text: Երեւան, քաղաք Հայաստանի արեւմուտքում՝ Հրազդանի երկու ափերին։ Պետության մայրաքաղաքն ու խոշորագույն բնակավայրն է, վարչաքաղաքական, տնտեսական կենտրոնը։ Համաձայն Հայաստանի պաշտոնական տեղեկատվության՝ 2014 թվականի հունվարի մեկի դրությամբ ունի 1.068.000 բնակիչ։ Համաձայն տարածված տեսակետի՝ Երեւանը հիմնադրել է Վանի թագավորության արքա Արգիշտի Ա-ն մ. թ. ա. 8-րդ դարում Էրեբունի անվամբ։ Բնակավայրի տարածքում հայտնաբերվել են ավելի հին քաղաքների ու ավանների ավերակներ, ինչպիսին են Թեյշեբաինին, Շենգավիթը, որոնք ունեն ավելի հին թվագրում։ Վաղ միջնադարում քաղաքը Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոտայք գավառի սահմաններում էր։ Պատմություն Երեւանն աշխարհի հնագույն քաղաքներից է։ Հնագիտական պեղումներով պարզվել է, որ մարդն այստեղ բնակվել է տասնյակ հազարավոր տարիներ առաջ։ Քաղաքի տարածքում տարբեր ժամանակաշրջաններում առաջացել եւ զանազան պատճառներով կործանվել են բազմաթիվ բնակավայրեր։ Ժամանակագրական առումով՝ քաղաքի տարածքի հնագույն բնակավայրը Երեւանյան կամ Հրազդան-1 քարայրն է (Երեւանյան լճի մոտ՝ Հրազդան գետի ձախ ափին, ներկայումս ԱՄՆ դեսպանատան տարածքում), որի հնագույն՝ ստորին շերտը (4–5 մշակութային շերտ) թվագրվում է մուստերյան շրջանով (100–35 հազարամյակ առաջ)։ Ընդհանուր առմամբ Հրազդանի կիրճում քարայրների թիվը մոտ հարյուր է։ Որպես հին բնակավայր հայտնի է նաեւ Շենգավիթը. այստեղ մարդիկ բնակություն են հաստատել 5–6 հազար տարի առաջ։ Հայ մատենագիրները՝ վկայակոչելով քաղաքային լեգենդը Երեւանի անվան ծագումը երկար ժամանակ կապել են Նոյյան տապանի աստվածաշնչյան ավանդության հետ. իբրեւ երբ Նոյի տապանը կանգ է առել Արարատի գագաթին, Նոյը, ջրհեղեղից հետո տեսնելով առաջին ցամաքը, որն ապագա Երեւանի կառուցման վայրն էր, գոչել է՝ երեւա՜ց (այստեղից էլ՝ «Երեւան» անվանումը)։ Առավել տարածված է այն տեսակետը, որ «Երեւան» անունը կապված է Էրեբունի բերդաքաղաքի անվան հետ։ Սակայն կան նաեւ այլ տեսակետներ. դրանցից մեկի համաձայն՝ հիմնադրված նոր բնակավայրի անվանակոչման համար Արգիշտի Ա-ն կամ օգտագործել է տարածքում եղած ու նրան հայտնի հնագույն այլ բնակավայրի անուն, կամ կոչել է «երի» կամ «արի» ցեղի (երկրի) անունով։ Հայկական լեռնաշխարհից ու շրջակա տարածքներից հեռացած հնդեվրոպացիների նախնիները՝ արիական ցեղերը, հիշում են իրենց՝ արի ցեղին պատկանելու փաստը եւ գրավոր աղբյուրներում նշում են այդ մասին (հնդկական վեդաներ, իրանական «Ավեստա», պարսից շահ Դարեհ Ա Աքեմենյանի Բեհիսթունի արձանագրություն)։ Երեւանը կոչվել է նաեւ Էրիվան, Էրեւան, Ռեւան, Իրավան, Այրիվան եւ այլ անուններով։ 3-րդ դարի սոգդիական-մանիքեական մի տեքստում նշվում է, որ քրիստոնեական համայնքի կողքին Մանիի (պարսիկ նկարիչ, մանիքեության հիմնադիրը) աշակերտներից մեկը Ռավան բնակավայրում հիմնել է մանիքեական համայնք։ Սա հիմք է տալիս ենթադրելու, որ խոսքը կարող է Երեւանի մասին լինել։ Վանի թագավորության անկումից հետո Երեւանի շուրջ 1000-ամյա պատմության մասին հայ մատենագրական աղբյուրները լռում են։ Երեւանը կրկին հիշատակվում է 7-րդ դարում՝ «Գիրք թղթոցի» մեջ։ Պատմիչ Սեբեոսը վկայում է, որ արաբական արշավանքների ժամանակ Երեւանը վաճառաշահ ու այգեշատ քաղաք էր։ Հիմնադրում Վանի թագավորության քաղաք Էրեբունին հիմնադրվել է Ք.ա. 782 թվականին։ Ըստ Վանում գտնված սեպագիր տարեգրության՝ Վանի թագավորության արքա Արգիշտի Ա-ն իր ղեկավարման 5-րդ տարում կառուցեց Էրեբունի քաղաքը։ 19-րդ դարի վերջերին հնագետ Ալեքսեյ Իվանովսկին Նորքի բնակիչ Պ. Տեր-Ավետիքյանից ձեռք է բերել նրա բակում հայտնաբերված մի բազալտե սեպագիր արձանագրություն, որն էլ վերծանվում եւ հրատարակվում է Միխայիլ Նիկոլսկու կողմից։ Դրանում նշվում էր Արգիշտիի կողմից Էրեբունի ամրոցի հիմնադրման մասին, սակայն ամրոցի ստույգ վայրը մնում է գաղտնի։ 1950 թվականին մեկնարկած հնագիտական աշխատանքների ընթացքում Արին-Բերդ բլրի վրա գտնվել է Էրեբունու հիմնադրման առիթով կանգնեցված արձանագրությունը, ինչը վերջապես ապացուցում է Էրեբունի գտնվելու ստույգ վայրը։ Սալաքարի վրա գրված էր. Արգիշտին Խաթե եւ Ծուփանի երկրներից այստեղ բնակեցնում է 6600 զինվորների՝ իրենց ընտանիքներով։ Մեկ դար անց Ռուսա Բ արքան Հրազդան գետի ափին՝ Երեւանի հարավային մասում (ներկայիս Չարբախ թաղամասից հյուսիս), հիմնադրում է մի նոր բերդաքաղաք, որը Վանի թագավորության Թեյշեբա աստծու անունով կոչվեց Թեյշեբաինի։ Այն նշանավոր ռազմական կենտրոն էր տերության հյուսիսային հատվածում, ուներ միջնաբերդ, քաղաքային թաղամասեր։ Բերդից հարավ տնկվել էին խաղողի այգիներ։ Թեյշեբաինին ավերվել է սկյութների կողմից Վանի թագավորության կործանման տարիներին՝ մ. թ. ա. 585 թվականին։ Աքեմենյան շրջան Աքեմենյանների () կամ Արյաց Տերությունը (մ. թ. ա. 553–330) Հին Աշխարհի աշխարհակալ պետություններից էր։ Նրա տարածքը ընդգրկում էր երեք աշխարհամասերի՝ Ասիայի, մասամբ՝ Եվրոպայի եւ Աֆրիկայի մի շարք երկրներ։ Երկրի ընդհանուր մակերեսը կազմում էր մոտ 5 ու կես միլիոն քառակուսի կիլոմետր։ Հայաստանն այս պետության մեջ մտնում էր որպես 13-րդ սատրապություն։ Հետագայում այն բաժանվում է 2՝ հյուսիսային ու հարավային հատվածների, համապատասխանաբար Էրեբունի եւ Վան կենտրոններով։ Այսպիսով՝ Էրեբունին կրկին դառնում է վարչաքաղաքական կենտրոն։ Բերդում գտնվել են միլեթական մետաղադրամներ՝ հատած մ. թ. ա. 478 թվականին, ինչը վկայում է այստեղ կատարված միջազգային առեւտրի մասին։ Հավանաբար այդ ժամանակ էլ հայերեն Էրեբունին սկսեցին արտասանել Էրեվունի։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից հետո Հայաստանը վերականգնում է իր անկախությունը, եւ պետության կենտրոնը վերջնականապես տեղափոխվում է Արարատյան դաշտ։ Հայոց թագավորության շրջան Մ. թ. ա. 330 թվականին վերականգնվում է հայոց անկախ պետականությունը։ Դեռ 6-րդ դարում հիմնված Երվանդունիների թագավորական տոհմը (մ. թ. ա. 580–201) վերստին բազմում է հայոց գահին։ Նրան փոխարինելու է գալիս Արտաշեսյանների դինաստիան (մ. թ. ա. 190–1)։ Հայ թագավորները հրաժարվում են պարսկական նախկին վարչական կենտրոններ Վանից ու Էրեբունուց։ Հայոց պետության կենտրոնը տեղափոխվում է Արարատյան դաշտ։ Էրեբունուց ոչ հեռու կառուցվում են մայրաքաղաքներ Արմավիրը, Երվանդաշատը, Արտաշատը, իսկ Արշակունիների հարստության (66–428) ժամանակ՝ Վաղարշապատը եւ Դվինը։ Էրեբունին վերջնականապես զրկվում է վարչաքաղաքական կենտրոնի կարգավիճակից։ Հայոց թագավորության շրջանում 3-րդ դարի մանիքեական տեքստերից մեկում մեջբերվում է Ռավան բնակավայրը, որը կարող էր լինել ներկայիս Երեւանը։ Ըստ արձանագրության՝ Մանի մարգարեի աշակերտներից մեկը այդտեղ քրիստոնեական համայնքի հարեւանությամբ հիմնադրել է մանիքեական համայնք։ Ըստ արձանագրության՝ բնակավայրը կառավարում էր ինչ-որ միապետ։ 5-րդ դարում կառուցվել է երեւանյան ամենահին եկեղեցիներից մեկը՝ Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, որը քանդվել է 1931 թվականին։ Եկեղեցու քանդման ընթացքում հայտնաբերվել է ավելի վաղ՝ հելենիստական շրջանի մշակութային շերտ։ 5-7 դարերի գերեզմաներ է հայտնաբերել նաեւ Կարո Ղաֆադարյանը Երեւանի Կոզեռնի գերեզմանատան քանդման ընթացքում։ Այսպիսով վաղ միջնադարյան շրջանում Երեւանը իր ներկայիս վայրում եղել է արդեն կազմավորված բնակավայր՝ քրիստոնեա՝ ենթադրվում է, որ հայ բնակչությամբ։ Արաբական շրջան 7-րդ դարում Արաբական թերակղզում ստեղծվում է Արաբական խալիֆայությունը։ Այն հիմնվում է արաբների ընդունած նոր կրոնի՝ իսլամի շնորհիվ, եւ արագորեն դառնում աշխարհի՝ մինչ այդ եղած պետություններից ամենախոշորն ու զարգացածը։ 640 թվականի արշավանքի ժամանակ դեպի տարածաշրջան արաբները գրավում են հայոց եկեղեցու կենտրոն ու Հայաստանի մայրաքաղաք Դվինը։ Այս շրջանին է պատկանում Երեւան անվան առաջին հստակ մեջբերումը տարեգիրների կողմից. 642-643 թվականներին արաբական բանակը ներխուժում է տարածաշրջան ու, ըստ Սեբեոսի հայտնի արձանագրության, երկու անգամ պաշարում է Երեւանի բերդը ու չի կարողանում այն գրավել.Եվ եկին ժողովեցան ի Հէրեւան, եւ մարտեան ընդ բերդին, եւ ոչ կարացին առնուլ։Այդ ու ամենայնիվ այս արձանագրության շուրջ առկա են բազմաթիվ տարակարծություններ, թե արդյոք սա նույն Երեւանն է, ինչ ներկայիս Հայաստանի մայրաքաղաքը։ Սակայն գերակշռող կարծիքները հակված են ընդունել, որ գործ ունենք Երեւանի հետ ու որ այդ օրերին փաստորեն Երեւանում կար բերդ, ինչն իր հերթին խոսում է այն մասին, որ Երեւանը տարածաշրջանում եղել է նշանակալի միավոր։ Հարցը, թե արդյոք սա նույն բերդն է եղել, ինչ 16-րդ դարում Իսմայիլ շահի կողմից կառուցված բերդը, մնում է բաց։ Բերդի պաշարման մասին գրել են նաեւ Հովհաննես Դրասխանակերտցին ու Սամվել Անեցին։ Սակայն համադրելով փաստերը Թադեւոս Հակոբյանը նշում է, որ ըստ երեւույթին նրանք նկատի են ունեցել երկու տարբեր արշավանքներ, որոնցից մեկը տեղի է ունեցել 643 թվականին, մյուսը՝ 658 կամ 660 թվականին։ Բյուզանդիայից օգնություն ստանալու համար կաթողիկոս Ներսես Գ-ի ու Թեոդորոս Ռշտունու վարվող բանակցությունները ավարտվում են Հայաստանին առաջադրած վերջնագրով՝ ընդունելու քաղկեդոնականություն, որը Հայաստանը կտրուկ մերժում է։ 652 թվականին Բյուզանդիայի կայսր Կոնսդանտ Բ-ն ներխուժում է Հայաստան, գրավում Դվինն ու ստիպում կաթողիկոսին ուղղափառ ավանդույթով պատարագ իրականացնել։ Սա իր հերթին բերում է սուր հակաբյուզանդական տրամադրությունների ու սպարապետ Թեոդորոս Ռշտունու կողմից արաբկան խալիֆայության հետ Դամասկոսի պայմանագրի կնքումը, որով բավական մեղմ պայմաններ էին հաստատվում Հայաստանի համար, Հայաստանը հարկեր մուծելու էր ըստ հնարավորության, սակայն ճանաչելով Խալիֆի գերակայությունը։ 703 թվականի ձմռանը Երեւանը գրավել է արաբ ոստիկան Մուհամադ իբն Մարվանը՝ տարի, երբ Արաքսը փակվել էր սառույցով։ Նույն թվականի հունվարի 23-ին, քանի դեռ Երեւանի ճակատամարտը դեռ ընթացքի մեջ էր, Դվինում արաբները ցուցադրաբար մահապատժի են ենթարկում Հայաստան տեղափոխված արաբ գնդապետ Սուրխանին, ով մինչ այդ քրիստոնեություն էր ընդունել, ստացել Դավիթ անունը, ամուսանցել ու երեխաներ ունեցել Հայաստանում։ Եկեղեցու մեջ կենդանի այրվում են նաեւ հայ ազնվականության ներկայացուցիչները, ովքեր հրավիրվել էին Նախիջեւանի Խրամ գյուղում բանակցությունների։ Բագրատունյաց շրջան Իսկ 850 թվականին Հայոց իշխան, ապագա թագավոր Աշոտ Բագրատունին ազատագրում է Երեւանը Դվինի ամիրայի զորքերից եւ միացնում իր կալվածքներին։ Երեւանը սկսում է զարգանալ որպես հայկական միջնադարյան քաղաք՝ Բագրատունյաց Հայաստանի կազմի մեջ։ 874 թվականին Սեւանի Առաքելոց եկեղեցու պատի արձանագրության համաձայն՝ Աշոտ Բագրատունու դուստ Մարիամը կառուցել է եկեղեցին ու նվիրաբերել դրան մի քանի գյուղ ու այգիներ Երեւանում ու Գառնիում։ 863 (Ռիխտերի սանդղակով 5 բալ՝ 8 մագնիտուդով) ու 893 (Ռիխտերի սանդղակով 6.5 բալ՝ 9 մագնիտուդով) թվականներին Արարատյան դաշտը դառնում է երկու խոշոր երկրաշարժերի էպիկենտրոն, որում մեծ վնասներ է կրում Դվինը ու ողջ շրջակայքը՝ ներառյալ Երեւանը։ 893 թվականին երկրաշարժին զոհ գնացին մոտ 150 000 մարդ։ 10-րդ դարի 20-ական թվականներին Խալիֆաթը ստիպված ընդունում է Արարատյան դաշտի միացումը Բագրատունյաց Հայաստանին, ու Աշոտ Բ Բագրատունին ստանում է Հայաստանի ու Վրաստանի Շահինշահ կոչումը։ 11-րդ դարում Երեւանում էր ապրում իր օրերի նշանավոր փիլիսոփաներից մեկը, պայծառատես, աստղագետ՝ եպիսկոպոս Հովհաննես Կոզեռնը։ 1022 թվականին նա հայոց թագավար Հովհաննես-Սմբատի անունից հայոց կաթողիկոս Պետրոս Ա Գետադարձի հետ միասին մասնակցել է Բյուզանդիայի կայսր հայազգի Բարսեղ Բ Բուլղարասպանի հետ բանակցություններում՝ հայոց հողերի կարգավիճակի ու Բյուզանդիայի կազմի մեջ հնարավոր մտնելու վերաբերյալ։ 1036 թվականին Հովհաննես Կոզեռնը արեւի խավարումից հետո կատարել է կանխատեսում, որ մոտ ժամանակ մեծ փորձություններ են սպասվում քրիստոնեա հավատքի համար, դաժանության ու անարդարության մասին։ Իր մահից հետո Հովհաննես Կոզեռնը հուղարկավորվել է Երեւանի հին գերեզմանում, որը դրանից հետո սկսել է կոչվել իր անվամբ՝ Կոզեռնի գերեզմանատուն, ու հանդիսացել է Երեւանում հայկական անընդմեջ ներկայության հերթական ապացույց։ 11-դարի 40-ականներին մայրաքաղաք Անին իր շրջակայքով մտնում է Բյուզանդիայի կազմի մեջ։ Երեւանում այդ ժամանակ իշխում էր Պահլավունի տոհմից Ապիրատ իշխանը, ով ուներ ենթակայության տակ 12 հազարանոց (ըստ այլ աղբյուրների 20 հազարանոց) զորք։ Նա 1036 թվականին կառուցում է Երեւանի Մամռի ջրանցքը, որը սկիզբ է առնում Քանաքեռի մոտից, ձգվում է դեպի Կոնդի ու Շահարի այգիները ու լցվում Թոխմախի լիճ։ Ջրանցքը գործել է մոտ 1000 տարի ու վերջնականապես քանդվել 20-րդ դարի կեսերին։ Սելջուկյան տիրապետություն 1064 թվականին տարածաշրջան իր երրորդ արշավանքի ժամանակ սելջուկ սուլթան Արփ Ասլանը գրավեց Արարատյան դաշտն ու Երեւանը, իսկ 1071 թվականին ջախջախեց բյուզանդական բանակը Մանազկերտի մոտ։ Երեւանը մտավ Անիի էմիրության մեջ, որը ղեկավարում էր քուրդ Շեդդադիդ ընտանիքը։ Վրացական տիրապետություն Հետագա սելջուկ-կաթոլիկ հակամարտությանն ընթառաջ ուժեղանում է Վրաստանի իշխանությունը։ Դավիթ Դ Շինարար թագավորը գրավում է Անին ու Դիդգորի ճակատամարտում 1121 թվականին ջախջախում սելջուկյան բանակը։ Երեւանը մնում է սելջուկյան տիրապետության տակ եւս 80 տարի, մինչ վրաց Թամարա թագուհու ամիրպալասար (բանակի հրամանատար) Զաքարե Զաքարյանը ու իր ուղղափառություն դավանող եղբայր Իվանե Զաքարյանը 1199-1203 թվականին գրավում են ողջ Արարատյան դաշտը՝ միացնելով Երեւանը վրաց պետությանը։ 1201 թվականին Հառիճավանքի պատին Զաքարեի թողած մի արձանագրության մեջ նշվում է Զաքարեին պատկանող կալվածքների մասին՝ այդ թվում նաեւ Երեւանում, որոնցից երկուսը նա նվիրաբերել է Հաջիճավանքին ու Հաղարծնի վանքերին։ Զաքարեի մահից հետո Իվանեն Հաղարծնի վանքի պատին թողել է արձանագրություն, որ ի պատիվ եղբոր վանքին է նվիրաբերում մի շարք տարածքներ՝ ներառյալ մի այգի Երեւանում։ Այս շրջանում վերակառուցվում են բազմաթիվ եկեղեցիներ երկրի տարածքով մեկ՝ ներառյալ նաեւ Երեւանի Կաթողիկե եկեղեցին։ Հավանաբար Երեւանը այդ շրջանում կառավարվել է ավագանիների խորհրդի կողմից, որոնց անունների պատմությունը պահպանել է Մխիթարի, պարոն Վարդի, Դոլի, Հուսիկ Երեւանցու անունները։ Մոնղոլական տիրապետություն Եվս մի քանի տասնամյակ անց՝ 1230-1240 թվականներին Հայաստանը գրավում են մոնղոլները, որոնց դեմ որոշ ժամանակ պայքար էին մղում վրաց-հայկական զորքերը՝ Վրաստանի Դավիթ Զ թագավորի գլխավորությամբ։ Երեւանը դառնում է մոնղոլական խուլագուիդների Իլխանության մաս, երբ այն ղեկավարում էր Չինգիզ խանի ծոռ Աբագին՝ Խուլագուիդների իշխանության հիմնադիր Խուլագու խանի որդին։ Մոնժոլները վարում էին խիստ հարկային քաղաքականություն, սակայն ընդունում էին ավանդական տեղական ֆեոդալներին՝ շահագրգռված լինելով գրավյալ հողերի տնտեսական զարգացմամբ։ Այս օրերին մեծ դեր էին խաղում մի շարք հայ մեծահարուստներ, որոնցից հայտնի են պարոն Ավետենց տոհմի Սահմադինը, ով 1264 թվականին գնել է «Երեւանը իր ողջ հողերով ու ջրով», ու իր երկու որդիներ Ամիրբեկն ու Հազարբեկը, պարոն Չար Ումեկյանը ու իր որդի Ումեկը, Տիգրան Հոնենցը՝ Անիի հայտնի եկեղեցու կառուցողը, ով Երեւանում 1215 թվականին մի այգի ուներ։ Ժամանի ընթացքում Իլխանության նոր ղեկավարների կողմից իսլամ ընդունելու հետ մեկտեղ ավելանում են ճնշումները հայերի նկատմամբ, ինչը բերում է մեր տարածաշրջանից արտագաղտի աճի։ 14-րդ դարում Իլխանության թուլացման շրջանում Երեւանը ղեկավարվում էր թուրքացած մոնղոլական սուլդուս ցեղի՝ Չոբանիդների կողմից։ Մուսուլմանական բնակչությունը այնքան էր մեծացել, որ հայտնի ճանապարհորդ Մարկո-Պոլոն իր քարտեզի վրա Մեծ ու Փոքր Հայքերի միջեւ տեղադրում է նաեւ Թուրքմենստանը։ Թաթարական տիրապետություն 1387 թվականին Արարատյան դաշտ է ներխուժում քեշթական ավազակների առաջնորդ Լենկթեմուրը, ով Երեւանում տանջամահ է անում 500 հայի։ Ավելի դաժան է վարվում Վրաստանի հետ, որտեղ սպանում է հազարավոր մարդկանց, իսկ մոտ 100 հազարի գերեվարում է, ովքեր հազարավոր գերեվարված հայերի հետ տեղափոխվում են Միջին Ասիա՝ կառուցելու նոր մայրաքաղաք Սամարղանդը։ Չնայած Թեմուրի պետությունը կենտրոնացած ձեւով գոյատեւեց մի քանի տասնամյակ, իր գործողությունների ազդեցությունը հիմնովին փոխեց ողջ տարածաշրջանը։ Նա տեղափոխեց մինչ այդ Պարսկաստան տեղափոխված 200,000 քոչվոր ընտանիքներից 50,000-ը դեպի Երեւան, Գանձակ ու Արցախ։ Այդ տեղափոխված բազմությունը դարձավ ներկայիս Հարավային Կովկասի իսլամադավան բնակչության ու Ադրբեջանի հիմքը։ Կարա-Կոյունլու տիրապետություն 15-րդ դարի սկզբին Լենքթեմուրի որդի Միրան շահի դեմ են դուրս գալիս մոնժոլական Ջալաիրիդների ցեղի առաջնորդ Ահմադը՝ կոչված Իրաքի ու Հայաստանի սուլթան, նրան միացած Կարա-Կոյունլու ցեղերի առաջնորդ Կարա-Յուսուֆը ու վերջինիս միացած Սյունիքի իշխան Սմբատ Օրբելյանը։ 1408 թվականին ջախջախվում է Թեմուրի որդու բանակը, իսկ վերջինս սպանվում է։ Որոշ ժամանակ հետո սպանվում է նաեւ Ահմադ Ջալաիրիդը՝ թողնելով Կարա-Յուսուֆին նորաստեղծ Կարա-Կոյունլու պետության միանձնյա ղեկավար։ Կարա-Կոյունլու թարգմանաբար նշանակում է «Սեւ ոչխար արածեցնողներ»։ Մուսուլմանական բազմադարյա իշխանության արդյունքում պահպանելու համար տարածշրջանում հայկական բնակչությունը 14-րդ դարի վերջում - 15-րդ դարի սկզբում Գրիգոր Տաթեւացին Երեւանում ձեռնադրում է մի շարք հոգեւորականների, այդ թվում Թովմա Մեծոփեցուն։ Վերջիններս Երեւանում գրի էին առնում Տաթեւացու պատգամները, «Պատմութիւն ԼանկԹամուրայ եւ յաջորդաց իւրոց» ու մի շարք այլ գրքեր։ Մեծոփեցին Հովհաննես Հերմոնեցու հետ միացին Երեւանի Յաղուբ-բեկից ստանում են թուլատվություն 1441 թվականին Հայ Առաքելական եկեղեցու նստավայրը Կիլիկիայից տեղափոխել Արարատյան դաշտ՝ Էջմիածին, ինչը մեծապես ազդում է հայկական բնակչության դիրքերի ամրապնդմանը։ Երեւանի մեծացած դերի մասին կարելի է դատել նաեւ այն փաստից, որ առաջին եկեղեցական ժողովը, որում պետք է ընտրվեր նոր կաթողիկոս, նախ հավաքվել է Երեւանում, այնուհետեւ մեծ շուքով շարժվել դեպի Էջմիածին։ Կարա-Կոյունլու ղեկավար Կարա-Իսկանդերը բնիկների՝ հայերի աջակցությունը ստանալու համար իրեն հռչակում է իրեն հայոց թագավոր, արտոնություններ է տալիս հայերին, իսկ վերջինիս որդի Ջահան շահը եկեղեցին ազատում է հարկերից։ Կարա-Կոյունլուների որոք ծաղկում է Տաթեւի համալսարանը, ստեղծագործում են Տերտեր Երեւանցի, Ներսես Երեւանցի պատմիչները, եւ այլք։ Կարա-Կոյունլուները իրենց ցեղապետ՝ Ամիր Սաադի անունով հետագայում կոչվեցին սաադլուներ։ 14-րդ դարի վերջերին նրանք հիմնեցին Երեւանի կուսակալությունը, որը Ամիր-Սաադի անունով հայերը կոչեցին Սաադի փոս կամ Սահաթափոս, իսկ օտարները՝ Չուխուր-Սաադ կամ Չուղուր-Սաադ։ Այս անունը գործածական է եղել պարսկական ու թուրքական մատենագրության մեջ՝ թարգմանվելով որպես «Երջանիկ հովիտ»։ Այս շրջանին է պատկանում նաեւ Արգավանդում պահպանված Կարա-Կոյունլու Ամիր-Սաադի դամբարանը՝ կառուցված 1413 թվականին։ Ակ-Կոյունլու տիրապետություն 1467 թվականին Ակ-Կոյունլու հրամանատար Ուզուն-Հասանը՝ թեմուրիդների հետ միասին ջախջախում են Կարա-Կոյունլու Ջահան շահին, ու հռչակում Ակ-Կոյունլու պետություն՝ մայրաքաղաքը Թավրիզում։ Ակ-Կոյունլու թարգմանաբար նշանակում է «Սպիտակ ոչխար արածեցնողներ»։ 1479 թվականին իշխանության եկած Յաղուբ-բեկը 1485 թվականին 40 հայ ազնվականների հավաքում ու ստիպում է զանգվածաբար իսլամ ընդունել։ Այդ օրերին հայերը սպանվում էին անպատիժ կերպով։ Պարսկաստանի ու Օսմանյան Կայսրության տիրապետություն 1501-1502 թվականների այդ օրերին դեռեւս 17 տարեկան, իսկ ապագայում Իսմայիլ I շահը պատերազմում ու տապալում է Ակ-Կոյունլու պետությունը՝ հիմնելով Սեֆյան Պարսկաստանը։ Երեւանը մնում է տարածաշրջանային կենտրոն՝ Չուխուր-Սաադի կենտրոն։ Երեւանում Իսլամիլ շահը իր վեզիր Ռեւան խանի միջիոցով կառուցում է Երեւանի բերդը՝ ամրապնդելով քաղաքը, որպես սահմանային լուրջ հիմնակետ։ Նա Իրաքից Երեւան է տեղափոխում նաեւ Սաադլու ցեղի թյուրքերի՝ մուսուլմանական տարրը ուժեղացնելու համար։ Երեւանը՝ վարչաքաղաքական կենտրոն Հայ ժողովուրդը 15-րդ դարից սկսած զուրկ էր պետականությունից Մեծ Հայքի տարածքում։ 1375 թվականին կործանվել էր հայկական վերջին պետականությունը՝ Կիլիկիայի Հայկական Թագավորությունը։ Անկում էին ապրել Բյուզանդական կայսրությունն ու Վրացական թագավորությունը, ասպարեզից հեռացել էին դարավոր պատմություն ունեցող Բագրատունիները, Արծրունիներն ու Սյունիները։ Վրաց Բագրատունիների հովանավորության տակ ստեղծված Զաքարյանների իշխանապետության օրոք առաջացած իշխանական տները՝ Օրբելյանները, Պահլավունիները, Պռոշյանները եւս հետզհետե անկում էին ապրում։ Հայկական լեռնաշխարհով մեկ ցրված էին հայոց պետականության մնացորդները՝ մանրումիջին իշխանությունները, որոնք ի վիճակի չէին ղեկավարել հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը սելջուկների, մոնղոլների, թուրքմենների դեմ։ Դարի թերեւս միակ նշանակալի իրադարձությունը 1441 թվականին Կիլիկիայից կաթողիկոսական աթոռի տեղափոխումն էր Վաղարշապատ, եւ եկեղեցին սկսեց համախմբել հայ ժողովրդին իր շուրջ։ 1440 թվականից Երեւանը դառնում է Հայաստանի վարչաքաղաքական, առեւտրական եւ արհեստագործական կենտրոն։ Երեւանի կուսակալություն Մերձավոր Արեւելքի քաղաքական ասպարեզում հայտնվում են նորաստեղծ շահական Պարսկաստանն ու սուլթանական Թուրքիան։ Հայաստանը ավելի քան 2 դար դառնում է թուրք-պարսկական պատերազմների թատերաբեմ։ 1502 թվականին թուրքմենական համանուն կուսակալության կամ Չուղուր-Սաադի տարածքի վրա ձեւավորվում է Երեւանի կուսակալությունը ( Beglarbegi-e Īravān)։ Նրա տարածքը շուրջ 45,000 կմ2 էր՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգը՝ Արարատյան դաշտը, Շիրակը եւ Վանանդը, Արարատ եւ Արագած լեռները, Սեւանի ավազանը, ինչպես նաեւ՝ Նախիջեւանի հովիտը։ Այժմ համապատասխանում է Հայաստանի կենտրոնական հատվածին, բացի Արարատ լեռից եւ Կարսի մարզից, որոնք պատկանում են Թուրքիային եւ Նախիջեւանից, որն ինքնավար հանրապետություն է Ադրբեջանի կազմում։ 1582–1583 թվականներին օսմանյան հրամանատար Ֆարհադ փաշան գրավում է Երեւանը եւ Հրազդանի ափին կառուցում Երեւանի բերդը՝ շուրջ 1000-ամյա հայկական ամրոցի հիմքերի վրա։ Այն արտաքուստ շրջապատված էր Գետառի ջրերով լցված խանդակով եւ հողե պաշտպանական շերտով։ Բերդի բնակիչները մուսուլմաններ էին՝ պարսիկներ, թուրքեր եւ քրդեր՝ շուրջ 800 տուն։ Երեւանի բերդը հաճախ վտանգ էր ներկայացնում Երեւանի եւ շրջակա գյուղերի հայ բնակչության համար։ Ըստ 1590 թվականի օսմանյան հարկամատյանի, այսինքն մինչ Շահ Աբբասի 1604 թվականի մեծ տեղահանությունը՝ Երեւանի նահիեի մաս կազմող Երեւան քաղաքը ուներ 29 մուսուլման հարկատու, որոնց թվում չկային ամուրիներ։ Այսինքն Երեւանում բնակվում էր 29 մուսուլման ընտանիք։ Քրիստոնյա հարկատուների թիվը 377 էր, որոնց թվում 4-ը ամուրի։ Այսպիսով Երեւանում բնակվում էր 373 քրիստոնյա ընտանիք ու 4 ամուրի։ Այդ շրջանում քաղաքը բաժանված է եղել թվով 6՝ Մարտիրոսի, Միրզայի, Քուչեք Քայքըի, Իսալուի, Բուրանջա Օհանի եւ Դերեգույի թաղերի միջեւ, ուր բնակվել է տեղի քրիստոնյա բնակչությունը։ Հաշվի առնելով թուրք օսմանագետ Օմեր Լյութֆի Բարքանի՝ յուրաքանչյուր ընտանիք միջինը բաղկացած է եղել 5 անդամից, Երեւան քաղաքի բնակչությունը 1590 թվականին կազմել է շուրջ 1869 քրիստոնյա եւ 145 մուսուլման։ 1604 թվականին Երեւանը կրկին անցնում է Պարսկաստանի տիրապետության տակ։ Ամիրգունա խանի (1604–1628) օրոք կառուցվում է Երեւանի պարիսպների երկրորդ գիծը։ 1603-1604 թվականներին Շահ-Աբբասի իրականացրած հայերի բռնագաղթի հետեւանքով կուսակալության տարածքը ոչ միայն հայաթափվել էր, այլեւ ավելի քան կիսով չափ դատարկվել։ 300,000 բռնագաղթված հայերի փոխարեն վերաբնակեցված կամ արդեն հաստատված մուսուլմանների ընդհանուր քանակը չէր հասնում 100 հազարի։ 17-րդ դարի վերջին Պարսկաստանում ճամփորդած նկարիչ Ժան Շարդենը պատմում է Երեւանի բերդի մասին։ 1724 թվականին թուրքերը կրկին արշավում են Պարսկաստան, որի ժամանակ պաշարում են նաեւ Երեւանի բերդը։ Հայերը հերոսաբար պաշտպանվում են, սակայն, երբ ավարտվում են սննդի եւ զենքի պաշարները, կուսակալը համաձայնության է գալիս թուրքական զորահրամանատարի հետ եւ բացում բերդի դարպասները։ Թուրքերը հաշվեհարդար են տեսնում բերդաքաղաքի փոքրաքանակ հայության հետ եւ վերացնում Երեւանի կուսակալությունը։ Երեւանի խանություն Երեւանի խանությունը () միջնադարյան կալվածատիրական կիսաանկախ իշխանապետություն էր 1747–1828 թվականներին։ Նրա տարածքը կազմել է շուրջ 19,500 կմ2՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի արեւմտյան շրջանները՝ Արարատյան դաշտը, Արարատ եւ Արագած լեռները, Շիրակը, Սեւանի ավազանը, Կոտայքը։ Հերթական թուրք-պարսկական պատերազմից հետո՝ 1603–1604 թվականներին Շահ Աբբաս Առաջինի հրամանով հայաթափված Երեւանի նահանգ բնակվելու են գալիս փոքրաքանակ քրդական եւ թյուրքական ցեղեր։ Նրանք ոչ միայն տիրանում են հայկական բնակավայրերին, այլեւ վերանվանում են դրանք։ Երեւանի խանությունը կիսաանկախ վարչատարածքային միավոր էր, որն ուներ իր դրոշը, զորքը եւ հպատակները։ Այն բաժանված էր 15 մահալների՝ Աբովյանի (Կըրխբուլաղ), Ապարանի, Արարատի (Վեդիբասար), Արմավիրի (Սարդարապատ), Արտաշատի (Գառնիբասար), Ծաղկաձորի (Դարաչիչակ), Գեղարքունիքի (Գյոկչա), Աշտարակի (Կարբիբասար), Թալինի, Սուրմալուի եւ այլն։ Մահալներում կային մյուլքադար–հողատերեր՝ խաներ, բեկեր, հայ մելիքներն ու հայկական եկեղեցին։ Երեւանի խաները հիմնականում թյուրքական ծագում ունեցող իշխող Ղաջարիների շահական դինաստիայից էին։ Երեւանի բերդը արտաքուստ շրջապատված էր Գետառի ջրերով լցված խանդակով ու հողե պաշտպանական շերտով, ուներ երկու մզկիթ, բաղնիք եւ շուկա։ Այստեղ էր գտնվում նաեւ Սարդարի նշանավոր պալատը։ Զբաղեցրել է 7 հեկտար տարածություն՝ ամրացված 10,5–12 մետր բարձրությամբ երկշարք պարիսպներով։ Երեւանի բերդը կանգուն է մնացել ավելի քան 3 դար՝ իր մզկիթների ու եկեղեցիների հետ միասին ավերվելով 1920-ական թվականների վերջին։ Երեւան քաղաքն առանձին վարչական միավոր էր, որը կառավարում էր խանի նշանակած դարուղան (ոստիկանապետը)։ Նա իր իշխանությունը գործադրում էր յուզբաշիների (հազարապետների) եւ չաուշների (տասնապետների) միջոցով։ Երեւանի թաղերի կարգ ու կանոնի պահպանումը, հարկերի բաշխումն ու հավաքումը իրականացնում էին թաղային ավագները՝ մելիքները։ Երեւանում կար շուրջ 1000 խանութ, 8 մզկիթ, 7 եկեղեցի, 10 բաղնիք, 5 հրապարակ, 2 շուկա եւ 2 դպրոց-մեդրեսե։ Հայկական մարզ Հայկական մարզը 1828–1840 թվականներին, () վարչական միավոր էր Ռուսական կայսրության կազմում։ Նրա տարածքը կազմել է շուրջ 21000 կմ2 եւ զբաղեցրել է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի արեւմտյան շրջանները՝ Արարատյան դաշտը, Արարատ եւ Արագած լեռները, Սեւանի ավազանը, Կոտայքը եւ Նախիջեւանը։ Հայկական մարզի տարածքի մեջ չեն մտել հայկական Սյունիքը (Զանգեզուր), Արցախը (Ղարաբաղ), Գանձակը, Շիրակը (Շորագյալ), Լոռին (Բորչալու), Տավուշը (Շամշադին) եւ Ջավախքը (Ախալքալաք)։ Հերթական թուրք-պարսկական պատերազմի ժամանակ, 1603–1604 թվականներին Շահ Աբբաս Առաջինի հրամանով պարսիկները խանության բնիկ հայ բնակչությանը գերեվարել էին Պարսկաստան։ Ավելի քան 300 հազար հայերի փոխարեն այստեղ բնակվելու են գալիս փոքրաքանակ քրդական եւ թյուրքական ցեղեր։ Երբ գեներալ Իվան Պասկեւիչի գլխավորությամբ ռուսական զորքերը եւ հայ կամավորական ջոկատները 1827 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ազատագրեցին Երեւանի բերդը, խանության 100.000 հպատակներից միայն 23000-ն էին ազգությամբ հայ։ Հարեւան Նախիջեւանի խանությունում 50.000 բնակչից հայեր էին ընդամենը 12000-ը։ Միայն Արցախում եւ Սյունիքում էին հայերը շարունակում կազմել բացարձակ մեծամասնություն։ Արեւելյան Հայաստանում հայ ժողովրդի գլխին կանգնած էր ֆիզիկական բնաջնջման վտանգը։ 1828–1830 թվականներին ռուս դիվանագետ Ալեքսանդր Գրիբոյեդովը եւ հայոց կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցին կազմակերպում են հայերի հայրենադարձությունը Ռուսական կայսրության հայկական գավառներ։ Հայաստան են ներգաղթում Իրանից 40-42 հազար, իսկ Թուրքիայից՝ 75–80 հազար հայեր։ Նրանց մի ստվար հատված հաստատվում է Հայկական մարզի տարածքում, իսկ մնացածները՝ Ռուսական կայսրությանը հպատակ հայկական Ջավախքի, Սյունիքի, Արցախի, Գարդմանի գավառներում։ Միաժամանակ Իրանից եւ Թուրքիայից Հայկական մարզ են ներգաղթում այլ քրիստոնյաներ՝ հույներ եւ ասորիներ։ Ավելի ուշ Հայկական մարզի տարածք են ներգաղթում նաեւ հազարավոր ռուսներ։ Ռուսական կայսրության հայկական գավառներից արտագաղթում են բազմաթիվ թուրքեր եւ պարսիկներ։ Հարավային Կովկասում հայերի ընդհանուր թիվը հասնում է 300.000-ի։ Երկար դարեր անց, հայերը վերջապես կարողանում են հանգիստ շունչ քաշել եւ սեփական տարածքում ձեռնամուխ լինել ստեղծարար աշխատանքի։ Երեւանի նահանգ Երեւանի նահանգը (1828–1840), վարչական միավոր էր Ռուսական կայսրության կազմում։ Նրա տարածքը կազմել է շուրջ 28,000 կմ2՝ զբաղեցնելով Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի արեւմտյան շրջանները՝ Արարատյան դաշտը, Արարատ եւ Արագած լեռները, Շիրակը, Սեւանի ավազանը, Կոտայքը եւ Նախիջեւանը։ 1918 թվականին Ռուսական կայսրության փլուզման արդյունքում Երեւանի նահանգը Կարսի մարզի եւ Ելիզավետպոլի ու Թիֆլիսի նահանգների մի մասի հետ միացվել է Հայաստանին՝ որպես նրա անբաժան մաս՝ Երեւան մայրաքաղաքով։ Երեւանը արեւելյան քաղաք էր՝ իր նեղ, ծուռումուռ փողոցներով, կավից ու մանր քարերով կառուցված տնակներով, շուկաներով ու բաղնիքներով, եկեղեցիներով ու մզկիթներով։ Երեւանի փողոցների լայնությունը չէր գերազանցում 3–4 մետրը։ Երկու կողմերով անցնում էին առուներ։ Քաղաքը ուներ մի շարք հայտնի քաղաքամասեր՝ բուն քաղաքը՝ Շահարը ( քաղաք), շուկան՝ Ղանթարը (պարսկերեն՝ կշեռք), Կոնդը կամ Ծիրանի թաղը, Ձորագյուղը, Նորքը, Շեն թաղը, Բուլվարը, Բերդը եւ այլն։ 1832 թվականին բացվել է Երեւանի գավառական, 1837 թվականին՝ հոգեւոր թեմական դպրոցները, 1850 թվականին՝ իգական ուսումնարանը։ 1856 թվականին հաստատվում է քաղաքի առաջին հատակագիծը։ 1860 թվականին Նորքում բացվում է ծխական դպրոց։ 1863 թվականին բացվել է Աստաֆյան (այժմ՝ Աբովյան) փողոցը, մինչեւ դարավերջ՝ նաեւ զուգահեռ եւ ուղղահայաց այլ փողոցներ, որոնք կենտրոնում ստեղծել են տրանսպորտային ուղիների փոքրիշատե կանոնավոր ցանց։ 1866 թվականին բացվում է Երեւանի Գայանյան օրիորդաց ուսումնարանը, իսկ 1881 թվականին՝ Երեւանի ուսուցչական սեմինարիան, այժմ՝ ԵՊՀ մասնաշենք։ 1881 թվականին գործարկվում է Երեւանի գարեջրի գործարանը, 1887 թվականին՝ Թաիրյանի օղու, սպիրտի եւ գինու, 1892 թվականին՝ հանքային ջրերի եւ օշարակի, 1893 թվականին՝ Աֆրիկյանի եւ Գյուլազյանի, իսկ 1894 թվականին՝ Սարաջեւի գինու-կոնյակի գործարանները։ 1890 թվականին Թաիրյանի գործարանը գնել է ռուս ֆաբրիկանտ Շուստովը եւ, մեծ ներդրումներ կատարելով, տասնապատկվել է կոնյակի արտադրությունը։ 1899 թվականին գործարկվում է Ալեքսանդրապոլ-Կարս եւ 1901 թվականին Ալեքսանդրապոլ-Երեւան երկաթուղիները։ 1906 թվականին գործարկվում է Երեւան-Ջուղա երկաթուղին։ Երեւանում գործարկվում է առաջին ջրաէլեկտրակայանը։ Հաստատվում է միջքաղաքային հեռախոսային եւ հեռագրային կապ։ 1907 թվականին Երեւանը մասամբ էլեկտրաֆիկացվել է, 1913 թվականին՝ հեռախոսաֆիկացվել։ 1912 թվականի ջրմուղով խմելու ջուր է բերվել Քառասուն աղբյուրներից։ Քաղաքում գործում էր էլեկտրական տրամվայ, ձիակառք։ Բացվել էին նոր խանութներ, հյուրանոցներ։ 1913 թվականին Երեւան է մտել առաջին ավտոմեքենան։ 1913 թվականին Երեւանի բնակչությունը անցավ 35,000-ը։ Երեւանը՝ մայրաքաղաք Հայաստանի առաջին հանրապետություն 1918 թվականի մայիսի 28-ին՝ մայիսյան հերոսամարտների՝ Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի արդյունքում ծնվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։ Ավելի քան 400 տարի վարչաքաղաքական կենտրոնի պատմություն ունեցող Երեւանը դառնում է նորանկախ հանրապետության մայրաքաղաքը։ 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Մուդրոսում կնքվեց զինադադար Անտանտի եւ Օսմանյան կայսրության միջեւ, որով վերջինս ճանաչեց իր պարտությունը եւ դուրս եկավ Առաջին համաշխարհային պատերազմից։ Դրանով վերականգնվեցին ՀՀ սահմանները՝ ներառելով Երեւանի նահանգը ամբողջությամբ, Կարսի մարզի մեծ մասը, Ելիզավետպոլի նահանգի լեռնային շրջանները՝ Սյունիքը, Արցախը եւ Տավուշը, Թիֆլիսի նահանգի հայկական տարածքները՝ Ախալքալաքը եւ Լոռին։ Երեւան են տեղափոխվում վարչաքաղաքական մարմինները, բացվում են հյուպատոսարաններ։ Երեւան բնակություն են հաստատում հարյուրավոր հայեր՝ ոչ միայն Արեւելյան, այլեւ Արեւմտյան Հայաստանից։ Նրանց մի մասը գաղթականներ էին։ 1919 թվականին բացվում է Երեւանի պետական համալսարանը։ Բազմաթիվ սփյուռքահայեր իրենց պատրաստակամությունն են հայտնում ներդրումներ կատարել նորանկախ Հայաստանում, իսկ ոմանք կտակում են իրենց ունեցվածքը։ 1920 թվականին Մոսկվայում սկսվել էին հայ-ռուսական բանակցությունները։ Հոկտեմբերի կեսին, թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ, Երեւանում սկսվեց բանակցությունների երկրորդ փուլը։ Հոկտեմբերի 28-ին ստորագրվեց հայ-ռուսական նախնական հաշտության պայմանագիրը, որի նախագծով Ռուսաստանը պետք է ստիպեր թուրքերին զորքը հետ քաշել մինչեւ 1914 թվականի սահմանը, ինչպես նաեւ ճանաչել ՀՀ իրավունքները Նախիջեւանի եւ Զանգեգուրի նկատմամբ։ Հայաստանը պարտավորվում էր հրաժարվել Սեւրի պայմանագրից եւ տարանցիկ ճանապարհի իրավունք տալ խորհրդային Կարմիր բանակին՝ զորք, զենք եւ ռազմամթերք փոխադրելու Թուրքիա։ Սակայն հոկտեմբերի 31-ին հայկական զորքը առանց դիմադրության թուրքերին հանձնեց Կարսը։ Ադրբեջանում ստեղծված Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն (ՌՀԿ) Սարգիս Կասյանի նախագահությամբ եւ Կարմիր բանակի ուղեկցությամբ 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին Ղազախից մուտք գործեց Հայաստան՝ Քարվանսարա (Իջեւան) ու հայտարարեց Հայաստանի խորհրդայնացման մասին։ Հայկական զորքը դիմադրություն ցույց չտվեց ռուսական զորամասերին։ Դեկտեմբերի 2-ին Երեւանում ստորագրվեց համաձայնագիր, որով Հայաստանը խորհրդայնացվեց։ Նույն օրը սակայն, Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով Ալ. Խատիսյանի գլխավորությամբ հայկական կողմը պաշտոնապես հրաժարվեց Սեւրի պայմանագրից եւ Թուրքիային զիջեց Կարսի մարզը եւ Շիրակը։ Խորհրդային շրջան Երեւանի պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում խորհրդային շրջանը։ ՀԽՍՀ ղեկավարները փորձում էին Երեւանը գեղեցկացնել եւ աշխարհի այլ մայրաքաղաքների շարքում իր անունն առանձնացնել։ Սարգիս Կասյանի օրոք՝ 1920–1921 թվականներին մեծ աշխատանք կատարվեց արտադրական ձեռնարկությունները գործի գցելու, սովին ու համաճարակին վերջ տալու, դպրոցները բացելու, ջրմուղը կարգի բերելու, փողոցներն ու հրապարակները մաքրելու համար։ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի հրավերով Հայաստան են տեղափոխվում եւ Երեւանում բնակություն հաստատում նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը, կոմպոզիտոր Ալեքսանդր Սպենդիարյանը, բանաստեղծուհի Շուշանիկ Կուրղինյանը, ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը եւ շատ ուրիշներ։ Թամանյանին վիճակված էր Երեւանի նոր հատակագծի նախագծումը։ 1921 թվականին կազմակերպվեց «Արարատ» տրեստը, որը միավորեց գինու-կոնյակի արտադրության ձեռնարկությունները։ 1924 թվականին հրապարակվեց ՀԽՍՀ կառավարության որոշումը մայրաքաղաքում կառուցվող կենտրոնական հրապարակը Վ. Ի. Լենինի անունով կոչելու մասին։ Երեւանում բացվեցին թատրոններ, կինոստուդիա, համալսարանում բացվեցին նոր ֆակուլտետներ, բազմաթիվ արվեստագետներ հիմնեցին խմբակներ ու միություններ։ 1926–1927 թվականներին շարք մտան մի շարք գործարաններ ու ֆաբրիկաներ։ 1933 թվականին սկսվեց կաուչուկի գործարանի շինարարությունը, որը դարձավ ԽՍՀՄ հարվածային կառույցներից մեկը։ 1936 թ. կառուցվեց Քանաքեռգէսը։ 1936 թվականի օգոստոսի 17-ին ԽՍՀՄ Կենտրոնական գործադիր խորհուրդը որոշեց մինչ այդ կիրառվող «Էրիվան» անվանումը փոխարինել «Երեւան» անվանումով։ Երեւանում ստեղծվեց ժամանակակից քաղաքային տնտեսություն, ծավալվեց ջրմուղի, կոյուղու, բնակելի տների, դպրոցների, վարչական շենքերի շինարարությունը, գործարկվեց տրամվայը։ 1932 թվականին բացվել է Օպերայի եւ բալետի պետական ակադեմիական թատրոնը, 1933 թվականից սկսած՝ պոլիտեխնիկական, թատերական, կոնսերվատորիայի, մանկավարժական եւ այլ ինստիտուտները։ 1935 թվականին բացվում է ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի հայկական մասնաճյուղը, որի հիման վրա Հովսեփ Օրբելին եւ մի շարք հայ գիտնականներ 1943 թվականին պետք է ստեղծեին ՀԽՍՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիան: 1941 թվականի հուլիս-օգոստոսին հազարավոր երեւանցիներ մեկնեցին բանակ։ Երեւանում կազմավորվեցին 89-րդ, 408-րդ եւ 261-րդ հայկական հրաձգային դիվիզիաները։ 89-րդ Հայկական հրաձգային դիվիզիան, որին Թամանյան թերակղզու ազատագրման մարտերում ցուցաբերած խիզախության համար ԽՍՀՄ զինված ուժերի Գերագույն գլխավոր հրամանատարի հրամանով 1943 թվականին շնորհվեց «Թամանյան» տիտղոսը, Գրոզնու մատույցներից հասավ Բեռլին։ Քաղաքի տնտեսությունը փոխադրվեց ռազմական ռելսերին, շատ ձեռնարկություններ անցան ռազմական արտադրանքի թողարկման։ Ավելացավ քիմիական, մեքենաշինական, թեթեւ եւ սննդի արդյունաբերության արտադրանքը։ Պատերազմի ժամանակ շատ ընտանիքներ Երեւան էվակուացվեցին Լվովից, Մինսկից, Լենինգրադից, Դոնի Ռոստովից, Կրասնոդարից, Արմավիրից, այլ քաղաքներից։ Հայրենական մեծ պատերազմից հետո Երեւանում մնացած գերմանացի ռազմագերիները Հրազդան գետի վրա կառուցեցին մի կամուրջ, որը կոչվեց Հաղթանակի։ Ռազմագերիները կառուցել են նաեւ Արարատ կոնյակի գործարանի շինությունները, եւ այլ կառույցներ։ Երեւանում բացվում է Հաղթանակի այգին, որտեղ նախ տեղադրվում է Ստալինի արձանը, ավելի ուշ փոխարինվում է Մայր Հայաստանի արձանով։ Հետպատերազմյան շրջանում բուռն թափով շարունակվեց Երեւանի զարգացումը։ Շահագործման հանձնվեցին նոր ձեռնարկություններ, որոնց արտադրանքն իր նշանակությամբ հաճախ դուրս էր գալիս ոչ միայն հանրապետության, այլեւ ԽՍՀՄ սահմաններից։ Շարք մտան էլեկտրաճշգրիտ սարքերի, Քանաքեռի ալյումինի (ԿԱՆԱԶ), «Պոլիվինիլացետատ», ֆրեզերային հաստոցների, հիդրոհաղորդակ, մետաղակերամիկայի, պոլիպլաստ, գեղարվեստական ժամացույցների, քիմիական ռեակտիվների, երկաթբետոնե կոնստրուկցիաների գործարանները, տնաշինական կոմբինատները, կահույքի ֆաբրիկան, մետաքսի կոմբինատը, դաշնամուրի ֆաբրիկան, մի քանի տասնյակ այլ ձեռնարկություններ։ Արդյունաբերության զարգացման հետ մեկտեղ ընդլայնվեց նրա էներգետիկ բազան. Աթարբեկյանգէսի եւ Երեւանի 2-րդ հիդրոէլեկտրակայանի գործարկմամբ ավարտվեց Սեւան-Հրազդան կասկադը։ Այնուհետեւ սկսեցին գործել Երեւանի եւ Հրազդանի ջերմաէլեկտրակայանները։ 1959-1960 թվականներին կառուցվեց Աղստաֆա-Երեւան գազամուղը, եւ բնական գազը Ադրբեջանից հասավ Հայաստանի մայրաքաղաք։ 1965 թվականին Երեւանում կազմակերպվեց բազմահազարանոց բողոքի ակցիա, ցույց՝ Հայոց Մեծ Եղեռնի 50-ամյա տարելիցի կապակցությամբ։ Սա իր բնույթով եզակի հանրահավաք էր եւ նախադեպը չուներ ԽՍՀՄ պատմության մեջ։ Որոշ ժամանակ անց ավարտին հասցվեց Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրի կառուցումը։ 1968 թվականին մեծ շուքով նշվեց Երեւանի 2750-ամյակը։ 1978 թվականին ծնվեց Երեւանի միլիոներորդ բնակիչը։ Այդ ժամանակ աշխարհում մեկ միլիոն բնակչությամբ շատ հազվագյուտ քաղաքներ կային։ Հրապարակում բացվեցին երգող շատրվաններ, որոնք երկրորդն էին աշխարհում՝ Փարիզից հետո։ Կառուցվեցին Երիտասարդական պալատը, Զվարթնոց օդանավակայանը, Երեւանի մետրոպոլիտենը, մարզահամերգային համալիրը, վերակառուցվեց Սուրբ Սարգիս եկեղեցին, նոր շուք ստացավ Լենինի հրապարակը։ Հայաստանի Երրորդ Հանրապետություն Արցախի հայությունը 1988 թվականին ազգային ինքնորոշման ազատագրական շարժում սկսեց՝ նպատակ ունենալով ուղղելու բոլշեւիկյան Լենին-Ստալինյան բռնատիրության կատարած պատմական սխալը եւ պատմականորեն հայկական Արցախ երկրամասը վերադարձնել Հայաստանի կազմի մեջ։ Երեւանում սկսվեցին համազգային ցույցեր ու հանրավաքներ՝ ի պաշտպանություն արցախահայության։ Ադրբեջանը ուժ կիրառեց Արցախի հայության դեմ, ինչպես նաեւ արյունոտ սպանդի, թալանի ու տեղահանության ենթարկվեց Ադրբեջանի Սումգայիթ, Բաքու, Կիրովաբադ քաղաքների եւ այլ բնակավայրերի խաղաղ հայ բնակչությունը։ Սակայն Արցախի տարածքում եւ Հայաստանի սահմանամերձ շրջաններում սանձազերծած լայնածավալ ռազմական գործողությունները, 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժը ու շրջափակումը չկարողացան ճնշել հայերի ազատ ապրելու կամքը։ Հայերը զենք վերցրին ազատագրելու իրենց հայրենիքի մի մասը՝ Արցախը։ 1991 թվականի մարտի 1-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը որոշում էր կայացրել 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու վերաբերյալ հանրաքվե անցկացնելու մասին։ Հանրաքվե անցկացնող հանձնաժողովի նախագահը Բաբկեն Արարքցյանն էր, տեղակալները՝ նախարարների խորհրդի առաջին տեղակալ Գեւորգ Վարդանյանը եւ պատգամավոր Տեր Հուսիկ Լազարյանը, քարտուղարը՝ պատգամավոր Խաչատուր Բեզիրջյանը։ Քվեարկությանը մասնակցած քաղաքացիների գերակշիռ մասը (2.43 միլիոն մարդ կամ քվեարկելու իրավունք ունեցողների 94.4 %) «այո» ասաց քվեարկության դրված հարցին՝ «Համաձայն եք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը լինի անկախ ժողովրդավարական պետություն ԽՍՀՄ կազմից դուրս»։ Հանրաքվեի արդար ու թափանցիկ անցկացնելու վերաբերյալ վկայում էին գրանցված 117 դիտորդները 25 երկրներից։ Սրանով ծնունդ առավ Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը, որպես Հայաստանի առաջին (1918-1920) եւ երկրորդ (խորհրդային՝ 1920–1991) հանրապետությունների ժառանգորդ։ Անկախացումից հետո երկիրն ուներ մի շարք խնդիրներ՝ քայքայված տնտեսություն, ավերիչ երկրաշարժից մնացած ավերակներ ու զանգվածային մարդկային զոհեր, ինչպես նաեւ Արցախի հարցը։ 1991 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Հայաստանում առաջին անգամ անցկացվեցին նախագահական համաժողովրդական ընտրություններ, որի արդյունքում, ձայների ճնշող մեծամասնությամբ (83 %), Հայաստանի Նախագահ ընտրվեց Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։ Անկախության ուղին բռնած հանրապետությանը ու նրա նորընտիր ղեկավարությանը ծանր փորձություններ էին սպասվում։ Հայաստանը փաստորեն կտրվել էր տնտեսական նախկին համակարգից։ 1991 թ. նոյեմբերին հերթական անգամ փակվեց Ադրբեջանից եկող գազամուղը։ Սկսվեց Հայաստանի էներգետիկ ճգնաժամը, բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը, տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առջեւ։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին, Մինսկի մոտակայքի Բելովեժսկ բնակավայրում, երեք սլավոնական հանրապետությունների՝ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի եւ Բելառուսի ղեկավարները ստորագրեցին համաձայնագիր ԽՍՀՄ-ի գոյությունը դադարեցնելու մասին։ Միաժամանակ հայտարարվեց միջազգային համագործակցության նոր սուբյեկտի՝ Անկախ պետությունների համագործակցության (ԱՊՀ) կազմավորման մասին։ Միութենական նախկին հանրապետություններից Մինսկի համաձայնագրին առաջինն արձագանքեց Հայաստանը, որը ողջունեց նաեւ ԱՊՀ-ի ստեղծումը՝ հայտնելով նրան միանալու իր պատրաստակամությունը։ Պատերազմական ժամանակաշրջանում Երեւանը կրեց զգալի կորուստներ. շարքից դուրս եկավ տնտեսությունը, պակասեց բնակչության թիվը։ Աշխարհագրություն Դիրք Երեւանը գտնվում է ծովի մակարդակից 850-ից մինչեւ 1300 մետր բարձրության վրա՝ Արաքսի վտակ Հրազդանի ափին, Արարատյան դաշտի հյուսիսարեւելյան մասում։ Երեւանի կլիմային բնորոշ են տաք, չոր ամառներ եւ համեմատաբար կարճ, բայց ցուրտ ձմեռներ։ Մայրաքաղաք Երեւանը գտնվում է Արարատյան դաշտի հյուսիս-արեւելքում՝ հյուսիսային լայնության 40° 04' – 40° 14' եւ արեւելյան երկայնության 44° 23' – 44° 37' միջեւ, երիտասարդ հրաբխային ու նստվածքային ապարներից կազմված 7–8-բալանոց սեյսմիկ եւ չորրորդ ժամային գոտիներում։ Առավելագույն երկարությունը հյուսիսից հարավ 19,7 կմ է, արեւմուտքից արեւելք՝ 19,1 կմ։ Երեւանը ժամանակին մտել է Այրարատ նահանգի Կոտայք գավառի մեջ։ Սահմանակից է Հայաստանի Արագածոտնի, Կոտայքի, Արարատի եւ Արմավիրի մարզերին։ Քաղաքն ունի ամֆիթատրոնի տեսք. ներքեւում քաղաքի կենտրոնն է, իսկ թաղամասերը բարձրանում են լանջերն ի վեր։ Ամենացածր կետերը հարավում են՝ Շենգավիթ ու Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքներում։ Ամենաբարձր տեղադրությունն ունեն Ավան եւ Նոր Նորք համայնքները։ Հանրապետության հրապարակը գտնվում է ծովի մակարդակից ուղիղ 1000 մետր բարձրության վրա։ Ժամային գոտի Երեւանը, ինչպես եւ ամբողջ Հայաստանը, գտնվում է Գրինվիչի միջօրեականից արեւելք՝ չորրորդ ժամային գոտում։ Դա նշանակում է, որ երբ Երեւանում ժամը 12.00–ն է, կեսօր, ապա Լոնդոնում առավոտյան 08.00 է, Սիդնեյում՝ երեկոյան 19.00, իսկ Լոս Անջելեսում կեսգիշեր է՝ 01.00: Մինչեւ 2011 թվականը Հայաստանն անցնում էր ամառային եւ ձմեռային ժամային հերթափոխի. մարտի վերջին կիրակի օրը ժամացույցի սլաքները մեկ ժամ առաջ էին տրվում, իսկ հոկտեմբերի վերջին կիրակի օրը ձմեռային ժամանակը վերականգնվում էր՝ ժամացույցի սլաքները մեկ ժամ հետ տալով։ 2012 թվականից Երեւանի ժամանակը դարձել է անփոփոխ՝ Հայաստանի համապատասխան օրենքի փոփոխությամբ։ Ռելիեֆ։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Երեւանը գտնվում է բարեխառն գոտու ցամաքային հատվածում, շրջապատված լեռներով ու լեռնաշղթաներով։ Երեւանի առջեւ Արարատ լեռան տեսարանն է, իսկ հյուսիսում վեր է խոյանում Արագածը. այսպիսով, Երեւանը թուրքական սահմանից հեռու է ընդամենը քսանհինգ կիլոմետր։ Արեւելքում Գեղամա լեռներն են, Սեւանա լիճը։ Քաղաքից արեւմուտք եւ հարավ սփռված է ընդարձակ Արարատյան դաշտը։ Դարեր շարունակ Երեւանի կլիման եղել է անապատա–կիսաանապատային բնույթի. տարեկան տեղումների քանակը՝ սակավ, շոգ ու չոր ամառներով, ցուրտ ու չոր ձմեռներով։ Ջրային հիմնական աղբյուրը լեռնային գետերն էին։ Դրանց շնորհիվ Արարատյան դաշտի բնակչությունը ստեղծել էր այգիներ ու ցանքատարածություններ՝ վերակենդանացնելով այդ տարածքները։ Ամենուրեք առկա էին լքված քարային տարածքներ, որտեղ բազմացել էին օձերը, սարդերը, կարիճները, շատ էին փշածածկ տարածքները։ Վերջին դարի ընթացքում իրավիճակը փոխվում է. ավելի կանոնավոր ոռոգման համակարգը թույլ է տալիս ընդլայնել կանաչ տարածքները, հիմնել մայրաքաղաքին վայել այգիներ ու պուրակներ։ Մշակվում ու բարեկարգվում են հողային տարածքների, եւ վերածվում այլ տիպի՝ կուլտուր–ոռոգելի։ Երեւանի մերձակայքում հիմնվում են լճակներ, որտեղ զբաղվում են ձկնաբուծությամբ։ Քաղաքին նոր շուք են տալիս բուսաբանական ու կենդանաբանական այգիները։ Կանաչապատվում են նաեւ բակային տարածքները, տնկվում են հիմնականում բարդի եւ կաղնի, ինչպես նաեւ պտղատու ծառեր։ Երեւան են բերվում եղեւնիներ ու սոճիներ։ Ծառատեսակներ են բերվում նաեւ արտասահմանից. դրանցից էր, օրինակ, ռուսական չերյոմուխա ծառը, որի անունով էլ կոչվել է Աջափնյակ համայնքի մի մասը։ Բազմազան է դարձել կենդանական աշխարհը, քաղաքային կյանքին սովոր բազմապիսի թռչուններ են հայտնվել Երեւանում։ Կլիմա Երեւանը գտնվում է բարեխառն գոտում՝ ցամաքային կլիմային բնորոշ հատկանիշերով։ Դրա շնորհիվ այստեղ պարզ արտահայտվում են տարվա բոլոր չորս եղանակները։ Ձմեռները ցուրտ են, երբեմն՝ ձնառատ։ Ամռանը հիմնականում շոգ է, չորային։ Տեղումների հիմնական մասը գալիս է գարնանը, մասամբ՝ աշնանը։ Կլիման կիսաչոր է (Köppen կլիմայի դասակարգում։ BSk)։ Տեղումների սակավությանը զուգահեռ՝ շատ են արեւային ժամերը, երկինքը պարզ է հիմնականում ամբողջ տարին։ Մառախլապատ կամ ամպամած եղանակը, հատկապես ամռանը, հազվադեպ երեւույթ է։ Ջրային տարածքներ Երեւանի կենտրոնով հոսում է Հրազդան գետը՝ իր սելավաբեր եւ տարանցիկ Գետառ, Ջրվեժ, Ողջաբերդ, Մուշաղբյուր վտակներով։ Ներկայումս դրանք վերցվել են արհեստական հուների մեջ եւ սելավներից ու հեղեղումներից վնասազերծվել։ Կառուցվել են Երեւանյան լճի, «Հաղթանակ» զբոսայգու եւ այլ ջրամբարներ։ Երեւանում կան նաեւ այլ արհեստական կամ բնական լճակներ, որոնց մի մասը սնվում է ստորգետնյա արտեզյան ջրերից։ Ջրաֆիկացված է ամբողջ քաղաքը. աշխարհի շատ եզակի քաղաքներ են, որ ունեն այդպիսի մաքուր խմելու ջուր։ Գառնու եւ Ապարանի բարձունքներից խողովակներով Երեւան հասնող ջուրը օգտագործվում է ոռոգման, ինչպես նաեւ՝ քաղաքի շատրվանների, արհեստական լճակների համար։ Երեւանում կարելի է հանդիպել եզակի երեւույթի. գրեթե ամեն բակում կան քաղցրահամ մաքուր ջրով ցայտաղբյուրներ։ Դրանք կարելի է համարել նաեւ քանդակագործության նմուշներ։ Երեւանի տարածքում բնական ջրավազանների (Հրազդան, Գետառ, Ջրվեժ) աղտոտման հիմնական պատճառը տնտեսաֆեկալային եւ արդյունաբերական կոյուղու չմաքրված կամ ոչ բավարար մաքրված, ինչպես նաեւ հարակից տարածքներից անկազմակերպ արտահոսքերով (հալոցքային, անձրեւների եւ ոռոգման ջրեր) աղտոտումն է։ Գետերն են լցվում նաեւ քաղաքի բոլոր հոսքաջրերը, իսկ նրանց ավազանի մաքրությունը քաղաքի հրատապ բնապահպանական խնդիրներից է։ Դեռեւս բազմաթիվ տնտեսվարող սուբյեկտներ բաց ջրավազան ելք ունեցող կոյուղատար խողովակների միջոցով կեղտաջրերը հեռացնում են առանց մաքրման եւ համապատասխան թույլտվությունների։ Երեւանի ներկայիս (2012) 33 ջրավազաններից առավել կարեւոր նշանակություն ունի Երեւանյան լիճը, որը շահագործման է հանձնվել 1967 թվականին։ Ավելի քան 40 տարվա ընթացքում լիճը հիմնովին չի մաքրվել։ Գետերով այնտեղ է լցվում հսկայական քանակությամբ կենցաղային եւ շինարարական աղբ, բերվածքների եւ թափոնների կուտակման հետեւանքով ջրամբարի օգտագործման ծավալը գրեթե կիսով չափ նվազել է։ Շրջակա միջավայր եւ օդային ավազան Երեւանին, բոլոր խոշոր քաղաքների նման, բնորոշ են մթնոլորտի, օդի եւ ջրի ավազանների մաքրության, կանաչապատ տարածքների պահպանության ու ընդլայնման հիմնախնդիրները։ Երեւանում առաջին հասարակական պարտեզն Անգլիական այգին էր (միակը՝ մինչեւ 1920 թվականը, այժմ՝ Թատերական այգի)։ Երեւանի առաջին (1924) եւ հաջորդ բոլոր հատակագծերում հատուկ ուշադրություն է դարձվել կանաչապատման հարցերին։ 1930-ական թվականներին սկսվել է Քանաքեռի, Նորքի եւ Սարի թաղի լանջերի կանաչապատումը։ Հետագայում ստեղծվել են «Հաղթանակ», «Օղակաձեւ», Ծիծեռնակաբերդի զբոսայգիները, Ազատության հրապարակի, Շահումյանի պուրակները, Հրազդանի կիրճի, Մալաթիա թաղամասի Ջրաշենի հանգստյան գոտիները եւ այլն։ 1990 թվականին Երեւանն ունեցել է մոտ 1930 հա ծառածածկ տարածք։ Այդուհանդերձ, կանաչապատման աստիճանը չի գերազանցել 11,4%-ը. նախատեսված էր 40%։ Միջազգային նվազագույն չափանիշով (50 մ2/մարդ) 1,2 միլիոն բնակչություն (1986) ունեցող քաղաքին անհրաժեշտ է 6000 հա ծառածածկ տարածք, մինչդեռ Երեւանում այն 3 անգամ պակաս է ընդունված չափանիշից։ Ավելին, 1991-1995 թվականների էներգետիկական ճգնաժամի տարիներին Երեւանում հատվել է մոտ 470 հա ծառածածկ տարածք՝ 38 հա-ն՝ լիակատար, 132 հա-ն՝ համատարած, 300 հա-ն՝ մասնակի կորուստներով։ 1995 թվականին քաղաքի ընդհանուր՝ 20 հզ. հա տարածքից ծառածածկ էր 1460 հա-ն, կանաչապատման աստիճանը՝ 7,3%: 2004 թվականին քաղաքում մնացել էր 570 հա կանաչ տարածք՝ 60% միջին ծառածածկով (342 հա), կանաչապատման աստիճանը՝ 1,55%: 2005-2007 թվականներին վերակառուցվել Է շուրջ 120 կմ ջրագիծ, որը մայրաքաղաքում կանաչ տարածքների համեմատաբար լիարժեք պահպանման եւ հետագայում ավելացման լավ նախապայման է։ 2005-2007 թվականներին Երեւանում տնկել են 110 հզ. ծառ եւ 162 հզ. թուփ՝ 65–70% կպչողականությամբ։ Տրանսպորտով ծանրաբեռնված պողոտաներում եւ փողոցներում տնկել են գազադիմացկուն ծառատեսակներ, որոնք զգալիորեն կմեղմեն տրանսպորտային միջոցների արտանետած վնասակար նյութերի ազդեցությունը։ Երեւանի նոր գլխավոր հատակագծով մինչեւ 2020-ը նախատեսվում Է 1300 հա-ով ավելացնել կանաչ տարածքները։ Մշակվել են առաջիկա 15 տարվա կանաչապատման երկարաժամկետ եւ կարճաժամկետ ծրագրեր։ Երեւանի տարբեր հատվածներում կան 41 զբոսայգի եւ պուրակ (2012)։ 2010 թվականի հոկտեմբերին ավարտվել Է Սիրահարների այգու (նախկին Ալեքսանդր Պուշկինի անվան) վերակառուցումը, որն ունի արհեստական լճակներ ու ջրվեժներ, քարե հորինվածքներ ու արձաններ, ինչպես նաեւ բացօթյա ամֆիթատրոն։ Երեւանի մթնոլորտային օդի որակի վրա ազդող հիմնական գործոններն անշարժ եւ շարժական (ավտոտրանսպորտ) աղտոտման աղբյուրների արտանետումներն են։ Մայրաքաղաքի օդային ավազանում գերակշռում են 4 վնասակար նյութեր՝ փոշի, ազոտի եւ ածխածնի օքսիդներ, ծծմբային անհիդրիդ։ Ըստ «Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիտորինգի կենտրոնի» տվյալների՝ 2006 թվականին Երեւանում փոշու տարեկան միջին կոնցենտրացիան թույլատրելի շեմը գերազանցել Է 2,3, ծծմբի երկօքսիդինը՝ 1,8, ազոտի երկօքսիդինը՝ 1,2, գետնամերձ օզոնինը՝ 1,9 անգամ։ Երեւանի մթնոլորտի վրա վնասակար ներգործություն ունեն հատկապես «Երեւանի ՋԷԿ», «Մաքուր Երկաթ», «Գաջի», «Ասֆալտագործ», «Նաիրիտ» գործարանները։ Վնասակար արտանետումների ծավալները նվազեցնելու նպատակով 2002 թվականից արգելվել է կապար պարունակող բենզին ներկրելը մայրաքաղաք, 2006 թվականի հունվարի 1-ից՝ առանց չեզոքարարների մեքենաներ, 2006-2009 թվականներին իրականացվել է ավտոտրանսպորտային միջոցներից արտանետումների նվազեցման ծրագիր եւ այլն։ 2005 թվականից Հայաստանում ուժի մեջ Է մտել նաեւ Կիոտոյի արձանագրությունը, որով կարգավորվում են ջերմոցային գազերի արտանետման չափաքանակները։ Այդ արձանագրության շրջանակներում քաղաքապետարանը եւ ճապոնական «Շիմիձու» կորպորացիան համատեղ մշակել են Նուբարաշենի աղբավայրից կենսագազի օգտահանման եւ էներգիայի արտադրության նախագիծ, որը հնարավորություն կտա 16 տարում նվազեցնել աղբավայրից մեթանի մոտ 100 հզ. տ արտանետումը մթնոլորտ։ 2005–2008 թվականներին իրականացվել Է նաեւ կենցաղային կոշտ թափոնների վերամշակման, վնասազերծման եւ ոչնչացման ծրագիր։ Քաղաքային իշխանություն 1995 թվականի ՀՀ նոր վարչատարածքային բաժանմամբ՝ Երեւանն ստացել է մարզի (Երեւանի քաղաքապետին նշանակում էր ՀՀ նախագահը), սահմանադրական փոփոխություններից հետո (2005)՝ համայնքի (հոդված 108) կարգավիճակ, ունի դրոշ, զինանշան եւ օրհներգ։ Տեղական ինքնակառավարումը Երեւանում իրագործվում է «Տեղական ինքնակառավարման մասին» (2002) եւ «Երեւան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին» (2008) ՀՀ օրենքներին համապատասխան։ Երեւանի տեղական ինքնակառավարման մարմիններն են ավագանին եւ քաղաքապետը։ Երեւանի խորհրդանիշներ Երեւանի խորհրդանիշ հանդիսացող զինանշանը, դրոշը եւ հիմնը ընդունվել են Երեւանի խորհրդի 2004 թվականի սեպտեմբերի 27-ի նիստի որոշումներով։ Երեւանի զինանշանի հեղինակը Ալբերտ Սոխիկյանն է։ Այն իրենից ներկայացնում է կապույտ ֆոնին հայերեն բրոնզագույն մեծատառերով մակագրված «ԵՐԵՎԱՆ», պատվանդանին կանգնած՝ գլուխը ետ շրջած, իշխանության խորհրդանիշ գավազանը բռնած առյուծ։ Նրա գլխավերեւում թագն է՝ մեջտեղից բարձրացող Կենաց ծառի խորհրդանիշ վարսանդով։ Առյուծի կրծքին՝ Հավերժության հայկական նշանի վրա, Արարատ լեռան պատկերն է։ Ողջ պատկերը երիզված է ուղղանկյունաձեւ վահանակով, զինանշանի համար գործածված են բրոնզագույն եւ կապույտ գույները։ Երեւանի դրոշի հեղինակներն են Կարապետ Աբրահամյանը եւ Կարապետ Փաշյանը։ Դրոշի լայնության եւ երկարության հարաբերությունը 1:2 է։ Դրոշի ուղղանկյուն խաղապատկերն ընտրված է սպիտակ՝ որպես մաքրության, պարզության, անաղարտության միացյալ խորհրդանիշ։ Կենտրոնում Երեւանի զինանշանն է՝ շրջապատված 12 կարմիր եռանկյունիներով, որոնք խորհրդանշում են Հայաստանի 12 մայրաքաղաքները։ ՀՀ պետական դրոշի գույները (կապույտ, կարմիր, նարնջագույն) ընդգծում են դրոշի մայրաքաղաքային նշանակությունը։ Երեւան քաղաքի ավագանու 2010 թվականի ապրիլի 12-ի «Երեւան քաղաքի խորհրդանիշների մասին» N 85-Ն որոշմամբ սահմանվել է Երեւանի օրհներգը, դա «Էրեբունի-Երեւան» երգն է, խոսքերի հեղինակը Պարույր Սեւակն է, երաժշտությանը՝ Էդգար Հովհաննիսյանը։ «Հայաստանի Հանրապետության տոների եւ հիշատակի օրերի մասին» Հայաստանի օրենքի համաձայն հոկտեմբերի երկրորդ շաբաթ օրը նշվում է որպես Երեւանի օր։ Ավագանի եւ քաղաքապետ «Երեւան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին» Հայաստանի օրենքի համաձայն՝ ավագանին ընտրվում է Հայաստանի ընտրական օրենսգրքով սահմանված կարգով եւ կազմված է 65 անդամից։ Ավագանին ընտրվում է չորս տարի ժամկետով։ Նորընտիր ավագանու լիազորությունների ժամկետն սկսվում է առաջին նիստի գումարման պահից։ Երեւանի ավագանին գործում է «Երեւան քաղաքում տեղական ինքնակառավարման մասին» Հայաստանի օրենքի համաձայն եւ օժտված է Երեւան համայնքի համար կենսական նշանակության խնդիրները լուծելու իրավասությամբ։ Քաղաքապետ է ընտրվում ավագանու ձայների 50%-ից ավելին ստացած կուսակցության ցուցակի 1-ին համարի անձը։ Եթե նա հրաժարվում է կամ տարբեր պատճառներով չի համապատասխանում քաղաքապետին ներկայացվող պահանջներին, ապա քաղաքապետին ընտրում է ավագանին՝ գաղտնի քվեարկությամբ։ Վարչական շրջաններ Երեւանը ժամանակի ընթացքում ընդարձակվել եւ ներառել է Նորքը (1830 թվականից), այնուհետեւ՝ Քանաքեռ, Ավան, Շոռբուլաղ, Վերին Ջրաշեն, Նուբարաշեն, Նոր Արեշ, Խարբերդ, Նորագավիթ, Չարբախ, Հաղթանակ, Դավիթաշեն գյուղերը։ Ներկայումս Երեւանի վարչական սահմանները սահմանված են «ՀՀ վարչատարածքային բաժանման մասին» (1995) օրենքով եւ արդյունավետ տեղական ինքնակառավարում եւ տարածքային կառավարում իրականացնելու, Երեւանի տեղական ինքնակառավարման մարմինները բնակչությանն առավել մատչելի դարձնելու նպատակով Երեւան քաղաքը բաժանված է 12 վարչական շրջանների. Աջափնյակ, Ավան, Արաբկիր, Դավթաշեն, Էրեբունի, Կենտրոն, Մալաթիա-Սեբաստիա, Նոր Նորք, Նորք-Մարաշ, Նուբարաշեն, Շենգավիթ, Քանաքեռ-Զեյթուն։ ՀՀ կառավարության 2005 թվականի թիվ 2330-Ն որոշմամբ հաստատվել է Երեւան քաղաքի 2005-2020 թվականների գլխավոր հատակագիծը։ Ժողովրդագրություն Երեւան քաղաքում մարդահամարներ են սկսել անցկացվել վերջին 200 տարում՝ կայսերական, խորհրդային եւ անկախության շրջաններում։ Երեւանում անցկացվել է 15 մարդահամար։ Վերջին երկուսը անցկացվել են ՀՀ անկախության շրջանում՝ 2001 թ. եւ 2011 թ.: Առաջին մարդահամարը անցկացվել է Երեւանը ազատագրելուց հետո, երբ քաղաքում մեծ էր մուսուլմանների՝ պարսիկների, թուրքերի ու քրդերի թիվը։ Իրանի հայկական գավառներից Երեւան տեղափոխված հայության մեջ որոշակի թիվ էին կազմում ասորիները, իսկ Արեւմտյան Հայաստանից տեղափոխվածների մեջ՝ հույները։ 1880-ական թվականներին Երեւանի նահանգ, մասնավորապես՝ Երեւան են տեղափոխվում բազմաթիվ ռուսներ։ Հայերի տոկոսը Երեւանում ավելանում է հատկապես Երեւանի՝ մայրաքաղաք հռչակվելուց հետո։ Այդուհանդերձ, մուսուլմանական բնակչության թիվը չի գերազանցել 5-6 հազարը։ Քաղաքակենտրոնացումն ուղեկցվել է բնակչության թվի բնական եւ արհեստական արագ աճով։ Արհեստական աճին նպաստել են նաեւ հայերի ներհոսքը ԽՍՀՄ նախկին հանրապետություններից եւ արտերկրից հայության կազմակերպված զանգվածային հայրենադարձությունը (1921–1936, 1946–1949, 1962-1982)։ Հայրենադարձներին տեղավորելու համար Երեւանում կառուցվել են Արեւմտյան Հայաստանի բնակավայրերի անուններով թաղամասեր (Նոր Արաբկիր, Նոր Սեբաստիա, Զեյթուն, Նոր Մալաթիա, Կիլիկիա, Նոր Արեշ եւ այլն)։ 1950-ական թվականների վերջից կառուցվել են նաեւ բնակելի նոր զանգվածներ (Աջափնյակ, Նոր Նորք, Ավան-Առինջ, Ղավթաշեն, Էրեբունի, Շենգավիթ եւ այլն)։ 1978 թ. ծնվել է Երեւանի միլիոներորդ բնակիչը։ Երեւանը դառնում է աշխարհի միլիոնանոց քաղաքներից մեկը եւ բնակչության մեծությամբ ընդգրկվում առաջին հարյուրակում։ 1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչությունը 1,219 միլիոն էր։ Այն առավելագույնին է հասնում ադրբեջանահայերի բռնագաղթից եւ անկախության հռչակումից հետո՝ շուրջ 1.350.000 (ՀԽՍՀ բնակչության ավելի քան 38%-ը)։ 1990-ական թվականներին սոցիալ-տնտեսական դժվարությունների պատճառով հարյուրհազարավոր մարդիկ լքել են Երեւանը, մեկնել արտասահման։ Սակայն մայրաքաղաքի բնակչության նվազումը մասամբ չեզոքացվել է՝ ՀՀ մարզերից Երեւան տեղափոխվածների եւ Ադրբեջանից փախստականների հաշվին։ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ բնակչությունը Երեւանում 1,088,389 էր (տղամարդիկ՝ 46,54%, կանայք՝ 53,46%) կամ ՀՀ բնակչության 34,35%-ը, քաղաքային բնակչության՝ 53,4%-ը։ Երեւանի մշտական բնակչության թիվը, 2012 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով, 1127,3 միլիոն էր (ՀՀ բնակչության 34,4%-ը), որի 98,6%-ը հայեր են, 0,6%-ը՝ ռուսներ, 0,4%-ը՝ եզդիներ, 0,4%-ը՝ այլ ազգեր։ Բնական հավելաճի եւ միգրացիայի հետեւանքով Երեւանի բնակչությունը 2010 թվականին աճել է 5,3 հազարով կամ 0,5%-ով։ Կրոն Երեւանցիների 90-95%-ը Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հետեւորդ է։ Կան նաեւ կաթոլիկներ եւ բողոքականներ, տարատեսակ աղանդավորական կազմակերպությունների, Ռուս ուղղափառ եկեղեցու հետեւորդներ։ Երեւանում գործում է 15 եկեղեցի։ Լույս է տեսնում Արարատյան հայրապետական թեմի «Շողակն Արարատյան» պաշտոնական երկշաբաթաթերթը։ Գործում են հոգեւոր-մշակութային «Շողակաթ» հեռուստաընկերությունը եւ «Վեմ» ռադիոկայանը։ Քրիստոնեություն Երեւանի բնակչությունը կազմում է մեկ միլիոնից ավելի մարդ, որոնց բացարձակ մեծամասնությունը էթնիկ հայեր են։ Խորհրդային իշխանությունների վարած քաղաքականության շնորհիվ, հայ քրիստոնյաների եւ եկեղեցու կապը փոքր-ինչ խզվեց, մեծ մասամբ այն կրեց ծածուկ բնույթ։ Երբ 1991 թվականին Հայաստանը անկախ հռչակվեց հայ ժողովրդի եւ Հայ առաքելական եկեղեցու կապը կրկին ամրապնդվեց։ Հայաստանի տարածքը բաժանվեց 8 հոգեւոր թեմերի, եւ ՀՀ 10 մարզերից միայն Վայոց ձորը մտավ Սյունիքի, իսկ Լոռին ու Տավուշը՝ Գուգարքի մեջ։ Մնացած դեպքերում պահպանվեց մարզ-թեմ սկզբունքը։ Երեւանը մտավ Արարատյան հայրապետական թեմի մեջ։ Հայ առաքելական եկեղեցին առանձին ուղղություն է, որի կենտրոնը Սուրբ Էջմիածնի վանքն (Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին)) է։ Հայ առաքելական եկեղեցու այժմյան առաջնորդը Գարեգին Բ կաթողիկոսն է։ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին գտնվում է Երեւանի երբեմնի բերդի դիմաց, Ձորագյուղի կամ Խնկելաձորի վերեւում՝ Հրազդան գետի ձախ ափին, քրիստոնեության վաղ շրջանից գործում էր մի վանք-անապատ։ Այն պարիսպներով շրջապատված մի ընդարձակ համալիր էր՝ բաղկացած Սուրբ Սարգիս, Սուրբ Գեւորգ եւ Սուրբ Հակոբ եկեղեցիներից, առաջնորդարանի ու թեմական դպրոցի շենքերից, այգուց եւ այլ կառույցներից։ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին առաջնորդանիստ էր, անապատը՝ կաթողիկոսական իջեւանատեղ։ Սբ. Սարգիս եկեղեցին վանք-անապատի հետ միասին ավերվել է 1679 թվականի մեծ երկրաշարժի ժամանակ եւ վերակառուցվել նույն տեղում՝ եդեսացի Նահապետ կաթողիկոսի գահակալության տարիներին (1691–1705)։ Ներկայիս Սուրբ Սարգիս եկեղեցին կառուցվել է 1835–1842 թվականներին։ Իր ներքին եւ արտաքին ճարտարապետական նկարագրով, որպես առաջնորդանիստ եկեղեցի, այն Երեւանի բոլոր եկեղեցիներից ամենաանշուքն էր։ Ն. Ս. Օ. Տ. Տ. Վազգեն Ա Ամենայն հայոց կաթողիկոսի օրոք այն հիմնովին նորոգվեց ու բարեկարգվեց, կառուցվեց արեւմտյան շքամուտքը, փայտե դուռը։ Շքամուտքից վեր գտնվող հարթաքանդակները Աղթամարի Սբ. Խաչ տաճարի քանդակների թեմաներով են։ Քանդակագործների ջանքերով եկեղեցու ներսում գմբեթի տակ գտնվող առագաստների քանդակազարդ աշխատանքներն Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու առագաստների քանդակների նմանությամբ են ստեղծվել։ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին կառուցվել է երջանկահիշատակ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի նախաձեռնությամբ՝ նվիրված Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելու 1700-ամյակին։ Հայրապետն իր ձեռքով հուշաքար է դրել մայր եկեղեցու կառուցման վայրում։ Եկեղեցու հիմնօրհնեքը կատարել է երջանկահիշատակ Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Ա-ն՝ 1997 թվականին, Սբ. Աստվածածնի ավետման տոնակատարության օրը՝ ապրիլի 7-ին։ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը եկեղեցական համալիր է՝ բաղկացած երեք եկեղեցուց՝ Մայր, Սբ. Տրդատ թագավորի եւ Սբ. Աշխեն թագուհու մատուռներից։ Եկեղեցու մուտքի առջեւ տեղադրված են 30-ից ավելի կամարներով կառուցված զանգակատունն ու գավիթը։ Գավթում են պահվում Գրիգոր Ա Լուսավորչի մասունքները, որոնք 2000 թվականին Գարեգին Երկրորդը բերել էր Նեապոլի Սուրբ Գրիգոր Հայի եկեղեցուց։ Մայր եկեղեցու ներքեւի հարկում ընդունելությունների եւ եկեղեցուն առնչվող միջոցառումների համար սրահներ կան։ Նախագիծն ունի հավասարաթեւ խաչի հատակագիծ ու դեպի երկինք ուղղված ադամանդակերպ ծավալ։ Այն ամենախոշորն է հայկական եկեղեցիների շարքում։ Համալիրի մակերեսը մոտավորապես 3,822 մ2 է, իսկ ամենաբարձր կետը՝ մայր եկեղեցու խաչը, հատակից 54 մետր բարձր է։ Համալիրն ամբողջությամբ կառուցված է միաձույլ երկաթբետոնից, երեսպատման համար ընտրվել է Հայաստանի պատմական մայրաքաղաք Անիի բաց նարնջագույն տուֆը։ Երեւանի մայր եկեղեցին կառուցվել է ճանաչված բարերարներ Ալեք եւ Մարի Մանուկյանների ու նրանց զավակներ Ռիչարդ եւ Լուիզ Սիմոն Մանուկյանների կողմից։ Սուրբ Զորավոր Աստվածածին եկեղեցին Երեւանի հնագույն եկեղեցիներից է։ Սկզբում կոչվել է Սուրբ Աստվածածին, այնուհետեւ վերանվանվել Սուրբ Զորավոր Աստվածածին, քանի որ այնտեղ է պահվել հրաշագործ «Զորավոր» ավետարանը։ Եկեղեցին հին Երեւանի Շահար թաղամասում էր։ Եկեղեցում է գտնվում Սուրբ Անանիա առաքյալի մատուռ-դամբարանը, որը նշանավոր սրբավայր էր համարվում։ Երեւանցիների նյութական օժանդակությամբ Մովսես Սյունեցի վարդապետը կառուցել է վանքային համալիր՝ բաղկացած եկեղեցուց, մատուռից, միաբանական խցերից, առաջնորդարանից եւ պարսպապատել։ Այստեղ հիմնվել է անապատ եւ վանական դպրոց։ Վանքը կառուցվել է Փիլիպոս կաթողիկոսի օրոք (1632-1635), սակայն նորակառույց վանքը նույնպես երկար չի գոյատեւել. 1679 թվականի երկրաշարժի ժամանակ կործանվել է։ Այժմյան Սբ. Զորավոր եկեղեցին կառուցվել է նույն տեղում՝ 1693 թվականին՝ Երեւանի մեծահարուստ Խոջա Փանոսի նվիրատվությամբ։ 1793 թվականի արձանագրության մեջ նշված է, որ Սբ. Զորավոր եկեղեցին նորոգվել է Գաբրիել հարյուրապետի կողմից՝ Ղուկաս կաթողիկոսի օրոք։ Խորհրդային տարիներին տարբեր նպատակների ծառայելուց հետո, Սբ. Զորավոր եկեղեցին վերադարձվել է հավատացյալներին եւ սկսել է գործել։ Մայր Աթոռի հովանավորությամբ 1974-1978 թվականներին եկեղեցին հիմնանորոգվել է, հատակը՝ մարմարապատվել, երգչախմբի համար կառուցվել է վերնատուն ու երիցատան նոր շենք։ Նորոգվել է նաեւ Սուրբ Անանիայի մատուռը։ Սուրբ Գեւորգ եկեղեցին գտնվում է Նորագավիթ գյուղում։ Հատակագծային եւ ծավալատարածական ընդհանուր հորինվածքով նման է Երեւանի Զորավոր եկեղեցուն։ Եռանավ, անգմբեթ բազիլիկ շինություն է՝ կամարակապ արեւմտյան նախասրահով, 12 սյունից բաղկացած կաթողիկե-զանգակատնով։ Աղոթասրահը մուտքեր ունի նախասրահից եւ հարավային ճակատից։ Եկեղեցու թաղակապ ծածկը կրող մույթերի եւ պատերի վրա տեղ-տեղ պահպանվել են որմնանկարներ, որոնք ուշ միջնադարյան կերպարվեստի նմուշներ են։ Սբ. Գեւորգ եկեղեցին կառուցվել է 17-րդ դարում, իսկ 1981–1984 թվականներին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հովանավորությամբ հիմնովին նորոգվել է։ Ավագ խորանում տեղադրվել է քարակերտ բեմասեղան։ Նորոգվել են եկեղեցու դռներն ու լուսամուտները, դրսի կողմից նախասրահը պսակող զանգակատունը, բարեկարգվել եւ ցանկապատվել է տարածքը։ Եկեղեցու նորոգմանը մասնակցել է արգենտինացի բարերար Էդուարդ Սեֆերյանը։ Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է Երեւանի Նորք թաղամասում։ Նախկինում կոչվել է Սուրբ Մարինոս։ Այն գտնվում էր Երեւանի նշանավոր ձեռնարկատեր Տեր-Ավետիքյանների ամառանոցային այգու կողքին։ Եկեղեցին Նորքի այլ հուշարձանների նման ավերվել էր 1679 թվականի աղետալի երկրաշարժի ժամանակ։ 20-րդ դարի սկզբին եկեղեցին կառուցվել է Տեր-Ավետիքյան եղբայրների միջոցներով։ Մարիամ Աստվածածնի տոներին ավերակ եկեղեցի էին այցելում բազմաթիվ ուխտավորներ ոչ միայն Նորքից, այլեւ այլ բնակավայրերից։ Հայաստանի անկախացումից հետո՝ 1990 թվականի ապրիլից, Նորքի բնակիչները, Նորք-Մարաշ հայրենակցական միության հանգանակած միջոցներով ձեռնամուխ եղան եկեղեցու վերակառուցմանը։ Վերանորոգված եկեղեցին գործում է 1995 թվականից։ Սուրբ Երրորդություն եկեղեցին գտնվում է Երեւանի Մալաթիա-Սեբաստիա համայնքում։ Եկեղեցու շինարարությունն սկսվել է 2001 թվականի մարտին։ Կառուցվել է երջանկահիշատակ ճարտարապետ Բաղդասար Արզումանյանի նախագծով եւ ամերիկահայ ազգային բարերար Լուիզ Սիմոն Մանուկյանի ֆինանսական աջակցությամբ։ 2004 թվականի Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդի ձեռամբ տեղի է ունեցել եկեղեցու խաչերի օծումը։ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ Գարեգին Երկրորդ Ամենայն հայոց հայրապետի ձեռամբ 2005 թվականի նոյեմբերի 20-ին կատարվել է Ս. Երրորդություն եկեղեցու օծման արարողությունը։ Սա համայնքի՝ թվով երրորդ եկեղեցին է, Եռաբլուրի Սուրբ Վարդանանց նահատակաց եկեղեցուց եւ Մալաթիայի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցուց հետո։ Իսլամ Պարսկական իշխանության հայտնվելու հետ մեկտեղ Երեւանում ստվարանում են թուրքմենական սակավամարդ թաղամասերը։ 1725 թվականին, երբ օսմանցի թուրքերը գրավել էին Երեւանը, Ռեջեբ փաշան կառուցում է Երեւանի բերդի առաջին մզկիթը։ Երեւանի նահանգի կազմավորումից տարիներ անց թուրքական մզկիթը երեւանաբնակ ռուսների աղոթատեղի է դարձել՝ վերածվելով ռուսական եկեղեցու՝ սուրբ Նիկոլաեւյան։ Խորհրդային իշխանության ժամանակ այն քանդվել է եւ փոխարենը տեղադրվել է Ստեփան Շահումյանի արձանը։ Երկրորդ՝ պարսկական մզկիթը կառուցվել է արքայազն Աբբաս-Միրզայի օրոք՝ 1800-ական թվականներին, եւ կոչվել Խանի մզկիթ։ Բերդից դուրս կառուցվել են նաեւ այլ՝ թվով 6 մզկիթներ, որոնցից կանգուն է մնացել Թափաբաշի մզկիթը Կոնդում։ Մզկիթները, ինչպես նաեւ Երեւանի բերդը ու հայկական մի քանի եկեղեցիներ, քանդվել են խորհրդային իշխանության տարիներին։ Կովկասում ամենամեծ մզկիթը՝ Կապույտ մզկիթը, Երեւանի մուսուլմանական միակ աղոթատունն է, որը կառուցվել է 1766 թվականին՝ Հուսեյն խանի նախաձեռնությամբ։ Այն պահպանվել է Չարենցի շնորհիվ, ով առաջարկել է կառույցը վերածել թանգարանի։ Թանգարան են այցելում բազմաթիվ զբոսաշրջիներ։ Համալիրը բաղկացած է երկու մզկիթից՝ մեկը կապույտ գմբեթով (այդ պատճառով էլ կոչվում է Կապույտ մզկիթ), մյուսը, որն ավելի փոքր է, կրում է պարսիկների կրոնական առաջնորդ Հուսեյնի անունը։ Երկու մզկիթները միանում են 28 սենյակների շղթայով։ Բակում աչքի է զարնում նաեւ կապույտ մինարեթը։ Մզկիթի ներսը պատված է կարմիր գորգով, որը վեհություն է հաղորդում աղոթատանը։ Այս մզկիթը Հայաստանի տեսարժան ու պատմական վայրերից է համարվում։ Որպես երկու ազգերի հանդուրժողական ու ակնածալի վերաբերմունքի ապացույց՝ մզկիթի ցուցասրահում հայկական եկեղեցին եւ պարսկական մզկիթը կողք կողքի են տեղադրված։ Հուդայականություն Վարկած կա, որ հրեաները հայտնվել են Հայաստանի տարածքում Նաբուգոդոնոսոր II արքայի կողմից մ.թ.ա. 586 թվականին Երուսաղեմի նվաճումից հետո։ Տիգրան Մեծի եւ Արտավազդ թագավորների կողմից մ.թ.ա. առաջին դարում հրեաների խմբերը Պաղեստինից վերաբնակվեցին Հայաստանում։ Չնայած դրան մ. թ. 4-րդ դարում պարսկական զորքերի կողմից Հայաստանի ավերումից հետո հրեաների մեծ մասը գերի ընկավ։ Հրեաների առանձին խմբեր ապրում էին Հայաստանում մինչեւ 13–14-րդ դարեր։ Այսպես կոչված «Տիգրանյան» հրեաների սերունդներ են համարվում զոկիները՝ հրեաների սուբէթնիկական մի խումբ, որն ապրում է Կապանի շրջանում։ 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրի համաձայն՝ Հայաստանի տարածքը միացվեց Ռուսական կայսրությանը, որից հետո Հայաստանի տարածքում բնակեցվեցին վրացի եւ աշկենազ հրեաներ, ինչպես նաեւ սուբբոտիկներ՝ ռուս գյուղացիներ, ովքեր ընդունել էին հուդայականություն եւ արտաքսվել կայսրության նոր ծայրամասը։ Մինչեւ 1970 թվականը հրեական բնակչությունը Հայաստանում կազմում էր մոտ 1048 մարդ։ 1980-ականների վերջին նրանց թիվը (ներառյալ նաեւ սուբբոտիկներին) կազմում էր շուրջ 500 մարդ։ 1990-ական թվականներին հրեաների մեծ մասը՝ շուրջ 1800 մարդ, արտագաղթեց։ Ներկա պահին Հայաստանում հաշվվում է շուրջ 700 հրեա։ Չնայած նրան, որ տարեկան մոտ 90–100 մարդ էր արտագաղթում, համայնքը չի փոքրացել։ Հանրապետության հիմնական հրեական կազմակերպությունը Երեւանում գործող Հայաստանի հրեական համայնքն է՝ գրանցված Արդարադատության նախարարությունում 1991 թվականին։ 1996 թվականից նախագահն է Ռիմա Վարժապետյան-Ֆելլերը։ Սինագոգը վերաբացվել է 2011 թվականին (մինչեւ այդ 10 տարի չէր գործում)։ Մշակույթ Երեւանը մշակութային քաղաք է։ Այստեղ կան շատ թատրոններ, կինոթատրոններ, Օպերայի եւ բալետի թատրոնը, Կոմիտասի անվան Կամերային երաժշտության տունը եւ այլ մշակութային օջախներ։ Երկար ժամանակ պասիվ վիճակում գտնվող թատրոնները գրեթե ամեն օր ներկայացումներ են տալիս։ Ակտիվ է նաեւ Օպերայի եւ բալետի թատրոնը։ Թանգարաններ եւ գրադարաններ Երեւանում են Հայաստանում գործող 95 թանգարանից 57-ը, այդ թվում՝ նկարիչ Մարտիրոս Սարյանի տուն-թանգարանը, բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի թանգարանը, կինոռեժիսոր Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանը։ Երեւանի կենտրոնում՝ Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում, վեր է խոյանում Եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված կոթողը, Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը, Մատենադարանը, «էրեբունի» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարանը եւ այլն։ Երեւանի հպարտությունն է Էրեբունի թանգարանը (1968), որտեղ ցուցադրվում են Էրեբունու բերդի հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված իրերը։ Ծիծեռնակաբերդում է գտնվում Մեծ Եղեռնին վերաբերող թանգարանը, որտեղ ցուցադրվում են Հայոց ցեղասպանությանը վերաբերող բազում փաստաթղթեր, լուսանկարներ եւ այլ իրեր։ Հանրապետության հրապարակում է գտնվում Հայաստանի պատմության թանգարանն ու Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահը։ Մաշտոցի Պողոտայում է գտնվում Երեւանի Ժամանակակից արվեստի թանգարանը։ Երեւան քաղաքի պատմության թանգարանը (ԵՔՊԹ) հիմնադրվել է 1931 թվականին։ Թանգարանում պահվում են շուրջ 88 հզ. հնագիտական, ազգագրական եւ այլ ցուցանմուշներ, որոնք ներկայացնում են Հայաստանի 12-րդ մայրաքաղաքի՝ Երեւանի 2793-ամյա պատմությունը, նյութական եւ հոգեւոր մշակույթը՝ հնագիտական, ազգագրական, դրամագիտական, կերպարվեստի, գրավոր աղբյուրների, լուսանկարների եւ այլ հավաքածուներ՝ մ. թ. ա. 8-րդ դարից։ Թանգարանում են պահվում Երեւանի խորհրդանիշները՝ դրոշը, զինանշանը, օրհներգը, Երեւանի քաղաքապետի խորհրդանիշ լանջաշղթան՝ Հայոց մայրաքաղաքների անվանատառերով։ Հայաստանի պատմության թանգարանը հիմնադրվել է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի ընդունած օրենքով։ Այցելուների համար բացվել է 1921 թվականի օգոստոսի 20-ին։ Կազմավորվել է Կովկասի հայոց ազգագրական ընկերության, Նոր Նախիջեւանի հայկական հնությունների թանգարանների, Անիի Հնադարանի, Վաղարշապատի Մատենադարանի հավաքածուների հիման վրա։ Հայաստանի պատմության պետական թանգարանում պահպանվում է շուրջ 400000 առարկայից բաղկացած ազգային հավաքածու՝ ամբողջացնելով Հայաստանի՝ նախապատմական ժամանակներից եկող մշակույթն ու պատմությունը։ Ազգային պատկերասրահը գտնվում է Երեւանի Հանրապետության հրապարակում։ Հիմնվել է 1921 թվականին, սակայն սեւ տուֆից կառուցված նախկին երկհարկանի շենքը երեսպատվել է ճերմակ քարով, իսկ բակում 1978 թվականին բարձրացել է ութհարկանի մասնաշենքը։ Պատկերասրահն ստեղծել է հայկական, ռուսաստանյան եւ արեւմտաեվրոպական կերպարվեստի հարուստ հավաքածու (ավելի քան 25 հազար ցուցանմուշ), անդամակցում է Կերպարվեստի թանգարանների համաշխարհային ընկերակցությանը։ 2002 թվականի ապրիլին ԱՄՆ-ի Գաֆէսճեան թանգարան հիմնադրամը Երեւանում բացեց «Գաֆէսճեան թանգարան հիմնադրամը»՝ ժամանակակից արվեստի թանգարան եւ մշակութային կենտրոն ստեղծելու նպատակով։ Հայաստանը Գաֆէսճեան թանգարան հիմնադրամին տրամադրել է տարածք եւ մասնակիորեն կառուցապատված Կասկադի տարածքը։ Ջերարդ Լ. Գաֆէսճեանը արվեստի գործերի իր մասնավոր հավաքածուն փոխանցել է թանգարանին, որը նախագծել է նյույորքցի ճարտարապետ Դեյվիդ Հոթսնը։ Երեւանի թանգարանների քանակը՝ ըստ բնույթի, 2020 Երեւանում ստեղծվել է գրադարանների, թանգարանների լայն ցանց։ Ներկայումս (2012) ՀՀ-ում գործող 986 գրադարանից 34-ը Երեւանում են։ Դրանք են՝ Ազգային գրադարանը, Խնկո Ապոր անվան մանկական գրադարանը, Ավետիք Իսահակյանի անվան գրադարանը, ԳԱԱ հիմնարար գիտական գրադարանը եւ այլն։ ՀՀ հանրային գրադարանը ստեղծվել է 1832 թվականին Երեւանի գավառական դպրոցի գրադարանի ֆոնդի բազայի հիման վրա։ 1939–1958 թվականներին Հանրային գրադարանին է հանձնվել նաեւ Էջմիածնի մայր տաճարի Մատենադարանը։ Ալեքսանդր Թամանյանը, համադրելով միջնադարյան հայկական գրատների եւ աշխարհի տարբեր գրադարանների նախագծերը, ստեղծեց Հանրային գրադարանի նոր շենքի նախագիծը։ 1925–1990 թվականներին գրադարանին շնորհվել է հայ նշանավոր քաղաքական գործիչ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անունը, ով խոշոր դեր է կատարել գրադարանի լիարժեք կայացման գործում։ 1990 թվականին՝ Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո, գրադարանը կոչվել է «Հայաստանի Հանրապետության գրադարան», ապա՝ «Հայաստանի ազգային գրադարան», որն այսօր ունի 6,6 միլիոն միավոր գիրք եւ համարվում է ՀՀ գլխավոր գրադարանը։ 1935 թվականին ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի Հայաստանի մասնաճյուղին (ԱրմՖԱՆ) կից հիմնադրվել է Կենտրոնական գրադարանը։ 1943 թվականին Կենտրոնական գրադարանը գործել է որպես ՀՀ ԳԱԱ նախագահության ենթակայության ինքնուրույն ակադեմիական հաստատություն՝ հիմնարար գիտական գրադարանով։ 1944 թվականի նոյեմբերի 10-ին ՀԽՍՀ ԳԱ նախագահությունը որոշում է ընդունել վերակազմավորել Կենտրոնական գրադարանը եւ անվանել ՀԽՍՀ ԳԱ Ֆունդամենտալ գրադարան։ Գրադարանի ընդհանուր միավորների քանակը շուրջ 3 միլիոն է՝ բնական, տեխնիկական եւ հումանիտար գիտությունների վերաբերյալ գրականություն։ Գրքային այս ողջ հարստությունը լայնորեն ի սպաս է դրված գրադարանի 16200 ընթերցողներին աբոնեմենտի ծառայության եւ 5 մասնագիտացված ընթերցասրահների միջոցով։ Կերպարվեստ 13-րդ դարում Երեւանում հայտնի էին Կաթողիկե եւ Սբ Սարգիս եկեղեցիների գրչատները, որտեղ ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագիր մատյաններ (զգալի մասը ոչնչացվել է կամ հայտնվել աշխարհի տարբեր երկրներում)։ 1920-ական թվականներին Երեւանի եկեղեցիներից հավաքվել է ընդամենը 78 ձեռագիր։ Առաջին հայտնի նկարիչը, ով ստեղծագործել է Երեւանում, Նաղաշ Հովնաթանն է։ 1679 թվականի մեծ երկրաշարժից հետո նա նկարազարդել ու նորոգել է Երեւանի եկեղեցիների (Սբ Պողոս-Պետրոս, Սբ Անանիա, չեն պահպանվել) որմնանկարները։ 1780-ական թվականներին Երեւան են այցելել մի շարք ռուս նկարիչներ, այդ թվում՝ Միխայիլ Իվանովը, Գ. Սերգեեւը, Վլադիմիր Մաշկովը, Գրիգորի Գագարինը։ Տարբեր տարիներին Երեւան են այցելել եւ բնապատկերներ ստեղծել Գեւորգ Բաշինջաղյանը, Սեդրակ Առաքելյանը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Եղիշե Թադեւոսյանը, Վարդգես Սուրենյանցը, Վանո Խոջաբեկյանը եւ այլն։ Մինչխորհրդային շրջանում Երեւանն արհեստավորական քաղաք էր. զարգացած էին պղնձագործությունը, ոսկերչությունը, գորգագործությունը, կարպետագործությունը, ասեղնագործությունը եւ այլն։ 1920-ական թվականներին Երեւան են տեղափոխվել արտերկրում ստեղծագործող հայ արվեստագետներ Ստեփան Աղաջանյանը, Մարտիրոս Սարյանը, Սեդրակ Առաքելյանը, Հակոբ Կոջոյանը, Արա Սարգսյանը, Սուրեն Ստեփանյանը, Այծեմիկ Ուրարտուն եւ ուրիշներ, 1936 թվականին՝ Երվանդ Քոչարը, ովքեր ակտիվորեն մասնակցել են Հայաստանի եւ հատկապես Երեւանի գեղարվեստական կյանքին։ Հիմնադրվել են գեղարվեստի տեխնիկումը (1921, 2005 թվականից՝ Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի քոլեջ), կուլտուր-պատմական թանգարանը (1919, 2003 թվականից՝ ՀՊԹ), որից 1935 թվականին առանձնացել է Կերպարվեստի պետական թանգարանը (1992 թվականից՝ ՀԱՊ)։ Կերպարվեստագետները 1932 թվականին միավորվել են եւ ստեղծել Հայաստանի նկարիչների միությունը (ՀՆՄ)։ Հետագայում Երեւանում բացվել են Ժամանակակից (1972), Ժողովրդական (1978), Ռուսական (1984) արվեստների, նաեւ Երվանդ Քոչարի (1984), Կալենցի (2010) թանգարանները, Մարտիրոս Սարյանի (1967), Հակոբ Կոջոյանի եւ Արա Սարգսյանի (1973) տուն-թանգարանները, հիմնադրվել են ԵԳԻ-ն (1945, 2000 թվականից՝ ԵԳԱ), Հակոբ Կոջոյանի անվան նկարչական դպրոցը (1958), Գեղագիտական դաստիարակության հանրապետական (1978, 1999 թվականից՝ Գեղագիտության ազգային), «Գաֆեսճյան» արվեստի (2009) կենտրոնները։ Հայաստանում զարգացել են նաեւ գեղագիտական արդյունաբերության մի շարք ճյուղեր։ Ստեղծվել Է «Հայգորգ» արտադրական միավորումը (1978), որտեղ աշխատել են պրոֆեսիոնալ նկարիչ-գորգագործներ։ 1940 թվականին Երեւանում տեղադրվել Է Վլադիմիր Լենինի, 1950 թվականին Իոսիֆ Ստալինի, հետագայում՝ Ստեփան Շահումյանի, Սասունցի Դավթի, Վարդան Մամիկոնյանի, Սայաթ-Նովայի, Մեսրոպ Մաշտոցի, Ալեքսանդր Թամանյանի, Արմեն Տիգրանյանի, Գայի, Մարտիրոս Սարյանի եւ այլ հուշարձաններ։ Անկախության հռչակումից (1991) հետո կերպարվեստը, ինչպես մշակույթի այլ ճյուղեր նույնպես հայտնվել է ճգնաժամային վիճակում։ 1990-ական թվականներին Երեւանում փակվել են ՀՆՄ-ի սալոն-խանութները. մայրաքաղաքում տարերայնորեն ձեւավորվող գեղարվեստական շուկան կենտրոնացել է Մարտիրոս Սարյանի հուշարձանի շուրջ՝ Վերնիսաժում։ 1990-ական թվականներին զգալիորեն նվազել է խմբային ցուցահանդեսների թիվը։ 2001 թվականի աշնանը «Հաղթանակ» զբոսայգում տեղի է ունեցել «Քրիստոնյա Հայաստան» հոբելյանական միջազգային սիմպոզիումը, որին մասնակցել է հայ եւ օտարազգի շուրջ 20 քանդակագործ։ 2004 թվականի ապրիլի 1-ին՝ Ծիծաղի օրը, Երեւանում հիմնադրվել է Հայաստանի երգիծանկարիչների ընկերակցությունը, որին անդամակցում են նաեւ սփյուռքահայ արվեստագետներ։ Թատրոն եւ կինո Թատրոնի մասին առաջին անգամ հիշատակվել է ուշ միջնադարում։ Ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենը 1673 թվականին Երեւանի սարդար Սեֆի Կուլի խանի պալատում դիտել է 2 մասից բաղկացած ներկայացում (միմոդրամա), որտեղ նկատելի էին արեւելյան ժողովրդական թատրոնին եւ հայ միջնադարյան գուսանական արվեստին բնորոշ առանձնահատկություններ։ 1829 թվականին ռուսական բանակի մի խումբ սպաներ Սարդարի բերդի սրահներից մեկում ներկայացրել են Ալեքսանդր Գրիբոյեդովի «Խելքից պատուհաս» կատակերգությունը՝ հեղինակի ներկայությամբ։ 1851 թվականին Կ. Պոլսի «Արամյան թատրոնը» Հովհաննես Գասպարյանի ղեկավարությամբ Երեւանի Ցախի մեյդան թաղամասում խաղացել է կրկեսային եւ դրամատիկական ներկայացումներ։ 1868 թվականից Երեւանի թատրոնում ներդրվել են թիֆլիսյան թատրոնի փորձն ու ճաշակը։ Նախաձեռնողը ինքնուս նկարիչ Ս. Աբամելիքյանն էր, ով առաջին բեմանկարիչն է հայ իրականության մեջ։ 1878 թվականներից Երեւանում խաղացել են նաեւ ռուսական ներկայացումներ։ 1916 թվականին Սիրանույշի եւ Հովհաննես Աբելյանի մասնակցությամբ ներկայացվել են հատվածներ Վ. Շեքսպիրի «Համլետ», «Լիր արքա» պիեսներից։ 1919 թվականին Վարդան Միրզոյանը բացել Է ստուդիա, որը 1921 թվականին պետականացվել եւ դարձել Է խորհրդային առաջին թատերական կենտրոնը։ Նույն թվականին հիմնադրվել է Հայաստանի Առաջին պետթատրոնը (այժմ՝ Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոն)։ Այժմ Երեւանում հաշվվում են տասից ավելի մեծ ու միջին թատրոններ, որոնցից աչքի են ընկնում Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը, Հակոբ Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի պետական թատրոնը, Ստանիսլավսկու անվան ռուսական դրամատիկական թատրոնը, Պատանի հանդիսատեսի, Համազգային, Խամաճիկների եւ այլ թատրոններ։ Երեւանում կազմակերպվում են Շեքսպիրյան (1944 թվականից, ընդհատումներով), Մոնո (2003 թվականից, երկուսն էլ՝ ղեկավար՝ Հակոբ Ղազանչյան), Մնջախաղային (2001 թվականից, ղեկավար՝ Ժիրայր Դադասյան) ներկայացումների եւ այլ փառատոներ, հյուրախաղերով հանդես են գալիս թատերախմբեր եւ անհատ դերասաններ արտերկրից։ Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոնը հիմնադրվել է 1921 թվականին, պաշտոնապես բացվել 1922 թվականին։ Հիմնադիրն ու առաջին գեղարվեստական ղեկավարը Լեւոն Քալանթարն էր։ Առաջին ներկայացումը «Պեպո» կատակերգությունն է եղել։ 1937 թվականին կոչվել է դրամատուրգ Գաբրիել Սունդուկյանի անունով, 1967 թվականին՝ արժանացել ակադեմիական թատրոնի կոչման։ Թատրոնի ռեժիսորների թվում էին Վարդան Աճեմյանը, Խորեն Աբրահամյանը, Արմեն Գուլակյանը, Լեւոն Քալանթարը, Վահե Շահվերդյանը, Արմեն Էլբակյանը, Հրաչյա Ղափլանյանը։ Թատրոնի հայտնի դերասաններն են Վլադիմիր Աբաջյանը, Հովհաննես Աբելյանը, Ավետ Ավետիսյանը, Հրաչյա Ներսիսյանը, Վահրամ Փափազյանը, Գուրգեն Ջանիբեկյանը, Խորեն Աբրահամյանը, Ֆրունզե Դովլաթյանը, Մհեր Մկրտչյանը, Էդգար Էլբակյանը, Սոս Սարգսյանը, Արմեն Խոստիկյանը, Ազատ Գասպարյանը, Արմեն Էլբակյանը, Հարություն Մովսիսյանը, Կարեն Ջանիբեկյանը, Լեւոն Քալանթարը եւ ուրիշներ։ Հետագա տարիներին բացվում են դրամատիկական, երգիծական, մանկական, պատանեկան եւ այլ թատրոններ, իսկ Սունդուկյանի անվան թատրոնը հայտնի է դառնում որպես «Մայր թատրոն»։ Երեւանի կինեմատոգրաֆի մասին ամենավաղ վկայությունը վերաբերում է 1910 թվականին, երբ Վ. Գագուան եւ Բ. Ջանիբեկովը դիմել են Երեւանի գավառապետին՝ «Իլյուզիոն» կինոթատրոնում նոր սարքավորում տեղադրելու համար։ Մինչեւ խորհրդային իշխանության հաստատվելը Երեւանում գործել են նաեւ «Ապոլլո»-ն, «Ավանեսով եւ Խաչատուրով»-ի ամառային կինոթատրոնները։ Հայկական կինոյի հիմնադիրը Հ. Բեկնազարյանն է, ով կինոյի բնագավառում մեծ փորձառությամբ, ռուսական կինոյի ճանաչված դերասաններից էր։ Հայ կինոյի ծննդյան պաշտոնական տարեթիվը համարվում է «Պետական կինոյի կազմակերպման մասին» կառավարական դեկրետի ընդունման օրը՝ 1923 թվականի ապրիլի 16-ը, որով բոլոր մասնավոր կինոթատրոններն ազգայնացվել են։ 1923 թվականին Երեւանում բացվել են «Պետկինո» ամառային, 1924 թվականին՝ «Նաիրի» կինոթատրոնները, իսկ «Ապոլլո»-ն՝ վերանվանվել «Պրոլետար»։ Երեւանի խոշոր կինոթատրոններից են եղել «Այրարատ»-ը, «Մոսկվա»-ն, «Նաիրի»-ն, «Հայրենիք»-ը, «Կոմիտաս»-ը, «Արագած»-ը, «Անի»-ն եւ այլն։ «Նաիրի»-ն Երեւանի ամենահին կինոթատրոնն է, որը 1920–1950 թվականներին գտնվել է Ամիրյան փողոցում՝ ներկայիս Արտաքին գործերի նախարարության հասցեում։ Կինոթատրոնն ունեցել է փակ եւ բաց՝ ամառային դահլիճ, որտեղ ցուցադրվել է հայկական առաջին ֆիլմը՝ «Զարե»-ն։ Կարմիր տուֆաշեն շենքի ճակատային մասում կան երեք կամարաձեւ մուտքեր, որոնց վրա կառուցված են եւս երեք կամարներ՝ նախորդից երկու անգամ բարձր, իսկ դրանց վրա՝ երկուական, առաջինից ցածր բարձրությամբ կամարաձեւ պատուհաններ, որոնք պահպանում են շենքի համահունչ ճարտարապետական ոճը։ «Նաիրի» կինոթատրոնում կան մեծ (231 նստատեղով), փոքր (42 նստատեղով) եւ VIP՝ առանձնացված (12 նստատեղով) դահլիճներ։ «Մոսկվա» կինոթատրոնի շենքը կառուցվել է 1937 թվականին՝ ՀՀ մայրաքաղաքի սրտում։ Այն գլխավոր ճակատով ուղղված է Շառլ Ազնավուրի անվան հրապարակին, մի թեւը փռված է Աբովյան փողոցի վրա մինչեւ Թումանյան փողոց, իսկ մյուսն ընկնում է փողոցների անկյունում տարածվող թաղամասի վրա։ Շենքի ճակատային մասում կիրառված է տարբեր գույների քարերի համադրություն։ Շենքի ներքին պատերը, հատկապես դահլիճի, պատված են ծակոտկեն տուֆով եւ ձայնորսիչ սարքերով։ Կիրառվել է 1930-ական թվականներին կինոթատրոնների շենքերին հատուկ ոճեր, դահլիճների քարե հարթ պատերին ցայտուն ընդգծված շեղադիր ռումբաձեւ փոքր պատուհաններ կան, գլխավոր մուտքի սանդուղքների երկու կողմերում՝ սեպաձեւ վահանակներ, կողային ճակատներին՝ խորաքանդակներ՝ հայկական ֆիլմերի թեմաներով։ Կինոթատրոնի շենքում կա 4 դահլիճ՝ Կարմիր (491 նստատեղով), Կապույտ (352 նստատեղով), VIP՝ առանձնացված (35 նստատեղով) եւ բացօթյա ամառային դահլիճ։ 2004 թվականից Երեւանում կազմակերպվում է «Ոսկե ծիրան» ամենամյա միջազգային կինոփառատոնը, որտեղ սահմանված են «Ոսկե ծիրան», «Արծաթե ծիրան», «Ոսկե կորիզ» եւ այլ մրցանակներ։ 2010 թվականից կազմակերպվում է «Կինոաշուն» փառատոնը, 2011 թվականին տեղի է ունեցել «Ոսկե ծիրանի» 1-ին համահայկական համացանցային կինոփառատոնը, 2012 թվականին՝ ամենամյա «Հայակ» ազգային կինոմրցանակաբաշխությունը։ 2006 թվականից Երեւանում գործում է Հայաստանի ազգային կինոկենտրոնը։ Կրկես Կրկեսը, որպես խաղային բանահյուսության եւ խորհրդապաշտական արվեստի հնագույն ձեւերից, հայ միջնադարում եղել է թատրոնի ամենաընդունված տեսակը եւ կոչվել թատր կամ թէատրոն(, թարգմ. տեսարանների վայր, տեսարան)։ Դրական սակավաթիվ վկայություններից ամենահինը վերաբերում է 5-րդ դարին։ Եզնիկ Կողբացու, Փավստոս Բուզանդի «Պատմություն Հայոց»-ի մեջ կարելի է հանդիպել կրկեսի մասին վկայությունների։ Հայկական միջնադարյան կրկեսային արվեստը վկայված է նաեւ ուշ շրջանի աղբյուրներում։ 1248 թվականին Ժուանվիլ անունով խաչակիր ասպետը Երուսաղեմի ճանապարհին հանդիպել է Մեծ Հայքից ուխտ գնացող չորս ձեռնածու-ակրոբատների։ Կիլիկյան աղբյուրներում տեղեկություններ կան հեծելախաղային կրկեսի մասին եւ այլն։ Միջնադարում կրկեսը եղել է նաե ուժային ցույցերի, կոփամարտի եւ ըմբշամարտի վայր։ Դարերից եկող ազգային կրկեսային կատարողական լավագույն ավանդույթներն իրենց զարգացումն են գտել Խորհրդային Հայաստանում։ Հայկական կրկեսի զարգացմանը մեծապես նպաստել է հեծանվորդներ Վարդանովների ընտանիքը։ 20-րդ դարի սկզբին տարբեր կրկեսներում հաջողությամբ հանդես են եկել նաեւ Ա. Մինասովը (ակրոբատ), էկվիլիբրիստներ Մանուկյանների ընտանիքը։ 1956 թվականին, հայկական արվեստի եւ գրականության տասնօրյակի նախօրեին, ստեղծվել է հայկական կրկեսի կոլեկտիվը (1961 թվականից՝ «Երեւան»), որի գեղարվեստական ղեկավարն էր ճանաչված էկվիլիբրիստ Վ. Արզումանյանը։ Կոլեկտիվի առջեւ դրված էր ազգային ինքնատիպ կրկես ստեղծելու խնդիրը։ Ուժային ակրոբատիկայի ժանրում հաջողությամբ հանդես են եկել Ռ. Մանասարյանը եւ Ռ. Կասեեւը։ Պլաստիկական էտյուդով ելույթ է ունեցել Ն. Պապյանը, վարժեցված շնիկներով՝ Հայկական ԽՍՀ վաստակավոր արտիստ Շ. Գեւորգյանը, ծաղրածուական համարներով՝ Ռ. Հարությունյանը եւ Լ. Միներելյանը։ Օդային մարմնամարզուհի ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստուհի Ե. Ավանեսովայի համարներն աչքի են ընկել կատարման բարձր տեխնիկայով։ Իրենց ինքնատիպ արվեստով առանձնանում են ակրոբատներ Ի. Շեստուան եւ Ասատրյան եղբայրները։ Կրկեսային արվեստի զարգացմանը մեծապես նպաստել են ակրոբատ-էքսցենտրիկների եւ ակրոբատ-ցատկորդների խմբերը։ Հայկական կրկեսային արվեստի պատմության ամենավառ էջը ստեղծել է ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ, միջազգային մրցույթների դափնեկիր Լեոնիդ Ենգիբարյանը։ Նա ստեղծել է ավանդական ծաղրածուի դիմակ՝ մերթ տխուր, մերթ ուրախ, մերթ երկչոտ, մերթ համարձակ, բացահայտելով մարդկային ապրումների մի ամբողջ հաջորդականություն։ Նա օժտված էր ժամանակակից աշխարհը բանաստեղծորեն ընկալելու հատկությամբ, տիրապետում էր կրկեսային արվեստի գրեթե բոլոր ժանրերին։ Ենգիբարյանին բնորոշ էր անհանգիստ երեւակայութունը եւ ծիծաղելին արագ ընկալելու ունակությունը։ Ելնելով իրավիճակից, նա կարողանում էր անմիջապես փոխել ծրագիրը՝ թե՛ շարժումների, թե՛ իմաստային լուծման առումով։ Ենգիբարյանի տարերքը մնջախաղն էր, եւ նա ստեղծել է իր՝ ենգիբարյանական մնջախաղը։ «Հայկական ժողովրդական խաղեր» համարով (ռեժիսոր Լ. Ենգիբարյան) հանդես է եկել հայկական կրկեսի արտիստ, միջազգային եւ համամիութենական մրցույթների դափնեկիր Սոս Պետրոսյանը (1975 թվականից՝ հայկական կրկեսի գլխավոր ռեժիսոր)։ 1972 թվականին, Երեւանում կազմակերպել է Լ. Ենգիբարյանի անվան մանկական կրկեսային ստուդիա, որը 1981 թվականին արժանացել է ժողովրդական կոլեկտիվի կոչման։ Երաժշտություն Հին Երեւանի երաժշտական կյանքի մասին տեղեկությունները սակավ են։ Վաղ անցյալում ռազմերթերը, հուղարկավորության եւ զոհաբերության ծիսակատարություններն ուղեկցվել են հարվածային գործիքների նվագակցությամբ։ Հայտնաբերված ամենահին գործիքները բրոնզե զանգակներ ու բոժոժներ են (մ. թ. ա. II հազարամյակ)։ Կարմիր բլուրում 1948 թվականին պեղվել են նաեւ զույգ բրոնզե ծնծղաներ, որոնք գործածվել են մ. թ. ա. 7-րդ դարում։ Երեւանում ընդօրինակված (13–15-րդ դարեր) ձեռագիր մատյանների մանրանկարներում հանդիպում են փողային գործիքների (շվի, ռազմական շեփոր եւ այլն) պատկերներ։ Ուշ միջնադարում երաժշտական կյանքը զարգացել է տաղասացների, զուռնաչիների եւ աշուղների գործունեության շնորհիվ։ Շրջիկ երգահանները սազի նվագակցությամբ երգել են սեփական ստեղծագործությունները։ Երեւանում կարեւոր իրադարձություններ էին Կոմիտասի երգչախմբի (Գեւորգյան ճեմարանի 85 սան) համերգը (1906) եւ Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ» օպերայի ներկայացումը՝ հեղինակի բեմադրությամբ (1913)։ Խորհրդային տարիներին Երեւանը դարձել է հայ երաժշտական մշակույթի կենտրոն։ 1921 թվականին Ռոմանոս Մելիքյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է երաժշտական ստուդիա, որը 1923 թվականին վերակազմավորվել է կոնսերվատորիայի (1948 թվականից՝ Կոմիտասի անվան)։ Կոնսերվատորիայի ստեղծագործական դասարանի բացումը (1930) եւ Հայաստանի կոմպոզիտորների միության (ՀԿՄ) հիմնադրումը (1932) խթանել են ազգային կոմպոզիտորական դպրոցի վերելքը։ Կատարողական արվեստի զարգացումը սերտորեն կապված է երաժշտաուսումնական հաստատությունների, Հայֆիլհարմոնիայի, Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի եւ բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի (1933), Պետական ակադեմիական երգչախմբի (1937), Երգչախմբային ընկերության (1958), Փողային նվագախմբի (1964), ՀՀ հեռուստատեսության եւ ռադիոյի երաժշտական կոլեկտիվների գործունեության հետ։ Կամերային, վոկալ, գործիքային եւ երգեհոնային երաժշտության կենտրոն է Կամերային երաժշտության տունը (1977)։ 1968 թվականից ավանդաբար անցկացվում է «Էրեբունի-Երեւան» ամենամյա տոնակատարությունը, որի համար գրվել է «Էրեբունի-Երեւան» (խոսք՝ Պարույր Սեւակի, երաժշտություն՝ Էդգար Հովհաննիսյանի) երգը (հետագայում՝ Երեւանի օրհներգը)։ Երաժշտական մշակույթի կենտրոններից են նաեւ Արամ Խաչատրյանի անվան ֆիլհարմոնիայի մեծ եւ Առնո Բաբաջանյանի անվան ֆիլհարմոնիայի փոքր համերգասրահները, Ալեքսանդր Սպենդիարյանի (1967) եւ Արամ Խաչատրյանի (1984) տուն-թանգարանները, «Մալխաս» ջազ-ակումբը (2006) եւ այլն։ Երեւանում գործում են երաժշտական եւ արվեստի 25 դպրոց, Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական, Առնո Բաբաջանյանի անվան երաժշտական մանկավարժական ուսումնարանները, Էստրադային եւ ջազային արվեստի պետական քոլեջը, Հանրային ռադիոյի «Արեւներ» անսամբլը, «Արձագանք ստուդիան», «Հայաստանի փոքրիկ երգիչները» եւ այլն։ 2022թ-ին Երեւանը հյուրընկալել է մանկական Եվրատեսիլը, որին մասնակցել են 16 երկրի ներկայացուցիչներ։ Ռադիո եւ հեռուստատեսություն Երեւանում առաջին ռադիոհաղորդումները տրվել են 1926 թվականին։ 1947 թվականից սկսվել են սփյուռքահայության համար հաղորդումները։ 1957 թվականի փետրվարի 9-ից գործում է հեռուստատեսությունը։ 1965 թվականին շարք է մտել Մոսկվա-Սոչի-Թբիլիսի-Երեւան ռադիոռելեային նոր գիծը, որի շնորհիվ ընդունվում էին Մոսկվայի եւ ԽՍՀՄ այլ քաղաքների, ինչպես նաեւ «Ինտերվիդենիե»-ի հեռուստահաղորդումները։ 1977 թվականին ավարտվել է Նորքի բարձունքում տեղադրված նոր ռադիոհաղորդիչ աշտարակի (բարձրությունը՝ 312 մ) կառուցումը, որի ընդհանուր բարձրությունը Երեւանի ցածրադիր վայրերից ավելին է, քան Մոսկվայի Օստանկինո հեռուստաաշտարակի բարձրությունը (540 մ)։ Հեռուստատեսային հաղորդումները տրվում են հայերեն։ 2015 թվականից Հայաստանի հեռուստատեսությունը անցնելու է թվային հեռարձակման։ Համաձայն Հայաստանում թվային հեռուստառադիոհեռարձակման անցման մասին օրենքի՝ Հայաստանում ստեղծվելու է պետական թվային հեռարձակող ցանց, մասնավորապես Երեւանում գործելու են 18 հեռուստաալիքներ եւ 12 ռադիոկայաններ, իսկ հանրապետության մարզերում համապատասխանաբար՝ 9 հեռուստաալիքներ եւ 4 ռադիոկայաններ։ Այժմ Երեւանում կան տարբեր, հիմնականում՝ լրատվական ու ժամանցային բնույթի շուրջ քսան ռադիոկայան։ Մամուլ եւ տպագրություն Երեւանում հրատարակված առաջին պարբերականը «Պսակ» (1880–1884) գրական, մանկավարժական շաբաթաթերթն է։ Մինչեւ 1920-ական թվականները քաղաքում լույս են տեսել շուրջ 30 անուն թերթ ու հանդես։ 1920–1930-ական թվականներին Երեւանում հրատարակվել է ավելի քան 100, մինչեւ 1990 թվականը՝ շուրջ 370 պարբերական։ Ներկայումս Հայաստանում տպագրվող շուրջ 200 պարբերականների եւ հանդեսների մեծ մասը հրատարակվում է Երեւանում, օրաթերթերից՝ Հայաստանի Հանրապետություն, «Ազգ», Առավոտ, «Հայկական ժամանակ», «Չորրորդ ինքնիշխանություն», «Երկիր» եւ այլն, երկօրյա թերթերից՝ «Ռեսպուբլիկա Արմենիա», «Գոլոս Արմենիի» եւ «Նովոյե վրեմյա» (երեքն էլ՝ ռուսերեն), եռօրյա թերթերից՝ «Իրավունք», 168 ժամ, Ավանգարդ եւ այլն, շաբաթաթերթերից՝ «Հայ զինվոր», «02», «Կանչ», «Կրթություն», Գրական թերթ, «Մարզաշխարհ», «Ոզնի» եւ այլն, հանդեսներից՝ «Գարուն», «Շախմատային Հայաստան», «Նորք», «Գիտության աշխարհում», «Հայ ընտանիք», «Առողջապահություն», «Աղբյուր», «Լիտերատուրնայա Արմենիա» (ռուսերեն) եւ այլն։ Լույս են տեսնում նաեւ մեծ թվով գիտական, մասնագիտական, ժամանցային պարբերականներ։ Երեւանը հայ գրքի եւ տպագրության կենտրոնն է։ Հայաստանում գործող շուրջ 140 գրահրատարակչական համալիրների մեծ մասը («Հայաստան», «Նաիրի», ՀՀ ԳԱԱ-ի, ԵՊՀ-ի, «Լույս», «Արեւիկ», «Անահիտ», «Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն», «Ամարաս», «Մուղնի», «Զանգակ-97», «Տիգրան Մեծ», «Մակմիլան Արմենիա» եւ այլն) Երեւանում է։ Հայկական առաջին տպագիր գրքի՝ Ուրբաթագրքի տպագրության 500-ամյա հոբելյանի կապակցությամբ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն 2012 թվականին Երեւանը հայտարարել էր «Գրքի համաշխարհային մայրաքաղաք»։ Կրթություն եւ սպորտ Դպրոցներ, քոլեջներ եւ ուսումնարաններ 1832 թվականին Երեւանում բացվել է գավառական դպրոց, որտեղ Խաչատուր Աբովյանն աշխատել է որպես տեսուչ եւ ուսուցիչ։ Այնուհետեւ բացվել են հոգեւոր թեմական դպրոցը (1837), Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոցը (1850, 1884 թվականից՝ իգական պրոգիմնազիա, 1898 թվականից՝ գիմնազիա), իգական ուսումնարանը (1850), Նորքի ծխական դպրոցը (1860), Գայանյան օրիորդաց ուսումնարանը (1866, 1879 թվականից՝ միջնակարգ դպրոց), ուսուցչական սեմինարիան (1881), իգական 3-րդ դպրոցը (1906, հետագայում՝ Ալեքսանդրովյան No 2 իգական գիմնազիա) եւ այլն։ Երեւանում դպրոցական ցանցի աննախադեպ զարգացումն սկսվել է 1920-ական թվականներից։ Խորհրդային առաջին տարիներին գործել են դպրոցի 2 հիմնական տիպեր՝ տարրական եւ 7-ամյա։ 1940 թվականին Երեւանում կային 45 հանրակրթական դպրոցներ։ 1966 թվականից անցում է կատարվել ընդհանուր միջնակարգ պարտադիր կրթության։ 1986–1987 թվականներին Երեւանում գործել են 308 նախադպրոցական հաստատություններ, 216 հանրակրթական դպրոցներ, 34 պրոֆտեխնիկական ուսումնարաններ, 24 միջնակարգ մասնագիտական ուսումնական հաստատություններ, 11 բուհ։ 1990-ական թվականների սկզբից, հանրապետությունում ազգային դպրոցի զարգացման հայեցակարգի ընդունումով, ամրագրվել է դպրոցահասակ բոլոր երեխաների՝ պետական հանրակրթական դպրոցներում անվճար ընդհանուր միջնակարգ կրթություն ստանալու իրավունքը։ Համաձայն հանրակրթական պետական կրթակարգի՝ 2006–2007 ուսումնական տարվանից ՀՀ-ում անցել են 12-ամյա ընդհանուր միջնակարգ կրթության՝ եռաստիճան համակարգով. տարրական դպրոց՝ I-IV, միջին դպրոց՝ V-IX (միասին՝ հիմնական), ավագ դպրոց՝ X-XII դասարան։ Երեւանի ենթակայությամբ գործում է 160 կրթական հաստատություն, այդ թվում՝ 145 հիմնական դպրոց, 11 միջնակարգ դպրոց, կույրերի երեկոյան մեկ դպրոց (գործում են 6–12-րդ դասարաններ), երկու հատուկ (համար 2 եւ 6) դպրոց (մտավոր թերզարգացում ունեցող երեխաների համար), մեկ հատուկ՝ (համար 8) կրթահամալիր) խոսքի ծանր խանգարում ունեցող երեխաների համար)։ Երեւանի ենթակայությամբ գործող բոլոր դպրոցներում 2-րդ դասարանից ուսուցանվում է ռուսաց լեզու, զուգահեռաբար 12 դպրոցներում գործում են ռուսերենով ուսուցմամբ դասարաններ, իսկ 32 դպրոցներում ռուսերենի ուսուցումն իրականացվում է խորացված եղանակով։ Երեւանի պետական եւ մասնավոր դպրոցների քանակը, 2020-2021 Համալսարաններ եւ գիտահետազոտական կենտրոններ Երեւանում անցած դարում բացվել են տասից ավելի բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ՝ Երեւանի պետական համալսարանը, Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան, Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանը, Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանը, Թատրոնի եւ կինոյի պետական ինստիտուտը, Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանը, Ճարտարապետության եւ շինարարության պետական համալսարանը, Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանը, Երեւանի Մխիթար Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանը, Ֆիզիկական կուլտուրայի հայկական համալսարանը, Վալերի Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանը եւ այլն։ Նորաբաց համալսարաններից են Ամերիկյան, Սլավոնական կամ ռուս–հայկական, Ֆրանսիական համալսարանը եւ Եվրոպական Ակադեմիան։ 1919 թվականի մայիսի 16-ին Հայաստանի նախարարների խորհրդի որոշմամբ բացվել է Երեւանի պետական համալսարանը։ 1920 թվականի հունվարի 31-ին Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գյումրի) առեւտրային դպրոցի շենքում բացվեց Հայաստանի համալսարանը։ Առաջին ռեկտոր Յուրի Ղամբարյանի նախաձեռնությամբ հիմնադրման առաջին իսկ տարում համալսարանում դասախոսելու հրավիրվեցին արտերկրի բուհեր ավարտած, մանկավարժական ու գիտական աշխատանքի փորձ ունեցող անվանի մասնագետներ Հակոբ Մանանդյանը, Մանուկ Աբեղյանը, Ստեփան Մալխասյանցը եւ ուրիշներ։ 1920 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Հայաստանի համալսարանը վերանվանվեց Երեւանի ժողովրդական համալսարան։ Ռեկտոր ընտրվեց հայագետ, պրոֆեսոր Հակոբ Մանանդյանը։ 1920-ական թվականներին համալսարանը գործում էր Աստաֆյան (այժմ՝ Աբովյան) փողոցում գտնվող ուսուցչական սեմինարիայի՝ երկհարկանի շենքի առաջին հարկում։ Կառավարության 1923 թվականի հոկտեմբերի 20-ի որոշմամբ ժողհամալսարանը վերանվանվեց պետական համալսարան։ 1991 թվականի Երեւանի պետական համալսարանն արդեն ուներ 17 ֆակուլտետ, որոնցում կադրեր էին պատրաստվում 32 մասնագիտությունների գծով։ 1995-1996 ուստարվանից ԵՊՀ-ն անցավ երկաստիճան կրթական համակարգի։ Մինչ օրս ԵՊՀ-ն տվել է շուրջ 90 հազար շրջանավարտ։ Համալսարանի 22 ֆակուլտետներում մասնագիտանում է մոտ 13 հազար ուսանող, բուհի ավելի քան 1200 դասախոսից 200-ը գիտությունների դոկտոր է, 500-ից ավելին՝ գիտությունների թեկնածու։ Համալսարանում գիտամանկավարժական աշխատանք են կատարում ՀՀ ԳԱԱ ավելի քան երեք տասնյակ ակադեմիկոսներ։ Ուսումնագիտական գործունեությունը կազմակերպվում է ավելի քան 100 ամբիոններում։ Երեւանի պետական համալսարանում 1920 թվականից գործում է գիտական գրադարանը, որն առաջին կարգի բուհական գրադարան է՝ շուրջ 2 միլիոն գրքային ֆոնդով։ Գրադարանում առանձնացված է հնատիպ եւ հազվագյուտ գրականության ֆոնդը՝ 20.770 միավոր։ Գրադարանի ֆոնդերի տարեկան համալրումը 710.000 միավոր է, սպասարկում է 12.000 ընթերցողի, որից շուրջ 9000-ն ուսանողներ են։ 1943 թվականի նոյեմբերի 25-ին հիմնադրվել է ՀԽՍՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիան՝ 1935 թվականից գործող Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության հայկական մասնաճյուղի (ԱրՄՖԱՆ հապավումով) հիման վրա։ Նրա հիմնադիրներից են եղել Հովսեփ Օրբելին, Ստեփան Մալխասյանցը, եւ Վիկտոր Համբարձումյանը։ Հովսեփ Օրբելին նաեւ ծառայել է որպես ԳԱԱ-ի առաջին նախագահ մինչեւ 1947 թվականը, որից հետո ԳԱԱ նախագահ է դարձել Վիկտոր Համբարձումյանը մինչեւ 1993 թվական։ 1993 թվականին Հայաստանի գիտությունների ակադեմիայի անունը փոխվել է Հայաստանի Հանրապետության գիտությունների ազգային ակադեմիայի, եւ այդ թվականից մինչ 2007 թվականը նրա նախագահի պաշտոնում է ծառայել Ֆադեյ Սարգսյանը, իսկ 2007 թվականի փետրվարի 19–ին այդ պաշտոնը հանձնարարվել է Ռադիկ Մարտիրոսյանին։ 1945 թվականին ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանի նախագծով սկսվել է Երեւանի Մատենադարանի շենքի կառուցումը եւ ավարտվել է 1957 թվականին։ 1959 թվականին Մատենադարանը տեղափոխվել է նորակառույց շենքը։ Գլխավոր ճակատի խորշերի միջնապատերի առջեւ Մովսես Խորենացու, Անանիա Շիրակացու, Մխիթար Գոշի, Թորոս Ռոսլինի, Ֆրիկի, Գրիգոր Տաթեւացու բազալտե արձաններն են, իսկ ներքեւի փոքրիկ հրապարակում՝ Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Կորյունի արձանախումբը։ 1920–1930-ական թվականներին Մատենադարանի հավաքածուն համալրվել էր Վասպուրականից եւ Տարոնից բերված, ԽՍՀՄ տարածքի հայկական վանքերից ու եկեղեցիներից հավաքված, Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանից, Թիֆլիսի հայոց ազգագրական ընկերությունից ու Ներսիսյան դպրոցից, Նոր Նախիջեւանից, Նոր Բայազետից, Կարինից, Թավրիզի առաջնորդարանից, Երեւանի պետական թանգարանից եւ այլ վայրերից ստացված, ինչպես նաեւ զանազան անհատների նվիրած կամ վաճառած ձեռագրերով։ 1962 թվականին Մատենադարանը անվանակոչվել է Մեսրոպ Մաշտոցի անունով։ 1954 թվականից Մատենադարանը ղեկավարել է ակադեմիկոս Լեւոն Խաչիկյանը (1918–1982), ում ջանքերով հաստատությունը լիարժեքորեն կայանում է որպես գիտահետազոտական կենտրոն, կարճ ժամանակում արժանանում միջազգային ճանաչման։ 1982–2007 թվականներին Մատենադարանի տնօրենն է եղել ակադեմիկոս Սեն Արեւշատյանը։ 2007 թվականից Մատենադարանի տնօրենն է բանասիրության դոկտոր Հրաչյա Թամրազյանը։ Սպորտ Սպորտի զարգացումը Հայաստանում դարձյալ կապված է խորհրդային իշխանության հաստատման հետ։ Հայերի նվաճումները հատկապես մեծ էին շախմատի, ֆուտբոլի, ծանրամարտի ու ըմբշամարտի ասպարեզներում։ Երեւանի ամենանշանավոր սպորտային կառույցներն են Հրազդան մարզադաշտը, Մարզահամերգային համալիրը, Շախմատի տունը եւ այլն։ Մարզահամերգային համալիրը շահագործման է հանձնվել 1983 թվականին։ Հետագայում համալիրն անվանակոչվել է Կարեն Դեմիրճյանի անունով։ Կառույցի նախագծման աշխատանքներն իրականացրել են Հայպետնախագիծ ինստիտուտի մասնագետները՝ ԽՍՀՄ ժողովրդական ճարտարապետ Կորյուն Հակոբյանի եւ ՀԽՍՀ ժողովրդական ճարտարապետ Արթուր Թարխանյանի գլխավորությամբ։ 1987 թվականին նախագծման եւ ճարտարապետական ինքնատիպ լուծումների համար հեղինակային խումբն արժանացել է երկրի բարձրագույն պարգեւի՝ ԽՍՀՄ պետական մրցանակի։ Համալիրը հյուրընկալել է հանրահայտ արվեստագետներ Թոմաս Անդերսին, Միշել Լեգրանին, Դեմիս Ռուսոսին, Յան Գիլանին, Լա Սկալա օպերային թատրոնի սիմֆոնիկ նվագախմբին, Բոնի Էմ խմբին, Յանիին, ռուսական էստրադայի աստղեր Ալլա Պուգաչովային, Իրինա Ալեգրովային, Ստաս Միխայլովին եւ այլոց։ Մարզահամերգային համալիրում են անցկացվել նաեւ Շախմատի միջազգային օլիմպիադան, Եվրոպայի ուշուի առաջնությունը, բասկետբոլի համահայկական խաղերը, ինչպես նաեւ ըմբշամարտի, բռնցքամարտի, ծանրամարտի, գեղասահքի տարբեր առաջնություններ։ «Հրազդան» մարզադաշտը կառուցվել է նավթային մագնատ Գալուստ Գյուլբենկյանի հիմնադրամի ֆինանսական աջակցությամբ 1970-1971 թվականներին, Հրազդան գետի լանջին, որից էլ փաստացի ստացել է իր անունը։ Մարզադաշտի բացումը տեղի է ունեցել 1971 թվականի մայիսի 19-ին։ Խորհրդային ժամանակներում խոշորագույն մարզադաշտերից մեկն էր ողջ Խորհրդային Միությունում։ Հենց այս մարզադաշտում «Արարատ» թիմի ֆուտբոլասերները ականատես եղան ակումբի հաղթանակներին, ինչը հանգեցրել է 1973 թվականին գավաթի հաղթանակի։ Տարողությունը՝ 54.208, այդ թվում Յարուս՝ 16900, Հյուսիսային տրիբունա՝ 11750, Հարավային տրիբունա՝ 11750, Արեւմտյան տրիբունա՝ 8100, Արեւելյան տրիբունա՝ 5100: Երեւանի մյուս խոշոր մարզադաշտերից են Վազգեն Սարգսյանի անվան Հանրապետական մարզադաշտը, կառուցվել է 1935 թվականին, վերակառուցվել 2000 թվականին, նստատեղերի քանակը 14.403 եւ Միկա մարզադաշտը՝ 7.250 նստատեղ։ Երեւանում գործում են սպորտային բազմաթիվ ու բազմատեսակ դպրոցներ ու մարզասրահներ՝ բոլոր հարմարանքներով։ Սպորտի յուրաքանչյուր քիչ թե շատ զարգացած ճյուղ ունի իր ֆեդերացիան։ Առանձնապես մեծ տեղ է գրավում շախմատի դպրոցը. Հայաստանի շախմատի հավաքականը, որ կազմավորում է Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան, օլիմպիական եռակի չեմպիոն է (2006, 2008, 2012), աշխարհի թիմային առաջնության (2011) եւ Եվրոպայի թիմային առաջնության (1999) հաղթող։ Բացի այդ, հավաքականը երեք անգամ դարձել է օլիմպիադաների եւ աշխարհի թիմային առաջնությունների բրոնզե մեդալակիր, մեկական անգամ՝ Եվրոպայի թիմային առաջնությունների արծաթե եւ բրոնզե մեդալակիր։ Երեւանում որոշակիորեն տարածում ունի նաեւ սիրողական սպորտը, որոնք զարգանում են բացօդյա մարզասրահներում, վազքուղիներում։ Քաղաքի մի շարք զբասայգիներում տեղադրված են փողոցային մարմնամարզության (Street workout) հարմարանքներ։ Արդեն մի քանի տասնամյակ Հրազդանի ձորում՝ գետի ափին, գործում է բացօդյա մարզասրահ, որտեղ այցելուները զբաղվում են տարբեր տեսակի սպորտաձեւերով, այդ թվում նաեւ՝ բոդիբիլդինգով, բռնցքամարտով, ըմբշամարտով եւ այլն։ Առողջապահություն Երեւանում առաջին բժշկական հիմնարկը՝ զինվորական հոսպիտալը, բացվել է 1828 թվականին, դեղատունը՝ 1830 թվականին, որոնք բուժօգնություն են ցույց տվել նաեւ ազգաբնակչությանը։ 1857 թվականից Երեւանում գործել է ինքնուրույն դեղատուն, 1888 թվականին՝ բուժարան, որին կից 1893 թվականին կազմակերպվել է 12 մահճակալով հիվանդանոց, 1898 թվականին՝ բանտի հիվանդանոցը (25 մահճակալով)։ 1899 թվականին դեղագործ Շահնազարովի միջոցներով Երեւանում բացվել է Հայաստանում առաջին պաշտոնական դեղատունը։ 1880-1881 թվականներին քաղաքային բժիշկ Լեւոն Տիգրանյանի նախագահությամբ գործել է Առողջապահական մշտական հանձնաժողով։ 1881 թվականից հրատարակվել է «Առողջապահական թերթը»։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին Երեւանում բացվել են քաղաքային եւ բանտի հիվանդանոցները, զինվորական հոսպիտալը, ակնաբուժարանը, հոգեկան հիվանդների խնամատունը, Հ. Հովհաննիսյանի եւ Ա. Տեր-Ավետիքյանի մասնավոր հիվանդանոցները, 1918 թվականին քաղաքային հիվանդանոցը տեղափոխվել է նորակառույց շենք եւ վերանվանվել 1-ին քաղաքային հիվանդանոցի, այնուհետեւ հիմնադրվել են 2-րդ եւ 3-րդ կլինիկական հիվանդանոցները։ Երեւանում առողջապահության կազմակերպումն առաջին անգամ պետական ուշադրության է արժանացել խորհրդային իշխանության օրոք. 1920 թվականին կազմավորվել է Առողջապահության ժողկոմատը (1946 թվականից՝ ՀԽՍՀ ԱՆ), որի իրավասությանն են հանձնվել բժշկասանիտարական բոլոր հիմնարկները, այդ թվում՝ մասնավորները։ 1922 թվականին քաղաքային 2-րդ կլինիկական հիվանդանոցում բացվել է ակնաբուժական բաժանմունք՝ 25 մահճակալով, որը 1925 թվականին վերակառուցվել է Աչքի հիվանդությունների կլինիկայի։ Ստեղծվել է մոր եւ մանկան պահպանության ծառայություն։ Հիմնադրվել են բժշկական ուսումնական հաստատություններ՝ 1921 թվականին՝ բժշկական ուսումնարանը, 1922 թվականին՝ ԵՊՀ բժշկական ֆակուլտետը (1930 թվականից՝ ԵԲՀ, 1995 թվականից՝ ԵՊԲՀ), 1923 թվականին՝ Տրոպիկական ինստիտուտը, 1933 թվականին՝ Սանիտարական տեսչությունը, 1937 թվականին՝ Ախտահանման կայանը։ Հայրենական Մեծ պատերազմի սկզբին Երեւանում գործել են 20 հիվանդանոցային հիմնարկներ, աշխատել է 505 բժիշկ (1000 բնակչին՝ 2,2 բժիշկ)։ Առողջապահության կազմակերպման աշխատանքները լայնորեն ծավալվել են հատկապես հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում. հիմնադրվել են Վնասվածքաբանության եւ օրթոպեդիայի (1946), Ռենտգենաբանության եւ ուռուցքաբանության (1946) ԳՀԻ-Ները։ 1957 թվականին Երեւանում շահագործման է հանձնվել 8-րդ կլինիկական հիվանդանոցը, 1961 թվականին՝ Սրտաբանության եւ սրտային վիրաբուժության ԳՀԻ-ն, որի հիմքի վրա 1975 թվականին հիմնադրվել է ԽՍՀՄ ԲԳԱ համամիութենական գիտական կենտրոնի Երեւանի մասնաճյուղը (1991 թվականից՝ Ա. Միքայելյանի անվան վիրաբուժության ինստիտուտ), Շտապ բժշկական օգնության 2-րդ կլինիկական հիվանդանոցը։ 1984 թվականին Հանրապետական կլինիկական հիվանդանոցում ստեղծվել է Հանրապետական ախտորոշման կենտրոնը։ ՀՀ անկախացումից հետո, առողջապահության համակարգի զարգացման ու բարեփոխումների 1996–2000 թվականների ծրագրին համապատասխան, Երեւանի առողջապահության համակարգում իրականացվել են կառուցվածքային եւ կանոնակարգային էական փոփոխություններ։ Երեւանում է կենտրոնացած երկրի առողջապահության համակարգի հզորությունների 2/3-ը։ 2001–2003 թվականներին առողջապահական ընկերությունները խոշորացվել են, որի հետեւանքով նվազել է բուժհաստատությունների թիվը։ Ներկայումս (2012) Երեւանի քաղաքապետարանի ենթակայությամբ գործում է առողջապահական 25 ընկերություն՝ բժշկական 5 կենտրոն՝ 2-ը՝ բազմաճյուղ, 3-ը՝ նեղ մասնագիտացված, 15 պոլիկլինիկա, 2 բժշկասանիտարական մաս, 2 դիսպանսեր եւ շտապ բուժօգնության ծառայություն։ 1992 թվականից հիմնվել եւ գործում են նաեւ 40-ից ավելի մասնագիտական բժշկական միություններ։ Տնտեսություն Քաղաքաշինություն եւ ճարտարապետություն Երեւանի տարածքում պահպանվել են զարգացած քաղաքաշինական մշակույթով հնագույն բնակավայրեր Շենգավիթը (մ. թ. ա. 4–2-րդ հազարամյակներ), Էրեբունին եւ Թեյշեբաինին (մ. թ. ա. 8–6-րդ դարեր)։ Կանգուն են Ավանի Սուրբ Հովհաննես (6-րդ դար) եւ Կաթողիկե (13-րդ դար) եկեղեցիները։ 1679 թվականի երկրաշարժից ավերվել են Երեւանի եկեղեցիների մեծ մասը, կամուրջները, կարավանատները, բերդը։ 17-րդ դարում վերակառուցված Պողոս-Պետրոս եկեղեցին քանդվել է 1930-ական թվականներին (տեղում կառուցվել է «Մոսկվա» կինոթատրոնի շենքը, 1937)։ Միջնադարում Երեւանն ունեցել է քաղաքաշինական երկաստիճան համակարգ՝ բերդ եւ բնակելի թաղամասեր՝ պարիսպներից դուրս։ Բերդը կառուցվել է 1582–1583 թվականներին։ Ուշ միջնադարի կառույցներից է Կոնդի Զորավոր եկեղեցին (կառուցել է մեծահարուստ Խոջա Փանոսը 1693 թվականին)։ 17-18-րդ դարերում կառուցվել են նաեւ բազմաթիվ քաղաքացիական շենքեր՝ աղյուսաշեն գմբեթավոր բաղնիքներ, կարավանատներ, կամուրջներ։ Պահպանվել են Գետառի միաթռիչք (1664) եւ Հրազդանի Կարմիր կամ Խոջա Փլավի (17-րդ դար) կամուրջները։ 19-րդ դարի 2-րդ քառորդից, Արեւելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց հետո, Երեւանի ճարտարապետական-քաղաքաշինական կերպարը հետզհետե փոխվել է. տարածվել է ռուսական կլասիցիզմի ոճը, գերիշխել է կանոնավոր հատակագծումը։ Կրեպոստնայա փողոցը բարեկարգվել է եւ 1863 թվականին վերանվանվել Աստաֆյան՝ նահանգապետ Աստաֆեւի անունով (այժմ՝ Աբովյան)։ 1924 թվակականին հաստատվել է Երեւանի կառուցապատման եւ զարգացման 1-ին գլխավոր հատակագիծը (ճարտարապետ՝ Ա. Թամանյան), որտեղ կարեւորվել է Բորիս Մեհրաբյանի կազմած տեղագրական հատակագիծը (1906–1911)։ Գլխավոր հատակագիծը կազմվել է 15 տարի հաշվարկային ժամկետով, 60–150 հզ. բնակչության հեռանկարով։ 1934 թվականին Ա. Թամանյանի սկսած «Մեծ Երեւանի» գլխավոր հատակագիծը 1936-1939 թվականներին ճարտարապետներ Ի. Մալոգեմովը, Նորայր Ձարգարյանը, Ս. Կլեւիցկին մշակել են 450 հզ. բնակչի համար՝ 15 տարվա հեռանկարով։ Երեւանի անկանխատեսելի ընդլայնմամբ պայմանավորված՝ 1951 թվականին վերանայվել է գլխավոր հատակագիծը (ճարտարապետ՝ Ն. Զարգարյան եւ ուրիշներ)։ 1961 թվականից կազմվել են Երեւանի զարգացման տեխնիկատնտեսական ցուցանիշները՝ 1959-1975 թվականների հեռանկարով։ 1985 թվականից սկսվել է Երեւանի գլխավոր հատակագծի 5-րդ մշակումը։ 1920–1930-ական թվականներին սկսվել է ներկայիս Հանրապետության հրապարակի կառուցապատումը, ձեւավորվել է Թումանյան եւ Նալբանդյան փողոցների խաչմերուկը։ Հանրապետության հրապարակից հարավարեւմտյան պուրակն է՝ 2750 շատրվանով, ապա՝ Շահումյանի անվան հրապարակը, Ռուսաստանի հրապարակը՝ քաղաքապետարանի, Մոսկվայի տան, «Երեւան-Պլազա» բիզնես կենտրոնի (2009) շենքերով եւ Հաղթանակի կամուրջը, (2009) Հրազդանի կիրճը, գինու գործարանի մառանները (2009) եւ կոնյակի գործարանը։ 2010 թվականին բացվել է Հյուսիսային պողոտան, որն Ազատության հրապարակը՝ Ա. Սպենդիարյանի անվան օպերայի եւ բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի շենքով (1926–1953, ճարտարապետ՝ Ա. Թամանյան), կապում է Հանրապետության հրապարակին։ Արդյունաբերություն 1975 թվականին քաղաքում գործում էր 200 խոշոր եւ միջին արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Գործում էին բազմաթիվ թեթեւ եւ սննդի արդյունաբերական, մեքենաշինական, հաստոցաշինական, քիմիական եւ այլ ոլորտի գործարաններ։ Խոշորագույն ձեռնարկություններն են Նաիրիտն ու Պոլիվինիլացետատը։ Դրանք հումքով էին ապահովում շատ այլ գործարանների։ Երեւանում էլեկտրաէներգիա ապահովող ջրային էլեկտրակայանների կողքին բացվում է Երեւանի ջերմային էլեկտրակայանը, որն աշխատում է բնական գազով։ Այն հանրապետության խոշորագույն էլեկտրակայանն է՝ Հրազդանի ջերմաէլեկտրակայանից ու Մեծամորի ատոմակայանից հետո։ Երեւանում բացվել է նաեւ ավտոմեքենաշինական գորժարան՝ ԵրԱԶ, որը մարդատար ավտոմեքենաներ է արտադրել ԽՍՀՄ վերջին տարիներին։ Շրջափակման եւ արտաքին շուկայի հետ կապերի խզման պատճառով շատ գործարաններ դադարեցին աշխատել։ Գրեթե չեն գործում թեթեւ արդյունաբերության եւ մեքենաշինության գործարանները։ Հիմնականում գործում են սննդի, խմիչքի, ծխախոտի, հրուշակեղենի, պահածոների գործարաններն ու ֆաբրիկաները։ Որոշ ներդրում ունեն նաեւ փոքր եւ միջին բիզնեսի ձեռնարկություններն ու արտադրությունները։ Ցարական ժամանակներից Երեւանում հիմնվել էին գինու եւ կոնյակի գործարաններ։ Հայկական կոնյակը ավելի մեծ ճանաչում ստացավ ԽՍՀՄ տարիներից սկսած՝ Երեւանի Արարատ կոնյակի գործարանի շնորհիվ։ Հիմնվում են նաեւ բնական հյութերի, քաղցրավենիքի եւ սննդի այլ արդյունաբերական հիմնարկ-ձեռնարկություններ, կոմբինատներ։ 2011 թվականի տվյալներով մայրաքաղաքի արդյունաբերության տեսակարար կշիռը երկրի ՀՆԱ-ի կառուցվածքում շուրջ 52,0% է. այստեղ են արտադրական հզորությունների գրեթե կեսը, շինարարական ոլորտի 88,0%-ը, թողարկվում է արդյունաբերական արտադրանքի 49,0%-ը (մշակող արդյունաբերության 61,0%-ը), իրականացվում է մանրածախ ապրանքաշրջանառության 84,0%-ը, հանրային ծառայությունների՝ 91,0%-ը, այդ թվում՝ հյուրանոցային ծառայությունների՝ 89,9%-ը, տրանսպորտային ծառայությունների՝ 89,1%-ը, ֆինանսական գործունեության՝ 97.0%-ը, անշարժ գույքի հետ կապված գործառույթների՝ 87,0%-ը, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների բնագավառի ծառայությունների՝ 99,0%-ը, արտահանման՝ 52,0%-ը, ներմուծման՝ 82,0%-ը։ Երեւան քաղաքի արդյունաբերական արտադրանքի կառուցվածքի մեջ զգալի բաժին է կազմում մշակող արդյունաբերությունը՝ 86,0 %, իսկ էլեկտրաէներգիայի, գազի, ջրի արտադրությունն ու բաշխումը եւ հանքագործական արդյունաբերությունը՝ համապատասխանաբար՝ 13,1% եւ 0,9%։ Մշակող արդյունաբերության արտադրանքի ընդհանուր ծավալում սննդամթերքի տեսակարար կշիռը 42,3% է, պատրաստի մետաղե արտադրատեսակների արտադրությանը՝ 4,25%, հրատարակչական եւ պոլիգրաֆական գործունեությանը՝ 4,16%, քիմիական արդյունաբերությանը՝ 3,87%, ծխախոտի արտադրատեսակների արտադրությանը՝ 2,9%: Շինարարություն 21-րդ դարում լայն թափ է առնում շինարարությունը։ Արտասահմանում ապրող հայ բարերարների եւ գործարարների ֆինանսական օժանդակությամբ կառուցվում են նոր թաղամասեր ու ճանապարհներ, նորոգվում եւ նոր տեսք են ստանում հները։ Այդ ժամանակ կառուցվում է Թամանյանի նախագծած Հյուսիսային պողոտան։ Այստեղ վեր են խոյանում ժամանակակից երկնաքերներ։ Քաղաքի կենտրոնում սկսվում է շենքերի կառուցումը, որը շարունակվում է նաեւ քաղաքի համայնքներում։ Վերանորոգվում եւ բարեկարգվում են Օպերայի եւ բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի շենքը, Մատենադարանը, հիմնվում են նոր մայրուղիներ։ Երեւանը սկսում է ստանալ ժամանակակից եվրոպական քաղաքի տեսք։ Կառուցվում եւ շահագործման է հանձնվում Վահագնի թաղամասը։ Վերջին տարիներին լայն թափ է ստացել ասֆալտապատումը եւ բակային տարածքների կարգավորումը, այգիների ու պուրակների ստեղծումը։ Երեւանում կարգի են բերվել ավտոբուսային կայանատեղիները, դրվել են նոր նստարաններ, փողոցներում կանգնեցվել նոր լուսակիրներ ու ցուցանակներ։ Քաղաքային այգիներում շատացել են արձաններն ու կիսանդրիները։ Առեւտուր 2010 թվականին մանրածախ առեւտրի շրջանառությունը Երեւանում կազմել Է 980 միլիարդ դրամ, որը 2009 թվականի համեմատությամբ ավելացել Է շուրջ 9%-ով։ 2010 թվականին Երեւանում միջին հաշվով մեկ բնակչին ընկնող առեւտրի տարեկան շրջանառությունը կազմել Է 876 հզ. դրամ, որը 2009 թվականի համեմատությամբ ավելացել Է շուրջ 9%-ով։ Մեկ բնակչին ընկնող առեւտրի շրջանառությունը հանրապետության միջին ցուցանիշը գերազանցել է 244,6%-ով։ Մանրածախ առեւտրի օբյեկտների թվաքանակում (11.210, 2010) մեծ Է խանութների (8772) եւ կրպակների (2278) տեսակարար կշիռը, որոնք կազմում են հանրապետության՝ համապատասխանաբար՝ 67% եւ 39%-ը։ 2005-2010 թվականներին այդ օբյեկտների քանակն ավելացել է 1853 միավորով։ Հանրապետության արտահանման ընդհանուր ծավալում 2005 թվականին Երեւանին բաժին Է ընկել 59,02%-ը, 2007 թվականին՝ 57,75%-ը, 2008 թվականին՝ 55,3%-ը, 2010 թվականին՝ 53%-ը։ 2005-2010 թվականներին, ներմուծման ծավալների աճին զուգընթաց, դիտվել Է ներմուծման ծավալների տեսակարար կշռի աճ, որը հանրապետության ներմուծման ընդհանուր ծավալում կազմել է՝ 2005 թվականին՝ 69,8%, 2006 թվականին՝ 71,9%, 2008 թվականին՝ 82,0%, 2010 թվականին՝80,7%: Զբոսաշրջություն Երեւանն աշխարհի հնագույն քաղաքներից է։ Այստեղ են գտնվում հազարամյակների պատմություն ունեցող պատմամշակութային արժեքներ։ Կան բազմաթիվ թանգարաններ, հուշարձաններ, եկեղեցիներ, որոնք վկայում են քաղաքի հոգեւոր, մշակութային եւ գիտական բարձր կարգավիճակի մասին։ Երեւանը՝ որպես ձեռնարկատիրական գործունեության եւ ներդրումների համար կայուն եւ ապահով, զբոսաշրջության համար գրավիչ պատմամշակութային քաղաք, միջազգային զբոսաշրջային շուկային բազմաբնույթ մրցունակ զբոսաշրջային արդյունք եւ բարձրակարգ ծառայություններ առաջարկելու մեծ ներուժ ունի։ Զբոսաշրջության բնագավառում պետական քաղաքականության նպատակն է ստեղծել այնպիսի մի համակարգ, որը կբավարարի ճանապարհորդող քաղաքացիների պահանջները, կմեծացնի զբոսաշրջության ներդրումը ազգային եկամտի ավելացման, միջազգային կապերի զարգացման, տարածքային համաչափ զարգացման, բնակչության կենսամակարդակի բարձրացման գործում։ Այս ամենն իրականացնելու համար պետք է ապահովել զբոսաշրջության կայուն եւ կենսունակ զարգացում, նպաստել ներգնա եւ ներքին զբոսաշրջիկների թվի աճին, միաժամանակ ավելացնել զբոսաշրջությունից ստացվող եկամուտները՝ առաջարկելով ավելի բարձրարժեք զբոսաշրջային արդյունք։ Երեւանի զբոսաշրջային արդյունքը շարունակաբար ներկայացվելու է միջազգային ցուցահանդեսներում, ինչը խիստ կարեւոր է ոլորտի կայուն զարգացումն ապահովելու եւ օտարերկրյա շուկաներում Երեւանի զբոսաշրջային արդյունքը խթանելու համար։ Երեւանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի մշակույթի եւ տուրիզմի վարչության տուրիզմի զարգացման ծրագրերի բաժինը կազմակերպում եւ ապահովում է զբոսաշրջության զարգացման ծրագրերի եւ միջոցառումների պլանների մշակումը («Երեւան Սիթի Տուր», հուշարձանների եւ պատմամշակութային շենքերի գեղազարդ ու գունազարդ լուսավորումը եւ վերջիններիս QR-կոդերով համապատասխան ցուցանակների տեղադրումը), ներառյալ՝ համապատասխան կառուցվածքային եւ ներդրումային միջավայրի կատարելագործմանն ուղղված նախագծերն ու առաջարկությունները։ Վարչությունը, համագործակցելով Երեւանի տարածքում գործող ոչ պետական զբոսաշրջային գործակալությունների, հյուրանոցների եւ հյուրանոցային հանգրվանների հետ, նախապատրաստում եւ ներկայացնում է առաջարկներ՝ Երեւանում զբոսաշրջության քաղաքականություն մշակելու, համատեղ ծրագրեր իրագործելու, ներդաշնակ եւ օրենսդրության պահանջներին համապատասխանող գործունեություն ծավալելու, ինչպես նաեւ Երեւանի քաղաքային ենթակայության զբոսաշրջային օբյեկտներ կառուցելու, հանգստի գոտիներ ստեղծելու, պահպանելու եւ շահագործելու վերաբերյալ։ 2009 թվականի դրությամբ Երեւանում գործել են 40-ից ավելի հյուրանոցներ եւ հյուրանոցային հանգրվաններ։ Տեսարժան վայրեր Երեւանի գլխավոր հնագույն հարստությունը բերդերն են՝ Արին-Բերդում պահպանվում են Էրեբունի քաղաքի եւ Շենգավիթում Թեյշեբաինի ուրարտական բերդի մնացորդները։ Մայրաքաղաքը ունի տասից ավելի եկեղեցիներ։ Միջնադարյան եկեղեցիներից կանգուն է մնացել 13-րդ դարում ստեղծված Կաթողիկե եկեղեցին։ Նրա շուրջը այժմ կառուցվում է նոր կաթողիկոսանիստ եկեղեցի՝ հայկական ճարտարապետական ավանդույթներով։ Երեւանում կան բազմաթիվ թանգարաններ, այդ թվում՝ Հայաստանի պատմության թանգարանը եւ Հայաստանի ազգային պատկերասրահը (ավելի քան 14.000 պատկերներ), որոնք ներկայացնում են հայկական պատմությունը, գրականությունն ու նկարչությունը։ Գլխավոր հպարտություններից է Աբովյան փողոցը, որտեղ նոր շինությունների կողքին զգացվում է Հին Երեւանի շունչը։ Քաղաքի կենտրոնում՝ Մաշտոցի պողոտայի վերջնամասում է գտնվում Մատենադարանը՝ հին հայկական, ինչպես նաեւ օտարերկրյա գրքերի ու ձեռագրերի թանգարանը (ավելի քան 100.000 ցուցանմուշ)։ Ծիծեռնակաբերդի բարձունքում է գտնվում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրը, որտեղ ապրիլի 24-ին հայ ժողովուրդը ծաղիկներ է դնում եղեռնի 1,5 միլիոն զոհերի հիշատակին։ Դրանից ոչ հեռու գտնվում է մարզամշակութային գլխավոր կենտրոններից մեկը՝ Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրը։ Այժմ Երեւանում կան բազմաթիվ այգիներ. Հաղթանակի այգին (նվիրված Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ԽՍՀՄ հաղթանակի պատվին) Օղակաձեւ զբոսայգին Երիտասարդական զբոսայգին Բուսաբանական այգին Կենդանաբանական այգին եւ այլն։ Քաղաքի կենտրոնում են գտնվում քաղաքի հիմնական մշակութային օջախներից շատերը։ Դրանցից են Օպերայի եւ բալետի թատրոնը, Երեւանի Կոնսերվատորիան, բազմաթիվ թատրոններ, Մատենադարանը, բազմաթիվ համալսարաններ, թանգարաններ եւ այլն։ Երեւանը հարուստ է բազմաթիվ եւ բազմաժանր հուշարձաններով։ Երեւանի հրապարակներն ու փողոցներն ծավալային աշխատանքներով զարդարել են Անդրեաս Տեր-Մարուքյանը, Երվանդ Քոչարը, Արա Սարգսյանը, Արա Հարությունյանը, Ղուկաս Չուբարյանը, Լեւոն Թոքմաջյանը եւ այլ քանդակագործներ։ Առանձին բացօթյա թանգարաններ են Օղակաձեւ այգին, Պետական Համալսարանի կից տարածքն ու ճեմասրահը, Ազատության հրապարակը։ Վերջին տարիներին երեւանցիների ու մայրաքաղաքի հյուրերի սիրված տեղերից է դարձել Հյուսիսային պողոտան։ Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկան եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Այն ավելի բարձր է, քան Հայաստանի բոլոր մարզերը։ Տրանսպորտ եւ կապ Մետրոպոլիտեն Ի սկզբանե կառուցման նախագիծը հաստատվել է որպես ստորգետնյա տրամվայի նախագիծ, սակայն հետագայում այն վերափոխվել է մետրոյի։ Կառուցումն սկսվել է 1972 թվականին, սակայն, քանի որ հինգ տարի անց ճանապարհի միայն 3,9 կմ էր պատրաստ, 1977 թվականին կոմունիստական կուսակցությունը որոշում կայացրեց խորհրդային այլ քաղաքներից՝ (Մոսկվայից, Սանկտ Պետերբուրգից, Մինսկից կամ Թբիլիսիից) օգնության կանչել նման աշխատանքների փորձ ունեցող մասնագետների։ Առաջին գիծը՝ 11,47 կմ երկարությամբ, շահագործման է հանձնվել 1981 թվականի մարտի 7-ին՝ «Բարեկամություն», «Սարալանջի» (այժմ՝ «Մարշալ Բաղրամյան»), «Երիտասարդական», «Լենինի հրապարակ» (այժմ՝ «Հանրապետության Հրապարակ») եւ «Սասունցի Դավիթ»։ Հետագա տարիների ընթացում այն ընդլայնվեց դեպի քաղաքի հարավային մասերը. 1983-1996 թվականներին՝ «Գործարանային», «Հոկտեմբերյան» (այժմ՝ «Զորավար Անդրանիկ»), «Շենգավիթ», «Սպանդարյան հրապարակ» (այժմ՝ «Գարեգին Նժդեհի հրապարակ») եւ վերջին կայարանը՝ «Չարբախը»։ Շահագործվող գծի երկարությունը 13,4 կմ է, ուղեւորահոսքը՝ 50 000 մարդ/օր (2012)։ Երեւանի մետրոպոլիտենի զարգացման հեռանկարային սխեմայի (ճարտարապետներ՝ Է. Պապյան, Ֆ. Մարկոսյան, ճարտարագետ՝ Է. Ստեփանով) համաձայն՝ մետրոյի ցանցը կլրացվի դեպի Աջափնյակ, Նոր Արեշ, Սեբաստիա, Նոր Նորքի զանգվածներ տանող ուղիներով։ Մետրոպոլիտենի կառուցումն ու ընդլայնումը կատարվել է Կարեն Դեմիրճյանի ղեկավարության օրոք եւ նրա անմիջական հովանավորությամբ։ 1999 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Երեւանի մետրոպոլիտենը կոչվեց հոկտեմբերի 27-ին ՀՀ Ազգային ժողովում ահաբեկչական գործողության ժամանակ սպանված Կարեն Դեմիրճյանի անունով։ Վերգետնյա տրանսպորտ Առաջին ավտոմեքենան Երեւան մուտք է գործել 1913 թվականին։ Այժմ քաղաքի տրանսպորտային ուղեւորափոխադրումները հիմնականում իրականացնում են ավտոբուսներն ու երթուղային տաքսիները։ Վերջիններս հարմար են նրանով, որ քաղաքի ցանկացած տեղից կարելի է գնալ դեպի նպատակակետ։ Տրոլեյբուսի երթեւեկությունը Երեւանում սկսվել է 1949 թվականին։ 1980-ական թվականների վերջերին տրոլեյբուսի երթուղիների երկարությունը հասել Է 256 կմ-ի, որից գործում Է 72 կմ-ը (5 երթուղի) (2012)։ «Երեւանի Էլեկտրատրանսպորտ» ՓԲԸ-ի հաշվեկշռում կա 89 տրոլեյբուս։ Ավտոբուսների, միկրոավտոբուսների ուղեվարձը 100 դրամ է, իսկ տրոլեյբուսը՝ 50 դրամ։ Երեւանում տրամվայ գործել է 1933 թվականից, իսկ 1980-ական թվականների վերջերից տրամվայի ցանցի երկարությունը հասել Է 96 կմ-ի։ 2004 թվականից տրամվայը Երեւանից հանվել Է, գծերն ապամոնտաժվել են քաղաքից աննպատակահարմարության եւ ծախսատար լինելու պատճառով։ Երեւանի ճոպանուղին շահագործվել է 1967 թվականին։ Այն ուղիղ տրանսպորտային կապ էր ապահովում Հերացու փողոցի մոտից դեպի Նորք։ Սակայն 2004 թվականի վթարից հետո այն դեռ չի վերականգնվել։ Երկաթուղիներ Երեւանը երկաթուղային ցանցին միացել է 1901 թվականին, Թբիլիսի-Ալեքսանդրապոլ-Երեւան։ Ալեքսանդրապոլ-Կարս երկաթգծով այն կապ էր հաստատում Թուրքիայի, Նախիջեւան-Ջուղա երկաթգծով՝ Իրանի, իսկ ադրբեջանական ու վրաց-աբխազական երկաթգծերի շնորհիվ՝ Ռուսաստանի ու Եվրոպայի հետ։ ԽՍՀՄ ժամանակաշրջանում Երեւանի երկաթգծի կայարանը կապված էր հարեւան պետությունների կայարանների հետ։ Բայց ԽՍՀՄ փլուզման եւ շրջափակման պատճառով այժմ գործում է միայն դեպի Թբիլիսիի կայարան, այստեղից էլ՝ սեւծովյան նավահանգիստներ, ինչպես նաեւ ներքին հանգույցների հետ կապ։ Սկսած 2008 թվականից Հայաստանում գործում է «Ռուսական երկաթուղիներ» ԲԲԸ-ի դուստր ընկերություն «Հարավկովկասյան երթուղի» ՓԲԸ-ն, որին իրականացնում է բեռնափոխադրումներ եւ ուղեւորափոխադրումներ Երեւանից դեպի ՀՀ մի շարք քաղաքներ։ Տրամվայ Տրամվայրը համակարգը Երեւանում գործարկվել է 1906 թվականի սեպտեմբերի 29-ին քաղաքային ձիաքարշ երկաթգծի տեսքով եւ գործել է մինչեւ 2004 թվականի հունվարի 21-ը։ Օդանավակայան Զվարթնոց միջազգային օդանավակայանը Հայաստանի ամենամեծ օդանավակայանն է։ Այն գտնվում է Զվարթնոցից ոչ հեռու, Երեւանից 10 կմ դեպի արեւմուտք։ Զվարթնոց միջազգային օդանավակայանը բացվել է 1961 թվականին։ Այն կոնցեսիոն կառավարման է հանձնվել Արմենիա միջազգային օդանավակայաններ ընկերությանը 30 տարի ժամկետով։ Ըստ 2011 թվականի տվյալների՝ օդանավակայանը փոխադրել է 1.6 միլիոն ուղեւոր։ Կապ 1913 թվականին քաղաքը հեռախոսաֆիկացվել է՝ 80 հեռախոսահամարով։ Այժմ Երեւանում են ՀՀ սեւեռված, բջջային եւ համացանցային կապի ոլորտում բարձրակարգ ծառայություններ մատուցող բոլոր խոշոր ընկերությունների (ՎիվաՍել-ՄՏՍ, Բիլայն, Օրանժ Արմենիա, Յուքոմ) կենտրոնական գրասենյակները, իսկ կապի ծառայություններից ստացված հասույթը 2008 թվականի ընթացիկ գներով, առանց ավելացված արժեքի հարկի, կազմել է 156,56 միլիարդ դրամ։ Նախատեսված է Երեւան քաղաքում ներդնել նավիգացիոն համակարգ՝ տրանսպորտային միջոցների եւ այլ շարժական օբյեկտների ճշգրիտ տեղադիրքի որոշման, մոնիթորինգի եւ վերահսկման հնարավորությամբ։ Միջազգային հարաբերություններ Երեւանի քաղաքապետարանը համագործակցում է արտերկրի ավելի քան 30 քաղաքների եւ միջազգային 5 կազմակերպության հետ. առավել ընդգրկուն ծրագրեր է իրականացնում Երեւանի գործընկեր (Պոդգորիցա, Սոֆիա, Ռիո դե Ժանեյրո, Մինսկ, Կիեւ, Սանկտ Պետերբուրգ, Վոլգոգրադ, Մոսկվա, Կալինինգրադ, Ստավրոպոլ, Աթենք, Լիոն) եւ քույր (Դոնի Ռոստով, Անտանանարիվու, Բեյրութ, Բրատիսլավա, Դամասկոս, Սպահան, Կարրարա, Լոս Անջելես, Քեմբրիջ, Քիշնեւ, Մարսել, Թբիլիսի, Մոնրեալ, Օդեսա, Սան Պաուլու) քաղաքների, ինչպես նաեւ Տոսկանայի մարզի (Իտալիա) հետ։ Դիվանագիտական ներկայացուցչություններ Արցախ Մալթայի Ինքնիշխան Մարտական Ուխտ Քույր քաղաքներ Երեւանի քույր քաղաքները՝ ըստ այբբենական դասակարգման առաջինը քույր քաղաք է հայտարարվել իտալական Կարարան, վերջինը՝ Թեհրանը։ Անտանանարիվու, Մադագասկար Բեյրութ, Լիբանան Բրատիսլավա, Սլովակիա Բուենոս Այրես, Արգենտինա Վենետիկ, Իտալիա Կարրարա, Իտալիա Ֆլորենցիա, Իտալիա Դամասկոս, Սիրիա Սպահան, Իրան Քեմբրիջ, ԱՄՆ Քիշնեւ, Մոլդովա Լոս Անջելես, ԱՄՆ Մարսել, Ֆրանսիա Մոնրեալ, Կանադա Նիս, Ֆրանսիա Օդեսա, Ուկրաինա Դոնի Ռոստով, Ռուսաստան Սան Պաուլո, Բրազիլիա Թբիլիսի, Վրաստան Ռիգա, Լատվիա Վոլգոգրադ, Ռուսաստան Թեհրան, Իրան Պատվավոր քաղաքացիներ Երեւանի քաղաքապետի որոշմամբ ինչպես ՀՀ, այնպես էլ օտարերկրյա քաղաքացիների համար սահմանվել է Երեւանի պատվավոր քաղաքացի կոչումը։ Ներկայումս 90-ից ավելի անձինք հանդիսանում են Երեւանի պատվավոր քաղաքացի։ Երեւանի առաջին պատվավոր քաղաքացի է դարձել գիտնական Վիկտոր Համբարձումյանը (կոչմանը արժանացել է 1983 թվականին)։ Քաղաքի տեսարաններ Տես նաեւ Երեւան (անձնանուն) Նշումներ Ծանոթագրություններ Գրականություն Հակոբյան Թ. Խ., Երեւանի պատմությունը (հնագույն ժամանակներից մինչեւ 1500 թ.), Երեւան, 1969։ Հակոբյան Թ. Խ., - Երեւանի պատմությունը (1500-1800 թթ.). – Եր., Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, 1971։ Հակոբյան Թ. Խ., Երեւանի պատմությունը (1801-1879 թթ.), Երեւան, 1959։ Հակոբյան Թ. Խ., Երեւանի պատմությունը (1879-1917 թթ.), Երեւան, 1963։ Հակոբյան Թ. Խ. եւ Սիմոնյան Ա. Պ., Երեւան-2750, Երեւան, 1968։ Ա. Պ. Սիմոնյան – Երեւան քաղաքի պատմության, էկոնոմիկայի եւ կուլտուրայի ուրվագիծ. Պետհամալսարանի հրատարակչություն. 1963, 545 էջ Շահազիզ Երվանդ, Հին Երեւանը, Երեւան, 1931։ Иофа Л. Е., Дульян С. М. Ереван: Столица Армянской ССР / Отв. ред. доктор географических наук проф. О. А. Константинов. - М.: Государственное издательство географической литературы, 1950. - 48 с. Яралов Ю., Ереван, Москва, 1948. Է. Զոհրաբյան «Ազգամիջյան կռիվները Երեւանի նահանգներում 1918 թ.», Երեւան, 2000 թ Է. Ավագյան «Էրիվանի հայրերն ու այրերը (Պատմություններ նշանավոր երեւանցիների մասին)», Երեւան, 2002 թ Օ. Հովհաննիսյան «Ագրարային հարցը Երեւանի նախկին նահանգում։ 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին», Երեւան, 1949 թ Ստ. Կուրտիկյան «Երեւան», Երեւան, 1960 թ Լ. Ղարիբջանյան, Հայկական ՍՍՀ «Գիտելիք» ընկերություն «Երեւան», Երեւան, 1969 թ Վ. Ազատյան «Երեւան», Երեւան, 1989 Ստ. Մնացականյան, Մ. Մազմանյան «Երեւանը եւ նրա շրջակայքը. Ճարտարապետական հուշարձանները», Երեւան, 1971 թ Ս. Նազարյան «Երեւանի պարբերական մամուլը (1880-1917)», Երեւան, 1986 Լ. Վալեսյան «Կայուն հասարակական զարգացումը եւ Հայաստանը. Առաջին Ազգային կոնֆերանսի նյութեր», Երեւան, Ապրիլ, 1997 Թ. Ծատուրյան «Երեւանի շրջակայքի գարնանային բույսերը», Երեւան, 1951 թ Արտաքին հղումներ Երեւանի պատմության թանգարան Իմ Երեւան պորտալ Այլ Երեւան Տեղեկատու էջեր Երեւանում գործող հաստատությունների մասին Շախմատային օլիմպիադաներ հյուրընկալած քաղաքներ Մ.թ.ա. 782 հիմնադրումներ Երեւան Մ.թ.ա. 782 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր