text: Քիմիա կամ տարրաբանություն, գիտության ոլորտ, որն ուսումնասիրում է տարրերը եւ ատոմներից, մոլեկուլներից ու իոններից բաղկացած միացությունները, նրանց բաղադրությունը, կառուցվածքը, հատկությունները, այլ նյութերի հետ ռեակցիայի ժամանակ նրանց վարքը եւ փոփոխությունները։ Իր բնույթով քիմիա առարկան միջանկյալ դիրք է գրավում ֆիզիկայի եւ կենսաբանության միջեւ։ Քիմիան երբեմն անվանում են կենտրոնական գիտություն, քանի որ այն հիմք է ապահովում ինչպես բազային, այնպես էլ կիրառական գիտությունների համար։ Օրինակ՝ քիմիան բացատրում է բույսերի քիմիան (բուսաբանություն), հրաբխային լեռնային ապարների ձեւավորումը (երկրաբանություն), ինչպես է կազմավորվում մթնոլորտային օզոնը եւ ինչպես են քայքայվում շրջակա միջավայրն աղտոտող նյութերը (բնապահպանություն), Լուսնի վրա հողի հատկությունները (աստրոֆիզիկա), ինչպես են աշխատում դեղամիջոցները (դեղագործություն) եւ ինչպես վերցնել ԴՆԹ-ի փորձանմուշներ հանցանքի վայրից (քրեագիտություն)։ Քիմիան շոշափում է այնպիսի թեմաներ, ինչպիսիք են ատոմների եւ մոլեկուլների փոխազդեցությունը քիմիական կապերի մեջ՝ նոր քիմիական միացություններ առաջացնելիս։ Գոյություն ունեն քիմիական կապերի չորս տեսակներ. կովալենտային կապեր, որտեղ միացության բաղադրիչներն ունեն մեկ կամ մի քանի ընդհանուր էլեկտրոններ իոնային կապեր, որտեղ միացության բաղադրիչները տալիս կամ վերցնում են միմյանցից էլեկտրոններ՝ առաջացնելով իոններ (կատիոններ եւ անիոններ) ջրածնային կապեր վան դեր վաալսյան ուժերով առաջացած կապեր Ծագումնաբանություն Քիմիա բառը ծագում է ալքիմիա բառից, որը վերաբերում է առավել վաղ ժամանակաշրջանի գիտական այս ոլորտի գործունեությանը։ Հնագույն ժամանակներում ալքիմիան ընդգրկում էր տարրերի ուսումնասիրությունը, մետալուրգիան, փիլիսոփայությունը, աստղաբաշխությունը, աստղագիտությունը, միստիկան եւ բժշկությունը։ Հաճախ այն համարում են գիտություն, որը փնտրում էր կապարը, կամ այլ մետաղներ, ոսկու վերափոխելու եղանակները, չնայած ալքիմիայի հետազոտություններն ընդգրկում էին ներկայիս քիմիայի շատ հարցեր, օրինակ՝ ջրի բաղադրության ուսումնասիրությունը, շարժման, աճի, վերափոխման, քայքայման երեւույթների ուսումնասիրությունները։ Բացի դրանից 4-րդ դարի սկզբին հույն եգիպտական ալքիմիկոս Զոսիմոսն ուսումնասիրում էր մարդու հոգին մարմնից զատելու, կամ կապելու երեւույթները։ Ալքիմիկներին ընդունված էր անվանել քիմիկներ (chemist), իսկ քիմիկոսի գործունեության ոլորտն անվանելու համար "-ry" վերջածանցն ավելալացվել է ավելի ուշ (chemistry)՝ քիմիա։ Ալքիմիա բառն առաջացել է արաբական al-kīmīā (الكیمیاء) բառից։ Ըստ ծագման այդ բառը փոխառնվել է հունարեն χημία կամ χημεία բառերից։ Այն կարող է ունենալ եգիպտական ծագում, քանի որ հունարեն χημία բառն իր հերթին ծագում է Kemet բառից, որը Եգիպտոսի նախկին անվանումն է եգիպտերեն լեզվով։ Մյուս կողմից al-kīmīā բառը հնարավոր է ծագել է χημεία-ից, որը նշանակում է «միասին վերցրած»։ Ժամանակակից սկզբունքներ Ատոմի կառուցվածքի ժամանակակից մոդելը հանդիսանում է քվանտային մեխանիկայի մոդելը։ Ավանդական քիմիան սկսվում է տարրական մասնիկների, ատոմների, մոլեկուլների, նյութերի, մետաղների, բյուրեղների եւ մատերիայի մեջ առկա այլ ագրեգատների ուսումնասիրությամբ։ Նյութը կարող է ուսումնասիրվել պինդ, հեղուկ, կամ գազային, մեկուսացված կամ կոմբինացված վիճակներում։ Փոխազդեցությունները, ռեակցիաները եւ փոխակերպումները, որոնք ուսումնասիրվում են քիմիայում, որպես կանոն, արդյունք են ատոմների միջեւ եղած փոխազդեցությունների, որը հանգեցնում է ատոմները միասին պահող քիմիական կապերի վերախմբավորման։ Այդ վարքագծերն ուսումնասիրվում են քիմիական լաբորատորիաներում, որտեղ օգտագործվում են տարբեր ձեւերի լաբորատոր անոթներ։ Բայց ապակե անոթներն առանցքային չեն քիմիայի համար, փորձարարական, կիրառական եւ արդյունաբերական քիմիայի մեծ մասը կառավարվում է առանց դրանց։ Քիմիական ռեակցիան որոշ նյութերի վերափոխումն է մեկ կամ մի քանի տարբեր նյութերի։ Այդպիսի փոխարկման հիմքում ընկած է ատոմների միջեւ քիմիական կապերի էլեկտրոնների վերախմբավորումը։ Դա կարող է սիմվոլիկ կերպով պատկերվել քիմիական հավասարման միջոցով, որտեղ որպես սուբյեկտներ հանդես են գալիս ատոմները։ Քիմիական հավասարման ձախ եւ աջ մասերում ատոմների քանակներն իրար հավասար են։ Երբ երկու կողմերում ատոմների քանակն իրար հավասար չի, ապա փոխարկումն անվանում են միջուկային ռեակցիա, կամ ռադիոակտիվ տրոհում։ Ռեակցիաների տեսակները, նրանց ուղեկցող էներգիայի փոփոխությունները սահմանափակված են որոշակի հիմնական կանոններով, որոնք հայտնի են որպես քիմիական օրենքներ։ Էներգետիկ եւ էնթրոպիական նկատառումները շատ կարեւոր են գործնականորեն բոլոր քիմիական հետազոտություններում։ Քիմիական նյութերը դասակարգվում են ըստ իրենց կառուցվածքի, ֆազի, ինչպես նաեւ ըստ քիմիական բաղադրության։ Նյութերը ենթարկվում են քիմիական անալիզի տարբեր եղանակներով, օրինակ՝ սպեկտրոսկոպիա եւ քրոմատոգրաֆիա։ Քիմիական հետազոտություններով զբաղված գիտնականներին անվանում են քիմիկոսներ։ Քիմիկոսների մեծ մասը մասնագիտանում են մեկ կամ մի քանի ոլորտներում։ Քիմիան ուսումնասիրելու համար անհրաժեշտ է գաղափար ունենալ մի քանի հասկացությունների մասին, դրանցից են. Մատերիա Քիմիայում մատերիան դա այն ամենն է, ինչն ունի հանգստի զանգված ու ծավալ, գրավում է տարածություն եւ բաղկացած է մասնիկներից։ Մատերիայի բաղկացուցիչ մասնիկները եւս ունեն հանգստի զանգված, բայց ոչ բոլորը, օրինակ՝ ֆոտոնը չունի հանգստի զանգված։ Մատերիան կարող է լինել մաքուր քիմիական նյութ կամ նյութերի խառնուրդ։ Ատոմ Ատոմն հանդիսանում է քիմիայի հիմնական միավորը։ Այն բաղկացած է խիտ միջուկից (ատոմի միջուկ), որը շրջապատված է էլեկտրոնային ամպով զբաղեցրած տարածքով։ Միջուկը բաղկացած է դրականապես լիցքավորված պրոտոններով եւ չեզոք նեյտրոններով (միասին անվանում են նուկլոններ)։ Իսկ էլեկտրոնային ամպը բաղկացած է բացասականապես լիցքավորված էլեկտրոններով, որոնք պտտվում են միջուկի շուրջը։ Չեզոք ատոմում բացասականապես լիցքավորված էլեկտրոնները հավասարակշռում են պրոտոնների դրական լիցքը։ Միջուկը շատ խիտ է, նուկլոնի զանգվածը մոտավորապես 1836 անգամ մեծ է էլեկտրոնի զանգվածից, բայց ատոմի շառավիղը մոտ 10 000 անգամ ավելի մեծ է միջուկի շառավղից։ Ատոմը նաեւ ամենափոքր մասնիկն է, որը կարելի է դիտարկել որպես տարրի քիմիական հատկությունների կրողը, ինչպիսիք են էլեկտրաբացասականությունը, իոնացման պոտենցիալը, օքսիդացման գերադասելի աստիճանը, կոորդինացիոն թիվը եւ առաջացրած կապերի գերադասելի տեսակները, օրինակ՝ մետաղական, իոնական, կովալենտային կապեր։ Տարր Քիմիական տարրն իրենից ներկայացնում է մաքուր նյութ՝ բաղկացած նույն տիպի ատոմներից, որոնք բնութագրվում են իրենց միջուկում պրոտոնների որոշոկի քանակով, այն անվանում են ատոմային համար եւ նշանակվում է Z տառով։ Ատոմի զանգվածային թիվն իրենից ներկայացնում է միջուկում եղած պրոտոնների եւ նեյտրոնների հանրագումարը։ Չնայած միեւնույն տարրին պատկանող բոլոր ատոմների բոլոր միջուկները կունենան միեւնույն ատոմային համարը, բայց պարտադիր չէ, որ նրանք ունենան նույն զանգվածային համարը։ Զանգվածային համարներով տարբերվող միեւնույն տարրի ատոմներին անվանում են իզոտոպներ։ Օրինակ՝ միջուկում 6 պրոտոն պարունակող բոլոր ատոմները ներկայացնում են ածխածին քիմիական տարրը, բայց ածխածնի ատոմները կարող են ունենալ նաեւ 12 կամ 13 զանգվածային թիվ։ Քիմիական տարրերի ստանդարտ ներկայացումը պարբերական աղյուսակն է, որտեղ տարրերը դասավորված են ատոմային համարի աճման կարգով։ Այն կազմված է խմբերից (կամ սյունակներ) եւ պարբերություններից (կամ շարքեր)։ Միացություն Միացությունը մեկից ավելի տարրերից բաղկացած մաքուր քիմիական նյութ է։ Միացության հատկությունները քիչ են նման նրա բաղադրության մեջ մտնող տարրերի հատկություններին։ Միացությունների ստանդարտ անվանակարգումը սահմանվում է Տեսական եւ կիրառական քիմիայի միջազգային միության կողմից (IUPAC): Օրգանական միացություններն անվանակարգվում են օրգանական , իսկ անօրգանականները՝ անօրգանական անվանակարգման համակարգերին համապատասխան։ Երբ միացությունն ունի մեկից ավելի բաղադրիչ, ապա դրանք բաժանվում են երկու դասի՝ էլեկտրադրական եւ էլեկտրաբացասական>: Բացի դրանից Chemical Abstracts Service (CAS) ծառայությունը մշակել է քիմիական նյութերի ինդեքսավորման մեթոդ։ Այդ սխեմայում յուրաքանչյուր քիմիական նյութի նույնացվում է որոշակի համարանիշ, որը հայտնի է որպես CAS գրանցման համարանիշ։ Մոլեկուլ Մոլեկուլն հանդիսանում է մաքուր քիմիական նյութի ամենափոքր անբաժանելիմասնիկը, որն ունի միայն իրեն յուրահատուկ որոշակի քիմիական հատկություններ, այսինքն՝ պոտենցիալ, որը հնարավորություն է տալիս որոշ ռեակցիաների մեջ մտնել այլ նյութերի հետ։ Բայց այս բնորոշումն աշխատում է միայն այն նյութերի դեպքում, որոնք բաղկացած են մոլեկուլներից (նայել ներքեւում)։ Որպես կանոն, մոլեկուլներն իրենցից ներկայացնում են ատոմների համակցություն, որոնք իրար հետ կապված են կովալենտային կապերով։ Այնպես, որ այդ կառուցվածքը էլեկտրականապես չեզոք է, եւ բոլոր վալենտային էլեկտրոնները զույգված են այլ էլեկտրոնների հետ կամ կապերի մեջ, կամ առանձին էլեկտրոնային զույգերով։ Այսպիսով, մոլեկուլները էլեկտրականապես չեզոք միավորներ են, ի տարբերություն իոնների։ Երբ այդ կանոնը խախտվում է եւ մոլեկուլն ստանում է լիցք, ապա այդ մասնիկին անվանում են մոլեկուլային իոն կամ բազմատոմ իոն։ Բայց մոլեկուլ հասկացությունը սովորաբար պահանջում է, որ մոլեկուլային իոնները լինեն լավ առանձնացված, այնպիսին, ինչպիսին է վակուումում ուղղորդված փունջը մասս-սպեկտրաչափում։ Լիցքավորված բազմատոմ մասնիկները, որոնք գտնվում են պինդ մարմիններում (օրինակ՝ սուլֆատ կամ նիտրատ իոնները), քիմիայում չեն համարվում մոլեկուլներ։ Որոշ մոլեկուլներ պարունակում են մեկ կամ մի քանի չզույգված էլեկտրոններ, որոնք առաջացնում են ռադիկալներ։ Ռադիկալների մեծ մասը համեմատաբար ավելի ռեակցիոնունակ են, բայց որոշները, ինչպիսին է ազոտի օքսիդը (NO), կարող են լինել նաեւ ստաբիլ։ Իներտ տարրերի, կամ ազնիվ գազերի մոտ (հելիում, նեոն, արգոն, կրիպտոն, քսենոն եւ ռադոն) ամենափոքր առանձին մասնիկները ատոմներն են, բայց մյուս քիմիական տարրերը բաղկացած են մոլեկուլներից, կամ ատոմների ցանցից, որոնք միմյանց հետ կապված են որեւէ ձեւով։ Միանման մոլեկուլները կազմում են ծանոթ նյութեր, ինչպիսիք են ջուրը, օդը եւ շատ ուրիշ օրգանական միացություններ՝ սպիրտ, շաքար, բենզին եւ տարբեր դեղանյութեր։ Բայց ոչ բոլոր նյութերն ու քիմիական միացություններն են բաղկացած առանձին մոլեկուլներից, պինդ նյութերի մեծ մասը, որոնք կազմում են Երկրի կեղեւը, վերին մանթիան եւ միջուկը, իրենցից ներկայացնում են քիմիական միացություններ առանց մոլեկուլների։ Այս նյութերը իոնական միացություններ եւ պինդ նյութերի ցանցեր են, որոնցում, ըստ էության, առանձին մոլեկուլներ հնարավոր չէ առանձնացնել։ Դրա փոխարեն այդ նյութերը դիտարկվում են կառուցվածքային միավորներով, կամ տարրական բջիջներով՝ որպես ամենափոքր կրկնվող կառուցվածքային միավոր։ Այդպիսի նյութերի օրինակներ են հանքային աղերը (օրինակ՝ կերակրի աղը), պինդ նյութերը (ածխածին, ալմաստ), մետաղները, հանրաճանաչ սիլիցիումի երկօքսիդը եւ սիլիկատային միներալները (քվարց, գրանիտ)։ Մոլեկուլի հիմնական բնութագրերից մեկը նրա երկրաչափությունն է, որն հաճախ անվանում են նրա կառուցվածք։ Երկատոմ, եռատոմ, կամ քառատոմ մոլեկուլների կառուցվածքը կարող է լինել պարզ (գծային, անկյունային, բրգաձեւ եւ այլն)։ Վեցից ավելի ատոմներից բաղկացած բազմատոմ մոլեկուլների կառուցվածքը կարող է վճռական նշանակություն ունենալ քիմիական հատկությունների համար։ Մաքուր նյութեր եւ խառնուրդներ Քիմիական նյութը դա որոշակի բաղադրությամբ եւ որոշակի հատկություններով մատերիայի տեսակ է։ Մի քանի նյութերի համակցությունն անվանում են խառնուրդներ, օրինակ՝ օդը, համաձուլվածքները եւ այլն։ Նյութի քանակ, մոլ Մոլը չափման միավոր է, որը ցույց է տալիս նյութի քանակությունը, անվանում են նաեւ քիմիական քանակ։ Այս չափման միավորը բնորոշվում է որպես 0,012 կգ ածխածնի (C12) մեջ գտնվող ատոմների քանակով, որտեղ ածխածնի ատոմները կապված չեն, գտնվում են հանգստի եւ իրենց հիմնական վիճակում։ Մեկ մոլում պարունակվող մասնիկների քանակը հայտնի է որպես Ավոգադրոյի հաստատուն եւ որոշվում է փորձնական ճանապարհով։ Այն մոտավորապես հավասար է 6,022 × 10 23 մոլ −1: Մոլյար կոնցենտրացիան իրենից ներկայացնում է որեւէ նյութի քանակությունը լուծույթի միավոր ծավալում, այն սովորաբար չափվում է մոլ/դմ3 (մոլ/լ) միավորով։ Ֆազ Քիմիական նյութերը կարող են գոյություն ունենալ մի քանի ֆազերում։ Քիմիական դասակարգումները մեծ մասամբ կախված չեն ֆազերից, բայց մի քանի էկզոտիկ ֆազեր համատեղելի չեն որոշակի քիմիական հատկությունների հետ։ Ֆազն իրենից ներկայացնում է քիմիական համակարգի վիճակ, որն ունի համապատասխան ծավալային կառուցվածք տվյալ ճնշման եւ ջերմաստիճանի պայմաններում։ Տվյալ ֆազի ֆիզիկական հատկությունները, ինչպիսիք են խտությունը եւ բեկման ցուցիչը, փոփոխության չեն ենթարկվում։ Նյութի ֆազային վիճակը որոշվում է ֆազային անցումով, երբ համակարգին տված, կամ վերցված էներգիան ծախսվում է համակարգի ստրուկտուրայի վերակառուցման եւ ոչ ծավալի փոփոխության համար։ Երբեմն ֆազերի միջեւ տարբերությունը կարող է լինել անընդհատ, չունենալ անջատ սահման։ Այս դեպքում համարվում է, որ նյութը գտնվում է գերկրիտիկական վիճակում։ Նյութի վիճակի դիագրամի վրա այն կետը, որտեղ երեք ֆազերը համատեղ են, կոչվում է եռակի կետ, եւ չնայած դա գործնականում անհնարին է, միեւնույն է հարմար եղանակ է նյութի վիճակի պայմանները քննարկելու համար։ Ֆազերի ամենահայտնի օրինակները համարվում են պինդ, հեղուկ եւ գազային ֆազերը։ Շատ նյութեր ունեն պինդ նյութերի բազմակիության հատկություն։ Օրինակ՝ գոյություն ունի պինդ երկաթի երեք ֆազ (ալֆա, գամմա եւ դելտա), որոնք կախված են ջերմաստիճանից եւ ճնշումից։ Այդ պինդ ֆազերի սկզբունքային տարբերությունը կայանում է բյուրեղային կառուցվածքի կամ ատոմների դասավորության մեջ։ Մյուս ֆազը, որը գտնվում է քիմիայի ուսումնասիրությունների կիզակետում, դա հեղուկ, կամ ջրային ֆազն է, որն իրենից ներկայացնում է ջրում լուծված այլ նյութերի ֆազային վիճակ։ Ավելի քիչ հայտնի ֆազերն են պլազման, Բոզե-Այնշտայնի կոնդենսատը եւ ֆերմիոնային կոնդենսատները, ինչպես նաեւ մագնիսական նյութերի պարամագնիսական եւ ֆեռոմագնիսական ֆազերը։ Կապեր Համարվում է, որ մոլեկուլներում, կամ բյուրեղներում իրար կպած ատոմները կապված են միմյանց հետ։ Քիմիական կապը կարող է դիտարկվել որպես բազմաբեւեռ հավասարակշռություն ատոմների միջուկների դրական եւ նրանց շուրջը տատանվող բացասական իոնների միջեւ։ Ձգողական եւ վանողական ուժերով բացատրությունը պարզունակ է, եւ էլեկտրոնի հասանելիությունը այլ ատոմների հետ կապեր առաջացնելու համար բնութագրվում է էներգիաներով եւ նրանց բաշխմամբ։ Քիմիական կապը կարող է լինել կովալենտային, իոնային, ջրածնային եւ Վան դեր Վաալսյան ուժերով պայմանավորված։ Այս կապերից յուրաքանչյուրին վերագրվում է որոշ պոտենցիալ։ Այդ պոտենցիալներն առաջացնում են փոխազդեցություն, որոնք մոլեկուլներում եւ բյուրեղներում ատոմները պահում են կապված վիճակում։ Պարզ միացություններից շատերում կովալենտային կապի բացատրությունները (էլեկտրոնային զույգի վանումը էլեկտրոնների վալենտային շերտի կողմից եւ օքսիդացման աստիճան հասկացությունը) կարող են օգտագործվել մոլեկուլային կառուցվածքի եւ բաղադրության պարզաբանման համար։ Իոնական կապն առաջանում է, երբ մետաղի ատոմը կորցնում է իր էլեկտրոններից մեկը, կամ մի քանիսը՝ դառնալով դրական լիցքավորված կատիոն։ Այդ էլեկտրոնները ձեռք է բերում ոչ մետաղի ատոմը եւ վեր է ածվում բացասական լիցքավորված անիոնի։ Երկու տարաբեւեռ իոններ ձգում են միմյանց, այսինքն՝ իոնական կապն իրենից ներկայացնում է այդ իոնների միջեւ գոյություն ունեցող էլեկտրաստատիկ ձգողության ուժը։ Օրինակ՝ նատրիում մետաղի ատոմը կորցնելով մեկ էլեկտրոն վեր է ածվում Na+ կատիոնի, իսկ քլոր ոչ մետաղի ատոմը ձեռք է բերում այդ էլեկտրոնը եւ դառնում Cl− : Այս իոնները միասին են մնում էլեկտրաստատիկ ձգողության շնորհիվ եւ առաջացնում են NaCl միացությունը, որը հենց կերակրի աղն է։ Կովալենտային կապի դեպքում մեկ կամ մի քանի էլեկտրոնային զույգեր համատեղ օգտագործվում են երկու ատոմների կողմից։ Էլեկտրականապես չեզոք ստացված ատոմների խումբն անվանում են մոլեկուլ։ Ատոմներն ընդհանուր օգտագործման են տրամադրում վալենտային էլեկտրոններն այնպես, որ յուրաքանչյուր ատոմ ունենա ազնիվ գազերի էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիան՝ արտաքին ութ էլեկտրոնային կառուցվածքը։ Ընդունված է ասել, որ ատոմները, որոնք միացություններ են առաջացնում այս եղանակով, երբ նրանցից յուրաքանչյուրն իր արտաքին (վալենտային) էլեկտրոնային շերտում ունի ձեւավորված ութ էլեկտրոն, հետեւում են օկտետի կանոնին: Բայց որոշ տարրեր, ինչպիսիք են ջրածինը եւ լիթիումը, իրենց արտաքին էլեկտրոնային շերտում միայն մեկ էլեկտրոնի կարիք ունեն, որպեսզի ստանան ստաբիլ կոնֆիգուրացիա։ Ընդունված է ասել, որ այս ատոմները հետեւում են դուետի կանոնին, այդպիսով հասնելով ազնիվ գազ հելիումի էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիային, որն իր արտաքին էլեկտրոնային շերտում ունի երկու էլեկտրոն։ Ճիշտ նույն ձեւով դասական ֆիզիկայի տեսությունները կարելի է օգտագործել բազմաթիվ իոնական միացությունների գոյությունը կանխատեսելու համար։ Ավելի բարդ միացությունների համար, ինչպիսիք են մետաղների կոմպլեքս միացությունները, վալենտային կապերի տեսությունը քիչ կիրառելի է, եւ սովարաբար օգտագործվում են այլընտրանքային մոտեցումներ, ինչպիսին է մոլեկուլային օրբիտալների տեսությունը (նայել էլեկտրոնային օրբիտալների դիագրամը)։ Էներգիա Քիմիայի կոնտեքստում էներգիան նյութի անկապտելի հատկանիշ է, որը հետեւանք է ատոմային, մոլեկուլային, կամ ագրեգատային կառուցվածքի։ Քանի որ քիմիական վերափոխումներն ուղեկցվում են այդ ստրուկտուրաների փոփոխությամբ, դրանք անխուսափելիորեն բերում են մասնակից նյութերի էներգիաների փոփոխության։ Էներգիայի որոշ մասը հաղորդվում է շրջապատին ջերմության կամ լույսի ձեւով, արդյունքում ռեակցիայի ելանյութերը կարող են ունենալ ավելի մեծ էներգիա, քան վերջանյութերը։ Ռեակցիան կոչվում է ջերմանջատիչ (էկզոթերմիկ), եթե դրա արդյունքում անջատվում է ջերմություն, ջերմակլանիչ (էնդոթերմիկ) ռեակցիաների դեպքում՝ ընդհակառակը, շրջապատից կլանվում է ջերմության որոշակի քանակ։ Առաջին դեպքում վերջանյութերի էներգետիկ արժեքը ցածր է ելանյութերի էներգիայից, իսկ երկրորդ դեպքում՝ բարձր։ Քիմիական ռեակցիան չի ընթանա, եթե ռեակցող նյութերը չեն հաղթահարում էներգետիկ արգելքը, որը հայտնի է որպես ակտիվացման էներգիա։ Ըստ Բոլցմանի հայտնի ֆակտորի քիմիական ռեակցիայի արագությունը տվյալ ջերմաստիճանում (Т) կախված է ակտիվացման էներգիայից (Е)՝ , դա այն բանի հավանականությունն է, որ մոլեկուլը տվյալ ջերմաստիճանում կարող է ունենալ ակտիվացման E էներգիայից մեծ, կամ հավասար էներգիա։ Ռեակցիայի արագության կախվածությունը ջերմաստիճանից արտահայտվում է Արենիուսի հավասարմամբ։ Քիմիական ռեակցիայի համար անհրաժեշտ ակտիվացման էներգիան կարող է լինել ջերմության, լույսի, էլեկտրականության, կամ գերձայնային ծագում ունեցող մեխանիկական ուժի ձեւով։ Սրա հետ կապված ազատ էներգիայի հասկացությունը, որն իր մեջ ներառում է նաեւ էնթրոպիան, հանդիսանում է շատ օգտակար միջոց ռեակցիայի իրագործելիությունը կանխագուշակելու եւ քիմիական թերմոդինամիկայում քիմիական ռեակցիայի հավասարակշռության վիճակը որոշելու համար։ Ռեակցիան հնարավոր է, եթե Գիբսի ազատ էներգիայի ընդհանուր փոփոխությունը բացասական է (), իսկ եթե այն հավասար է զրոյի, ապա քիմիական ռեակցիան գտնվում է հավասարակշռային վիճակում։ Էլեկտրոնների, ատոմների եւ մոլեկուլների վիճակի հնարավոր էներգիաները սահմանափակ են։ Դրանք որոշվում են քվանտային մեխանիկայի կանոններով, ըստ որի տեղի է ունենում կապված համակարգերի էներգիաների քվանտացում։ Ասում են, որ բարձր էներգիա ունեցող ատոմներն ու մոլեկուլները գրգռված են։ Նյութն ավելի ռեակտիվ է, այսինքն հեշտությամբ է մտնում քիմիական ռեակցիայի մեջ, եթե նրա ատոմները կամ մոլեկուլները գտնվում են գրգռված վիճակում։ Նյութի ագրեգատային վիճակը անշեղորեն որոշվում է նրա էներգիայով եւ նրան շրջապատող միջավայրի էներգիայով։ Եթե նյութի միջմոլեկուլային ուժերն այնպիսին են, որ շրջապատող միջավայրի էներգիան բավարար չէ դրանք հաղթահարելու համար, ապա նյութը կգտնվի պինդ, կամ հեղուկ վիճակներում, ինչպես ջրի (H2O) դեպքում է։ Ջուրը սենյակային ջերմաստիճանում հեղուկ է, որովհետեւ մրա մոլեկուլները կապված են ջրածնային կապերով։ Իսկ ծծմբաջրածինը (H2S) սենյակային ջերմաստիճանում եւ նորմալ ճնշման տակ իրենից ներկայացնում է գազային նյութ, քանի որ նրա մոլեկուլները միմյանց հետ կապված են ավելի թույլ՝ դիպոլ-դիպոլ փոխազդեցության ուժերով։ Մեկ քիմիական նյութից մյուսին էներգիայի փոխանցումը կախված է քվանտային էներգիայի այն չափից, որն արձակում է մի նյութը։ Ջերմային էներգիան հաճախ ավելի հեշտությամբ է փոխանցվում գործնականում ցանկացած նյութից այլ նյութի, քանի որ ֆոնոնները, որոնք պատասխանատու են էներգիայի տատանողական եւ պտտական մակարդակներում, ունեն շատ ավելի փոքր էներգիա, քան ֆոտոնները, որոնք հարուցում են էլեկտրոնների անցումը։ Այսպիսով, քանի որ տատանման եւ պտտական մակարդակներն իրար ավելի մոտ են դասավորված քան էլեկտրոնների էներգետիկ մակարդակները, ջերմությունն ավելի հեշտությամբ է փոխանցվում նյութերի միջեւ, քան լուսային, կամ էլեկտրոնային էներգիայի այլ տեսակները։ Օրինակ՝ ուլտրամանուշակագույն էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը այդքան էֆեկտիվ չի փոխանցվում մեկ նյութից մյուսը, ինչքան ջերմային, կամ էլեկտրական էներգիան։ Տարբեր նյութերի բնութագրական էներգետիկ մակարդակների գոյությունը օգտակար է այդ նյութերը նույնականացնելու համար սպեկտրալ գծերի անալիզի եղանակով։ Սպեկտրների տարբեր տեսակներ հաճախ օգտագործվում են քիմիական սպեկտրոսկոպիայում, օրինակ՝ ինֆրակարմիր, գերձայնային, միջուկային մագնիսական ռեզոնանս եւ այլն։ Սպեկտրոսկոպիան օգտագործվում է նաեւ հեռահար օբյեկտների բաղադրությունը, ինչպիսիք են աստղերը եւ այլ գալակտիկաները։ Քիմիական էներգիա տերմինը հաճախ օգտագործվում է նշելու համար, թե տվյալ քիմիական նյութը ի վիճակի է փոխակերպվել քիմիական ռեակցիայի արդյունքում, կամ փոխակերպել այլ քիմիական նյութեր։ Ռեակցիա Երբ քիմիական նյութը այլ նյութերի հետ փոխազդեցության արդյունքում փոխակերպվում է, ուրեմն տեղի է ունեցել քիմիական ռեակցիա։ Հետեւապես քիմիական ռեակցիան իրենից ներկայացնում է կոնցեպցիա, որը կապված է նյութի վարքագծի հետ, երբ այն նեղ կոնտակտի մեջ է գտնվում այլ նյութի հետ՝ խառնուրդի կամ լոծույթի ձեւով, կամ երբ կա որեւէ տիպի էներգիայի ազդեցություն։ Ռեակցիային մասնակցող նյութերի միջեւ տեղի է ունենում որոշ էներգիայի փոխանակություն, ինչպես նաեւ միջավայրի հետ, որը հաճախ հանդիսանում է լաբորատոր փորձանոթը։ Քիմիական ռեակցիաները կարող են հանգեցնել մոլեկուլի գոյացման, կամ դիսոցման, այսինքն՝ մոլեկուլների, որոնք քայքայվում են առաջացնելով երկու եւ ավել մոլեկուլներ, կամ ատոմների վերախմբավորմամբ մոլեկուլի ներսում կամ նրանց միջեւ։ Քիմիական ռեակցիայի ժամանակ սովորաբար խզվում են կամ առաջանում նոր քիմիական կապեր։ Օքսիդացումը, վերականգնումը, դիսոցումը, թթվահիմնային չեզոքացումը եւ մոլեկուլների վերախմբավորումն հանդիսանում են քիմիական ռեակցիաների ավելի հաճախ հանդիպող տեսակները։ Քիմիական ռեակցիան կարող է խորհրդանշական կերպով պատկերվել քիմիական հավասարման միջոցով։ Եթե ոչ միջուկային քիմիական ռեակցիայի մեջ հավասարման երկու կողմերում էլ ատոմների քանակը եւ տեսակը հավասար են, ապա միջուկային ռեակցիայի համար դա ճիշտ է միայն միջուկային մասնիկների համար՝ պրոտոններ եւ նեյտրոններ։ Քիմիական ռեակցիաների ընթացքում քիմիական կապերի վերակազմավորումը կարող է տեղի ունենալ որոշակի քայլերի հաջորդականությամբ, որը կոչվում է ռեակցիայի մեխանիզմ։ Կարելի է ենթադրել, որ քիմիական ռեակցիան տեղի է ունենալու մի շարք քայլերով, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է ունենալ այլ արագություն։ Այսպիսով, ռեակցիայի ընթացքում կարող են նախատեսվել փոփոխական արագություն ունեցող բազմաթիվ ռեակցիաներ։ Ռեակցիայի մեխանիզմներն առաջարկվում են բացատրելու համար կինետիկան եւ ռեակցիայի արդյունքում ստացված նյութերի հարաբերակցությունը։ Բազմաթիվ ֆիզքիմիկոսներ մասնագիտանում են տարբեր քիմիական ռեակցիաների մեխանիզմների ուսումնասիրման մեջ։ Քիմիական ռեակցիայի մեխանիզմներ առաջարկող մի քանի էմպիրիկ կանոններ, ինչպիսիք են Վուդվորդ-Հոֆմանի կանոնները, օգտակար են եւ հաճախակի են գործվում։ IUPAC-ի ոսկե գրքի համաձայն ՝ քիմիական ռեակցիան «գործընթաց է, որը հանգեցնում է քիմիական տեսակների փոխադարձմանը»։ Ըստ այդմ, քիմիական ռեակցիան կարող է լինել պարզ կամ փուլերով ընթացող։ Կատարվում է լրացուցիչ զգուշություն, քանի որ այս սահմանումը ներառում է դեպքեր, երբ նյութերի փոխարկումը փորձարարականորեն դիտարկվում է։ Նման հայտնաբերելի քիմիական ռեակցիաները սովորաբար ներառում են մոլեկուլային սուբյեկտների հավաքածուներ, ինչպես նշված է այս բնորոշմամբ, բայց հաճախ այդ տերմինը նպատակահարմար է օգտագործել նաեւ մեկ մոլեկուլային սուբյեկտի համար (այսինքն ՝ «մանրադիտակային քիմիական երեւույթներ»)։ Իոններ եւ աղեր Իոնը ատոմի կամ մոլեկուլի լիցքավորված տեսակ է, որը կորցրել կամ ստացել է մեկ կամ մի քանի էլեկտրոն։ Երբ ատոմը կորցնում է էլեկտրոն եւ այդպիսով ավելի շատ պրոտոններ է ունենում, քան էլեկտրոններ, ապա այն դառնում է դրական լիցքավորված իոն կամ կատիոն է։ Երբ ատոմը էլեկտրոն է ստանում եւ այդպիսով ավելի շատ էլեկտրոն ունի, քան պրոտոն, ապա այն բացասական լիցքավորված իոն կամ անիոն է։ Կատիոնները եւ անիոնները կարող են ձեւավորել չեզոք աղերի բյուրեղավանդակներ, օրինակ ՝ Na + եւ Cl− իոնները ձեւավորում են նատրիումի քլորիդ կամ NaCl: Բազմատոմ իոնների օրինակներ, որոնք չեն բաժանվում թթվահիմնային ռեակցիաների ընթացքում, հիդրօքսիդ (OH−) եւ ֆոսֆատ (PO43−) իոններն են։ Պլազման բաղկացած է գազային նյութից, որը ամբողջովին իոնացվել է, սովորաբար բարձր ջերմաստիճանի միջոցով։ Թթվայնություն եւ հիմնայնություն Հաճախ մեկ նյութը կարող է դասակարգվել որպես եւ թթու եւ հիմք։ Կան մի շարք տարբեր տեսություններ, որոնք բացատրում են նյութի թթվահիմնային վարքագիծը։ Ամենապարզը Արենիուսի տեսությունն է, ըստ որի թթուն այն նյութն է, որը ջրի մեջ լուծարվում է ջրածնի (H+)իոններ, իսկ հիմքը ջրի մեջ լուծարվելիս առաջացնում է հիդրօքսիլ (OH−) իոններ։ Բրենսթեդ Լոուրիի թթվահիմնային տեսության համաձայն թթուները նյութեր են, որոնք քիմիական ռեակցիայի մեջ մեկ այլ նյութին դրական ջրածնի իոն են նվիրում։ Ըստ էության՝ հիմքը այն նյութն է, որն ընդունում է ջրածնի այդ իոնը։ Երրորդ տեսությունը Լյուիսի թթվահիմնային տեսությունն է, որը հիմնված է նոր քիմիական կապերի ձեւավորման վրա։ Ըստ Լյուիսի տեսության թթուն մի նյութ է, որն ունակ է կապերի ձեւավորման գործընթացում այլ նյութից ընդունել մի զույգ էլեկտրոն, մինչդեռ հիմքը նյութ է, որը կարող է տրամադրել զույգ էլեկտրոն՝ նոր կապ ստեղծելու համար։ Ըստ այդ տեսության, փոխանակման կարեւորագույն բաները լիցքերն են։ Կան մի քանի այլ եղանակներ, որոնց միջոցով նյութը կարող է դասակարգվել որպես թթու կամ հիմք։ Թթվային ուժը սովորաբար չափվում է երկու մեթոդով։ Մեկ չափում, որը հիմնված է Արենիուսի թթվայնության սահմանման վրա՝ pH, որը լուծույթում ջրածնի իոնների կոնցենտրացիայի չափումն է, այն արտահայտվում է կոնցենտրացիայի լոգարիթմով, բացասական նշանով։ Այսպիսով, ցածր pH ունեցող լուծույթները ունեն ջրածնի իոնների բարձր կոնցենտրացիա եւ, կարելի է ասել, ավելի թթվային են։ Մյուս չափումը, որը հիմնված է Բրենսթեդ Լոուրիի սահմանման վրա, թթվի տարանջատման կայունությունն է (Ka), որը չափվում է որպես թթու գործելու նյութի հարաբերական ունակությունը։ Այսինքն՝ ավելի բարձր Ka ունեցող նյութերը ավելի հավանական է, որ քիմիական ռեակցիաներում ջրածնի իոններ նվիրեն, քան Ka- ի ցածր արժեքները։ Օքսիդավերականգնում Վերօքս(վերականգնում-օքսիդացում) ռեակցիաները ներառում են բոլոր քիմիական ռեակցիաները, որոնցում ատոմներն իրենց օքսիդացման աստիճանը փոխել են`էլեկտրոններ ձեռք բերելով (վերականգնում) կամ էլեկտրոններ կորցնելով (օքսիդացում)։ Այն նյութերը, որոնք օքսիդացնում են այլ նյութերի հայտնի են որպես օքսիդացնող նյութեր, օքսիդիչներ կամ օքսիդացնող նյութեր։ Օքսիդիչը էլեկտրոնները հեռացնում է մեկ այլ նյութից։ Նմանապես, այն նյութերը, որոնք ունեն վերականգնիչ հատկություն հայտնի են որպես վերականգնող նյութեր, վերականգնիչներ։ Վերականգնիչը էլեկտրոնները փոխանցում է մեկ այլ նյութի եւ դրանով իսկ օքսիդանում է։ Եվ քանի որ այն «նվիրում է» էլեկտրոններ, կոչվում է նաեւ էլեկտրոնային դոնոր։ Օքսիդացումը եւ վերականգնումը հանգեցնում են օքսիդացման աստիճանի փոփոխության։ Բայց իրականում էլեկտրոնների առերեւույթ փոխանցում չի կարող տեղի ունենալ։ Այսպիսով, օքսիդացումը ավելի ճիշտ է սահմանել որպես օքսիդացման աստիճանի աճ, իսկ վերականգնումը՝ օքսիդացման աստիճանի նվազում։ Հավասարակշռություն Չնայած հավասարակշռության հայեցակարգը լայնորեն կիրառվում է գիտությունների մեջ, քիմիայի համատեքստում, այն ծագում է այն ժամանակ, երբ հնարավոր է քիմիական միացության մի քանի վիճակների գոյությունը, ինչպես, օրինակ, մի քանի քիմիական միացությունների խառնուրդում, որոնք կարող են փոխազդել միմյանց հետ, կամ երբ նյութը կարող է գտնվել մի քանի տեսակի ֆազերում միաժամանակ։ Հավասարակշռության մեջ գտնվող քիմիական նյութերի համակարգը, նույնիսկ անփոփոխ կազմ ունենալու դեպքում, անփոփոխ չէ։ Նյութերի մոլեկուլները շարունակում են փոխազդել միմյանց հետ`դրանով իսկ ստեղծելով դինամիկ հավասարակշռություն։ Այսպիսով, հայեցակարգը նկարագրում է այն վիճակը, որի պարամետրերը, ինչպիսիք են քիմիական կազմը, ժամանակի ընթացքում մնում են անփոփոխ։ Քիմիական օրենքներ Քիմիական ռեակցիաները կարգավորվում են որոշ օրենքներով, որոնք քիմիայի մեջ դարձել են հիմնարար հասկացություններ։ Դրանցից մի քանիսն են. Ավոգադրոյի օրենքը Բեր-Լամբերտի օրենքը Բոյլի օրենքը (1662, ծավալի եւ ճնշման կապը) Չարլզի օրենքը (1787, ծավալի եւ ջերմաստիճանի կապը) Ֆիքի դիֆուզիայի օրենքը Գեյ-Լյուսակի օրենքը (1809, ճնշման եւ ջերմաստիճանի կապը) Լե-Շատելիեյի օրենքը Հենրիի օրենքը Հեսսի օրենքը Էներգիայի պահպանման մասին օրենքը հանգեցնում է քիմիական հավասարակշռության, թերմոդինամիկայի, քիմիական կինետիկայի կարեւոր հասկացություններին Զանգվածի պահպանման օրենքը մեկուսացված համակարգում։ Բայց եւ այնպես հարաբերականության տեսությունը ցույց է տալիս, որ նյութական էներգիան՝ զանգվածը, կարող է վեր ածվել ոչ նյութական էներգիայի (ջերմություն, լույս, կինետիկ էներգիա)։ Մեծ քանակների էներգիայի կորուստը հանգեցնում է զանգվածի չափելի կորուստների, որը կարեւոր թեմա է միջուկային քիմիայում։ Նյութի բաղադրության հաստատունության օրենքը, չնայած շատ համակարգերում (մասնավորապես բիոմակրոմոլեկուլներում եւ հանքանյութերում) գործակիցները հակված են մեծ թվերի, եւ դրանք հաճախ ներկայացված են կոտորակի տեսքով։ Բազմաթիվ համամասնությունների օրենքը Ռաուլի օրենքը Պատմություն Քիմիայի պատմությունը սկսվում է շատ հին ժամանակներից մինչեւ այսօր։ Ք.Ա. մի քանի հազարամյակից ի վեր քաղաքակրթությունները օգտագործում էին տեխնոլոգիաներ, որոնք, ի վերջո, հիմք դարձան քիմիայի տարբեր ճյուղերի համար։ Օրինակ՝ հանքաքարերից մետաղներ կորզելը, խեցեգործությունը, գարեջրի եւ գինու խմորումը, բույսերից քիմիական նյութերի կորզումը դեղորայքի եւ օծանելիքի համար, ճարպը օճառի վերածելը, ապակու եւ բրոնզե համաձուլվածքների ստացումը։ Քիմիային նախորդել է ալքիմիան, որը ինտուիտիվ, բայց ոչ գիտական մոտեցում է ցուցաբերել նյութի բաղադրությունը եւ դրանց փոխազդեցությունները հասկանալու համար։ Անհաջող էր բացատրվում նյութի բնույթը եւ դրա վերափոխումները, բայց փորձեր իրականացնելով եւ արդյունքներ գրանցելով ալքիմիկոսները հիմք դրեցին ժամանակակից քիմիայի համար։ Քիմիան՝ որպես ալքիմիկայից տարբերվող գիտելիքների մարմին, սկսեց ի հայտ գալ այն ժամանակ, երբ նրանց միջեւ հստակ տարբերակում արվեց Ռոբերտ Բոյլի կողմից իր «Թերահավատ քիմիկոս» աշխատության մեջ (1661)։ Թեեւ թե ալքիմիան եւ թե քիմիան առնչվում են նյութին եւ դրա վերափոխումներին, կարեւորագույն տարբերությունը տրվեց գիտականորեն։ Քիմիան համարվում է հաստատված գիտություն Անտուան Լավուազիեյի աշխատանքով։ Նա մշակեց զանգվածի պահպանման օրենքը, որը պահանջում էր մանրակրկիտ չափումներ եւ քիմիական երեւույթների քանակական դիտարկումներ։ Քիմիայի պատմությունը միահյուսված է թերմոդինամիկայի պատմության հետ, հատկապես Ուիլարդ Գիբսի աշխատանքի միջոցով։ Սահմանում Ժամանակի ընթացքում փոխվել է քիմիայի բնորոշումը, քանի որ նոր հայտնագործություններն ու տեսությունները ավելացնում են գիտության ֆունկցիոնալությունը։ «Քիմիա» տերմինը, Ռոբերտ Բոյլի կարծիքով (1661) նշանակում էր խառնված մարմինների նյութական սկզբունքների առարկա։ 1663 թվականին քիմիկոս Քրիստոֆեր Գլասերը «քիմիան» նկարագրեց որպես գիտական արվեստ, որի միջոցով մարդը սովորում է մարմինները լուծել եւ կորզել դրանց կազմի մեջ մտնող տարբեր նյութերը, նորից միավորել եւ կատարելագործել դրանք։ «Քիմիա» բառի 1730 թվականի սահմանումը, որն օգտագործվում էր Գեորգ Էռնստ Շտալ կողմից, նշանակում էր խառը, բարդ կամ համախմբված մարմինների լուծման արվեստը եւ այդ մարմիններից համախումբ կազմելը։ 1837 թվականին Ժան-Բապտիստ Դուման «քիմիա» բառը վերագրեց այն գիտությանը, որը ուսումնասիրում էր մոլեկուլային ուժերի օրենքները։ Այս սահմանումը հետագայում զարգացավ, 1947 թվականին այն նշանակում էր «նյութերի գիտություն», որն ուսումնասիրում է նյութերի կառուցվածքը, հատկությունները եւ ռեակցիաները, որտեղ դրանք վեր են ածվում այլ նյութերի։ Վերջերս ՝ 1998-ին, պրոֆեսոր Ռայմոնդ Չանգը ընդարձակեց «քիմիա» հասկացությունը՝ հաշվի առնելով նյութի ուսումնասիրությունը եւ դրա՝ փոփոխությունների ենթարկվելու հանգամանքը։ Կարգապահություն Վաղ քաղաքակրթությունները, ինչպես, օրինակ, եգիպտացիները, բաբելոնացիները, հնդիկները հավաքեցին գործնական գիտելիքներ մետաղագործության, խեցեգործության եւ ներկերի արվեստի վերաբերյալ, բայց չէին մշակել համակարգված տեսություն։ Առաջին քիմիական վարկածը ձեւավորվեց դասական Հունաստանում։ Այն իրենից ներկայացնում էր չորս տարրերի տեսություն։ Արիստոտելը, մեկնաբանելով այդ տեսությունը, նշում էր, որ կրակը, օդը, երկիրը եւ ջուրը այն հիմնական տարրերն են, որոնցից ձեւավորվում է ամեն ինչ՝ համադրության կարգով։ Հունական ատոմիզմը սկսվում է Ք.Ա. 440 թվականից, որոնց հեղինակ են այնպիսի փիլիսոփաներ, ինչպիսիք են Դեմոկրիտեսը եւ Էպիկուրոսը։ Ք.Ա. 50-ին հռոմեացի փիլիսոփա Լուկրեցիուսը ընդլայնեց այդ տեսությունը «De rerum natura» գրքում (Իրերի բնույթի մասին)։ Ի տարբերություն գիտության ժամանակակից հասկացությունների, հունական ատոմիզմը զուտ փիլիսոփայական բնույթ էր կրում, փոքրիկ անհարմարություն առաջացավ էմպիրիկ դիտարկումների համար եւ ոչ մի անհարմարություն չէր առաջացնում քիմիական փորձերի համար։ Հելլենիստական աշխարհում ալքիմիայի արվեստն առաջին հերթին տարածվեց ՝ միախառնվելով մոգությանն ու օկուլտիզմին։ Նրա հիմնական նպատակն է տարրերը վերածել ոսկու եւ հավերժական կյանքի էլիքսիր հայտնաբերել։ Աշխատանքները, մասնավորապես՝ թորման զարգացումը, եղել է դեռեւս բյուզանդական ժամանակաշրջանում, երբ առավել հայտնի էր 4-րդ դարի հույն-եգիպտական ալքիմիկոս Զոսիմոս Պանոպոլիսեցին։ Իսլամի տարածման հետ ալքիմիան շարունակում էր զարգանալ եւ կիրառվել ամբողջ արաբական աշխարհում, այնտեղից լատիներեն թարգմանությունների միջոցով տարածվում էր միջնադարյան եւ Վերածննդի Եվրոպա։ Որոշ ազդեցիկ մուսուլման ալքիմիկոսներ՝ Աբ-ալ-Ռեյհան ալ-Բիրինին, Ավիցեննան եւ Ալ-Կինին հերքում են ալքիմիայի տեսությունները, մասնավորապես ՝ մետաղների փոխակերպման տեսությունը, եւ Ալ-Թուսին նկարագրեցին զանգվածի պահպանման օրենքի տարբերակ՝ նշելով, որ նյութը ի վիճակի է փոխվել, բայց ի վիճակի չէ անհետանալ։ Ժամանակակից գիտական մեթոդի զարգացումը դանդաղ եւ ծանր էր, բայց քիմիայի համար գիտական մեթոդը սկսեց ի հայտ գալ վաղ մուսուլման քիմիկոսների շրջանում՝ 9-րդ դարի պարսկա-արաբ քիմիկոս Ջաբիր իբն Հայյանից սկսած (Եվրոպայում հայտնի է որպես «Գեբեր»), ով երբեմն անվանում են «քիմիայի հայր»։ Նա ներմուծեց լաբորատորիաներում գիտական հետազոտությունների համակարգված եւ փորձարարական մոտեցում՝ ի տարբերություն հին հունական եւ եգիպտական ալքիմիկոսների, որոնց գործերը հիմնականում այլաբանական էին եւ հաճախ անհասկանալի։ Նրա գրքերը մեծապես ազդեցին եվրոպական միջնադարյան ալքիմիկոսների վրա եւ արդարացրին փիլիսոփայական քարի որոնումները։ Միջնադարում Ջաբիրի՝ ալքիմիայի վերաբերյալ տրակտատները թարգմանվեցին լատիներեն եւ ստանդարտ տեքստեր դարձան եվրոպական ալքիմիկոսների համար։ Դրանք էին Քիթաբ ալ-Կիմիան ( Եվրոպայում վերնագրված է «Ալքիմիայի բաղադրության գիրք»), որը թարգմանվել է Ռոբերտ Չեստերի կողմից (1144) եւ Քիթաբ-ալ-Սաբենացին («Գիրք յոթանասունի») Գերարդ Կրեմոնացու կողմից (1187 թվականից առաջ)։ Սըր Ֆրենսիս Բեկոնի եւ այլոց կողմից առաջարկված նոր էմպիրիկ մեթոդների ազդեցության ներքո, Օքսֆորդի մի խումբ քիմիկոսներ Ռոբերտ Բոյլը, Ռոբերտ Հուքը եւ Ջոն Մայոն սկսեցին վերափոխել հին ալքիմիական ավանդույթները գիտական կարգապահության։ Մասնավորապես՝ Բոյլը համարվում է քիմիայի հիմնադիր հայրը իր կարեւորագույն աշխատանքի շնորհիվ «Սկեպտիկ քիմիկոս», որտեղ տարբերակում է կատարվում ալքիմիայի պահանջների եւ նոր քիմիայի էմպիրիկ գիտական հայտնագործությունների միջեւ։ Նա ձեւակերպեց Բոյլի օրենքը, մերժեց դասական «չորս տարրերը» եւ առաջարկեց ատոմների եւ քիմիական ռեակցիաների մեխանիկական այլընտրանքներ, որը կարող էր ենթարկվել խիստ փորձությունների։ Ֆլոգիստոնի տեսությունը (բոլոր այրման պրոցեսների հիմքում ընկած նյութը) առաջադրվել է գերմանացի Գեորգ Էռնստ Շտալի կողմից 18-րդ դարի սկզբին եւ միայն հարյուրամյակի ընթացքում տապալվել է ֆրանսիացի քիմիկոս Անտուան Լավուազիեյի կողմից։ Նյուտոնը պարզաբանեց զանգվածի պահպանման սկզբունքը եւ մշակեց քիմիական անվանացանկի նոր համակարգ, որն օգտագործվում է մինչ օրս։ Սակայն մինչ նրա աշխատանքը, կատարվել էին շատ կարեւոր հայտնագործություններ, որոնք մասնավորապես վերաբերում էին «օդի» բնույթին, հայտնաբերվել էր, որ այն բաղկացած է շատ տարբեր գազերից։ 1754-ին շոտլանդացի քիմիկոս Ջոզեֆ Բլեքը (առաջին փորձարարական քիմիկոս) եւ հոլանդացի Վան Հելմոնտը հայտնաբերեցին ածխաթթու գազը, կամ այն, ինչ Բլեքն անվանում էր «հաստատուն օդ»։ Հենրի Կավենդիշը հայտնաբերեց ջրածինը եւ պարզեցրեց դրա հատկությունները, իսկ Ջոզեֆ Պրիստլին եւ Կարլ Վիլհելմ Շեելեն իրարից անկախ անջատեցին մաքուր թթվածինը: Անգլիացի գիտնական Ջոն Դալթոնը առաջարկեց ատոմների ժամանակակից տեսությունը. բոլոր նյութերը կազմված են նյութի անբաժանելի «ատոմներից», եւ որ տարբեր ատոմներ ունեն տարբեր ատոմային կշիռներ։ Քիմիական կոմբինացիաների էլեկտրաքիմիական տեսության զարգացումը տեղի է ունեցել 19-րդ դարի սկզբին, մասնավորապես, երկու գիտնականների աշխատանքի արդյունքում՝ Յակոբ Բերցելիուսի եւ Հեմֆրի Դեւի։ Դա հնարավոր դարձավ Ալեսանդրո Վոլտայի կողմից հրաբխային կույտի վերաբերյալ նախնական գյուտի արդյունքում։ Դեւին հայտնաբերեց ինը նոր տարրեր, ներառյալ ալկալիական մետաղները՝ դրանք կորզելով իրենց օքսիդներից էլեկտրական հոսանքի միջոցով։ Բրիտանացի Ուիլյամ Պրաուտը նախ առաջարկեց բոլոր տարրերը համակարգել ըստ իրենց ատոմային քաշի, քանի որ բոլոր ատոմներն ունեին քաշ, որը ջրածնի ատոմային քաշի ճշգրիտ բազմապատկն է։ Ջոն Նյուլենդսը մշակեց տարրերի աղյուսակ, որն այնուհետեւ վերածվել է տարրերի ժամանակակից պարբերական աղյուսակի 1860-ական թվականներին Դմիտրի Մենդելեեւի եւ նրանից անկախ մի շարք այլ գիտնականների կողմից, դրանց մեջ էր Յուլիուս Լոթար Մեյերը։ Այն իներտ գազերը, որոնք հետագայում կոչվել են ազնիվ գազեր, հայտնաբերվել են դարի վերջում Ուիլյամ Ռամզիի եւ Լորդ Ռեյլիի համագործակցության արդյունքում՝ դրանով իսկ լրացնելով աղյուսակի հիմնական կառուցվածքը։ Քսաներորդ դարի վերջում քիմիայի տեսական հիմքերը վերջապես հասկացվեցին մի շարք ուշագրավ հայտնագործությունների շնորհիվ, որոնց հաջողվեց հետաքննել եւ պարզել ատոմների ներքին կառուցվածքի բուն էությունը։ 1897-ին Թոմսոնը Քեմբրիջի համալսարանում հայտնաբերեց էլեկտրոնը եւ շատ չանցած ֆրանսիացի գիտնական Բեքերելը Պիեռ եւ Մարի Կյուրիների հետ ուսումնասիրեցին ռադիոակտիվության երեւույթը։ Մի շարք ցրման փորձերի արդյունքում Մանչեսթերի համալսարանում Էռնեստ Ռադերֆորդը հայտնաբերեց ատոմի ներքին կառուցվածքը եւ պրոտոնը, որը դասակարգեց եւ բացատրություն տվեց ռադիոակտիվության տարբեր տեսակները։ Նա հաջողությամբ փոխակերպեց առաջին տարրը`ալֆա մասնիկներով ռմբակոծելով ազոտը։ Ատոմի կառուցվածքի վրա կատարած աշխատանքները կատարելագործվել են նրա ուսանողների՝ դանիացի ֆիզիկոս Նիլս Բորի եւ Հենրի Մոզլիի կողմից։ Քիմիական կապերի եւ մոլեկուլային ուղեծրերի էլեկտրոնային տեսությունը մշակվել է ամերիկացի գիտնականներ Լայնուս Պոլինգի եւ Գիլբերտ Լյուիսի կողմից 2011 թվականը ՄԱԿ-ը հայտարարեց Քիմիայի միջազգային տարի։ Այն Մաքուր եւ Կիրառական Քիմիայի Միջազգային Միության եւ ՄԱԿ-ի կրթական, գիտական եւ մշակութային կազմակերպության նախաձեռնությունն էր եւ ընդգրկում էր քիմիական հասարակություններ, գիտնականներ եւ հաստատություններ ամբողջ աշխարհում, ապավինում էր անհատական նախաձեռնություններին`տեղական եւ տարածաշրջանային գործողություններ կազմակերպելու համար։ Օրգանական քիմիան մշակվել է Յուստուս Լիբիխի եւ այլոց կողմից։ Ֆրիդրիխ Վյոլերը սինթեզեց միզանյութը, որն ապացուցեց, որ կենդանի օրգանիզմները տեսականորեն կարող են դիտարկվել քիմիայում։ 19-րդ դարի մյուս կարեւորագույն առաջընթացներն էին՝ կովալենտային կապի ընկալում (Էդվարդ Ֆրենկլանդ, 1852) եւ թերմոդինամիկայի կիրառությունը քիմիայում (Ջ. Գիբս եւ Սվանտե Արենիուս, 1870-ականներ)։ Քիմիայի պատմություն Քիմիական երեւույթների գիտակցված օգտագործման մասին առաջին տեղեկությունները վերաբերում են Հայաստանի, Միջագետքի, Եգիպտոսի եւ Չինաստանի տարածքներին։ Հայաստանի տարածքում մետաղներ ու համաձուլվածքներ ստացվել եւ Միջագետք, Ասորեստան ու այլուր արտահանվել են դեռեւս մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակում։ Ենթադրվում է, որ հանքային երկաթն առաջինն օգտագործվել է Հայաստանում մ.թ.ա. 15-րդ դարում։ Խաղողահյութի սպիրտային ու կաթնաթթվային խմորումները, քացախի, գինու եւ գարեջրի ստացումը հայերին հայտնի են եղել դեռեւս մ.թ.ա. 8-րդ դարից։ Միջնադարյան Հայաստանում քիմիական գիտելիքների բարձր մակարդակի մասին է վկայում ոչ միայն ոսկի, արծաթ, պղինձ, այլեւ մալաքիտ, անուշադր, պաղլեղներ, որդան կարմիր, աղաղանյութեր, օծանելիք արտահանելու փաստը։ Նյութերի հետ միաժամանակ Արեւելքի եւ Արեւմուտքի երկրներ են փոխանցվել նաեւ ալքիմիական գիտելիքներ։ Ալքիմիական այլալեզու ձեռագրերում հաճախ հանդիպում են հայկական կավ, հայկական աղ, հայկական ձու եւ այլ արտահայտություններ։ Ըստ ռուս ակադեմիկոս Ն. Ֆիգուրովսկու՝ քիմիական գիտելիքները Ռուսաստան են անցել մասամբ Հայաստանից։ Հայ ալքիմիկոսները զբաղվել են ներկերի, թանաքների, ջնարակների, սոսինձների, դեղանյութերի պատրաստմամբ։ Ալքիմիան Ալքիմիան նախագիտական քիմիան էր, որը ձեւավորվել էր 3–4-րդ դարերում Եգիպտոսում։ Այն միջնադարյան մշակույթի յուրահատուկ շերտ է։ Երբ քիմիան դրվեց գիտական հիմքերի վրա, ալքիմիան սկսեցին անվանել հասարակ մետաղներից ազնիվ մետաղներ (ոսկի, արծաթ) ստանալու կեղծ արհեստ, որովհետեւ ալքիմիկոսները բոլոր մետաղները դիտում էին որպես ծծմբի ու սնդիկի միացություն։ Ալքիմիկոսներն ունեին հատուկ ծածկագրեր, որոնցից շատերը մինչեւ այսօր էլ վերծանված չեն։ Ոսկին ծածկագրված էր արեւի, արծաթը՝ լուսնի, իսկ մյուս հայտնի հինգ մետաղները՝ այն ժամանակ հայտնի մոլորակների նշաններով։ Ալքիմիկոսների ուսումնասիրություններ Ալքիմիկոսների ուսումնասիրությունները նպաստեցին քիմիայի՝ որպես գիտության ձեւավորմանն ու զարգացմանը. ստացվեցին բազմաթիվ նոր նյութեր, զարգացան մետաղաձուլությունը, ապակեգործությունը, խեցեգործությունը, ներկերի, թղթի, օճառի, ոգելից խմիչքների արտադրությունները։ Քաղաքների աճը եւ վարակիչ հիվանդությունների տարածումը հանգեցրին բժշկական քիմիայի՝ յատրոքիմիայի ստեղծմանը։ Գիտական քիմիայի ձեւավորման սկիզբը համարվում է 17-րդ դարի 2-րդ կեսը, երբ անգլիացի գիտնական Ռ. Բոյլը տվեց քիմիական տարր հասկացության առաջին գիտական սահմանումը։ 18-րդ դարի կեսերին ռուս գիտնական Մ. Լոմոնոսովը մշակեց նյութի կառույցի ատոմամոլեկուլային ուսմունքը, իսկ 18-րդ դարի 2-րդ կեսին ֆրանսիացի քիմիկոս Ա. Լավուազիեի կողմից քիմիական ռեակցիաներում նյութի զանգվածի պահպանման օրենքի ձեւակերպումով ավարտվեց քիմիան իսկական գիտության վերափոխվելու շրջանը։ 19-րդ դարի սկզբին անգլիացի գիտնական Ջ. Դալթոնը ստեղծեց քիմիական ատոմիստիկայի հիմունքները, իսկ իտալացի գիտնական Ա. Ավոգադրոն ներմուծեց մոլեկուլ հասկացությունը։ Նյութի կառույցի ատոմամոլեկուլային պատկերացումները հաստատվեցին 1860-ական թվականներին, երբ ռուս քիմիկոս Ա. Բուտլերովը մշակեց օրգանական միացությունների կառուցվածքի տեսությունը, իսկ Դ. Մենդելեեւը բացահայտեց պարբերական օրենքն ու կազմեց տարրերի պարբերական համակարգը։ Բնական գիտություններ Քիմիայի հետ սերտ շփման պայմաններում են զարգանում կենսաքիմիան, ագրոքիմիան, երկրաքիմիան եւ այլ քիմիական գիտություններ։ Քիմիական տեխնոլոգիան զբաղվում է արտադրական մասշտաբներով քիմիական նյութերի ստացման գիտական ու տեխնոլոգիական հարցերի մշակումով եւ իրականացմամբ։ Քիմիան, ինչպես բժշկագիտությունն ու կենսաբանությունը, ունի առանձնահատուկ լեզու, որով նշանակվում եւ անվանվում են քիմիական միացությունները։ Այդ լեզվի կանոնները համակարգող ուղղությունը կոչվում է քիմիական անվանակարգություն (նոմենկլատուրա)։ Ազգային (հայերեն) քիմիական անվանակարգություն մշակել ու 19-րդ դարում օգտագործել են Մխիթարյան միաբանության բնագետները, ինչը ներկայումս գործածվում է մասամբ։ Քիմիական ռեակցիաները պատկերում են քիմիական հավասարումներով։ Մեր շուրջն ամենուր ընթանում են բազմաթիվ ու բազմատեսակ ռեակցիաներ, որոնցով բնությունը նորանում ու վերականգնվում է, թափոնները նեխում ու վերանում են, քիմիական գործարաններում սինթեզվում են բազմազան նյութեր։ Այսպիսով, մարդն ամենուր եւ ամեն պահի առնչվում է քիմիական ռեակցիաների հետ, որոնց խելամիտ ու նպատակային օգտագործման համար անհրաժեշտ է սովորել այս զարմանահրաշ ու շատ պիտանի գիտությունը։ Քիմիան Հայաստանում Հայաստանում քիմիական առաջին գիտական օջախն ստեղծվել է 1921 թվականին Երեւանի պետական համալսարանում, որտեղ Ս. Ղամբարյանի, Ա. Հակոբյանի, Լ. Ռոտինյանի, Պ. Քալանթարյանի, Հ. Ակունյանի եւ այլոց ջանքերով ձեւավորվել է հայկական քիմիական դպրոցը։ Նրանք ուսումնասիրել են այդ շրջանում տնտեսության համար կարեւոր հարցեր, հետազոտել Արարատյան դաշտի կրաքարերը, կավահողերը, մերձարաքսյան ճահիճները, բազալտներն ու դրանց հալման արգասիքները։ Ներկայումս քիմիական գիտությունը Հայաստանում գիտության զարգացած ճյուղերից է. գործում են մի շարք քիմիական ինստիտուտներ ու լաբորատորիաներ։ Հայ հայտնի քիմիկոսներ Հայ հայտնի քիմիկոսներից են Ա. Մնջոյանը, Ա. Նալբանդյանը, Մ. Մանվելյանը եւ ուրիշներ։ Ենթադրվում է, որ քիմիա անվանումն առաջացել է հին հունարեն «քեմիա»՝ մետաղներ ձուլելու, ոսկի եւ արծաթ ստանալու արվեստ բառից, որն, իր հերթին ծագում է Հին Եգիպտոսի՝ «սեւ հողի երկրի»՝ «քամ» կամ «քեմի» անվանումից, որտեղ այդ արվեստը, թերեւս, առաջիններից մեկն է զարգացել։ Սահակ Ծաղկարարը կարեւոր ուսումնասիրություններ է կատարել գործնական քիմիայի բնագավառում։ 1815–30 թվականներին նա զբաղվել է արարատյան որդան կարմիրից ներկանյութ ստանալու հարցերով։ Քիմիայի մասին ձեռագրեր Մատենադարանում Մատենադարանի ձեռագրերում առանձնանում են նաեւ քիմիա գիտությանը վերաբերող աշխատությունները, որոնք ներկայանում են Հովհաննես Երզնկացու (1283) «Վասն նյութի ու տեսակի», ինչպես նաեւ անանուն հեղինակների «Խրատք ոսկվո հալելու» (16-րդ դար) եւ «Դեղաբուսակ» խորագրերը կրող երկերով, հետաքրքրական է, որ վերջին աշխատանքում տրված են նաեւ դեղաբույսերի նկարները եւ դրանց պարսկերեն անունները, որպեսզի օգտվողները դեղեր պատրաստելիս չշփոթեն բույսերը։ Հովհաննես Երզնկացին զանազան տեղեկություններ է հայտնում աղերի, հանքերի, թթուների, գազերի միացման կամ տարազատման ժամանակ առաջացող նոր նյութերի վերաբերյալ։ Նա կարծում է, որ բնության հիմքում ընկած նյութը հավիտենական է, այն կարող է փոխել իր որակը, վերածվել այլ նյութի, բայց երբեք չի ոչնչանում։ Մատենադարանում պահվող մատյաններն իրենց թերթերի վրա փայլփլող ընդմիշտ թարմ ներկերով ու թանաքներով, կազմերի կաշվով, արծաթով եւ բազմաստիճան մշակում ստացած մագաղաթով եւ զանազան այլ մանրամասներով անառարկելիորեն վկայում են միջնադարյան Հայաստանում գոյություն ունեցած համապատասխան քիմիական գիտելիքների, սարքավորումների ու միջոցների մասին, որոնց առկայությամբ միայն հնարավոր է արտադրել նշված նյութերը։ Գրիչներն ու նկարիչները երբեմն հայտնում են ներկերի ու թանաքների ստացման եղանակներն ու դեղատոմսերը, որոնց ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել բարձրորակ ներկեր ստանալու գործին։ Պրակտիկա Ենթաբաժիններ Քիմիան բաժանվում է մի քանի հիմնական ենթաբաժինների։ Կան նաեւ քիմիայի մի քանի ավելի մասնագիտացված ոլորտներ։ Վերլուծական քիմիան նյութերի նմուշների վերլուծությունն է `դրանց քիմիական կազմի եւ կառուցվածքի վերաբերյալ պատկերացում կազմելու համար։ Վերլուծական քիմիան ներառում է ստանդարտացված փորձարարական մեթոդներ քիմիայի մեջ։ Այս մեթոդները կարող են օգտագործվել քիմիայի բոլոր ենթաբաժիններում բացառությամբ զուտ տեսական քիմիայի։ Կենսաքիմիան այն քիմիական նյութերի, քիմիական ռեակցիաների եւ քիմիական փոխազդեցությունների ուսումնասիրությունն է, որոնք տեղի են ունենում կենդանի օրգանիզմներում։ Կենսաքիմիան եւ օրգանական քիմիան սերտորեն կապված են, ինչպես բուժական քիմիան եւ նեյրոքիմիան։ Կենսաքիմիան կապված է նաեւ մոլեկուլային կենսաբանության եւ գենետիկայի հետ։ Անօրգանական քիմիան անօրգանական միացությունների հատկությունների եւ ռեակցիաների ուսումնասիրությունն է։ Օրգանական եւ անօրգանական առարկաների տարբերությունը բացարձակ չէ եւ կան շատ համընկնումներ, որոնցից ամենակարեւորը`մետաղօրգանական քիմիան է։ Նյութերի քիմիան զբաղվում է օգտակար գործառույթ ունեցող նյութերի ստացմամբ եւ ուսումնասիրմամբ։ Ոլորտը վերջերս նոր թափ է ստացել եւ ներառում է քիմիայի բոլոր դասական ոլորտները։ Ուսումնասիրության առաջնային փուլը ներառում է խտացրած ֆազերի (պինդ նյութեր, հեղուկներ, պոլիմերներ) քիմիան եւ տարբեր ֆազերի միջեւ փոխկապակցվածությունը։ Նեյրոքիմիան նյարդաքիմիական նյութերի ուսումնասիրությունն է ներառյալ պեպտիդները, սպիտակուցները, լիպիդները, շաքարները եւ նուկլեինաթթուները, նրանց փոխազդեցությունները եւ դերը, որոնք նրանք խաղում են նյարդային համակարգը ձեւավորելու, պահպանելու եւ փոփոխելու գործում։ Միջուկային քիմիան ուսումնասիրում է, թե ինչ կառուցվածք ունի ատոմի միջուկը։ Ատոմի փոխակերպումը միջուկային քիմիայի ժամանակակից բաղադրիչն է, եւ նուկլիդների աղյուսակը կարեւոր արդյունք է եւ գործիք այս ոլորտի համար։ Օրգանական քիմիան օրգանական միացությունների կառուցվածքի, հատկությունների, կազմի, մեխանիզմների եւ ռեակցիաների ուսումնասիրությունն է։ Օրգանական միացությունը սահմանվում է որպես ցանկացած միացություն, որը հիմնված է ածխածնային կմախքի վրա։ Ֆիզիկական քիմիան քիմիական համակարգերի եւ գործընթացների ֆիզիկական ուսումնասիրությունն է։ Մասնավորապես, նման համակարգերի եւ գործընթացների էներգետիկությունն ու դինամիկան հետաքրքրում են ֆիզքիմիկոսներին։ Ուսումնասիրության կարեւոր ոլորտներն են՝ քիմիական թերմոդինամիկա, քիմիական կինետիկա, էլեկտրաքիմիա, վիճակագրական մեխանիկա, սպեկտրոսկոպիա եւ վերջերս՝ աստղագիտություն։ Ֆիզիկական քիմիան համընկնում է մոլեկուլային ֆիզիկայի հետ։ Ֆիզիկական քիմիան ներառում է մաթեմատիկական անալիզի օգտագործումը հավասարումների ստացման մեջ։ Այն սովորաբար կապված է քվանտային քիմիայի եւ տեսական քիմիայի հետ։ Ֆիզիկական քիմիան տարբեր է քիմիական ֆիզիկայից, բայց կրկին կան մեծ համընկնումներ։ Տեսական քիմիան քիմիայի ուսումնասիրությունն է տեսական հիմնավորումների միջոցով (սովորաբար մաթեմատիկայի կամ ֆիզիկայի շրջանակներում)։ Մասնավորապես քվանտային մեխանիկայի կիրառումը քիմիայի համար կոչվում է քվանտային քիմիա։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից ի վեր համակարգիչների զարգացումը թույլ է տվել հաշվողական քիմիայի համակարգված զարգացում, որը քիմիական խնդիրների լուծման համար համակարգչային ծրագրերի մշակման եւ կիրառման արվեստ է։ Տեսական քիմիան մեծ համընկնում ունի (տեսական եւ փորձարարական) պինդ նյութի ֆիզիկայի եւ մոլեկուլային ֆիզիկայի հետ։ Քիմիայի մեջ մտնող մյուս առարկաները ավանդաբար խմբավորված են ըստ ուսումնասիրվող նյութի տեսակի կամ ուսումնասիրության տեսակի։ Դրանք ներառում են անօրգանական քիմիա- անօրգանական նյութերի ուսումնասիրություն, օրգանական քիմիա- օրգանական (ածխածնի վրա հիմնված) նյութի ուսումնասիրություն, կենսաքիմիա- կենսաբանական օրգանիզմներում հայտնաբերված նյութերի ուսումնասիրություն, ֆիզիկական քիմիա- քիմիական պրոցեսների ուսումնասիրություն, օգտագործելով ֆիզիկական հասկացություններ, ինչպիսիք են թերմոդինամիկան եւ քվանտային մեխանիկա եւ վերլուծական քիմիա- նյութերի նմուշների վերլուծություն`դրանց քիմիական կազմի եւ կառուցվածքի վերաբերյալ պատկերացում կազմելու համար։ Վերջին տարիներին շատ ավելի մասնագիտացված առարկաներ են ի հայտ եկել, օրինակ՝ նյարդաքիմիա նյարդային համակարգի քիմիական ուսումնասիրություն։ Այլ ոլորտներն են ՝ ագրոքիմիա, աստղաքիմիա (տիեզերաքիմիա), մթնոլորտային քիմիա, քիմիական ճարտարագիտություն, քիմիական կենսաբանություն, քիմիատեխնիկա, էլեկտրաքիմիա, շրջակա միջավայրի քիմիա, ֆեմտոքիմիա, բույրերի քիմիա, հոսքի քիմիա, երկրաքիմիա, կանաչ քիմիա, հյուսվածքների քիմիա, քիմիայի պատմություն, ջրածնացման քիմիա, իմունաքիմիա, ծովային քիմիա, նյութերի գիտություն, մաթեմատիկական քիմիա, մեխանոքիմիա, դեղորայքային քիմիա, մոլեկուլային կենսաբանություն, մոլեկուլային մեխանիկա, նանոտեխնոլոգիա, բնական արտադրանքի քիմիա, էնոլոգիա, օրգանոմետալ քիմիա, նավթաբանություն, դեղագործություն, ֆոտոքիմիա, ֆիզիկական օրգանական քիմիա, ֆիտոքիմիա, պոլիմերային քիմիա, ռադիոքիմիա, պինդ վիճակի քիմիա, սոնոքիմիա, գերմոլեկուլային քիմիա, մակերեւույթային քիմիա, սինթետիկ քիմիա, ջերմաքիմիա եւ այլն։ Արդյունաբերություն Քիմիական արդյունաբերությունը կարեւոր տնտեսական գործունեություն է ամբողջ աշխարհում։ Քիմիական արտադրության համաշխարհային առաջատարներից 50-ը 2013-ին ունեցել է 980,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի վաճառք՝ 10.3 տոկոս շահույթով։ Քիմիան Հայաստանում Հայաստանում քիմիական առաջին գիտական օջախն ստեղծվել է 1921 թվականին Երեւանի պետական համալսարանում, որտեղ Ս. Ղամբարյանի, Ա. Հակոբյանի, Լ. Ռոտինյանի, Պ. Քալանթարյանի, Հ. Ակունյանի եւ այլոց ջանքերով ձեւավորվել է հայկական քիմիական դպրոցը։ Նրանք ուսումնասիրել են այդ շրջանում տնտեսության համար կարեւոր հարցեր, հետազոտել Արարատյան դաշտի կրաքարերը, կավահողերը, մերձարաքսյան ճահիճները, բազալտներն ու դրանց հալման արգասիքները։ Ներկայումս քիմիական գիտությունը Հայաստանում գիտության զարգացած ճյուղերից է. գործում են մի շարք քիմիական ինստիտուտներ ու լաբորատորիաներ։ Հայ հայտնի քիմիկոսներ Հայ հայտնի քիմիկոսներից են Ա. Մնջոյանը, Ա. Նալբանդյանը, Մ. Մանվելյանը եւ ուրիշներ։ Ենթադրվում է, որ քիմիա անվանումն առաջացել է հին հունարեն «քեմիա»՝ մետաղներ ձուլելու, ոսկի եւ արծաթ ստանալու արվեստ բառից, որն, իր հերթին ծագում է Հին Եգիպտոսի՝ «սեւ հողի երկրի»՝ «քամ» կամ «քեմի» անվանումից, որտեղ այդ արվեստը, թերեւս, առաջիններից մեկն է զարգացել։ Սահակ Ծաղկարարը կարեւոր ուսումնասիրություններ է կատարել գործնական քիմիայի բնագավառում։ 1815–30 թվականներին նա զբաղվել է արարատյան որդան կարմիրից ներկանյութ ստանալու հարցերով։ Քիմիայի մասին ձեռագրեր Մատենադարանում Մատենադարանի ձեռագրերում առանձնանում են նաեւ քիմիա գիտությանը վերաբերող աշխատությունները, որոնք ներկայանում են Հովհաննես Երզնկացու (1283) «Վասն նյութի ու տեսակի», ինչպես նաեւ անանուն հեղինակների «Խրատք ոսկվո հալելու» (16-րդ դար) եւ «Դեղաբուսակ» խորագրերը կրող երկերով, հետաքրքրական է, որ վերջին աշխատանքում տրված են նաեւ դեղաբույսերի նկարները եւ դրանց պարսկերեն անունները, որպեսզի օգտվողները դեղեր պատրաստելիս չշփոթեն բույսերը։ Հովհաննես Երզնկացին զանազան տեղեկություններ է հայտնում աղերի, հանքերի, թթուների, գազերի միացման կամ տարազատման ժամանակ առաջացող նոր նյութերի վերաբերյալ։ Նա կարծում է, որ բնության հիմքում ընկած նյութը հավիտենական է, այն կարող է փոխել իր որակը, վերածվել այլ նյութի, բայց երբեք չի ոչնչանում։ Մատենադարանում պահվող մատյաններն իրենց թերթերի վրա փայլփլող ընդմիշտ թարմ ներկերով ու թանաքներով, կազմերի կաշվով, արծաթով եւ բազմաստիճան մշակում ստացած մագաղաթով եւ զանազան այլ մանրամասներով անառարկելիորեն վկայում են միջնադարյան Հայաստանում գոյություն ունեցած համապատասխան քիմիական գիտելիքների, սարքավորումների ու միջոցների մասին, որոնց առկայությամբ միայն հնարավոր է արտադրել նշված նյութերը։ Գրիչներն ու նկարիչները երբեմն հայտնում են ներկերի ու թանաքների ստացման եղանակներն ու դեղատոմսերը, որոնց ուսումնասիրությունը կարող է նպաստել բարձրորակ ներկեր ստանալու գործին։ Մասնագիտական հասարակական կազմակերպություններ Ամերիկայի քիմիական կազմակերպություն Նեյրոքիմիայի ամերիկյան կազմակերպություն Կանադայի քիմիական ինստիտուտ Պերուի քիմիական կազմակերպություն Մաքուր նյութերի եւ կիրառական քիմիայի միջազգային միություն Ավստրալիական թագավորական քիմիական ինստիտուտ Նիդեռլանդների քիմիական թագավորական կազմակերպություն Քիմիայի թագավորական կազմակերպություն Քիմիական արդյունաբերական կազմակերպություն Տեսական եւ հաշվարկային քիմիկոսների համաշխարհային ասոցիացիա Քիմիական տեխնոլոգիաներ Ընդհանուր Գլխավոր արտադրություն Քիմիական եւ ֆիզիկական մեթոդի անալիզներ Սպեցտրոսկոպիկ մեթոդները Սպեկտրալ վերլուծություն Վերլուծություններ Քրոմատագրումը Անալիտիկ քիմիա Տես նաեւ Բնապահպանության Քիմիայի օրենքները եւ վարկածները Փիլիսոփայության Քիմիա Քիմիկոս Ծանոթագրություններ Բիբլիոգրաֆիա Գրականություն Հանրաճանաչ ընթերցում Atkins, P.W. Galileo's Finger (Oxford University Press) Atkins, P.W. Atkins' Molecules (Cambridge University Press) Kean, Sam. The Disappearing Spoon – and other true tales from the Periodic Table (Black Swan) London, 2010 Levi, Primo The Periodic Table (Penguin Books) [1975] translated from the Italian by Raymond Rosenthal (1984) Stwertka, A. A Guide to the Elements (Oxford University Press) Ներածական մագիստրոսական դասագրքեր Atkins, P.W., Overton, T., Rourke, J., Weller, M. and Armstrong, F. Shriver and Atkins inorganic chemistry (4th edition) 2006 (Oxford University Press) Chang, Raymond. Chemistry 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. . Voet and Voet Biochemistry (Wiley) Առաջադեմ գրքեր ուսանողների եւ շրջանավարտների համար Atkins, P.W. Physical Chemistry (Oxford University Press) Atkins, P.W. et al. Molecular Quantum Mechanics (Oxford University Press) McWeeny, R. Coulson's Valence (Oxford Science Publications) Pauling, L. The Nature of the chemical bond (Cornell University Press) Pauling, L., and Wilson, E.B. Introduction to Quantum Mechanics with Applications to Chemistry (Dover Publications) Smart and Moore Solid State Chemistry: An Introduction (Chapman and Hall) Stephenson, G. Mathematical Methods for Science Students (Longman) Արտաքին հղումներ Հայկական Հանրագիտարան Քիմիայի դասագիրք 12-րդ դասարանի համար General Chemistry principles, patterns and applications. Պարբերական համակարգ Քիմիա Բնագիտության բաժիններ Բնագիտություն


Պրահայի դատարանն ազատ արձակեց սիրիացի քրդերի առաջնորդ Սալեհ Մուսլիմին | ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ Հայկական լրատվական գործակալություն Պրահայի դատարանն ազատ արձակեց սիրիացի քրդերի առաջնորդ Սալեհ Մուսլիմին 16:02, 27 Փետրվար, 2018 ԵՐԵՎԱՆ, 27 ՓԵՏՐՎԱՐԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Պրահայի քաղաքային դատարանը փետրվարի 27-ին ազատ Է արձակել Թուրքիայի պահանջով փետրվարի լույս 25-ի գիշերը Չեխիայի մայրաքաղաքում ձերբակալված՝ քրդական «Դեմոկրատական միություն» կուսակցության նախկին համանախագահ Սալեհ Մուսլիմին: Այս մասին լրագրողներին հայտնել Է սիրիացի քաղաքական գործչի փաստաբան Միրոսլավ Կրուտինան, տեղեկացնում Է «Արմենպրես»-ը: «Դատարանը հիմքեր չգտավ Սալեհ Մուսլիմին նախնական կալանքի վերցնելու համար: Նա ազատ Է արձակվել»,- ասել Է իրավաբանը: Դատարանի վճիռը ողջունել են քրդերը, որոնք շենքի առջեւ պահանջում Էին իրենց առաջնորդի ազատումը: Սալեհ Մուսլիմը ձերբակալվել Էր փետրվարի լույս 25-ի գիշերը: Պրահայում, ուր նա ժամանել Էր Բրյուսելից, քաղաքական գործիչը մասնակցում Էր Մերձավոր Արեւելքին նվիրված միջազգային խորհրդաժողովին: «Դեմոկրատական միությունն» առաջատար քրդական քաղաքական կուսակցությունն Է Սիրիայի հյուսիսային մասում: Անկարան այն համարում Է Քրդստանի աշխատավորական կուսակցության ճյուղավորումը, որն ահաբեկչական կազմակերպություն Է ճանաչված Թուրքիայում եւ Եվրամիությունում, հաղորդել Է ՏԱՍՍ-ը:


Այսօր` հունվարի 10-ին, ավտովթար է տեղի ունեցել Երեւանում: Ժամը 09:30-ի սահմաններում ճանապարհի մերկասառույցի պատճատռով Չարենցի 133 հասցեի մոտ Երեւան քաղաքի Լեո փողոցի բնակիչ, 42-ամյա Արամայիս Զաքարյանը իր վարած ВАЗ 2121 մակնիշի 50 NA 501 համարանիշի ավտոմեքենայով բախվել է ձնակույտին, գլխիվայր շրջվել եւ սահելով` բախվել Երեւանի բնակչուհի, 49-ամյա Կարինե Զաքարյանի վարած Mitsubisi Grandis մակնիշի 34 MN 983 համարանիշի ավտոմեքենային: Ինչպես հայտնում է ֆոտոլրագրող Գագիկ Շամշյանը, վթարի հետեւանքով, ըստ նախնական տեղեկությունների` բարեբախտաբար, զոհեր եւ վիրավորներ չկան: Վթարի վայր են ժամանել ճանապարհային ոստիկանության 1-ին սպայական գումարտակի աշխատակիցները` սպայական ջոկի ավագ տեսուչ Գեւորգ Դանիելյանի գլխավորությամբ, ում կողմից փաստի առթիվ նյութեր են նապատարաստվում: Դեպքի վայրում հավաքվածներն ասում էին, որ եթե ճանապարհը մշակված լիներ աղ ու ավազով, ապա մերկասառույց չէր լինի եւ վթարն էլ տեղի չէր ունենա: Պարզապես Нива-ի վարորդը ճիշտ է կողմնորոշվել, հակառակ դեպքում` տեղի կունենար շղթայական ավտովթար: Ծանուցում. Ենթադրյալ հանցանքի մեջ կասկածվողը կամ մեղադրվողը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունն ապացուցված չէ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով սահմանված կարգով` դատարանի` օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով:


Սթափվի՛ր, դու Պողոս չես - Լուրեր Հայաստանից 02.12.2019 ● 19:55 Սթափվի՛ր, դու Պողոս չես Հայ ժողովուրդ, ես քեզ չեմ ճանաչում.... Ո՞ւր են արիացի հայերը.... Ո՞ւր են ազնվական հայերը: Նրանք, ովքեր իմացել են արժեքը մարդու, մեծի հետ եղել մեծ, փոքրի հետ՝ փոքր: Նրանք, ովքեր գնացել են որսի համարյա մերկ ձեռքով, ընկերոջ հետ, եւ վտանգի պահին սեփական կյանքը չեն խնայել հանուն ընկերոջ: Այն հայ տղամարդիկ, ովքեր երբեք ձեռք չեն բարձրացրել իրենց կնոջ ու երեխաների վրա, եղել են խստապահանջ, բայց ոչ բռի: Ո՞ւր են այն հայերը, ովքեր հարգել են իրենց ավանդույթները, հարգել ծերերին, հոգ տարել որբ մանուկների մասին: Ո՞ւր են այն բարձրաշխարհիկ հայերը, ովքեր Եվրոպային քաղաքակրթության դասեր են տվել ժամանակին, կանգնած եղել համաշխարհային արվեստի եւ գիտության ակունքներում, հռչակվել որպես գյուտարար, երաժիշտ, բժիշկ, ճարտարապետ, բանկիր: Ազգ, որը տվել է օդաչուներ, հերոսներ, մարշալներ, չունենալով ծով՝ տվել ծովակալ: Հա՛յ ժողովուրդ, դու հինգ հազարամյա պատմություն կերտեցիր, որ այսօր գնաս մի ինչ-որ Նիկոլի հետեւից՝ խաչ քաշելով քո ազգային դիմագծի վրա, հայհոյանքը դարձնելով կենսակերպ, ատելությունը դարձնելով զենք, պառակտումը դարձնելով կեղծ արդարության կեղծ հաղթանակ... Ուշքի՛ արի, հարազա՛տս, ուշքի արի, խաբում են քեզ.... Սթափվիր, դու Պողոս չես, քո մեջ Դավթի, Մհերի, Այծեմնիկի արյունն է հոսում, քո գենը հնարավոր չէ պղծել, իմ հա՛յ ժողովուրդ, ես հավատում եմ քո մաքրությանը... 05.08.2020 ● 15:04 Այս ամենը ոչ այլ ինչ է, քան սրբապղծություն Հայաստանի Հանրապետության հանդեպ։


Հարցում. Վեհափառ Տէր, վերջին մի քանի տարիներու ընթացքին հայ ժողովուրդի իրաւունքներու հետապնդման աշխատանքներու ծիրէն ներս յաճախ կը շեշտէք իրաւական երեսին կարեւորութիւնը. ինչո՞ւ: Պատասխան.– Հայ ժողովուրդի մարդկային թէ ազգային բռնաբարուած իրաւունքներու հարցը ըստ էութեան իրաւական հարց է: Ցեղասպանութիւնը... Անեղծելի փաստ է որ Հայ ժողովուրդի վաղընջական պատմութեան ընթացքին վանքերն ու վանական համալիրները եղած են գիտութեան, կրթութեան, լուսաւորութեան կեդրոններ եւ համալսարաններ, ուր լոյս՝ ուսում ստացած են ընտրեալներու փաղանգ մը, դառնալով Հայ իրականութեան կրօնական եւ ազգային ռահվիրանները: Բաւ... Միջազգային Հայ Արաբ Իրաւական Խորհուրդը ներկայացնող պատուիրարկութիւն մը այցելեց Անթիլիաս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետը, Մայրավանքի իր գրասենեակին մէջ ընդունեց Միջազգային Հայ Արաբ Իրաւական Խորհուրդը ներկայացնող պատուիրարկութիւն մը, առաջնորդութեամբ Եգիպտոսի Փաստաբաններու Սենտիքայի Նախագահ եւ Արաբ Փաստաբաններու Միութեան Ընդհանուր Քարտուղար Սամէհ Աշուրի, Յորդանանի Միութեան փոխ Նախագահ Սամիհ Խըրէյսի, ինչպէս... Երկուշաբթի 10 Յունիս 2013-ի առաւօտուն, Վեհափառ Հայրապետը իր գրասենեակին մէջ ընդունեց այցելութիւնը Միջին Արեւելքի Եկեղեցիներու Խորհուրդի Ընդհ. Քարտուղար՝ Դոկտ. Մ. Ճալխին: Ընդհ. Քարտուղարը առաջին հերթին զեկոյց մը տուաւ Վեհափառ Հայրապետին շուրջ շաբաթ մը առաջ Լիբանանի մէջ տեղի ունեցած... Չորեքշաբթի առաւօտեան, Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոսի նախագահութեամբ բացումը պիտի կատարուի Ազգային Ընդհանուր Ժողովին: Չորսէն հինգ տարին անգամ մը գումարուող Ազգային Ընդհանուր Ժողովին պիտի մասնակցին թեմակալ առաջնորդները, աւելի քան 100 պատուիրակներ թեմերէ եւ յատուկ հրաւիրեալներ: Ազգային Ընդհանուր Ժողովը... Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս մօտէն կը հետեւի Ապու Տապիի Նահատակաց եկեղեցւոյ շինութեան Անցեալ տարի Վեհափառ Հայրապետը Ապու Տապիի մէջ հիմնարկէքը կատարեց Ս. Նահատակաց եկեղեցւոյ: Շինարարական յանձնախումբը անմիջապէս լծուեցաւ աշխատանքի, իրեն որպէս նեցուկ ունենալով Ապու Տապիի, Տուպայի ու Շարժայի մեր ժողովուրդի զաւակները: Շինարարական յանձնախումբին մաս կը կազմեն Հրայր Սողոմոնեան, Վարուժան Ներկիզեան,... Երկուշաբթի 3 Յունիս 2013-ի կէսօրէ ետք, Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոս, շրջապատուած Լիբանանահայ պետական նախարարներով ու երեսփոխաններով, ընդունեց այցելութիւնը Ռումանիոյ Տնտեսութեան ու Առեւտուրի Նախարար Վարուժան Ոսկանեանին: Յայտնենք, որ Նախարար Ոսկանեան շուրջ հինգ տարիներ առաջ դարձեալ այցելած էր Անթիլիաս եւ... Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը կը մասնակցի Երուսաղէմի Հայոց Նորընտիր Պատրիարքի գահակալութեան Երուսաղէմի հայոց նորընտիր Պատրիարք Ամենապատիւ Տ. Նուրհան Արք. Մանուկեանին գահակալութիւնը տեղի պիտի ունենայ Երեքշաբթի Յունիս 4-ին: Յանուն Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոսին եւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, գահակալութեան հանդիսութեան ներկայ պիտի գտնուին Գերշ. Տ. Վարուժան Արք. Հերկելեան, Կաթողիկոսական Փոխանորդ... Դպիրներու եւ կիսասարկաւագներու ձեռնադրութիւն Անթիլիասի մէջ Կիրակի 2 Յունիս 2013-ի առաւօտուն, յընթացս Սուրբ եւ Անմահ Պատարագին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Դպրեվանքի Ա., Բ. եւ Գ. Ժառանգաւորացի սաները դպրութեան աստիճան ստացան, իսկ Ա. Ընծայարանի սաները Կիսասարկաւագութեան կարգ ստացան: Ս. Պատարագը մատոյց՝ Հոգշ. Տ. Տաճատ... Շաբաթ 1 Յունիս 2013-ի առաւօտուն, Վեհափառ Հայրապետը ընդունեց Հաուըրտ Գարակէօզեան հաստատութեան ընդհ. Տնօրէնը՝ Դոկտ. Ուոլթըր Պանտազեանը, ընկերակցութեամբ նոյն հաստատութեան Լիբանանի Տնօրէնին՝ Սերոբ Օհանեանին: Յայտնենք, որ Գարակէօզեան հաստատութեան գործունէութեան ծիրէն ներս կը գործեն երեք կեդրոններ՝ Լիբանանի, Սուրիոյ եւ Հայաստանի... Պիքֆայայի վանքի Նահատակաց ու Վերածննդեան Յուշարձանի շրջապատի շինութիւնները կը շարունակուին Ինչպէս նախապէս տեեղակ պահած էինք մեր ժողովուրդի զաւակները, Պիքֆայայի վանքէն ներս երկու կարեւոր շինարարական ծրագիրներ ընթացքի մէջ են՝ առաջին, նահատակաց ու վերածննդեան Յուշարձանի շրջապատի ընդլայնումն է, որ կը ներառէ նահատակաց խորանի շինութիւն, եւ ցեղասպանութեան ու վերածննդեան առնչուած այլ... Ս. Մարիամ Աստուածածնի պատկերը կը քանդակուի մարմարի վրայ, Պիքֆայայի վանքին համար Վեհափառ Հայրապետին թելադրութեամբ քանդակագործ Վարդան Աւէսեան Ս. Մարիամ Աստուածածնի պատկերը կը քանդակէ մարմարի վրայ: Քանդակին մեծութիւնը պիտի ըլլայ 1.5 մ. լայնք եւ 2 մ. երկայնք: Քանդակը պիտի զետեղուի Պիքֆայայի վանքին մէջ կառուցման ընթացքի մէջ գտնուող նախատակաց խորանին վրայ:...


source: fineweb

text: Կալիֆոռնիա (այլ կիրառումներ) Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից Կալիֆորնիա կարող է վերաբերել՝ - Կալիֆորնիա - նահանգ ԱՄՆ-ի արեւմուտքում։ - Կալիֆոռնիա (թերակղզի) - թերակղզի Հյուսիսային Ամերիկայի արեւմուտքում։ - Կալիֆոռնիական հոսանք - մակերեւութայի սառը հոսանք Խաղաղ օվկիանոսում։ - Կալիֆոռնիայի ծոց - Խաղաղ օվկիանոսի ծոց Հյուսիսայի Ամերիկայի արեւմտյան ափերի մոտ (Մեքսիկա)։ - Կալիֆոռնիայի հովիտ - տեկտոնական իջվածք Հյուսիսայի Ամերիկայում։ |Սա բազմիմաստ կամ համանուն եզրի տարբեր իմաստներով եւ կիրառումներով Հայերեն Վիքիպեդիայում առկա հոդվածների ցանկ է։ Ընտրեք ձեր որոնած իմաստը կամ կիրառումը ցանկից, իսկ հոդվածի բացակայության դեպքում կարող եք ավելացնել այն՝ հետեւելով համապատասխան կանոններին։|


text: «Հայելի» հաղորդաշարի նպատակն է արտացոլել այն երեւույթները, իրավիճակները, մարդկային եւ հասարակական փոխհարաբերությունների հակասությունները, որոնք առաջին հայացքից գուցե հրատապ կամ կարեւոր չեն երեւում, սակայն, այդուհանդերձ, ազդում են նույն այդ փոխհարաբերությունների եւ մեր կյանքի որակի վրա: 4 տարի է՝ ՄԱԿ-ը հրապարակում է Երջանկության համաշխարհային զեկույցը, որում հայաստանցիներս վերջին շարքերում ենք: Այն, որ հայաստանցիներս ուրախ չենք, նախընտրական իր հանդիպումներում նկատել էր վարչապետ Կարեն Կարապետյանը՝ Գյումրիի սոցիալական տխուր վիճակի մասին հարց տվող լրագրողներից հետաքրքրվելով, թե ինչու են «դիլխոր»: Ինչու են հայաստանցիները ոչ երջանիկների շարքում. այս ծանր ներքաղաքական մթնոլորտը լիցքաթափվելու ինչ հեռանկար ունի: Հոգեբան Գայանե Հարությունյանի մասնագիտական դիտարկումը։


source: wikipedia

text: Լիբրեւիլը (), Գաբոնի մայրաքաղաքը։ Նավահանգիստ է Ատլանտյան օվկիանոսի Գվինեական ծոցի ափին։ Բնակչությունը՝ ։ Անվանում Հիմնադրել են ֆրանսիացիները 1849 թվականին՝ որպես Հասարակածային Աֆրիկայում ֆրանսիական գաղութների վարչական կենտրոն եւ անվանել Լիբրեւիլ (. Libre՝ «ազատ» եւ ville՝ «քաղաք»)։ Ծանոթագրություններ Աֆրիկայի քաղաքներ Գաբոնի քաղաքներ 1849 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


source: CulturaX

text: ՀԱՅՏՆԻ ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏՑԻՆԵՐ Archives - News.tut.am Հենրիխ Բարխուդարյանի կիթառի հուշարձանը երկար տարիներ տեղակայված է Ստեփանակերտի քաղաքային այգում իր մտերիմ ընկերոջ` Ռոման Երիցյանի ջանքերի շնորհիվ: «Հենրիխի մահից 19.09.2018 20.09.2018 news.tut.am 0 Comments Հենրիկ ԱնդրեյիՊողոսյան – խորհրդային պետական, քաղաքական գործիչ: Արցախի ազգային-ազատագրական շարժման առաջնորդներից: Համարվում է ԼՂԻՄ մարզկոմի վերջին քարտուղարը : ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավոր (1989-1991 թթ.): Բագրատ Արշակի Ուլուբաբյան 1925-2001 Բագրատ Արշակի Ուլուբաբյան – հայ գրող, պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր: Հայտնի է Արցախի պատմության վերաբերյալ աշխատանքներով: Ծնվել է 1925 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մուշկապատ գյուղում։ 17.09.2018 17.09.2018 SitesAdmin 0 Comments Սարգիս Աբրահամյանը (28.12.1915-15.06.1969) 20-րդ դարի Արցախի մտավորականության ամենավառ ներկայացուցիչներից մեկն է, պետական գործիչ, մանկավարժ (ներառված է 20-րդ դարի 100 լավագույն ուսուցիչների Ծնվել է 1931 թ. սեպտեմբերի 22-ին Ստեփանակերտ քաղաքում: 1949թ. ավարտել է Ստեփանակերտի թիվ 3 միջնակարգ դպրոցը: 1950-1955թթ. սովորել է Մոսկվայի Կույբիշեւի անվան ինժեներաշինարարական ինստիտուտը: 1955-1958թթ. Չելյաբինսկի շրջանի Զլատոուստ 13.09.2018 18.09.2018 SitesAdmin 0 Comments ծնվել է 1925 թ. հունիսի 24-ին ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Կյուլաթաղ գյուղում (Վարդաձոր), ծառայողի ընտանիքում , ովքեր 1923 թվականից ապրում են Ստեփանակերտում: Հակոբյան Յուրի Միքայելի – ԼՂԻՄ գլխավոր ճարտարպետ եւ շինարարական աշխատանքների պետ:Մարդ, ով եղել է բազմաթիվ ճարտարապետական նախագծերի եւ շինարարության հեղինակ:Ծնվել


Դանիել 3 | Օնլայն Աստվածաշունչ | Նոր աշխարհ թարգմանություն 3 Նաբուգոդոնոսոր թագավորը մի ոսկե արձան շինեց+, որի բարձրությունը վաթսուն կանգուն* էր, իսկ լայնությունը՝ վեց կանգուն*։ Նա կանգնեցրեց այն Դուրա հովտում՝ Բաբելոնի գավառում+։ 2 Նաբուգոդոնոսոր թագավորը մարդ ուղարկեց, որ մեկտեղ հավաքեն կուսակալներին+, վերակացուներին, կառավարիչներին, խորհրդականներին, գանձապահներին, դատավորներին, ոստիկաններին+ եւ բոլոր նրանց, ովքեր տնօրինում են գավառների գործերը, որպեսզի նրանք գան թագավորի կանգնեցրած արձանի հանդիսավոր բացմանը+։ 3 Այդ ժամանակ կուսակալները+, վերակացուները, կառավարիչները, խորհրդականները, գանձապահները, դատավորները, ոստիկաններն ու բոլոր նրանք, ովքեր տնօրինում են գավառների գործերը, սկսեցին մեկտեղ հավաքվել, որ ներկա լինեն Նաբուգոդոնոսոր թագավորի կանգնեցրած արձանի հանդիսավոր բացմանը։ Նրանք կանգնեցին Նաբուգոդոնոսորի կանգնեցրած արձանի առաջ։ 4 Մունետիկը+ բարձրաձայն ազդարարեց. «Ձեզ, ո՛վ ժողովուրդներ, ազգություններ ու լեզուներ+, ասվում է, 5 որ երբ լսեք եղջյուրի, սրնգի, ցիտրայի, եռանկյունաձեւ քնարի, տավիղի, պարկապզուկի եւ տարբեր տեսակի երաժշտական գործիքների ձայնը+, պետք է ընկնեք ու երկրպագեք ոսկե արձանին, որը կանգնեցրել է Նաբուգոդոնոսոր թագավորը։ 6 Իսկ ով որ չընկնի ու չերկրպագի+, նույն պահին+ կգցվի կրակով բորբոքված հնոցը»+։ 7 Ուստի լսելով եղջյուրի, սրնգի, ցիտրայի, եռանկյունաձեւ քնարի, տավիղի եւ տարբեր տեսակի երաժշտական գործիքների ձայնը՝ բոլոր ժողովուրդները+, ազգություններն ու լեզուները ընկան ու երկրպագեցին Նաբուգոդոնոսոր թագավորի կանգնեցրած ոսկե արձանին։ 8 Այդ ժամանակ որոշ քաղդեացիներ մոտեցան թագավորին ու սկսեցին մեղադրել հրեաներին+։ 9 Նրանք ասացին Նաբուգոդոնոսոր թագավորին. «Ո՛վ թագավոր, հավիտյան ո՛ղջ եղիր+։ 10 Դու, ո՛վ թագավոր, հրաման ես տվել, որ յուրաքանչյուր մարդ, երբ լսի եղջյուրի, սրնգի, ցիտրայի, եռանկյունաձեւ քնարի, տավիղի, պարկապզուկի եւ տարբեր տեսակի երաժշտական գործիքների ձայնը+, պետք է ընկնի ու երկրպագի ոսկե արձանին, 11 իսկ ով որ չընկնի ու չերկրպագի, պետք է գցվի կրակով բորբոքված հնոցը+։ 12 Բայց ահա կան մի քանի հրեաներ, որոնց դու նշանակել ես՝ տնօրինելու Բաբելոնի գավառի գործերը+՝ Սեդրաքը, Միսաքը եւ Աբեդնագովը, եւ այդ մարդիկ քեզ բանի տեղ չեն դնում, ո՛վ թագավոր, նրանք չեն ծառայում քո աստվածներին եւ քո կանգնեցրած ոսկե արձանին չեն երկրպագում»+։ 13 Այդ ժամանակ Նաբուգոդոնոսորը, մոլեգնած ու ցասումով լի+, հրամայեց, որ իր մոտ բերեն Սեդրաքին, Միսաքին եւ Աբեդնագովին+։ Ուստի այդ մարդկանց թագավորի մոտ բերեցին։ 14 Նաբուգոդոնոսորն ասաց նրանց. «Ո՛վ Սեդրաք, Միսաք եւ Աբեդնագով, ճի՞շտ է, որ դուք չեք ծառայում իմ աստվածներին+ ու չեք երկրպագում+ իմ կանգնեցրած ոսկե արձանին։ 15 Հիմա եթե պատրաստ եք ընկնելու եւ երկրպագելու իմ շինած ոսկե արձանին, երբ լսեք եղջյուրի, սրնգի, ցիտրայի, եռանկյունաձեւ քնարի, տավիղի, պարկապզուկի եւ տարբեր տեսակի երաժշտական գործիքների ձայնը+, շա՛տ լավ։ Բայց եթե չերկրպագեք, նույն պահին կգցվեք կրակով բորբոքված հնոցը։ Եվ ո՞վ է այն աստվածը, որ ազատի ձեզ իմ ձեռքից»+։ 16 Սեդրաքը, Միսաքը եւ Աբեդնագովը թագավորին պատասխանեցին՝ ասելով. «Ո՛վ Նաբուգոդոնոսոր, կարիք չկա, որ այս բանի մասին քեզ պատասխան տանք+։ 17 Եթե մեզ գցեն հնոցը, Աստված, որին մենք ծառայում ենք, կարող է փրկել մեզ։ Կրակով բորբոքված հնոցից ու քո ձեռքից նա կփրկի մեզ+, 18 բայց եթե ոչ, թող քեզ հայտնի լինի, ո՛վ թագավոր, որ քո աստվածներին մենք չենք ծառայի եւ քո կանգնեցրած ոսկե արձանին չենք երկրպագի»+։ 19 Այդ ժամանակ Նաբուգոդոնոսորը Սեդրաքի, Միսաքի եւ Աբեդնագովի հանդեպ ցասումով լցվեց, եւ նրա դեմքի արտահայտությունը փոխվեց։ Նա հրամայեց, որ հնոցը սովորականից յոթ անգամ ավելի ուժեղ վառեն, 20 եւ իր զորքից մի քանի զորեղ մարդու+ հրամայեց, որ կապեն Սեդրաքին, Միսաքին ու Աբեդնագովին եւ գցեն կրակով բորբոքված հնոցը+։ 21 Ուստի նրանց իրենց թիկնոցներով, հանդերձներով, գլխի ծածկոցներով եւ մյուս հագուստներով հանդերձ կապեցին ու գցեցին կրակով բորբոքված հնոցը։ 22 Եվ քանի որ թագավորի խոսքը խիստ էր, եւ հնոցը չափազանց շիկացած էր, Սեդրաքին, Միսաքին եւ Աբեդնագովին հնոցը գցողները մեռան կրակի բոցերից։ 23 Իսկ այն երեք մարդիկ՝ Սեդրաքը, Միսաքը եւ Աբեդնագովը, կապված ընկան կրակով բորբոքված հնոցը+։ 24 Նաբուգոդոնոսոր թագավորը վախեցավ եւ շտապ վեր կացավ։ Նա ասաց իր արքունական պաշտոնյաներին. «Մենք երեք մարդ կապած չգցեցի՞նք կրակի մեջ»+։ Նրանք էլ պատասխանեցին. «Այո՛, ո՛վ թագավոր»։ 25 Նա էլ ասաց. «Ահա ես չորս մարդ եմ տեսնում, որ ազատ քայլում են կրակի մեջ, եւ նրանց ոչ մի վնաս չի լինում։ Իսկ չորրորդը աստվածների որդու տեսք ունի»+։ 26 Հետո Նաբուգոդոնոսորը մոտեցավ բորբոքված հնոցի դռանն+ ու ասաց. «Ո՛վ Սեդրաք, Միսաք եւ Աբեդնագով՝ Բարձրյալ Աստծու+ ծառանե՛ր, դո՛ւրս եկեք ու այստե՛ղ եկեք»։ Այդ ժամանակ Սեդրաքը, Միսաքը եւ Աբեդնագովը դուրս եկան կրակի միջից։ 27 Եվ կուսակալները, վերակացուները, կառավարիչներն ու թագավորի բարձրաստիճան պաշտոնյաները+, որոնք մեկտեղ էին հավաքվել, տեսան, որ կրակը չէր վնասել այդ մարդկանց մարմինները+, նրանց գլխից մի մազ անգամ չէր խանձվել+, նրանց թիկնոցները չէին վնասվել, եւ նույնիսկ ծխի հոտ չէր գալիս նրանցից։ 28 Նաբուգոդոնոսորն ասաց. «Օրհնյա՜լ լինի Սեդրաքի, Միսաքի եւ Աբեդնագովի Աստվածը+, որն ուղարկեց իր հրեշտակին+ ու փրկեց իր ծառաներին, որոնք ապավինում էին իրեն+ եւ որոնք զանց արեցին թագավորի խոսքը եւ իրենց մարմինները կրակին տվեցին, որովհետեւ իրենց Աստծուց բացի+, որեւէ աստծու չէին ուզում ծառայել+ ու երկրպագել+։ 29 Ինձանից հրաման է արձակվում+, որ եթե որեւէ ժողովուրդ, ազգություն կամ լեզու Սեդրաքի, Միսաքի եւ Աբեդնագովի Աստծու դեմ մի սխալ բան ասի, նրան պետք է կտոր-կտոր անեն+, եւ նրա տունը հասարակաց արտաքնոց դարձնեն+, քանի որ ուրիշ աստված չկա, որ նրա պես կարողանա ազատել»+։ 30 Եվ թագավորը հոգ տարավ, որ Սեդրաքը, Միսաքը եւ Աբեդնագովը բարգավաճեն Բաբելոնի գավառում+։ ^ Մոտ 27 մ։ ^ Մոտ 2,7 մ։


text: Հունիսի 21, տարվա 172-րդ (նահանջ տարիներին՝ 173-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 193 օր։ Դեպքեր 1633 - Գալիլեո Գալիլեյը դատապարտվեց ինկվիզիցիայի կողմից։ 1788 - Նյու Հեմպշիրը դարձավ ԱՄՆ 9-րդ նահանգը։ 1868 - Մյունխենի թատրոնում կայացավ Ռիխարդ Վագների Նյուրնբերգի մայսթերզինգերները օպերայի պրեմիերան։ 1925 - Շիրակի ջրանցքի հանդիսավոր բացումը։ 1994 - Եթեր հեռարձակվեց Շանթ հեռուստատեսությունը։ Ծնունդներ 1840 - Ակակի Ծերեթելի, վրաց բանաստեղծ (մահ. 1915) 1863 - Մաքսիմելիան Ֆրանց Յոզեֆ Կորնելիուս Վոլֆ, գերմանացի աստղագետ, աստղալուսանկարչության առաջին օգտագործողը 1882 - Ռոքուել Քենտ, ամերիկացի նկարիչ եւ գրող (մահ. 1971) 1905 - Ժան Պոլ Սարտր, ֆրանսիացի էկզիստենցիալիստ փիլիսոփա, վիպագիր, քննադատ (մահ. 1980) 1910 - Ալեքսանդր Տվարդովսկի, ռուս բանաստեղծ, խմբագիր (մահ. 1971) 1933 - Լյուդվիգ Դուրյան, հայ բանաստեղծ (մահ. 2010) 1935 - Ֆրանսուազ Սագան, ֆրանսիացի կին գրող 1955 - Միշել Պլատինի, ֆրանսիացի նախկին ֆուտբոլիստ եւ մարզիչ, 2007 թ.-ից՝ ՈՒԵՖԱ-ի նախագահ 1985 - Լանա Դել Ռեյ, ամերիկացի հայտնի երգչուհի, հեղինակ-կատարող Մահեր 1942 - Թաթուլ Հուրյան, հայ բանաստեղծ 1970 - Լեւ Կասիլ, ռուս գրող։ ԽՍՀՄ մանկավարժական գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ (1965) 1992 - Լեոնիդ Ազգալդյան, Արցախյան ազատամարտի հերոս (ծնվ. 1942) 2000 - Ալան Հովհաննես, ամերիկահայ կոմպոզիտոր (ծնվ. 1911) Տոներ Բժշկական աշխատողի օր Հայրիկների միջազգային օր


ՀՀ վարչապետի մասնակցությամբ պաշտոնապես բացվել է ՀՀ կառավարության Ռազմավարական նախաձեռնությունների կենտրոնը


Լրատվություն Մամլո հաղորդագրություններ Նախագահն ընդունել է ՌԴ մաքսային ծառայության ղեկավարին 28.09.2017 Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր ընդունել է Ռուսաստանի Դաշնության դաշնային մաքսային ծառայության ղեկավար Վլադիմիր Բուլավինին, ով Հայաստան է ժամանել մասնակցելու սեպտեմբերի 27-28 Երեւանում անցկացված Մաքսային միության մաքսային ծառայությունների միավորված կոլեգիայի 24-րդ նիստին: Հանրապետության Նախագահը ողջունել է պարբերական բնույթ ստացած ԵԱՏՄ մաքսային ծառայությունների միավորված կոլեգիայի նիստերի անցկացումը՝ ընդգծելով, որ Հայաստանը կողմնակից է ինտեգրացիոն գործընթացներին, որոնք ամրապնդում եւ խորացնում են պետությունների միջեւ բարեկամական հարաբերություններն ու համագործակցությունը: Վլադիմիր Բուլավինը շնորհակալություն է հայտնել միավորված կոլեգիայի 24-րդ նիստը Երեւանում բարձր մակարդակով կազմակերպելու եւ անցկացնելու համար՝ նշելով, որ յուրաքանչյուր նիստ մաքսային ոլորտում մասնակից երկրների փոխըմբռնման, համագործակցության, միասնական աշխատանքի եւ արդյունավետ լուծումներ գտնելու տեսանկյունից չափազանց կարեւոր է եւ նպաստում է գործընկեր պետություններում մաքսային ծառայությունների գործունեության բարելավմանը: ՌԴ մաքսային ծառայության ղեկավարը Հանրապետության Նախագահին ներկայացրել է երեւանյան նիստում քննարկված հարցերը՝ նշելով, որ հագեցած օրակարգի շրջանակներում բավական արդյունավետ աշխատանք է իրականացվել, ինչը կնպաստի մաքսային ծառայությունների առջեւ դրված խնդիրների բարձր մակարդակով լուծմանն ու ԵԱՏՄ շրջանակներում ինտեգրացիայի խորացմանը:


Ուշադրություն, նյութում առկա տեսանյութը մեծահասակների համար է. Խայտառակ տեսանյութ. ինչպես են հայ լկտի աղջիկները ստրկացրել այս տղային. | GOOD NEWS Ուշադրություն, նյութում առկա տեսանյութը մեծահասակների համար է. Խայտառակ տեսանյութ. ինչպես են հայ լկտի աղջիկները ստրկացրել այս տղային. Previous Այսքան ժամանակ նույնիսկ ձեր մտքով չի անցել. միայն իմանաք, թե ով է իրականում Արմեն Աշոտյանի կինը Next Քաղցկեղ է, շատ դժվար է, պայքարում ենք կյանքի համար...դժբախտությունը թակեց նաեւ Հարություն Մովսիսյանի դուռը


Փաստաթղթեր ՀՀ նախագահի հրամանագրերը Ն. Ս. ԲԱՂՐԱՄՅԱՆԻՆ «ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՎԱՍՏԱԿԻ ՀԱՄԱՐ» ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ Ղեկավարվելով 2005 թվականի փոփոխություններով Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 55-րդ հոդվածի 16-րդ կետով եւ հիմք ընդունելով «Հայաստանի Հանրապետության պետական պարգեւների եւ պատվավոր կոչումների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը՝ ո ր ո շ ու մ ե մ. Հանրապետության տոնի առթիվ, երկարամյա բարեխիղճ աշխատանքի համար «Վանաձորի երեխաների խնամքի եւ պաշտպանության թիվ 1 գիշերօթիկ հաստատություն» ՊՈԱԿ-ի հոգեբան Նարինե Ստյոպայի ԲԱՂՐԱՄՅԱՆԻՆ պարգեւատրել «Աշխատանքային վաստակի համար» մեդալով: ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ Ս.ՍԱՐԳՍՅԱՆ 2017թ. Մայիսի 17 Երեւան ՆՀ-370-Ա


text: Հոտենտոտներ Հոտենտոտներ (ինքնանվանումը՝ կոյկոին, նշանակում է իսկական մարդիկ), ժողովուրդ Աֆրիկայում։ Բնակվում են Նամիբիայի կենտրոնական եւ հարավային շրջաններում (մոտ 40 հազար, 1967) եւ ՀԱՀ-ում (մոտ հզ)։ Խոսում են հոտենտոտական լեզուներով, շատերը գիտեն նաեւ աֆրիկաանսը։ Հոտենտոտներ հիմնականում բողոքականներ են։ Աֆրիկայի հնագույն բնակիչներ հոտենտոտներին, ինչպես նաեւ բուշմեններին, բանաու ժողովուրդները մղել են Աֆրիկայի հարավ-արեւմտյան անապատային շրջանները, իսկ եվրոպական գաղութարարները (17-20-րդ դարերում) զգալիորեն ոչնչացրել են նրանց։ Այժմ հոտենտոտների մի մասն ապրում է ռեզերվացիաներում, զբաղվում անասնապահությամբ ու հողագործությամբ, մեծ մասն աշխատում է եվրոպացիների ֆերմաներում եւ քաղաքներում։ |Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից (հ. 6, էջ 584)։|


Lurer.com | Զինված ուժերն ու ժողովուրդը պաշտպանում են պետականությունը. Արծվիկ Մինասյան Զինված ուժերն ու ժողովուրդը պաշտպանում են պետականությունը. Արծվիկ Մինասյան Տեսանյութեր 3 Մարտ, 2021 17:28 Այս թեմայով ՀՔԾ-ն հերքել է տարածված լուրը, թե Միքայել Մինասյանի գործով քննիչն առաջիկայում ազատման դիմում է գրելու Մենք այստեղ սպասում ենք, որ պատգամավորները դուրս գան ու իրենց ներկայացնենք իրողությունը. Արծվիկ Մինասյան Այս նախաձեռությունը միտված է դատական համակարգը նորից քաղաքական իշխանության կամակատար դարձնելու. Արծվիկ Մինասյան Կտրուկ շարժումներ մի արեք, մեզ համար միեւնույնն է, մենք սիրում ենք Նիկոլին. Մինասյանը՝ Թուրքիայի արձագանքի մասին Հայաստանում այլեւս որեւէ հայի արյուն չպետք է թափվի. Արծվիկ Մինասյան


ԵՐԵՎԱՆ, 6 մարտի – Sputnik. ՀՀ զինված ուժերը նախատեսված չեն հեղաշրջման համար, դրանք ապահովում են երկրի անվտանգությունը դրսից նախաձեռնված հարձակման ժամանակ։ Sputnik Արմենիայի հետ զույցում այս մասին ասաց ԽՍՀՄ ԶՈւ ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ, անկախ Հայաստանի զինված ուժերի ստեղծողներից գեներալ-լեյտենանտ Նորատ Տեր-Գրիգորյանցը՝ մեկնաբանելով երկրում տիրող իրավիճակը։ «Հայաստանի զինված ուժերը ճիշտ այնպես, ինչպես ԽՍՀՄ-ում եւ ՌԴ-ում, պարզապես նախատեսված չեն այդ գործի (հեղաշրջման,–խմբ.) համար։ Այն, ինչ Գլխավոր շտաբի պետը գրել է, կարծում եմ` նրանք պարզապես հոգնել են բարձիթողի վիճակից ու այլանդակությունից, երբ վերադաս մարմինները հանկարծակի հանում են ռազմական գեներալներին, սպաներին պատերազմից առաջ եւ պատերազմի ժամանակ», - ասաց նա։ Նրա խոսքով՝ այդ պատճառով բանակը մերկացվում է, խախտվում է բարոյական ու մարտական ոգին, վիճակը, մարտունակությունը։ Տեր-Գրիգորյանցը կարծում է, որ ամենայն հավանականությամբ, Գլխավոր շտաբի պետը հոգնել է նման իրավիճակից, դրա համար էլ նա հանդես է եկել այդ հայտարարությամբ։ Տեր-Գրիգորյանցը նաեւ ընդգծեց, որ բանակը քաղաքականությամբ չի զբաղվում։ Բացի այդ, նա պարզաբանել է, որ ինքն այդ իրավիճակում ոչ մեկին չի աջակցում։ Հիշեցնենք` ՀՀ ԶՈւ Գլխավոր շտաբը փետրվարի 25-ին պահանջեց ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հրաժարականը, ասելով, որ քաղաքական ղեկավարությունը պետությունը տանում է դեպի վտանգավոր սահմանագիծ։ Դա տեղի ունեցավ այն բանից հետո, երբ վարչապետը պաշտոնից հեռացրեց Գլխավոր շտաբի պետի առաջին տեղակալ Տիրան Խաչատրյանին։ Ի պատասխան Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց ռազմական հեղաշրջման փորձի մասին եւ քաղաքացիներին կոչ արեց հավաքվել Հանրապետության հրապարակում՝ «հեղափոխությունը պաշտպանելու» համար։ Նա հայտնեց նաեւ, ստորագրել է Գլխավոր շտաբի պետ Օնիկ Գասպարյանին պաշտոնից հեռացնելու փաստաթուղթը, որը, սակայն, ՀՀ նախագահ Արմեն Սարգսյանը չստորագրեց եւ հետ ուղարկեց փետրվարի 27–ին։ Նույն օրը վարչապետը կրկին առաջարկությունն ուղարկեց ՀՀ նախագահին։ Գլխավոր շտաբը մարտի 1-ին նոր հայտարարություն տարածեց նշելով, որ կրկին հաստատում է ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ իր գնահատականները եւ շեշտում, որ, անկախ Զինված ուժերը քաղաքական գործընթացների մեջ ներքաշելու փորձերից, մնում Է անդրդվելի, կշռադատված եւ հաստատակամ։ Մարտի 2-ին հայտնի դարձավ, որ նախագահը չի ստորագրել Օնիկ Գասպարյանին ԳՇ պետի պաշտոնից ազատելու հրամանագիրը, բայց ՍԴ դիմելու է ոչ թե Նիկոլ Փաշինյանի ներկայացրած հրամանագրի նախագծի սահմանադրականության հարցը պարզելու համար, այլ «Զինվորական ծառայության եւ զինծառայողի կարգավիճակի մասին» 2017թ. նոյեմբերի 15-ի ՀՀ օրենքի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանելու հարցը որոշելու խնդրանքով:


Լրատվություն Շնորհավորական Նախագահը շնորհավորական ուղերձ է հղել Էլվիրա Ուզունյանին՝ ծննդյան 80-ամյակի կապակցությամբ 24.10.2014 Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր շնորհավորական ուղերձ է հղել օպերային երգչուհի Էլվիրա Ուզունյանին՝ ծննդյան 80-ամյակի կապակցությամբ: «Հարգելի՛ տիկին Ուզունյան, Ջերմորեն շնորհավորում եմ Ձեզ ծննդյան 80-րդ տարեդարձի կապակցությամբ: Դուք իրավամբ համարվում եք հայ նշանավոր օպերային երգչուհիներից մեկը, ով իր ուրույն խոսքն է ասել եւ իր ինքնատիպ հետքն է թողել հայ երգարվեստում: Մեր հանդիսատեսը Ձեզ սիրում եւ գնահատում է նաեւ այսօր: Ձեր վառ արտիստականությունը դրսեւորվեց նաեւ կինոյում, որտեղ հանդիսատեսին ներկայացաք նաեւ որպես դերասանուհի: Մեր հասարակությունը թե՛ հայրենիքում, թե՛ սփյուռքում բարձր է գնահատում Ձեր հասարակական գործունեությունը, որն ուղղված է երիտասարդ տաղանդների հայտնաբերման եւ աջակցության նվիրական նպատակին: Կրկին շնորհավորելով հոբելյանի առթիվ՝ մաղթում եմ Ձեզ առողջություն, երկար տարիների կյանք եւ նոր հաջողություններ Ձեր շնորհակալ նախաձեռնություններում»,-ասված է ՀՀ Նախագահի շնորհավորական ուղերձում: a7c


Վարչապետը պարգեւատրել է կրթական մրցույթներում լավագույն արդյունքը գրանցած աշակերտներին Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն այսօր իր նստավայրում հյուրընկալել է միջազգային առարկայական օլիմպիադաների մասնակիցներին եւ մրցանակակիրներին, Հայաստանում եւ Արցախում հանրապետական օլիմպիադաներում տարբեր տարիքային խմբերի լավագույն արդյունք արձանագրած աշակերտներին, «Կենգուրու 2018» միջազգային մաթեմատիկական եւ «Մեղու 2017» հայոց լեզվի մրցույթների մրցանակակիրներին, ինչպես նաեւ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների 2017-2018 թթ. ուսումնական տարում բարձր առաջադիմություն ցուցաբերած շրջանավարտներին: Երկրի վարչապետը շնորհավորել է դպրոցականներին ուսումնառության ընթացքում ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ միջազգային օլիմպիադաներում գրանցած ձեռքբերումների համար եւ ՀՀ կրթության ու գիտության նախարար Արայիկ Հարությունյանի հետ միասին նրանց հանձնել է պարգեւներ՝ մեդալներ, հավաստագրեր եւ նվերներ: Ողջույնի խոսքում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նշել է. «Սիրելի աշակերտներ եւ շրջանավարտներ, ինչո՞ւ է այսօրվա իրադարձությունն այսքան կարեւոր, եւ ինչո՞ւ ենք այսպիսի հանդիսավոր պայմաններում իրականացնում այս մրցանակների եւ նվերների հանձնումը: Դրա պատճառը շատ պարզ է, որովհետեւ բնության մեջ չկա ավելի կարեւոր բան, քան կրթությունն է: Այն ամենն, ինչ դուք այստեղ տեսնում եք եւ ինչի հետ առնչվում եք, կապված է կրթության հետ. եթե չլիներ կրթությունը, չէին լինի այն աթոռները, որոնց վրա դուք նստած եք, որովհետեւ մարդը, մինչեւ աթոռ պատրաստելու ընդունակությունը սովորելը, անցել է կրթության ճանապարհով: Այսինքն՝ կրթության արդյունքում է, որ մարդը կարողացավ ստեղծել աթոռ, կոշիկ, հագուստ, էլ չեմ ասում՝ բարձրախոս, տեսախցիկներ, ինտերնետ եւ, ի վերջո, թռչել տիեզերք, եւ, ի վերջո, ստեղծել բազմաթիվ գիտական եւ գեղարվեստական ստեղծագործություններ: Ի վերջո, կրթության արդյունքում է, որ մարդը հասկացավ, որ ուրիշ մարդու եւ ընդհանրապես մարդու իրավունքը, ուրիշ մարդու նկատմամբ հարգանքը, նրա իրավունքների հարգումը ամենակարեւոր բանն է: Այն, որ ամենակարեւորը կրթությունն է, երեւում է եւս մեկ հանգամանքով: Օրինակ, ասում են, որ այսօր մարդկությունը հասել է քաղաքակրթության ամենաբարձր մակարդակի, այսինքն՝ այսօրվա աշխարհը նկարագրելու համար օգտագործում ենք «քաղաքակրթություն» բառը: Մենք դրանով խորհրդանշում ենք, որ մարդկությունը կրթության միջոցով այսօր հասել է իր զարգացման բարձրագույն կետին: Կրթության կարեւորության արձանագրումը հատկապես կարեւոր է այսօրվա Հայաստանում՝ նոր Հայաստանում, որովհետեւ ես ուզում եմ, որ մենք բոլորս արձանագրենք , թե ինչ կարեւոր փոփոխություններ են տեղի ունենում Հայաստանում, եւ ինչ է տեղի ունեցել արդեն: Ուզում եմ ձեզ ներկայացնել հաջողության նոր բանաձեւը նոր Հայաստանում: Սովորաբար ինչպե՞ս էր ընդունված ընկալել հաջողության ճանապարհը ոչ հեռավոր անցյալում. անհրաժեշտ էր ունենալ լավ ծանոթ, լավ բարեկամ, լավ թիկունք, լավ հմտություններ, որոնք կապված չեն կրթության հետ, ավելի շատ բնազդական են: Նոր Հայաստանում հենց սա է փոխվել, որ ձեզնից յուրաքանչյուրի հաջողությունը կախված չէ ուրիշներից: Ձեզնից յուրաքանչյուրի հաջողությունը կախված է ձեզնից, որովհետեւ նոր Հայաստանի նոր կառավարության ամենակարեւոր առաքելությունն այն է, որ մենք կարողանանք հնարավորությունների հավասար եւ ընդլայնված դաշտ ստեղծել, որպեսզի ձեզնից եւ մեզնից յուրաքանչյուրն արձանագրի, որ Հայաստանի Հանրապետությունում ամեն օր ընդլայնվում են հնարավորի սահմանները, եւ ձեզնից յուրաքանչյուրն ունի այդ հնարավորությունների ընդլայնվող դաշտից օգտվելու հավասար հնարավորություն: Սա է ամենակարեւոր արձանագրումը: Այսօր Հայաստանում հաջողություն ունենալու համար, եւ վաղն էլ է այդպես լինելու եւ սրանից հետո միշտ է այդպես լինելու, անհրաժեշտ է, որ մեզնից յուրաքանչյուրը՝ սկսած վարչապետից, ավարտած ցանկացած այլ մասնագիտության կամ զբաղմունքի տեր անձնավորությամբ, արձանագրի, որ իր հաջողությունը մեծապես կախված է այն բանից, թե որքանով է կրթությունը շարունակում իր համար ամենօրյա անելիք լինել: Հայաստանի Հանրապետությունում եւ, ցավոք, շատ տեղերում սովորաբար կրթություն ասելով հասկանում են, որ դա մի անելիք է, որով զբաղվում են երեխաները, պատանիները, լավագույն դեպքում՝ ուսանողները: Բայց կրթությունը 21-րդ դարի յուրաքանչյուր մարդու ամենօրյա անելիքն է, կրթությունը 21-րդ դարի մարդու ամենակարեւոր զբաղմունքն է: Ես սիրում եմ ասել, որ յուրաքանչյուր մասնագիտության տեր անձնավորություն, անհատ, յուրաքանչյուր մարդ անխուսափելիորեն կորցնում է իր հնարավորությունն ու ներուժը, եթե ամեն հաջորդ օր ավելի ինտելեկտուալ չէ, ավելի բարձր կրթական ցենզ չունի, քան նախորդ օրը: Եվ, ի վերջո, կրթությունն ամենակարեւոր միջոցն է՝ սեփական առաքելությունը գտնելու համար: Ընդհանրապես կարծում եմ, որ ցանկացած մարդ ծնվելու պահին ստանձնում է որոշակի առաքելություն: Այդ առաքելությունը մեր երկիրը, մեր երկիր մոլորակն ավելի լավը դարձնելն է, եւ միայն կրթության միջոցով, կրթության ճանապարհով անցնելով՝ մարդը կարող է հասկանալ, թե որն է իր աշխարհ գալու նպատակը, ինչ առաքելություն ինքը կարող է իրականացնել եւ պետք է իրականացնի՝ երկիր մոլորակը, սեփական հայրենիքը եւ միջավայրն ավելի լավը դարձնելու համար: Մենք այս արարողությունն անում ենք նման հանդիսավոր պայմաններում, որովհետեւ դուք բոլորդ վստահաբար, շատ ամուր քայլերով եք առաջ գնում սեփական առաքելությունը գտնելու ճանապարհով, կրթության ճանապարհով, այստեղ ընթերցվում էր ձեզնից յուրաքանչյուրի անուն-ազգանունը եւ նշվում էր «լավագույն արդյունք» բառակապակցությունը: Ես հույս ունեմ, որ մեր եւ ձեր գործունեության ընթացքում, երբ մենք խոսելիս լինենք Հայաստանի տնտեսության մասին, միջակետ կդնենք եւ կավելացնենք՝ լավագույն արդյունքը, երբ խոսելիս լինենք Հայաստանի առողջապահության մասին, միջակետ կդնենք եւ կասենք՝ լավագույն արդյունքը, երբ խոսենք Հայաստանի անվտանգության մակարդակի մասին, միջակետ կդնենք եւ կասենք՝ լավագույն արդյունքը, երբ խոսենք Հայաստանում բնակչության թվի ավելացման, աճի մասին, միջակետ կդնենք եւ կասենք՝ լավագույն արդյունքը, երբ խոսենք Հայաստանում տեխնոլոգիաների առաջընթացի մասին, միջակետ կդնենք եւ կասենք՝ լավագույն արդյունքը, երբ կխոսենք մարդու, քաղաքացու երջանկության ցուցանիշների մասին, միջակետ կդնենք եւ կասենք՝ լավագույն արդյունքը, երբ կխոսենք անկախ դատական համակարգի, ազատ մամուլի, ժողովրդավարության, օրինականության, մարդու իրավունքների պաշտպանության, լավագույն կառավարման, օրենքի իշխանության մասին, միջակետ կդնենք եւ կասենք՝ լավագույն արդյունքը: Հույս ունեմ, որ ինչպես դուք եք այսօր վստահ քայլերով գնում դեպի լավագույն արդյունքը, մենք բոլորս՝ Հայաստանի ժողովուրդը, Հայաստանի Հանրապետությունը, Արցախի Հանրապետությունը, վստահ եւ ամուր քայլերով միասին գնում ենք դեպի լավագույն արդյունքը: Եվ ուրեմն՝ կեցցե′ ազատությունը, կեցցե′ Հայաստանի Հանրապետությունը, կեցցե′ք դուք, կեցցե′նք մենք, կեցցե′ն մեր երեխաները, որ ապրում են եւ ապրելու են ազատ եւ երջանիկ Հայաստանում»: «Հայոց ցեղասպանության 150-ամյա վկաները. Կոմիտաս վարդապետ եւ Հովհաննես Թումանյան» խորագրով ցուցադրություն Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում այսօր բացվել է «Հայոց ցեղասպանության 150-ամյա վկաները. Կոմիտաս վարդապետ եւ Հովհաննես Թումանյան» խորագիրը կրող ցուցադրությունը, որը նվիրված է հայ ժողովրդի մեծանուն մտավորականների ծննդյան 150-ամյա հոբելյաններին: Ցուցադրությանը ներկա ՀՀ կրթության եւ գիտության նախարար Արայիկ Հարությունյանը նշել է, որ բոլոր հաստատություններն այս կամ այն կերպ անդրադառնում են Հ. Թումանյանի...


text: Կառավարության հետ եկել ենք համաձայնության, որ տրանսպորտային նոր ցանցի ներդրումն արվելու է վարկի միջոցով։ Այս մասին լրագրողների հետ զրույցում ասաց Երեւանի քաղաքապետ Հայկ Մարությանը: Նրա խոսքով՝ գումարը բավականին մեծ է, համայնքն այդքան գումար չունի, պետությունը պետք է օգնի համայնքին, իսկ քննարկումները եղել են այն մասին, թե ինչ ֆորմատով է լինելու, ինչ վարկ է լինելու, ինչ կերպով է վարկը տրամադրվելու, նաեւ թե ինչպես է գործելու ցանցը: «Սրանք հարցեր են, որոնք շատ երկար մտորելու եւ քննարկելու տեղ ունեն, որովհետեւ թե՛ գումարներն են մեծ, թե՛ պատասխանատվություն է մեծ, եւ ի վերջո համակարգը պետք է ճիշտ աշխատի, միայն ավտոբուսներ գնելով չի։ Ամենահեշտն ավտոբուսը գնելն է, ամենադժվար պրոցեսը՝ թե ինչպես են այդ ավտոբուսներն աշխատելու, ինչ համակարգով է աշխատելու տոմսային համակարգը, գնային քաղաքականությունը: Շատ հարցեր կան, դրա համար երկար է տեւում»,- ասաց քաղաքապետը։


text: Լեհ եւ ուկրաինացի մասնագետները վերականգնել են Լվովի հայկական եկեղեցու որմնանկարչության հատվածները 13:40 25 Նոյեմբերի 2008 Ուկրաինացի եւ լեհ ռեստավրատորներն ավարտել են Լվովի Հայկական եկեղեցու հարավային պատի որմնանկարի հատվածի վերականգնման համատեղ աշխատանքը, հաղորդում է Ռուսաստանի հայերի «Երկրամաս» թերթի լրատվական կենտրոնը։ Եկեղեցում ջերմաստիճանի եւ խոնավության ռեժիմների փոփոխության եւ պատի արտաքինից թրջվելու հետեւանքով մեկուկես տարի առաջ որմնանկարչության հատվածները սկսել էին վնասվել։ Այն ժամանակ պատմական հուշարձանը վերջնականապես չկորցնելու նպատակով մասնագետները հատվածը ժամանակավորապես ամրացրել էին։ Այս տարի Լեհաստանի մշակույթի նախարարության ազգային ժառանգության պահպանման դեպարտամենտը հատկացրել էր անհրաժեշտ միջոցներ, եւ չորս ուկրաինացի եւ չորս լեհ մասնագետներից բաղկացած թիմը՝ Վարշավայի արվեստի ակադեմիայի պրոֆեսոր Յանա Չերնյախովսկայայի գլխավորությամբ, Լվովի քաղաքային խորհրդի եւ հայկական համայնքի աջակցությամբ, իրականացրեց տեսարժան վայրի ռեստավրացիան եւ լվովցիներին ներկայացրեց վերականգնված տարբերակը։ Հայկական եկեղեցու որմնանկարների հեղինակը Յան Հենրիկ Ռոզենն է, ով քիչ է հայտնի Լվովում, քանի որ քաղաքում նա միայն 2 շինություն է հեղինակել, որոնց ստեղծումից հետո տեղափոխվել է ԱՄՆ եւ այլեւս չի աշխատել Եվրոպայում։ Հայկական եկեղեցու՝ Յան Հենրիկի կողմից ստեղծված որմնանկարը դեռեւս անցյալ դարի 20-ական թթ.-ին բավականին վնասվել էր ժամանակի եւ վատ պայմանների ազդեցության հետեւանքով, այդ պատճառով այն անհապաղ փրկելու անհրաժեշտություն կար։ Սակայն վերականգնման համար միջոցներ չկային։ Այդ պատճառով Լեհաստանի մշակույթի նախարարությունը շուրջ 140 հազ. զլոտ հատկացրեց այս տեսարժան վայրը վերականգնելու նպատակով։-0-


Լրատվություն Շնորհավորական Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել ոստիկանության օրվա առթիվ 15.04.2010 “Ոստիկանության հարգելի՛ աշխատակիցներ եւ վետերաններ, Շնորհավորում եմ ձեզ Ոստիկանության օրվա կապակցությամբ: Հայաստանի ոստիկանությունը մեր պետականության կարեւորագույն կառույցներից է, որի դերն ու նշանակությունը ժամանակի ընթացքում առավել իմաստավորվում եւ նոր գծեր է ստանում: Մենք հաստատակամորեն շարունակելու ենք ոստիկանության ինստիտուցիոնալ զարգացման եւ վերափոխումների գործընթացը` պահանջելով հասարակության համար տեսանելի արդյունքներ: Միեւնույն ժամանակ պետության ուշադրության կենտրոնում են ոստիկանության համակարգի աշխատակիցների սոցիալական խնդիրները, որոնք, տնտեսական աշխուժացող իրավիճակին համընթաց, այսուհետ առավել լայնորեն են լուծումներ ստանալու: Կրկին շնորհավորելով մասնագիտական տոնի առթիվ` մաղթում եմ ձեզ քաջառողջություն, երջանկություն անձնական կյանքում եւ վճռականություն ապօրինությունների դեմ պայքարում ու հասարակական կարգի պաշտպանության դիրքերում: Հորդորում եմ միշտ հիշել, որ նաեւ ձեր կերպարով, նկարագրով ու գործունեության արդյունավետությամբ են պայմանավորված մեր պետության ու հասարակության նկարագիրն ու առաջընթացը”: a88


28/04/17 16:13 Ոչ մի էական տեղաշարժ չի լինելու ԼՂՀ հարցի կարգավորման շուրջ բանակցություններում


text: Սիրելի բարեկամներ, ես գտա այս գեղեցիկ գրավոր միտքը ինտերնետում եւ ցանկացա կիսել այն ձեզ հետ. «Մարդիկ միակ արարածներն են Երկրի վրա, որ կկտրեն ծառերը, դրանցից թուղթ կպատրաստեն ու հետո վրան կգրեն «ՓՐԿԵՔ ԾԱՌԵՐԸ»»: Dear Friends, I have found this beautiful written thought in the Internet and wanted to share it with you: “Humans are the only creatures on earth that will cut down trees, make paper, then write “SAVE TREES” on them”. © Arlenshah.wordpress.com Լուսանկարի աղբյուրը / The source of the photo: “The Emerald Umbrellas of a California Redwood Forest”


Եթե հարվածում ես հակառակորդիդ ընտանիքին միշտ պետք է հիշես, որ դու էլ ընտանիք ունես. Լուսինե Սահակյան - ՓԱՍՏԻՆՖՈ | Իրավական լուրեր, իրադարձություններ, վերլուծություններ, տեսանյութեր 09/25/2020 22:46 Հայոց Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրենը մտածում է փոխել թանգարան-ինստիտուտի անունն ու վերախմբագրել Ապրիլ 24-ի ոգեկոչման օրվա խորհուրդը 09/26/2020 15:22 «ԱՄՆ դեսպանատան տարածած հայտարարության հաջորդ էջում մեծ տառերով գրված է՝ ՊԱՏԵՐԱԶՄ». Գուրգեն Եղիազարյան 09/26/2020 09:18 Դավիդյանի մահը քննարկումների առիթ է տվել. «Հրապարակ» 09/25/2020 14:21 Բնապահպան-ակտիվիստներ Գագիկ Գրիգորյանը եւ Բորիս Խաչատրյանը չեն կալանավորվի.դատարանը մերժել է միջնորդությունները 09/26/2020 12:05 Հոկտեմբերի 1-ից ջուրը կդառնա ժամով. «Վեոլիա ջուր» 09/25/2020 17:02 Դրա հետ կապված վերջնական որոշում չունեմ. Լուսինե Բադալյանը՝ մանդատը վայր դնելու մասին 09/26/2020 17:08 Կամ պետք է ինքնասպան լինեմ, կամ հանցագործ դառնամ, ապրելու հնարավորություն չունեմ.նախկին գործարար 09/26/2020 00:02 Գագիկ Ծառուկյանի կալանավորումը նաեւ Արցախի հարցում մեր մեջքի ետեւում վարվող դավադիր քաղաքականությունից հանրային ուշադրությունը շեղելու փորձ է. Աշոտյան 09/26/2020 09:16 Մանրամասներ ՔՊ փակ նիստից. ինչ հարցեր են բարձրաձայնել պատգամավորները. «Ժողովուրդ» 09/25/2020 13:20 Պահանջում եմ Կառավարության 100 տոկոսի հրաժարականը. Ծառուկյան 09/25/2020 15:18 Տարածաշրջանում բավական լարված իրավիճակ է հաստատված. Նիկոլ Փաշինյան 09/25/2020 18:34 Երվանդ Խունդկարյանի օգտին քվեարկել է երկու դատավոր. Մեկը ինքն է 09/26/2020 14:41 Դատախազությունը նախաձեռնելու է դատավոր Ռոբերտ Պապոյանի նկատմամբ կարգապահական վարույթ հարուցելու գործընթաց 09/25/2020 23:41 Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպանատունն իր քաղաքացիներին կոչ է անում չլքել Ափշերոնի շրջանի սահմանները՝ հայ-ադրբեջանական սահմանին լարվածության սրման պատճառով 09/25/2020 23:36 Չեն մարսելու, պատասխան են տալու.Ծառուկյան 09/25/2020 19:59 Հագուստ ներկրողները եւ ՊԵԿ-ը համաձայնության եկան. 7 ամիս կշարունակեն աշխատել նույնկերպ 09/25/2020 23:11 Գագիկ Ծառուկյանը կկալանավորվի 09/26/2020 13:21 Բացահայտել եմ կոնֆիդենցիալ հանգամանքներ. Նիկոլ Փաշինյան 09/25/2020 23:51 Կեցցե քաղաքական բանտարկյալներով լի Հայաստանը. Արփինե Հովհաննիսյան 09/26/2020 09:26 ՍԴ ճգնաժամը նոր է սկսում. Վահե-Հրայր «կոալիցիա» է ձեւավորվել. «Ժողովուրդ» Եթե հարվածում ես հակառակորդիդ ընտանիքին միշտ պետք է հիշես, որ դու էլ ընտանիք ունես. Լուսինե Սահակյան 10/18/2019 12:02 | Մեկնաբանություն Փաստաբան Լուսինե Սահակյանն անդրադարձել է ՀՀ ՍԴ նախագահ Հրայր Թովմասյանի ընտանիքի անդամներին՝ հորը, աղջիկներին ԱԱԾ հրավիրելու փաստին։ «Ոչ ոքի ընտանիքը պետք է չտուժի իր հարազատի գործունեությունից, դիրքորոշումից, հայտնած կարծիքից։ Սա պետք է բոլորի համար օրենք լինի։ Եթե հարվածում ես հակառակորդիդ ընտանիքին միշտ պետք է հիշես, որ դու էլ ընտանիք ունես եւ քո քայլով թիրախավորում ես նրանց»։ Ավելի վաղ «Փաստինֆո»-ն հայտնել է, որ ՀՀ ԱԺ պատգամավոր Արման Բաբաջանյանի կողմից Հրայր Թովմասյանի ՍԴ դատավոր ընտրվելու գործընթացի վերաբերյալ ՀՀ գլխավոր դատախազին ներկայացված հաղորդման հիման վրա ՀՔԾ-ն քրեական գործ է հարուցել։ Քննիչները երեկ այցելել են Հայաստանի հանրապետական կուսակցության գրասենյակ եւ Սահմանադրական դատարան եւ առգրավել Հրայր Թովմասյանին առնչվող փաստաթղթեր։ Երեկոյան ԱԱԾ քննիչներն են այցելել Հրայր Թովմասյանի հայրական տուն եւ 75-ամյա հորից հետաքրքրվել, թե երբ եւ ինչ գումարով են վերանորոգել տանիքը, իսկ այսօր նրան ու Հ.Թովմասյանի դստրերը հրավիրել են ԱԱԾ։