bình thường và không giới hạn, từ 1, 2 phương tới cả [thưng](/w/index.php?title=Th%C6%B0ng&action=edit&redlink=1), [đấu](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1), [bát](/wiki/B%C3%A1t_%C4%83n).
Ngoài ra triều Nguyễn còn lập ra
* là những kho trữ lúa ở các Nghĩa Thương* [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh)và [phủ](/wiki/Ph%E1%BB%A7_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)) [huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n). Những khi đói kém thì các kho này được mở ra để phát chẩn cho [dân nghèo](/w/index.php?title=D%C3%A2n_ngh%C3%A8o&action=edit&redlink=1). Triều Nguyễn cũng cho tổ chức *rất nhiều dưới thời vua* [Xã Thương](/w/index.php?title=X%C3%A3_Th%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) [Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c), khi gạo đắt thì bán ra, khi gạo rẻ thì đong lại để lưu trữ, có thể cho vay, thu lợi bao nhiêu dùng để cấp dưỡng binh đinh và giúp kẻ nghèo khó.
Thời
[Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) triều đình cũng bắt quan lại các tỉnh phải xuất lúa giống ở [kho](/wiki/Kho_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)) cho dân nghèo vay để làm mùa sau, nhằm làm cho [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) không bị đình trệ và việc mất mùa không ảnh hưởng nhiều sang các năm sau. [[17]](#cite_note-17)
Dù cho các biện pháp cứu tế này làm công quỹ hao hụt không ít nhưng chúng chỉ có thể ngăn cản nạn đói khỏi lan rộng trong 1 thời gian ngắn, ngăn sự tăng giá của lương thực nhưng chỉ là những liều
[thuốc](/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c_ph%E1%BA%A9m) cấp thời, không thể ngăn chặn một cách dứt khoát sự thiếu hụt [lương thực](/wiki/Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m). Ngoài ra việc quan lại địa phương tham nhũng cũng làm giảm hiệu năng của các biện pháp này. Triều đình phải liên tiếp ban hành các đạo dụ để nghiêm trị.
Để làm nhẹ bớt sự khổ cực của người
[nông dân](/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n), triều Nguyễn cho áp dụng chính sách giảm hay miễn thuế cho những tỉnh bị nạn. Riêng với các tỉnh bị thiệt hại nặng, nhà vua cho miễn luôn tất cả các khoản thuế còn thiếu ở những năm trước. Năm 1841, vua [Thiệu Trị](/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B) cho dân [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn) được miễn số thuế là 23.385 quan và 83.162 hộc lúa. [[18]](#cite_note-18)
## Thủ công nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=6)]
Thủ công nghiệp Nhà nước thời Nguyễn chế tạo tất cả những đồ dùng cho hoàng gia, tham gia đóng thuyền cho quân đội, đúc vũ khí, đúc tiền,...
Chính vì vậy, nhà Nguyễn cũng tập trung xây dựng hệ thống các xưởng thủ công Nhà nước, nhất là ở kinh đô và các vùng phụ cận. Năm 1803, Gia Long thành lập xưởng đúc tiền [19] *Bắc Thành tiền cục*ở Thăng Long. Nhà Nguyễn cũng lập các Ti trông coi các ngành thủ công. Ví dụ như ti [[19]](#cite_note-.C4.91clsvn1-19) *Vũ khố chế tạo*quản lý nhiều ngành thủ công khác nhau, gồm 57 cục: làm đất, đúc, làm đồ vàng bạc, vẽ tranh, làm ngói, làm đồ pha lê, khắc chữ, đúc súng, làm trục xe, luyện đồng,... Ti *Thuyền*chịu trách nhiệm về các loài thuyền công và thuyền chiến, gồm 235 sở trên toàn quốc . Ngoài ra còn có các ti [[19]](#cite_note-.C4.91clsvn1-19) *Doanh kiến*, ti *Tu tạo*, ti *Thương bác hoả dược*. [[20]](#cite_note-20)
Phần lớn nhân lực trong các xưởng thủ công Nhà nước là do triều đình trưng dụng thợ khéo trong các ngành như
[khảm xà cừ](/wiki/Kh%E1%BA%A3m_x%C3%A0_c%E1%BB%AB), [kim hoàn](/w/index.php?title=Kim_ho%C3%A0n&action=edit&redlink=1), [thêu thùa](/w/index.php?title=Th%C3%AAu_th%C3%B9a&action=edit&redlink=1)... tới làm việc để cung cấp đồ dùng cho triều đình. Vì vậy người thợ luôn tìm cách trốn tránh dù chính phủ áp dụng những biện pháp trừng phạt nặng nề để ngăn chặn.
Trong nghề đóng tàu, năm 1820 sĩ quan người Mỹ John White đã nhận xét:
*" Người Việt Nam quả là những người đóng tàu thành thạo. Họ hoàn thành công trình của họ với một kỹ thuật hết sức chính xác."* Ngoài các thuyền gỗ, người thợ thủ công Việt Nam còn đóng cả các loại tàu lớn bọc đồng . Ngoài ra họ đã sáng chế được nhiều máy móc tiên tiến và có chất lượng vào thời đó, ví dụ các máy cưa xẻ gỗ, máy tưới ruộng,... và cả máy hơi nước. [21] . [[21]](#cite_note-.C4.91clsvn2-21)
Nhà Nguyễn cũng tập trung tham gia quản lý khai mỏ. Đến nửa đầu thế kỷ 19, triều đình đã quản lý 139 mỏ, và năm 1833 có 3.122 nhân công trong các mỏ Nhà nước
[[21]](#cite_note-.C4.91clsvn2-21) . Tuy nhiên, phương thức khai mỏ thời bấy giờ vẫn kém phát triển so với thế giới. [22]
## Thương mại[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=7)]
### Nội thương[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=8)]
Việc thống nhất đất nước vào đầu thế kỷ XIX là một điều kiện thuận lợi cho thương nghiệp phục hồi và tái phát triển sau một thời gian dài suy thoái. Ngoài ra, Gia Long và các vua nhà Nguyễn cũng cho sửa sang đường sá, xoi đào các
[sông ngòi](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_ng%C3%B2i&action=edit&redlink=1), đắp các đê điều, để cho việc làm ăn của người dân được tiện lợi, cụ thể là: đường sá trong nước là sự khẩn yếu cho việc chính trị, vậy nên Gia Long mới định lệ sai quan ở các doanh, các trấn phải sửa sang đường quan lộ, bắt dân sở tại phải đắp đường làm [cầu](/wiki/C%E1%BA%A7u_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)), lệ cứ 15.000 [trượng](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%A3ng) đường thì phát cho dân 10.000 [phương gạo](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_g%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1). Từ [ải Nam Quan](/wiki/Nam_Quan) (thuộc [Lạng Sơn](/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)) vào tận [Bình Thuận](/wiki/B%C3%ACnh_Thu%E1%BA%ADn), cứ 4.000 [trượng](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%A3ng) phải làm một [nhà trạm](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_tr%E1%BA%A1m&action=edit&redlink=1) ở cạnh đường quan lộ, để cho quan khách đi lại nghỉ ngơi. Cả thảy 98 trạm. Còn từ [Bình Thuận](/wiki/B%C3%ACnh_Thu%E1%BA%ADn) trở vào phía nam đến [Hà Tiên](/wiki/H%C3%A0_Ti%C3%AAn) thì phải đi đường thủy. [[23]](#cite_note-23)
Tuy nhiên, thương mại của Việt Nam rất kém cỏi, họ buôn lẻ hàng hóa của
[người Hoa](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) để bán lại kiếm lời. Sự tổ chức thương mại của [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) sơ sài, trong phạm vi [gia đình](/wiki/Gia_%C4%91%C3%ACnh). Nếu có những [hội buôn](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_bu%C3%B4n&action=edit&redlink=1) lớn thì cũng chỉ là những phường họp vài [thương gia](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_gia) hùn vốn với nhau để kinh doanh rồi chia tiền ngay. Họ không liên kết lại thành những hội buôn làm ăn lâu dài. Nhiều người Việt Nam cho vay lãi trở nên phát tài nhưng họ dùng tiền của để mua ruộng đất chứ không đầu tư kinh doanh, khuếch trương thương mại hay công nghệ. Do đó mà thương nghiệp không mạnh được, một phần lớn cũng bởi tâm lý của người dân. [[24]](#cite_note-nta-24)
Việc buôn bán ở các
[chợ](/wiki/Ch%E1%BB%A3) quy mô lớn lại bị kiểm soát bởi thương nhân Hoa kiều, dù những người này chỉ là thiểu số. Một người Pháp là ông [Dutreuil de Rhins](/w/index.php?title=Dutreuil_de_Rhins&action=edit&redlink=1) đã viết năm 1876 rằng *"nhân số Hoa kiều tuy ít nhưng đã chiếm được các thương nghiệp lớn lao".* Một mặt Hoa kiều mua thổ sản như [24] [gạo](/wiki/G%E1%BA%A1o), [lúa](/wiki/L%C3%BAa), [bắp](/wiki/Ng%C3%B4), [đường](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), [hạt tiêu](/wiki/H%E1%BB%93_ti%C3%AAu)...để bán và nhập cảng [trà](/wiki/Tr%C3%A0), [thuốc Bắc](/wiki/Thu%E1%BB%91c_B%E1%BA%AFc), [vải](/wiki/V%E1%BA%A3i), [đồ đồng](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1), [giấy](/wiki/Gi%E1%BA%A5y)....
Trong vùng quê, hoạt động
[thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i) cũng chỉ nhằm trao đổi nông sản và hàng tiểu thủ công ở các chợ. Ở đó, ngoài những [cửa hàng](/wiki/C%E1%BB%ADa_h%C3%A0ng_b%C3%A1n_l%E1%BA%BB) [tạp hóa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A1p_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1) quy mô nhỏ hay các cửa tiệm bán [thuốc Bắc](/wiki/Thu%E1%BB%91c_B%E1%BA%AFc), còn có những nông dân bán [thổ sản](/w/index.php?title=Th%E1%BB%95_s%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) và [nông sản](/wiki/N%C3%B4ng_s%E1%BA%A3n) của minh và một số [thương nhân](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_gia) nhỏ bán vải vóc, hàng xén, cau thuốc, đi rong từ chợ này sang chợ khác.
Học giả Trần Trọng Kim cho rằng
*"Người thiên hạ đi buôn nước này, bán nước nọ, xuất cảng, nhập cảng, kinh doanh những công cuộc to lớn kể hàng ức hàng triệu. Người mình cả đời không đi đến đâu, chỉ quanh quẩn ở trong nước, buôn bán những hàng hóa lặt vặt, thành ra bao nhiêu mối lợi lớn về tay người ngoài mất. Thỉnh thoảng có một ít người có mươi lăm chiếc thuyền mành chở hàng từ xứ nọ đến xứ kia, nhưng vốn độ năm bảy vạn quan tiền, thì đã cho là hạng cự phú".* Việt Nam Sử Lược Phần V: Cận Kim Thời-Đại PV-Chương 6 Chế độ và tình thế nước Việt Nam đến cuối đời Tự Đức] Ở [Kẻ Chợ](/wiki/Th%C4%83ng_Long)trong thế kỷ XIX các thương khu ( [phường](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng)) đã thay đổi bản chất của chúng. Giữa Thế kỷ XIX thì nó đã thoát ly khỏi trạng thái [chợ phiên](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A3_phi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)có kỳ hạn và đã có [thương gia](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_gia)cùng thợ thuyền cư trú thường xuyên. Thị trấn [Thanh Hoá](/wiki/Thanh_H%C3%B3a)được bắt đầu xây dựng đầu thời Gia Long và tới năm 1885 đã là 1 trung tâm [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i). Ở kinh đô [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF), thời Gia Long cư dân ở chen chúc thường hay có hoả hoạn nên năm 1837, triều đình đã cho chỉnh trang lại đồng thời lập chợ Gia Hội có tất cả 399 gian, dài suốt hơn 319 trượng, tất cả đều có cột bằng [gạch](/wiki/G%E1%BA%A1ch_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)), xây bằng [vôi](/wiki/Canxi_hi%C4%91roxit) [[25]](#cite_note-25)
Những trung tâm
[thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i) từ cuối [thế kỷ XVIII](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18) cũng vẫn tiếp tục hoạt động trong [thế kỷ XIX](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). Theo thuyền trưởng Rey, [Hội An](/wiki/H%E1%BB%99i_An) *"tương tự 1 Bazar lớn của Ấn Độ"* với khoảng 60.000 dân mà 1/3 là [Hoa kiều](/wiki/Hoa_ki%E1%BB%81u). Hàng năm có những [thuyền buồm](/wiki/Thuy%E1%BB%81n_bu%E1%BB%93m)Trung Hoa trọng tải đến 600 [tấn](/wiki/T%E1%BA%A5n)tới buôn bán. [[26]](#cite_note-26)
Ở
[Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF), [Michel Đức Chaigneau](/w/index.php?title=Michel_%C4%90%E1%BB%A9c_Chaigneau&action=edit&redlink=1) cho biết *"người Tàu và người Việt buôn bán rất lớn. Thuyền buôn Trung Quốc chở đến vải vóc, đồ sứ, trà, thuốc Bắc, đồ chơi...và chở về thổ sản như cau khô, tơ sống, gỗ, sơn, sừng tê và ngà voi."*
Ngoài các tổ chức buôn bán đại quy mô ra, Hoa kiều trong các đô thị lớn còn kinh doanh
[sòng bạc](/wiki/S%C3%B2ng_b%E1%BA%A1c), [đánh đề](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1nh_%C4%91%E1%BB%81&action=edit&redlink=1) hay đút lót cho các quan để được đúc tiền, trưng thầu thuế đò, thuế chợ hay độc quyền [rượu](/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u). Có những Hoa thương có thế lực còn chiếm độc quyền cung cấp hàng cho triều đình. Dù vậy, guồng máy chính phủ cản trở nhiều sự trao đổi hàng hoá bởi sự nhiêu khê của các thủ tục hành chính ở các cửa ải và sở thuế. [27]
Những cải cách tiền tệ cho thấy là thương mại phát triển hơn so với thế kỷ trước. Cho tới hết thời
[Nam-Bắc triều](/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u) thì chỉ tệ duy nhất được đúc là [tiền đồng](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1), cứ 500 đồng thành 1 quan. Giá trị thứ tiền này rất kém, sử dụng khó khăn chỉ hợp với 1 xã hội mà hoạt động [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) không quá [thôn](/wiki/Th%C3%B4n) [xã](/wiki/X%C3%A3) và sự mậu dịch không quan trọng. Vua [Gia Long](/wiki/Gia_Long) và [Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) đã cho đúc những nén [vàng](/wiki/V%C3%A0ng), nén [bạc](/wiki/B%E1%BA%A1c) cho thấy kinh tế thương mại đã có bước tiến lên trước. Tuy nhiên, chúng ít được đầu tư và được dân chúng đem cất trữ bởi tâm lý dân chúng còn mang nặng tính [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p). [[28]](#cite_note-28)
### Ngoại thương[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=9)]
Cho tới thời
[Thiệu Trị](/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), chính sách [ngoại giao](/wiki/Ngo%E1%BA%A1i_giao) của nhà Nguyễn với [phương Tây](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) khá cẩn trọng nhưng [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i) với họ vẫn được khuyến khích. Sau năm 1818, các [thương gia](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_gia) phương Tây khỏi phải trả [thuế nhập cảng](/w/index.php?title=Thu%E1%BA%BF_nh%E1%BA%ADp_c%E1%BA%A3ng&action=edit&redlink=1) quá cao, chỉ vài loại hàng mới phải chịu thuế xuất cảng còn phần lớn được miễn. Hoạt động thương mại của Việt Nam với các nước láng giềng không thể phát triển tự do khi các quan chức đánh [thuế](/wiki/Thu%E1%BA%BF) nặng lên thương mại, còn [thủ tục](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) thì rất phiền phức. Ngoài ra, triều đình còn cấm đoán một số mặt hàng, muốn bán phải có [giấy phép](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A5y_ph%C3%A9p&action=edit&redlink=1) riêng. Guồng máy hành chính của nhà Nguyễn cản trở rất nhiều các hoạt động của thương nhân trong [thế kỷ XIX](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) mà cũng không có một tầng lớp [trung lưu](/wiki/T%E1%BA%A7ng_l%E1%BB%9Bp_trung_l%C6%B0u) làm giàu bằng thương mại để thúc đẩy triều đình mở rộng giao dịch quốc tế . Về các thành thị công thương thì Hội An, Phố Hiến, Thanh Hà do nhiều nguyên nhân trở nên suy tàn và không thể phục hồi như xưa; còn Thăng Long, Bến Nghé, [29] [Đà Nẵng](/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng)vẫn tiếp tục cuộc sống công thương như bình thường; Gia Định vẫn phát triển đều đặn. Xuất hiện thêm vài hiệu buôn người Hoa, một số phường thủ công cũng ổn định mặt hàng nhưng không thay đổi nhiều. [[9]](#cite_note-.C4.91clsvn5-9)
Triều đình đã tổ chức nhiều chuyến đi công cán đến các nước trong khu vực để thực hiện giao dịch buôn bán. Ngay từ năm 1824, Minh Mạng đã sai người đi công cán ở Hạ Châu (
[Singapore](/wiki/Singapore)) và Giang Lưu Ba ( [Indonesia](/wiki/Indonesia)). Từ năm 1825, vua [Minh Mạng](/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) phái người sang Hạ Châu mua [vải](/wiki/V%E1%BA%A3i) và đồ thủy tinh. Và sau đó, mỗi năm đều có quan viên được phái đi tới các trung tâm mậu dịch của người Âu ở khắp [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81). Từ 1831-1832 trở đi, các chuyến công cán càng lúc càng nhiều, điểm đến cũng khá đa dạng: Hạ Châu, Lữ Tống ( [Luzon](/wiki/Luzon) - [Philippines](/wiki/Philippines)), đảo [Borneo](/wiki/Borneo), [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), Giang Lưu Ba,... Trong khoảng 1835-1840 đã có 21 chiếc được cử đi. Hàng bán ra chủ yếu là [24] [gạo](/wiki/G%E1%BA%A1o), [đường](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), lâm thổ sản quý, hàng mua về là [len](/wiki/Len) [dạ](/w/index.php?title=D%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1)và vũ khí, [đạn](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1n)dược. Các hoạt động này gần như là độc quyền của triều đình dù tư nhân không bị cấm. Nguyên do ở chỗ thuyền buôn tư nhân không được mang [vũ khí](/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD)nên không chống được [hải tặc](/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Bp_bi%E1%BB%83n)Trung Hoa đang hoành hành trên [biển](/wiki/Bi%E1%BB%83n)từ [vịnh Thái Lan](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Th%C3%A1i_Lan)cho tới đông [bán đảo Mã Lai](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_Lai). Dù vậy, nhiều thương nhân cũng lợi dụng các chuyến buôn bán này để buôn lậu gạo và thổ sản sang Hạ Châu hay Quảng Châu. [[24]](#cite_note-nta-24)
Hàng năm, thuyền buôn
[Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) thường đi lại giữa Việt Nam và [Singapore](/wiki/Singapore). Thương nhân người Hoa thường lén chở gạo đi và đem [thuốc phiện](/wiki/Thu%E1%BB%91c_phi%E1%BB%87n) về. Trong những năm 1820-1830, giao dịch với Singapore rất hạn chế. Năm 1824, giá trị mậu dịch chỉ cỡ 93.781 [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9), năm 1826-1827 là 124.698 USD. Nguyên nhân do hàng hóa của Việt Nam phù hợp với [24] [thị trường](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)Trung Hoa hơn. Nhờ Hoa kiều mà mậu dịch quốc tế khá hoạt động. Khi người Pháp sắp chiếm hết [Nam Kỳ](/wiki/Nam_K%E1%BB%B3), các bản lược kê tài chính cho thấy quan thuế hàng năm tương đương 3.000.000 france [vàng](/wiki/V%C3%A0ng)trên tổng [ngân sách](/wiki/Ng%C3%A2n_s%C3%A1ch)40.000.000 mà các quan viên đã giữ lại gấp đôi số tiền thuế kia, như vậy số tiền thu được vượt quá số tiền chuyển về [triều đình](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%C3%ACnh&action=edit&redlink=1)rất nhiều. [[24]](#cite_note-nta-24)
Thời vua
[Thiệu Trị](/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), tháng 3/1845, [chiến hạm Constitution](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_h%E1%BA%A1m_Constitution&action=edit&redlink=1) của [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) cập bến [Đà Nẵng](/wiki/%C4%90%C3%A0_N%E1%BA%B5ng) yêu cầu nhà cầm quyền thả 1 [nhà truyền giáo](/wiki/Nh%C3%A0_truy%E1%BB%81n_gi%C3%A1o) [người Pháp](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p) và để gây áp lực đã bắt các quan làm con tin. Năm 1847, 2 [chiến hạm](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m) Pháp tới Đà Nẵng đòi chính phủ cho phép [Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o) hoạt động tự do và phóng thích các [nhà truyền giáo](/wiki/Nh%C3%A0_truy%E1%BB%81n_gi%C3%A1o) Pháp. Do hiểu lầm mà người Pháp bắn chìm các chiến thuyền Việt Nam trong cảng. Từ sau những sự kiện đó, quan hệ buôn bán với phương Tây bị tổn hại. Năm 1850, nhà vua không còn phái thuyền đi buôn ở [Hạ Châu](/wiki/Singapore) nữa và phải tới năm 1875, vua [Tự Đức](/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) mới cho các quan thảo luận có nên phái thuyền đi thông thương không. Chính phủ cũng tìm cách cản trở dân thường buôn bán với người Tây nên cuối cùng, thương gia ngoại quốc chủ yếu là [Hoa kiều](/wiki/Hoa_ki%E1%BB%81u), [Xiêm](/wiki/Xi%C3%AAm) và [Mã Lai](/wiki/M%C3%A3_Lai), trong đó người Hoa chiếm [tỷ lệ](/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) lớn nhất.
## Tiền tệ[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=10)]
Tiền lưu hành vào thời kỳ này được làm từ
[vàng](/wiki/V%C3%A0ng), [bạc](/wiki/B%E1%BA%A1c), [kẽm](/wiki/K%E1%BA%BDm), [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) và [chì](/wiki/Ch%C3%AC), được phát hành ở dạng tiền xu, nén (thỏi). [[30]](#cite_note-30) [[31]](#cite_note-tientethoinguyen-31) [[32]](#cite_note-32) Khi Nguyễn Vương lên ngôi vua, ông cho đúc các loại tiền "Gia-long Thông-bảo". [33] [[31]](#cite_note-tientethoinguyen-31) Các vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức ngoài việc đúc tiền kim loại bằng đồng và kẽm có hình tròn lỗ vuông, còn đúc các loại tiền bằng bạc hay bằng vàng, mang hình ảnh Long Vân, Nhật Nguyệt, Ngũ Phúc, Phú Thọ Đa Nam; hoặc đúc các thoi bạc thoi vàng hình hộp chữ nhật. Giá-trị của thoi tiền tính theo quan, theo lạng và được in nổi trên thoi tiền. [[34]](#cite_note-LLTTVN-34) [[31]](#cite_note-tientethoinguyen-31) [[34]](#cite_note-LLTTVN-34)
Từ giữa cuối thế kỷ 19, nhà Nguyễn bắt đầu cho phép tư nhân đúc tiền, do đồng kim loại trong tiền đồng giảm đi nên nhiều tiền đồng có chất lượng kém được đưa vào lưu thông. Do những yếu điểm đó, nên đến thời vua Tự Đức, phương tiện thanh toán chủ yếu trong các giao dịch là tiền đồng của Trung Quốc.
[[35]](#cite_note-35)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=11)] [Nhà Nguyễn](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Nông nghiệp Việt Nam thời Nguyễn](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n) [Thủ công nghiệp Việt Nam thời Nguyễn](/wiki/Th%E1%BB%A7_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n) [Thương mại Việt Nam thời Nguyễn](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n) [Kinh tế Việt Nam thời Pháp thuộc](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c)
## Tài liệu[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=12)] [Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%AFu_Qu%C3%BDnh,_%C4%90inh_Xu%C3%A2n_L%C3%A2m,_L%C3%AA_M%E1%BA%ADu_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1)(2008), *Đại cương lịch sử Việt Nam*, Hà Nội: NXB Giáo dục. [Trần Trọng Kim](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim)(1971), *[[Việt Nam sử lược]]* **2**, Sài Gòn: Trung tâm Học liệu Xuất bản thuộc Bộ Giáo dục Tựa đề URL chứa liên kết wiki ( [trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#wikilink_in_url)).
- Phan Khoang (2001),
*Việt sử xứ Đàng Trong*, Nhà xuất bản Văn Học. [Dương Quảng Hàm](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng_H%C3%A0m)(1968), [, Sài Gòn: Trung tâm Học liệu Xuất bản thuộc Bộ Giáo dục.](http://songhuong.com.vn/main.php?cid=40,3&id=68&case=2&left=40,18&gr=3#) *Việt Nam văn học sử yếu*
- Đặng Việt Thủy; Đặng Thành Trung (2008),
*54 vị Hoàng đế Việt Nam*, [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i): [Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_xu%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A3n_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1).
- Trần Đức Anh Sơn (2004),
*HUẾ Triều Nguyễn một cái nhìn*, Nhà xuất bản Thuận Hóa.
- Nguyễn Thế Anh (2008),
*Kinh tế & xã hội Việt Nam dưới các triều vua nhà Nguyễn*, Nhà xuất bản Văn Học.
- Nguyễn Khắc Thuần (2005),
*Đại cương lịch sử cổ trung đại Việt Nam*, Nhà xuất bản Giáo Dục.
- Nhiều tác giả (2007),
*Những vấn đề lịch sử triều Nguyễn*, TP Hồ Chí Minh: NXB Văn hoá Sài Gòn.
- Lê Nguyễn (2009),
*Nhà Nguyễn và những vấn đề lịch sử*, Hà Nội: NXB Công an nhân dân
- Vu Tam Ich. "A Historical Survey of Educational Developments in Vietnam".
*Bulletin of the Bureau of School Service*Vol XXXII, No 2. Lexington, KY: University of Kentucky, College of Education, 1959.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_Nguy%E1%BB%85n&action=edit§ion=13)] [^](#cite_ref-1) [Thừa Thiên Huế ở nửa đầu thế kỷ XIX (1802 - 1858)](http://www3.thuathienhue.gov.vn/GeographyBook/Default.aspx?sel=3&id=224) [^](#cite_ref-td2_2-0) [Lễ Tịch Điền tại Thừa Thiên - Huế](http://www1.thuathienhue.gov.vn/portal_ge/Views/LevDetail.aspx?OneID=8&TwoID=51&ThreeID=1289) **Nguyễn Thu Hường,** [^](#cite_ref-tdnn_3-0) [Nghi thức lễ tịch điền triều Nguyễn](http://www.archives.gov.vn/Pages/Tin%20chi%20ti%E1%BA%BFt.aspx?itemid=120&listId=c2d480fb-e285-4961-b9cd-b018b58b22d0&ws=content), Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước [^](#cite_ref-4) [Nguyễn Thế Anh 2008](#CITEREFNguy.E1.BB.85n_Th.E1.BA.BF_Anh2008), tr. 91 **Lịch sử Việt Nam từ nguồn-Thế kỷ XIX-Đào Duy Anh NXB VHTT tr 457** [^](#cite_ref-5) **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 92** [^](#cite_ref-6)
- ^
**a** **ă** [Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn 2008](#CITEREFTr.C6.B0.C6.A1ng_H.E1.BB.AFu_Qu.C3.BDnh.2C_.C4.90inh_Xu.C3.A2n_L.C3.A2m.2C_L.C3.AA_M.E1.BA.ADu_H.C3.A3n2008), tr. 445
- ^
**a** **ă** [Nguyễn Khắc Thuần 2005](#CITEREFNguy.E1.BB.85n_Kh.E1.BA.AFc_Thu.E1.BA.A7n2005), tr. 307
- ^
**a** [Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam - tập 1, NXB Giáo dục,](#cite_ref-.C4.91clsvn5_9-1) **ă** [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)2005
- ^
**a** **ă** **â** [Nguyễn Khắc Thuần 2005](#CITEREFNguy.E1.BB.85n_Kh.E1.BA.AFc_Thu.E1.BA.A7n2005), tr. 308 [^](#cite_ref-11) [Nguyễn Khắc Thuần 2005](#CITEREFNguy.E1.BB.85n_Kh.E1.BA.AFc_Thu.E1.BA.A7n2005), tr. 308-309 [^](#cite_ref-12) [Nguyễn Khắc Thuần 2005](#CITEREFNguy.E1.BB.85n_Kh.E1.BA.AFc_Thu.E1.BA.A7n2005), tr. 309 **Việt Sử Toàn Thư-Phạm Văn Sơn, tr 421** [^](#cite_ref-13) **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 88** [^](#cite_ref-14)
- ^
**a** **ă** [Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 101](#cite_ref-nta101_15-2) **â** **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 105-106** [^](#cite_ref-16) **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 118-121** [^](#cite_ref-17) **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 124-125** [^](#cite_ref-18)
- ^
**a** **ă** **â** **Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh**, *Đại cương lịch sử Việt Nam - tập 1*, NXB Giáo dục, [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)2005, trang 450 **Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Đào Tố Uyên, Phạm Văn Hùng,** [^](#cite_ref-20) *Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến 1858*, NXB ĐH Sư phạm, [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)2004, trang 263
- ^
**a** **ă** [Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh,](#cite_ref-.C4.91clsvn2_21-2) **â** *Đại cương lịch sử Việt Nam - tập 1*, NXB Giáo dục, [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)2005, trang 451 [^](#cite_ref-22) **Trương Hữu Quýnh (chủ biên), Đào Tố Uyên, Phạm Văn Hùng**, *Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến 1858*, NXB ĐH Sư phạm, [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)2004, trang 264 **Việt Nam Sử lược-Trần Trọng Kim PHẦN V Cận Kim Thời-Đại Nhà Nguyễn (1802-1945) CHƯƠNG I Thế Tổ (1802-1819)** [^](#cite_ref-23)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 214](#cite_ref-nta_24-5) **d** **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 205-207** [^](#cite_ref-25) **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 208** [^](#cite_ref-26) **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 205-212** [^](#cite_ref-27) **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 214-215** [^](#cite_ref-28) **Nguyễn Thế Anh-Kinh tế & Xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn NXB Văn Học tr 242-246** [^](#cite_ref-29) [^](#cite_ref-30) [http://www.khoahoc.net/baivo/nguyenanhhuy/051109-kimnganthoinguyen.htm](http://www.khoahoc.net/baivo/nguyenanhhuy/051109-kimnganthoinguyen.htm)
- ^
**a** **ă** **â** [Chinese intervention in Tunquin, and the Nguyen Dynasty](http://e-cadao.com/tientevn/canlongvanhanguyen.htm) [^](#cite_ref-32) [http://cuocsongviet.com.vn/index.asp?act=detail&mabv=5161&/Tien-te-Viet-Nam-qua-cac-thoi-ky-lich-su.csv](http://cuocsongviet.com.vn/index.asp?act=detail&mabv=5161&/Tien-te-Viet-Nam-qua-cac-thoi-ky-lich-su.csv) [^](#cite_ref-33) [http://www.nguyenphuoctoc.info/Default.aspx?PageId=260](http://www.nguyenphuoctoc.info/Default.aspx?PageId=260)
- ^
**a** **ă** [Lịch-Sử Tiền-Tệ Thế-giới và Việt-nam](http://www.danchua.eu/373.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2054&cHash=fe9e60f400) [^](#cite_ref-35) [Đánh giá lại triều Nguyễn: Về một vài di sản của nhà Nguyễn còn tồn tại đến ngày nay](http://hoisuhoc.vn/thongtinsuhoc.asp?id=289)
|
|

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Nguyễn Thị Hằng
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Nguyễn Thị Hằng (sinh 1944) là đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa 11, thuộc đoàn đại biểu Hải Phòng.[1]. Bà từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội Việt Nam và hiện là Chủ tịch Hội Dạy nghề Việt Nam [2].
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Danh sách Đại biểu Quốc hội khóa XI”. Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2012.
- ^ http://ldxh.vn/ArticlesDetail/tabid/193/cateid/3/id/5446/language/vi-VN/Default.aspx

markdown:
# Nguyễn Thị Hằng
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Nguyễn Thị Hằng** (sinh 1944) là [đại biểu Quốc hội Việt Nam](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam) [khóa 11](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam_kh%C3%B3a_XI&action=edit&redlink=1), thuộc đoàn đại biểu [Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng). . Bà từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội Việt Nam và hiện là Chủ tịch Hội Dạy nghề Việt Nam [1] . [[2]](#cite_note-2)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_H%E1%BA%B1ng&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_H%E1%BA%B1ng&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Danh sách Đại biểu Quốc hội khóa XI”](http://dbqh.na.gov.vn/XI/Daibieu.aspx). Truy cập ngày 6 tháng 9 năm 2012. [^](#cite_ref-2) [http://ldxh.vn/ArticlesDetail/tabid/193/cateid/3/id/5446/language/vi-VN/Default.aspx](http://ldxh.vn/ArticlesDetail/tabid/193/cateid/3/id/5446/language/vi-VN/Default.aspx)
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Vary: Accept-Encoding,Cookie,X-Use-HHVM

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1052 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Nicrophorus defodiens
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Nicrophorus defodiens là một loài bọ cánh cứng trong họ Silphidae được miêu tả bởi Mannerheim in 1846.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
http://collections2.eeb.uconn.edu/nicroweb/PDFs/Sikes_et_al_2002.pdf
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Nicrophorus defodiens tại Wikimedia Commons

markdown:
*Nicrophorus defodiens*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Nicrophorus defodiens
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Coleoptera](/wiki/B%E1%BB%8D_c%C3%A1nh_c%E1%BB%A9ng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Silphidae](/w/index.php?title=Silphidae&action=edit&redlink=1) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Nicrophorinae](/w/index.php?title=Nicrophorinae&action=edit&redlink=1) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Nicrophorini](/w/index.php?title=Nicrophorini&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Nicrophorus](/w/index.php?title=Nicrophorus&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **N. defodiens** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Nicrophorus defodiens*
Mannerheim, 1846
Mannerheim, 1846
[Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc))
Danh sách
*N. conversator*Walker, 1866 *N. d. binotatus* [Portevin](/w/index.php?title=Portevin&action=edit&redlink=1), 1926 *N. d. conversator* [Portevin](/w/index.php?title=Portevin&action=edit&redlink=1), 1924 *N. d. lateralis* [Portevin](/w/index.php?title=Portevin&action=edit&redlink=1), 1926 *N. plagiatus* [Motschulsky](/w/index.php?title=Motschulsky&action=edit&redlink=1), 1870 *N. pollinctor* [LeConte](/w/index.php?title=John_Lawrence_LeConte&action=edit&redlink=1), 1854 *N. vespilloides conversator* [Leng](/w/index.php?title=Leng&action=edit&redlink=1), 1920 *N. v. defodiens* [Hatch](/w/index.php?title=Melville_Harrison_Hatch&action=edit&redlink=1), 1940 *N. v. d. conversator* [Arnett](/w/index.php?title=Ross_H._Arnett,_Jr.&action=edit&redlink=1), 1944 *N. v. lateralis* [Portevin](/w/index.php?title=Portevin&action=edit&redlink=1), 1903 *N. v. pollinctor* [Horn](/w/index.php?title=George_Henry_Horn&action=edit&redlink=1), 1880 *Silpha vespilloides defodiens* [Crotch](/w/index.php?title=George_Herbert_Crotch&action=edit&redlink=1), 1873 * là một loài Nicrophorus defodiens* [bọ cánh cứng](/wiki/B%E1%BB%8D_c%C3%A1nh_c%E1%BB%A9ng)trong họ [Silphidae](/w/index.php?title=Silphidae&action=edit&redlink=1)được miêu tả bởi [Mannerheim](/wiki/Carl_Gustaf_Emil_Mannerheim)in [1846](/wiki/1846).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Nicrophorus_defodiens&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nicrophorus_defodiens&action=edit§ion=1)] [http://collections2.eeb.uconn.edu/nicroweb/PDFs/Sikes_et_al_2002.pdf](http://collections2.eeb.uconn.edu/nicroweb/PDFs/Sikes_et_al_2002.pdf)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Nicrophorus_defodiens&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nicrophorus_defodiens&action=edit§ion=2)]
Phương tiện liên quan tới
[Nicrophorus defodiens](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Nicrophorus_defodiens) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1066 frontend miss (0)


text:
Số lượng anh trai và thiên hướng tình dục
Sự tương quan giữa số lượng anh trai và thiên hướng tình dục đã được đề xuất trong những nghiên cứu gần đây. Ray Blanchard đã phát hiện ra sự tương quan này và gọi nó là hiệu ứng anh trai (fraternal birth order effect hoặc older brother effect). Quan sát cho thấy khi một người đàn ông có càng nhiều anh trai thì có khả năng là đồng tính càng cao.[1]
Hiệu ứng anh trai được coi là yếu tố có tương quan vững chắc nhất với thiên hướng tình dục ở nam giới.[2] Theo nhiều nhiên cứu, có thêm một người anh trai sẽ tăng khả năng là đồng tính lên 28%–48%.[3][4][5][6] Hiệu ứng anh trai chiếm khoảng 1/7 trong số người đồng tính nam.[7] Không có sự tương quan giữa số chị gái và sự đồng tính của một người nữ.[8][9]
Hiệu ứng này cũng xảy ra ở những người nam không sống chung từ nhỏ với những người anh của họ nên người ta cho rằng nguyên nhân do môi trường bào thai.[2] Để giải thích, giả thuyết phản ứng miễn dịch ở người mẹ được đưa ra. Bào thai nam sản xuất ra kháng nguyên H-Y là chất có liên quan lên sự hình thành thiên hướng tình dục ở động vật có xương sống.[10] Các nghiên cứu khác lại cho rằng việc có nhiều anh trai làm tăng khả năng đồng tính là do yếu tố quan hệ trong gia đình chứ không phải yếu tố sinh học.[11]
Quá trình nghiên cứu[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 2002, Peter Bearman nghi ngờ phương pháp chọn mẫu của Blanchard và các nhà nghiên cứu khác. Ông cho rằng đối tượng trong những nghiên cứu đó là không tiêu biểu và/hoặc không được thăm dò trực tiếp. Sau khi lặp lại thí nghiệm của Blanchard, ông không tìm ra sự liên quan giữa ham muốn đồng giới và số lượng anh, chị.[12]
Anthony Bogaert trong công trình của mình đã kết luận rằng hiệu ứng không phải do sống chung với các anh trai từ nhỏ mà đưa ra giả thuyết có sự thay đổi trong cơ thể người mẹ mỗi khi có thai một đứa con trai và điều này tác động đến những đứa con trai sau đó. Hiệu ứng này vẫn xảy ra khi những người anh có sống chung với đối tượng từ nhỏ hay không. Không có hiệu ứng khi có nhiều anh trai là con nuôi hoặc con cùng cha khác mẹ trong gia đình. Do đó giả thuyết phản ứng miễn dịch trong tử cung ở người mẹ được đưa ra.[13][14][5][15] Hiệu ứng này ngược với hiệu ứng không thuận tay phải nghĩa là những người nam có nhiều anh trai hoặc những người nam không thuận tay phải thì có khả năng là đồng tính cao hơn những người thuận tay phải và có ít anh trai, những người không thuận tay phải và có nhiều anh trai.[9][16][17][18]
Năm 2006, Bogaert thực hiện lại thí nghiệm với những người lớn lên chung với anh ruột và anh nuôi.[2] Chỉ có anh ruột là ảnh hưởng đến thiên hướng tình dục của người em trai, không có hiệu ứng ở trường hợp anh nuôi. Bogaert kết luận giả thuyết ảnh hưởng trước khi sinh là rất thuyết phục.
Cũng trong năm 2006, McConaghy công bố trên một tạp chí xã hội học là sau khi nghiên cứu, ông ta kết luận rằng việc có nhiều anh trai tác động đến mức độ đồng tính luyến ái của người em trai không phải là do yếu tố sinh học (bào thai) mà là yếu tố được nuôi chung với các người anh.[19]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Blanchard, R. (1997). Birth order and sibling sex ratio in homosexual versus heterosexual males and females. Annual Review of Sex Research, 8, 27-67.
- ^ a ă â Bogaert, A. F. (2006). Biological versus nonbiological older brothers and men's sexual orientation. Proceedings of the National Academy of Sciences, 103, 10777-10774.
- ^ Blanchard, R., Zucker, K.J., Siegelman, M., Dickey, R. & Klassen, P. (1998). The relation of birth order to sexual orientation in men and women. Journal of Biosocial Science, 30, 511-519.
- ^ Ellis, L. & Blanchard, R. (2001). Birth order, sibling sex ratio, and maternal miscarriages in homosexual and heterosexual men and women. Personality and Individual Differences, 30, 543-552.
- ^ a ă Blanchard, R. (2001). Fraternal birth order and the maternal immune hypothesis of male homosexuality. Hormones and Behavior, 40, 105-114.
- ^ Puts, D. A., Jordan, C. L., Breedlove, M. (2006). O brother, where art thou? The fraternal birth-order effect on male sexual orientation. Proceedings of the National Academy of Sciences USA, 103, 10531-10532.
- ^ Cantor, J. M., Blanchard, R., Paterson, A. D., & Bogaert, A. F. (2002). How many gay men owe their sexual orientation to fraternal birth order. Archives of Sexual Behavior, 31, 63-71.
- ^ Bogaert, A. F. (2005) Sibling sex ratio and sexual orientation in men and women: New tests in two national probability samples. Archives of Sexual Behavior, 34, 111-116.
- ^ a ă Blanchard, R., & Lippa, R. (2007). Birth order, sibling sex ratio, handedness, and sexual orientation of male and female participants in a BBC Internet research project. Archives of Sexual Behavior, 36, 163-176.
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
blan
- ^ Fraternal birth order and ratio of heterosexual/homosexual feelings in women and men
- ^ Bearman, Peter; Brückner, Hannah (2002). Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction (PDF) 107. American Journal of Sociology. tr. 1179–1205.
- ^ Blanchard, R. & Bogaert, A. F. (1996) Homosexuality in men and number of older brothers. American Journal of Psychiatry, 153, 27-31.
- ^ Blanchard, R. & Klassen, P. (1997). H-Y antigen and homosexuality in men. Journal of Theoretical Biology, 185, 373-378.
- ^ Blanchard, R. (2004). Quantitative and theoretical analyses of the relation between older brother and homosexuality in men. Journal of Theoretical Biology, 230, 173-187.
- ^ Blanchard, R., Cantor, J. M., Bogaert, A. F., Breedlove, S. M., & Ellis, L. (2006). Interaction of fraternal birth order and handedness in the development of male homosexuality. Hormones and Behavior, 49, 405–414.
- ^ Blanchard, R. (2007). Sex ratio of older siblings in heterosexual and homosexual, right-handed and non-right-handed men. Archives of Sexual Behavior.
- ^ Blanchard, R. (2008). Review and theory of handedness, birth order, and homosexuality in men. Laterality, 13, 51-70.
- ^ McConaghy N, Hadzi-Pavlovic D, Stevens C, Manicavasagar V, Buhrich N, Vollmer-Conna U. Fraternal birth order and ratio of heterosexual/homosexual feelings in women and men. J Homosex. 2006;51(4):161-74.

markdown:
# Số lượng anh trai và thiên hướng tình dục
**Sự tương quan giữa số lượng anh trai và thiên hướng tình dục** đã được đề xuất trong những nghiên cứu gần đây. [Ray Blanchard](/w/index.php?title=Ray_Blanchard&action=edit&redlink=1)đã phát hiện ra sự tương quan này và gọi nó là **hiệu ứng anh trai**( *fraternal birth order effect*hoặc *older brother effect*). Quan sát cho thấy khi một người đàn ông có càng nhiều anh trai thì có khả năng là [đồng tính](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_t%C3%ADnh_luy%E1%BA%BFn_%C3%A1i)càng cao. [[1]](#cite_note-1)
Hiệu ứng anh trai được coi là yếu tố có tương quan vững chắc nhất với thiên hướng tình dục ở nam giới.
Theo nhiều nhiên cứu, có thêm một người anh trai sẽ tăng khả năng là đồng tính lên 28%–48%. [2] [[3]](#cite_note-3) [[4]](#cite_note-4) [[5]](#cite_note-Blanchard_2001-5) Hiệu ứng anh trai chiếm khoảng 1/7 trong số [[6]](#cite_note-6) [người đồng tính nam](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BB%93ng_t%C3%ADnh_nam). Không có sự tương quan giữa số chị gái và sự đồng tính của một người nữ. [[7]](#cite_note-7) [[8]](#cite_note-8) [[9]](#cite_note-Blanchard_.26_Lippa_2007-9)
Hiệu ứng này cũng xảy ra ở những người nam không sống chung từ nhỏ với những người anh của họ nên người ta cho rằng nguyên nhân do môi trường
[bào thai](/w/index.php?title=B%C3%A0o_thai&action=edit&redlink=1). Để giải thích, giả thuyết phản ứng miễn dịch ở người mẹ được đưa ra. Bào thai nam sản xuất ra [2] [kháng nguyên](/wiki/Kh%C3%A1ng_nguy%C3%AAn)H-Y là chất có liên quan lên sự hình thành thiên hướng tình dục ở [động vật có xương sống](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_x%C6%B0%C6%A1ng_s%E1%BB%91ng). Các nghiên cứu khác lại cho rằng việc có nhiều anh trai làm tăng khả năng đồng tính là do yếu tố quan hệ trong gia đình chứ không phải yếu tố sinh học. [[10]](#cite_note-blan-10) [[11]](#cite_note-11)
## Quá trình nghiên cứu[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_anh_trai_v%C3%A0_thi%C3%AAn_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_anh_trai_v%C3%A0_thi%C3%AAn_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c&action=edit§ion=1)]
Năm
[2002](/wiki/2002), [Peter Bearman](/w/index.php?title=Peter_Bearman&action=edit&redlink=1) nghi ngờ phương pháp chọn mẫu của Blanchard và các nhà nghiên cứu khác. Ông cho rằng đối tượng trong những nghiên cứu đó là không tiêu biểu và/hoặc không được thăm dò trực tiếp. Sau khi lặp lại thí nghiệm của Blanchard, ông không tìm ra sự liên quan giữa ham muốn đồng giới và số lượng anh, chị. [[12]](#cite_note-Bearman-12) [Anthony Bogaert](/w/index.php?title=Anthony_Bogaert&action=edit&redlink=1) trong công trình của mình đã kết luận rằng hiệu ứng không phải do sống chung với các anh trai từ nhỏ mà đưa ra giả thuyết có sự thay đổi trong cơ thể người mẹ mỗi khi có thai một đứa con trai và điều này tác động đến những đứa con trai sau đó. Hiệu ứng này vẫn xảy ra khi những người anh có sống chung với đối tượng từ nhỏ hay không. Không có hiệu ứng khi có nhiều anh trai là con nuôi hoặc con cùng cha khác mẹ trong gia đình. Do đó giả thuyết phản ứng miễn dịch trong [tử cung](/wiki/T%E1%BB%AD_cung) ở người mẹ được đưa ra. [[13]](#cite_note-13) [[14]](#cite_note-14) [[5]](#cite_note-Blanchard_2001-5) Hiệu ứng này ngược với [15] [hiệu ứng không thuận tay phải](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_%C4%91i%E1%BB%83m_tay_thu%E1%BA%ADn_v%C3%A0_thi%C3%AAn_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c)nghĩa là những người nam có nhiều anh trai hoặc những người nam không thuận tay phải thì có khả năng là đồng tính cao hơn những người thuận tay phải và có ít anh trai, những người không thuận tay phải và có nhiều anh trai. [[9]](#cite_note-Blanchard_.26_Lippa_2007-9) [[16]](#cite_note-16) [[17]](#cite_note-17) [[18]](#cite_note-18)
Năm
[2006](/wiki/2006), Bogaert thực hiện lại thí nghiệm với những người lớn lên chung với anh ruột và anh nuôi. Chỉ có anh ruột là ảnh hưởng đến thiên hướng tình dục của người em trai, không có hiệu ứng ở trường hợp anh nuôi. Bogaert kết luận giả thuyết ảnh hưởng trước khi sinh là rất thuyết phục. [2]
Cũng trong năm 2006,
[McConaghy](/w/index.php?title=McConaghy&action=edit&redlink=1) công bố trên một [tạp chí](/wiki/T%E1%BA%A1p_ch%C3%AD) xã hội học là sau khi nghiên cứu, ông ta kết luận rằng việc có nhiều anh trai tác động đến mức độ đồng tính luyến ái của người em trai không phải là do yếu tố sinh học (bào thai) mà là yếu tố được nuôi chung với các người anh. [[19]](#cite_note-19)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_anh_trai_v%C3%A0_thi%C3%AAn_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_anh_trai_v%C3%A0_thi%C3%AAn_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_anh_trai_v%C3%A0_thi%C3%AAn_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%E1%BB%91_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_anh_trai_v%C3%A0_thi%C3%AAn_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c&action=edit§ion=3)] **Blanchard, R. (1997). Birth order and sibling sex ratio in homosexual versus heterosexual males and females.** [^](#cite_ref-1) *Annual*Review of Sex Research, 8, 27-67.
- ^
**a** **ă** [Bogaert, A. F. (2006).](#cite_ref-Bogaert2006_2-2) **â** [Biological versus nonbiological older brothers and men's sexual orientation](http://www.pnas.org/content/103/28/10771.full.pdf). *Proceedings of the National Academy of Sciences, 103,*10777-10774. **Blanchard, R., Zucker, K.J., Siegelman, M., Dickey, R. & Klassen, P. (1998). The relation of birth order to sexual orientation in men and women.** [^](#cite_ref-3) *Journal of*Biosocial Science, 30, *511-519.* **Ellis, L. & Blanchard, R. (2001). Birth order, sibling sex ratio, and maternal miscarriages in homosexual and heterosexual men and women.** [^](#cite_ref-4) *Personality and Individual Differences, 30,*543-552.
- ^
**a** [Blanchard, R. (2001). Fraternal birth order and the maternal immune hypothesis of male homosexuality.](#cite_ref-Blanchard_2001_5-1) **ă** *Hormones and Behavior, 40,*105-114. **Puts, D. A., Jordan, C. L., Breedlove, M. (2006). O brother, where art thou? The fraternal birth-order effect on male sexual orientation.** [^](#cite_ref-6) *Proceedings of the National Academy of*Sciences USA, 103, *10531-10532.* **Cantor, J. M., Blanchard, R., Paterson, A. D., & Bogaert, A. F. (2002). How many gay men owe their sexual orientation to fraternal birth order.** [^](#cite_ref-7) *Archives of Sexual Behavior,*31, *63-71.* **Bogaert, A. F. (2005) Sibling sex ratio and sexual orientation in men and women: New tests in two national probability samples.** [^](#cite_ref-8) *Archives of Sexual Behavior, 34,*111-116.
- ^
**a** [Blanchard, R., & Lippa, R. (2007). Birth order, sibling sex ratio, handedness, and sexual orientation of male and female participants in a BBC Internet research project.](#cite_ref-Blanchard_.26_Lippa_2007_9-1) **ă** *Archives*of Sexual Behavior, 36, 163-176. [^](#cite_ref-blan_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
blan
[^](#cite_ref-11) [Fraternal birth order and ratio of heterosexual/homosexual feelings in women and men](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17135133?ordinalpos=30&itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_RVDocSum) **Bearman, Peter; Brückner, Hannah (2002).** [^](#cite_ref-Bearman_12-0) [(PDF)](http://www.soc.duke.edu/~jmoody77/205a/ecp/bearman_bruckner_ajs.pdf) *Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction* **107**. American Journal of Sociology. tr. 1179–1205. **Blanchard, R. & Bogaert, A. F. (1996) Homosexuality in men and number of older brothers.** [^](#cite_ref-13) *American Journal*of Psychiatry, 153, *27-31.* **Blanchard, R. & Klassen, P. (1997). H-Y antigen and homosexuality in men.** [^](#cite_ref-14) *Journal of*Theoretical Biology, 185, *373-378.* **Blanchard, R. (2004). Quantitative and theoretical analyses of the relation between older brother and homosexuality in men.** [^](#cite_ref-15) *Journal of Theoretical Biology, 230,*173-187. **Blanchard, R., Cantor, J. M., Bogaert, A. F., Breedlove, S. M., & Ellis, L. (2006). Interaction of fraternal birth order and handedness in the development of male homosexuality.** [^](#cite_ref-16) *Hormones and Behavior, 49,*405–414. **Blanchard, R. (2007). Sex ratio of older siblings in heterosexual and homosexual, right-handed and non-right-handed men.** [^](#cite_ref-17) *Archives of Sexual*Behavior *.* **Blanchard, R. (2008). Review and theory of handedness, birth order, and homosexuality in men.** [^](#cite_ref-18) *Laterality, 13,*51-70. **McConaghy N, Hadzi-Pavlovic D, Stevens C, Manicavasagar V, Buhrich N, Vollmer-Conna U. Fraternal birth order and ratio of heterosexual/homosexual feelings in women and men. J Homosex. 2006;51(4):161-74.** [^](#cite_ref-19)
|
|
Người đồng tính nữ •
|Lịch sử
|
và văn hóa
|Luật pháp
|

X-Cache: cp1055 hit (1), cp1067 frontend miss (0)


text:
Triều Dương, Bắc Kinh
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Đối với các định nghĩa khác, xem Triều Dương (định hướng).
Triều Dương (tiếng Trung: 朝阳区, pinyin: Cháoyáng Qū, Hán Việt: Triều Dương khu là một quận nội thành của thủ đô Bắc Kinh, Trung Quốc. Quận Triều Dương có diện tích 470,8 km², là quận cận nội thành rộng nhất Bắc Kinh, có chiều dài nam-bắc là 28 km, đông-tây là 17 km. Quận này có dân số 2.290.000 người và mật độ dân số là 4.864 người/ km². Mã số bưu chính của Triều Dương là 100020. Quận Triều Dương được chia ra thành 23 nhai đạo biện sự xứ và 20 địa khu sự biện xứ.

markdown:
# Triều Dương, Bắc Kinh
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Đối với các định nghĩa khác, xem
[Triều Dương (định hướng)](/wiki/Tri%E1%BB%81u_D%C6%B0%C6%A1ng_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|
|Quận Triều Dương
|—
| —
|
|Chuyển tự
| -
|[Bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF) [39°55′13″B 116°26′15″Đ / 39,92038°B 116,43737°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Tri%E1%BB%81u_D%C6%B0%C6%A1ng%2C_B%E1%BA%AFc_Kinh¶ms=39.92038_N_116.43737_E_type:city(2289796)_region:CN_globe:earth) [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [km²](/wiki/Ki-l%C3%B4-m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)(183,4 [mi²](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng)) **Dân số**(2000) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [Tiêu chuẩn Trung Quốc](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9D_ti%C3%AAu_chu%E1%BA%A9n_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)( [UTC+8](/wiki/UTC%2B8)) **Triều Dương** (tiếng Trung: 朝阳区, [pinyin](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): Cháoyáng Qū, [Hán Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): *Triều Dương khu* là một [quận nội thành](/wiki/Khu_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) của thủ đô [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [Trung Quốc](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa). Quận Triều Dương có diện tích 470,8 km², là quận cận nội thành rộng nhất Bắc Kinh, có chiều dài nam-bắc là 28 km, đông-tây là 17 km. Quận này có dân số 2.290.000 người và mật độ dân số là 4.864 người/ km². Mã số bưu chính của Triều Dương là 100020. Quận Triều Dương được chia ra thành 23 [nhai đạo biện sự xứ](/wiki/Nhai_%C4%91%E1%BA%A1o_bi%E1%BB%87n_s%E1%BB%B1_x%E1%BB%A9) và 20 [địa khu sự biện xứ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_khu_s%E1%BB%B1_bi%E1%BB%87n_x%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1).
|
|
Triều Dương ·
Xem thêm:
|
|![]()

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Viện Thống kê Quốc gia (Ý)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Viện Thông kê Ý (Istituto Nazionale di Statistica - Istat) là một tổ chức nghiên cứu thống kê quốc gia của chính phủ Ý trong các lĩnh vực tổng điều tra dân số, công nghiệp, dịch vụ và nông nghiệp, gia đình và kinh tế quốc dân.
Mục lục
Vai trò[sửa | sửa mã nguồn]
Tổ chức[sửa | sửa mã nguồn]
Các đời chủ tịch[sửa | sửa mã nguồn]
- Alberto Canaletti Gaudenti (1945 - 1949)
- Lanfranco Maroi (1949 - 1961)
- Giuseppe De Meo (1961 - 1980)
- Guido Maria Rey (1980 - 1989)
- Guido Maria Rey (1989 - 1993)
- Alberto Zuliani (1993 - 2001)
- Luigi Biggeri (2001 - 2009)
- Enrico Giovannini (2009 -)[1]
Dữ liệu thống kê[sửa | sửa mã nguồn]
Ấn phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Website chính thức (tiếng Ý)
- Website chính thức (tiếng Anh)

markdown:
# Viện Thống kê Quốc gia (Ý)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Viện Thông kê Ý
|
Istituto Nazionale di Statistica - Istat
|
|![]()
[Enrico Giovannini](/w/index.php?title=Enrico_Giovannini&action=edit&redlink=1) [istat.it](http://www.istat.it/) **Viện Thông kê Ý** ( *Istituto Nazionale di Statistica - Istat*) là một tổ chức nghiên cứu thống kê quốc gia của chính phủ [Ý](/wiki/%C3%9D) trong các lĩnh vực tổng điều tra dân số, công nghiệp, dịch vụ và nông nghiệp, gia đình và kinh tế quốc dân.
## Mục lục
## Vai trò[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&action=edit§ion=1)]
## Tổ chức[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&action=edit§ion=2)]
## Các đời chủ tịch[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&action=edit§ion=3)] [Alberto Canaletti Gaudenti](/w/index.php?title=Alberto_Canaletti_Gaudenti&action=edit&redlink=1)(1945 - 1949) [Lanfranco Maroi](/w/index.php?title=Lanfranco_Maroi&action=edit&redlink=1)(1949 - 1961) [Giuseppe De Meo](/w/index.php?title=Giuseppe_De_Meo&action=edit&redlink=1)(1961 - 1980) [Guido Maria Rey](/w/index.php?title=Guido_Maria_Rey&action=edit&redlink=1)(1980 - 1989) [Guido Maria Rey](/w/index.php?title=Guido_Maria_Rey&action=edit&redlink=1)(1989 - 1993) [Alberto Zuliani](/w/index.php?title=Alberto_Zuliani&action=edit&redlink=1)(1993 - 2001) [Luigi Biggeri](/w/index.php?title=Luigi_Biggeri&action=edit&redlink=1)(2001 - 2009) [Enrico Giovannini](/w/index.php?title=Enrico_Giovannini&action=edit&redlink=1)(2009 -) [[1]](#cite_note-1)
## Dữ liệu thống kê[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&action=edit§ion=4)]
## Ấn phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&action=edit§ion=5)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&action=edit§ion=6)]
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&action=edit§ion=7)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Qu%E1%BB%91c_gia_(%C3%9D)&action=edit§ion=8)] [Website chính thức](http://www.istat.it/) **(tiếng Ý)** [Website chính thức](http://en.istat.it/) **(tiếng Anh)**

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Quà tặng âm nhạc
IMUZIK QUÀ TẶNG ÂM NHẠC - MỚI, VÀ KHÁC BIỆT
Giới thiệu dịch vụ:
Imuzik Quà tặng âm nhạc là dịch vụ giúp các thuê bao của Viettel có thể gửi tặng các ca khúc, bản nhạc từ hệ thống đến các thuê bao khác trong mạng Viettel. Qua đó khách hàng có cơ hội được bày tỏ tâm tư tình cảm của mình, đó cũng là món quà tinh thần bất ngờ dành tặng người yêu, người thân, bạn bè.
Tính năng dịch vụ:
-
Tặng bài hát
-
Nghe lại quà tặng
-
Nghe nhạc từ hệ thống
Hướng dẫn sử dụng:
Tặng bài hát:
-
Gọi đến số dịch vụ 1222
-
Chọn nhánh 1 để tặng bài hát
-
Nhập mã số và nghe nội dung bài hát, trong khi nghe chọn phím 1 để thực hiện tặng quà
-
Tiếp theo, nhập thời gian tặng quà, số điện thoại người nhận, ghi âm lời nhắn và kết thúc tặng quà
Nghe lại quà tặng
-
Thuê bao được tặng gọi đến số dịch vụ 1222
-
Chọn nhánh 2 và nhập mã số quà tặng để nghe lại nội dung
Cài đặt bài hát làm nhạc chờ hoặc tải về làm nhạc chuông
Các thuê bao: tặng bài hát; nhận quà tặng; nghe nhạc từ hệ thống gọi đến số 1222, trong khi nghe bài hát có thể bấm các phím theo hướng dẫn của hệ thống để cài đặt nhạc chờ, tải nhạc chuông cho số điện thoại của mình (Chỉ áp dụng đối với thuê bao di động và HomePhone của Viettel)
Cước sử dụng dịch vụ
* Lưu ý: Nếu không tặng thành công, hệ thống sẽ hoàn lại cước phí tặng bài hát cho người tặng
Hỗ trợ dịch vụ
Để biết thêm thông tin, mã số bài hát của dịch vụ Imuzik Quà tặng âm nhạc, khách hàng có thể truy cập website: http://musicbox.imuzik.com.vn hoặc gọi đến số điện thoại hỗ trợ: 1222, chọn nhánh 4.
HÃY GỌI 1222 - BẤT NGỜ TRAO TẶNG ĐỂ KẾT NỐI YÊU THƯƠNG !!

markdown:
### Quà tặng âm nhạc
**IMUZIK QUÀ TẶNG ÂM NHẠC - MỚI, VÀ KHÁC BIỆT**
Giới thiệu dịch vụ:
Imuzik Quà tặng âm nhạc là dịch vụ giúp các thuê bao của Viettel có thể gửi tặng các ca khúc, bản nhạc từ hệ thống đến các thuê bao khác trong mạng Viettel. Qua đó khách hàng có cơ hội được bày tỏ tâm tư tình cảm của mình, đó cũng là món quà tinh thần bất ngờ dành tặng người yêu, người thân, bạn bè.
**Tính năng dịch vụ:**
-
Tặng bài hát
-
Nghe lại quà tặng
-
Nghe nhạc từ hệ thống
**Hướng dẫn sử dụng: ** __Tặng bài hát__:
-
Gọi đến số dịch vụ 1222
-
Chọn nhánh 1 để tặng bài hát
-
Nhập mã số và nghe nội dung bài hát, trong khi nghe chọn phím 1 để thực hiện tặng quà
-
Tiếp theo, nhập thời gian tặng quà, số điện thoại người nhận, ghi âm lời nhắn và kết thúc tặng quà
**Nghe lại quà tặng**
-
Thuê bao được tặng gọi đến số dịch vụ 1222
-
Chọn nhánh 2 và nhập mã số quà tặng để nghe lại nội dung
**Cài đặt bài hát làm nhạc chờ hoặc tải về làm nhạc chuông**
Các thuê bao: tặng bài hát; nhận quà tặng; nghe nhạc từ hệ thống gọi đến số 1222, trong khi nghe bài hát có thể bấm các phím theo hướng dẫn của hệ thống để cài đặt nhạc chờ, tải nhạc chuông cho số điện thoại của mình (Chỉ áp dụng đối với thuê bao di động và HomePhone của Viettel)
**Cước sử dụng dịch vụ**
|
||
|
|
||
|
Miễn phí
|
||
|
500 đ/phút
|
||
|
|
|
+ Theo hình thức hệ thống gọi đến thuê bao nhận để tặng quà
|
|
5.000 đ/lần
|
|
+ Theo hình thức hệ thống nhắn tin thông báo để người nhận gọi lên nghe quà tặng
|
|
3.000 đ/lần
*** Lưu ý:** Nếu không tặng thành công, hệ thống sẽ hoàn lại cước phí tặng bài hát cho người tặng
**Hỗ trợ dịch vụ**
Để biết thêm thông tin, mã số bài hát của dịch vụ Imuzik Quà tặng âm nhạc, khách hàng có thể truy cập website:
[http://musicbox.imuzik.com.vn](http://musicbox.imuzik.com.vn/) hoặc gọi đến số điện thoại hỗ trợ: 1222, chọn nhánh 4.
**HÃY GỌI 1222 - BẤT NGỜ TRAO TẶNG ĐỂ KẾT NỐI YÊU THƯƠNG !!**

WARC-Truncated: length

Server: Apache/2.2.27 (CentOS)


text:
Bạn cần phim sex bo chong con dau, ong gia và gai tre miễn phí thì hãy kéo xuống dưới bình luận bằng tài khoản của mình, chúng tôi sẽ gửi phim sex bo chong con dau, ong gia và gai tre qua cho bạn trong thời gian sớm nhất! Cảm ơn bạn đã quan tâm nhớ like và ++ cho chúng tôi để ủng hộ nha. Cảm ơn bạn! Còn nếu không bình luận bạn sẽ phải mất phí 15k để có thể xem nội dung.
Chia sẻ bài viết
Tìm kiếm

markdown:
Bạn cần
**phim sex bo chong con dau, ong gia và gai tre miễn phí**thì hãy kéo xuống dưới bình luận bằng tài khoản của mình, chúng tôi sẽ gửi **phim sex bo chong con dau, ong gia và gai tre**qua cho bạn trong thời gian sớm nhất! Cảm ơn bạn đã quan tâm nhớ like và ++ cho chúng tôi để ủng hộ nha. Cảm ơn bạn! Còn nếu không bình luận bạn sẽ phải mất phí 15k để có thể xem nội dung.

Server: nginx

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache

Set-Cookie: hosty=1; expires=Sun, 24-Aug-2014 00:00:00 GMT

X-Cache: HIT from Backend