Խորեն Աբրահամյան. առեղծվածային գրավչության գաղտնիքը 07:20 25.06.2020 | Կինոթատրոն | Անի Գաբուզյան Տղամարդու գրավչության ընկալումները հայկական իրականության մեջ պատշաճ կերպով չեն մատուցված Հետաքրքիր է մտորել սեքսուալության (տվյալ հոդվածում՝ արական սեքսուալության) մասին, լինելով մի հասարակության մասը, որն անցյալում եւ մեծամասամբ նաեւ ներկայում, շրջանցում է սեքսուալության թեման: Նույնքան բարդ է բնորոշել հայկական սեքսուալությունը, որքան հեշտ է սահմանել ֆրանսիական անհոգ հմայքը, բրիտանական զուսպ ձգողականությունը եւ ամերիկյան իդեալականացված առնականությունը: Տղամարդու գրավչության մասին ընկալումները հայկական իրականության մեջ պատշաճ կերպով չեն մատուցված, ինչի արդյունքում էլ առաջացել են մեծ ժողովրդականություն վայելող տղամարդու գեղեցկությունը ստորադասող արտահայտությունները եւ մեծ քթի ստեղծած միֆը, որը կոնոտացիաների փոփոխության արդյունքում կարող է ստանալ թե՛ սեքսուալության հատկանիշներ, թե՛ հակակրանքի: Այս կաղապարներն են, որ արական սեքսուալությունը սահմանում են զսպվածության եւ մեծ քթի կաղապարների շրջանակում, բայց սեքսուալությունը կարծրատիպերին հետեւելը չէ. այն սեփական կաղապարները ստեղծելն է, ինչն էլ հատկապես հետաքրքիր է կինեմատոգրաֆում, որը սովորեցնում է մեզ մտածել մարդկային մարմնի մասին: Հայ կինեմատոգրաֆը լի է գրավիչ դեմքերով, արտահայտիչ դիմախաղով եւ գեղեցիկ մարմիններով, բայց հայ դերասաններից իր ինքնատիպ առնականությամբ, եթե կուզեք՝ առեղծվածային գրավչությամբ առանձնանում է Խորեն Աբրահամյանը: Ո՞րն է գանգրահեր այս հսկայի առնականության գաղտնիքը, ի՞նչն է նրան մեծ հմայք հաղորդում: Հայտնի իրողություն է, որ զսպվածությունը հատուկ է հայ դերասանների արտահայտչականությանը: Նույնը չի կարելի ասել Խորեն Աբրահամյանի մասին, ում մարմնի շարժումների ազատությունը նրա գրավչության գլխավոր հաղթաթուղթն է: Բարձր հասակը եւ լայն ուսերը Խորեն Աբրահամյանին թույլ են տալիս ոչ թե դառնալ սեփական մարմնի արտադրանքը, այլ ճիշտ հակառակը, ինչպես, անդրադառնալով ֆրանսիացի ազգագրագետ եւ սոցիոլոգ Մարսել Մոսի առաջ քաշած «Մարմնի տեխնիկա» հասկացությանը, գրել է ֆրանսիացի մարդաբան, սոցիոլոգ, փիլիսոփա եւ մշակութաբան Կլոդ Լեւի-Սթրոսը՝ «հենց մարդն է միշտ եւ ամենուր կարողացել վերածել իր մարմինը իր տեխնիկական հնարքների եւ պատկերացումների արտադրանքի»: Կինոպատումներում դիտելով Աբրահամյանի շարժումները՝ հստակորեն ընդգծվում են նրա՝ իր մարմինը լիարժեք կառավարելու ունակությունները: Բայց հետաքրքիր է ոչ միայն գործողությունը, այլեւ ձեւը, որով այն կատարվում է: Ինչպես ցանկացել է ընկալվել Խորեն Աբրահամյանը, այդպես էլ կառավարել է իր մարմինը: Բնությունից օժտված լինելով լայն ուսերով եւ ընդարձակ կրծքավանդակով՝ նրա ինքնաբացահայտման շարժումներին հատուկ են թեթեւությունը եւ առնական անփութությունը: Շարժումների հմայքի տեսանկյունից անգերազանցելի է Խորեն Աբրահամյանի Պավլեն, Հենրիկ Մալյանի «Մենք ենք, մեր սարերը» ֆիլմում: Հնձվո՞րն է ենթարկվում իր աշխատանքային գործիքին, թե՞ գործիքն է ենթարկվում նրան: Ֆիլմի սկզբում հնձվորները ենթարկվում են իրենց գործիքին. շարժումներում հստակ են, հավասարակշռված, ունեն աշխատելու արդեն հաստատված ոճ, արագ են աշխատում եւ դադարներ չեն առնում: Ի տարբերություն նրանց` Պավլեի շարժումներում թեթեւություն կա եւ անբռնազբոս ֆլիրտ իր աշխատանքի հետ: Չկա արագություն, փոխարենը կան դադարներ եւ անշտապ գործելաոճ, ինչը կարող է մղել ոչ միայն գործիքը, այլեւ բնությունը սեփական մարմնին ենթարկելուն: Խորեն Աբրահամյանի մարմինը եւ շարժումները կաշկանդված չեն, մարմինը չի հաղորդում բնությանը ստորադաս լինելու նշաններ, այն հստակ առավելություն է ընդգծում: Կարելի է եզրակացնել, որ Խորեն Աբրահամյանի մարմինը, ինչը տեսնում ենք Պավլեի օրինակով, ենթարկող հմայք ունի: Հետաքրքիր է, որ մարմնի տեխնիկան, ձեւավորվելով երիտասարդության տարիներին, պահպանվում է ամբողջ հասուն տարիքում (1): Խորեն Աբրահամյանի պարագայում Մարսել Մոսի առաջարկած այս միտքը նույնպես իրականանում է, եթե դիտարկենք տարբեր ժամանակահատվածներում նրա կինոդերերը: «Փեսատես» (1954) կարճամետրաժ ֆիլմում արդեն նկատելի է Խորեն Աբրահամյանի ներդաշնակությունը սեփական մարմնի հետ. ձեռքերը, որոնց շարժումներով աչքի է ընկնում դերասանի կերտած կրեպարը՝ Արտոն, ունեն իրենց սեփական լեզուն: Բայց այն դառնում է հաղորդակցություն միայն խոսքի հետ համադրությամբ (2): Խորեն Աբրահամյանի ձեռքերը շարժվում են խոսքի հրահանգով, եւ շարժումները հղում են այն իմաստներին, որոնք արտահայտում է նրա դեմքը: Համադրություն բառը կարեւոր է քննարկման հետագա ընթացքի համար: Մարմինը եւ դրա շարժումների առաջացրած գրավչությունն ամբողջական են միայն դեմքի հետ համադրությամբ: Մարդը սկսվում է իր դեմքից: Ըստ Ջորջ Սիմելի , մարդկային դեմքը միաժամանակ եւ ծածկում է, եւ բացահայտում է հոգին (3): Առաջին հայացքից դժվար է հասկանալ, թե ինչ է թաքցնում Խորեն Աբրահամյանի դեմքը, եւ թե ինչ է բացահայտում այն: Մի բան միանշանակ է՝ այն դուրս է հայկականության ամենատարածված պատկերացումներից: Հնարավոր չէ Խորեն Աբրահամյանի դեմքին տեսնել նույն հայկականությունը, ինչն ակնհայտ է Սոս Սարգսյանի, Ֆրունզիկ Մկրտչյանի կամ Ֆրունզե Դովալթյանի դեմքերին: Եվ պատճառը հայկականության մասին քարացած պատկերացումներն են՝ սուր դիմագծեր, թախծոտ հայացք: Խորեն Աբրահամյանի դեմքը թախծոտ չէ, այն կարելի է բնորոշել մտախոհությամբ, երբեմն՝ նաեւ զայրույթով: Հոնքերը, որոնք հաղորդակցման ամբողջական համակարգ են իրենցից ներկայացնում, կլորավուն դիմագծեր ունեցող Խորեն Աբրահամյանի դեմքին սրություն են հաղորդում, որոնք, կախված վիճակում համադրվելով շարժումների ընդարձակությանը, խնդիրներ ունեցող, բայց դրանցից չխորշող տղամարդու կերպար են ստեղծում: Խորեն Աբրահամյանի սեւեռուն հայացքը նրա դեմքը վերածում է լուռ պատմողի: «Սարոյան եղբայրներ» (1969) ֆիլմում Խորեն Աբրահամյանի մերկ դեմքը՝ զերծ դիմակներից եւ դիմակի նմանվող գրիմից, ոչինչ չի առաջարկում բացի զգացմունքից, որը փոխվում է՝ կախված տեսարանից, եւ հենց զգացմունքի գերիշխանությունն է, որ ստեղծում է միտք: Խորեն Աբրահամյանի դեմքի ստեղծած միտքը շատ ուրբան է: Վերջինիս քաղաքային հմայքն արտացոլվում է դեմքին զգացմունքների ազատ արտահայտմամբ, ինչն արդյունք է քաղաքի ազատության խորհրդանիշ լինելու. բարկությունը, զարմանքը, հիասթափությունը, վրեժի զգացումն ուղեկցվում են դիմախաղի մկանների հստակ փոփոխություններով, չկա զգացմունքներ զսպելու մղումը: Խորեն Աբրահամյանի դեմքին հատուկ է երեւանյան ինքնագոհությունը, իսկ մի ձեռքը գրպանը դրած քայլելու սովորությունը եւ կանգնելիս՝ մի ոտքն առաջ դնելը ձեւավորում են ոչ թե քաղաքին պատկանող, այլ քաղաքն իրեն «հնազանդեցրած» տղամարդու կերպար: Այսպիսով, Խորեն Աբրահամյանի դեմքն արտահայտում է միտք, եւ նրան սեքսուալ է դարձնում հենց այդ միտքը, որը կինոպատումներում բացահայտվում է ոչ ամբողջապես եւ ոչ միանգամից, եւ դառնում է ցանկալի իր առեղծվածայնությամբ՝ ստեղծելով սեքսուալության մասին նոր պատկերացումներ, իսկ արտիստին դարձնելով խորհրդանիշ՝ սեքսուալության, երեւանյան մշակույթի եւ հայ կինո ու թատերական արվեստի: 1.Мосс М., "Общества. Обмен. Личность: труды по социальной антропологии", стр.316. 2.Gunderson E., Staging Masculinity: The Rhetoric of Performance in the Roman World, p. 75, 2000. 3.Steimatsky N., The Face on Film, p. 6, 2017


source: wikipedia

text: Դեպքեր Ծնունդներ Հունվար 1 - Գարեգին Նժդեհ, Գարեգին Եղիշեի Տեր-Հարությունյան, հայ պետական, ռազմական գործիչ, քաղաքագետ-իմաստասեր, ժամանակավորապես դաշնակցական գործիչ (վ. 1955) Հունվար 3 - Հայկ Գյուլիքեխվյան, հայ գրականագետ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ, պրոֆեսոր (վ. 1951) Հունիսի 13 - Հայկ Շեքերջյան, հայկական ծագմամբ ամերիկյան ռազմական գործիչ, բրիգադային գեներալ Հունվար - Միսաք Մեծարենց, հայ բանաստեղծ (վ. 1908)* Մարտի 6 - Նադեժդա Օբուխովա, ռուս խորհրդային երգչուհի (մեցցոսոպրանո) Փետրվարի 29 - Միքայել Թումանյան, հայ խորհրդային բուսաբույծ, գիտության վաստակավոր գործիչ Հուլիսի 30 - Գեորգի Վերեյսկի, խորհրդային նկարիչ Սեպտեմբեր 19 - Ահարոն Ծատուրյան, բանաստեղծ (վ. 1965) Հոկտեմբերի 3 - Ալեն-Ֆուրնիե, ֆրանսիացի արձակագիր (վ. 1914)։ Նոյեմբերի 17 - Արտաշես Բաբալյան, բժիշկ, Առաջին Հանրապետության սոցիալական ապահովության նախարար (վ. 1959) Նոյեմբերի 24 - Արտաշես Կարինյան, խորհրդային կուսակցական ու պետական գործիչ, գրականագետ, պատմաբան Ահարոն Տատուրյան, հայ բանաստեղծ Գրիգոր Այգունի Հաճնլյան, ջութակահար, մանկավարժ Հրաչյա Շիրինյան, Անդրկովկասում հեղափոխական շարժման մասնակից Ալեքսեյ Սվիրին, ռուս խորհրդային արվեստաբան Մահեր Ադեմար Բառե դը Սեն-Վենան, մեխանիկայի բնագավառի ֆրանսիացի գիտնական 1886 Տարեթվեր


Պարզվել է, որ Ամառանոցային փողոցում այրվում է երկհարկանի տուն:


source: CulturaX

text: 15:49 Ինչո՞ւ են ոստիկանությանն անլուրջ վերաբերվում. լրագրողը՝ ոստիկանապետին 15:48 2019 թվականին ՀՀ ԱԱԾ-ի կարիքների համար 34.1 մլրդ դրամ է հատկացվել. ՀՀ ֆիննախ 15:48 Հարսանիքը եղել է բաց տարածքում, հինգ հոգանոց սեղանների շուրջ. Փաշինյանի հրապարակած տեսանյութի հետքերով 15:47 Իլոն Մասկը հայտարարել է, որ ժամանակն է կիսել Amazon-ը 15:44 Փրկարարները դուրս են բերել Փամբակ գետն ընկած 60–ամյա կնոջը. նրա առողջական վիճակը բավարար է 15:42 Մեր նման երկրի համար մեկ շաբաթով լոքդաունը արժենում է ՀՆԱ-ի մոտ 1,3-1,5 տոկոսը. Արտակ Մանուկյան 15:41 Եղել են որոշ դրվագներ, որ հերքվել են. Տիգրան Կարապետյանը՝ Ապրիլյան պատերազմի միֆերի մասին 15:38 Գագիկ Շամշյանն ապաքինվել է կորոնավիրուսից. թեստի արդյունքը բացասական է 15:32 ՀՀ Պետական անվտանգության գլխավոր վարչությունում կրճատումներ են իրականացվում. ՀՀ ոստիկանապետ 15:30 2019 թվականին ՀՀ ոստիկանության կարիքների համար 68.7 մլրդ դրամ է հատկացվել. ՀՀ ֆիննախ 15:28 Այս կառավարությունը պետությունը փռեց ասֆալտին. ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ 15:22 Տեսանկարելիս ու լուսանկարելիս պետք է մարդկանց տեղեկացնել այդ մասին. Շուշան Դոյդոյան 15:20 2019 թվականին ՀՀ ԱԻՆ-ի կարիքների համար 15.1 մլրդ դրամ է հատկացվել. ՀՀ ֆիննախ 15:19 Եթե դեմքը կա, դա անձնական տվյալների հրապարակում չէ, եթե քաղաքացիները բողոքում են, ապա թող դիմակ կրեն. Արմեն Խաչատրյան 15:18 Բելառուսը պատասխանել է «Գազպրոմ»-ին 15:17 Ոստիկանությունը հենց այն մարմինն է, որ ունի իրավաչափ ուժ կիրառելու իրավասություն. «Իմ քայլի» պատգամավոր 15:17 Նիկոլ Փաշինյանը կրկին մետրոյից լուսանկար է հրապարակել այս անգամ՝ անչափահասի 15:12 Պարետատան կողմից իրականացվող կոշտ մեթոդները՝ օրենքով չարգելված մեթոդներով՝ իրավաչափ են. փաստաբանական գրասենյակ 15:10 Լուսանկարների հրապարակման մեջ անձնական տվյալների խախտումներ չկան. Գայանե Աբրահամյան 15:06 Հեղափոխությունից հետո բավական ցցուն փոփոխություններ են տեղի ունեցել հարկերի հավաքագրման առումով. Արտակ Մանուկյան 15:03 Ընթանում է «բնապահպաններն ընդդեմ Տիգրան Ավինյանի» գործով դատական նիստը 11:27 «ԱԱԾ աշխատակիցների» հարսանեկան անակնկալ պարը վարչապետի ֆեյսբուքյան էջում 11:26 Տարբեր հաշվարկներով Հայաստանում հսկայական ստվերային տնտեսություն գոյություն ունի. Փաշինյան 11:19 Ֆիջին իրեն հռչակել է զերծ COVID-19-ից 11:14 Վրաստանում վերջին 24 ժամվա ընթացքում կորոնավիրուսով վարակման ընդամենը չորս նոր դեպք է գրանցվել 11:13 2019-ին գնաճը 0.7 տոկոս է կազմել. ՀՀ փոխվարչապետ 11:06 Կորոնավիրուսից մահացածներից ամենաերիտասարդը 33-ամյա կին է, ամենատարեցը՝ 78-ամյա տղամարդ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն այցելել է Արարատի մարզ՝ ծանոթանալու գյուղատնտեսական աշխատանքներին: Նրան ուղեկցում են էկոնոմիկայի նախարար Տիգրան Խաչատրյանը, Տարածքային կառավարման եւ ենթակառուցվածքների նախարար Սուրեն Պապիկյանը, Արարատի մարզպետ Գարիկ Սարգսյանը:


text: Հ. Հ.ի քաղաքացի հրեաները ո՞ւր են, ի՞նչ կ'ընեն... - Keghart Դոկտ. Գէորգ Եազըճեան, Երեւան, 13 Հոկտեմբեր 2020 Թուրքիա-Ատրպէյճան- Իսրայէլ-ահաբեկիչ վարձկաններ եւ այլք (Փաքիստան, Աֆղանիստան...) դաշինքին դէմ հայ ազգի գոյամարտը Արցախեան (եւ ոչ միայն) ճակատներուն վրայ արդէն մտաւ իր երրորդ շաբաթը: Հ. Հ.ի ազգային ու կրօնական փոքրամասնութիւններէն եզիտիները, քիւրտերն ու ասորիները յստակօրէն յայտարարեցին իրենց դիրքորոշումը զիրենք հիւրընկալած ու քաղաքացիական բոլոր իրաւունքները շնորհած պետութեան նկատմամբ: Եզիտիները նոյնիսկ առանձին կամաւորական ջոկատով կը մասնակցին գոյամարտին, քիւրտերը վերջին օրերուն արդէն տուին նահատակ մը՝ ռազմաճակատ կամաւոր մեկնած ոստիկան մը: Եզիտիներն ու քիւրտերը Արցախեան ազատամարտին տասնեակներով նահատակ տուած են առ այսօր: Փոքրամասնութիւններուն մէջէն միայն հրեաներն են, որ քար լռութիւն կը պահեն: Հրեաներուն եւ Իսրայէլին վերաբերող ամէն աննշան հարցի վերաբերեալ հանդէս եկող տիկին Ռիմա Վարժապետեան-Ֆելլերը՝ «Հայաստանի հրէական համայնք» հասարակական կազմակերպութեան ղեկավարը շոգիացած է մէջտեղէն: Կը յուսանք, թէ պսակաձեւ ժահրի համավարակը չէ անոր անհետացման/մեկուսացման պատճառը... Իսկ ահա, թէ ինչ կը կարդանք ատրպէյճանական oxu.az ռուսալեզու կայքի 8 Հոկտեմբերի լուրերուն մէջ՝ «Ատրպէյճանի մէջ ապրող աշքենազի հրեաները կ'աղօթեն յաղթանակի համար» վերնագիրին տակ: «Ատրպէյճանի մէջ ապրող աշքենազի հրեաները այսօր (ընդգծումը ինձմէ է, պատճառը կը հասկնաք ամենէն վերջը – Գ. Ե.) հաւաքուեցան Պաքուի սինակոկին մէջ եւ աղօթք մատուցեցին Ատրպէյճանի Հանրապետութեան տարածքային ամբողջականութիւնը ապահովելու պայքարը շարունակող մեր քաջարի բանակի յաղթանակին համար:» «Մեր հայրենակից հրեաները Աստուծմէ մեծ յարգանքով ու անկեղծութեամբ խնդրեցին պատերազմի շուտափոյթ դադրեցումը, մեր հողերուն ազատագրութիւնը, մեր զինուորներուն ողջ-առողջ տուն վերադարձը, Ատրպէյճանի տարածքային ամբողջականութեան լիարժէք ապահովումը, եւ ցանկացան խաղաղութեան հաստատում մեր երկրին եւ ամբողջ աշխարհին մէջ:» Աղօթքի արարողութեան ժամանակ ելոյթ ունենալով, Ատրպէյճանի աշքենազիներու գլխաւոր ռապպի Շնէոր Սեկալը նշեց, որ մեր երկրի հրէական համայնքը միշտ զօրակցած է ատրպէյճանցի ժողովուրդին: «Մենք շատ կը սիրենք մեր հայրենիքը՝ Ատրպէյճանը: Զայն պաշտպանելը մեզի համար մեծ պատիւ է: Մենք՝ տարբեր ազգութիւններու եւ կրօններու ներկայացուցիչներս, կրնանք հանգիստ կեանք վարել եւ մեր մշակոյթն ու կրօնը ներկայացնել [այս երկրին մէջ]: Կ'աղօթենք Հայրենիքին համար մարտնչող իւրաքանչիւր զինուորի եւ ամբողջ բանակին համար: Առանց մեծ կորուստներու յաղթանակ կը խնդրենք Աստուծմէ: Կը հաւատանք, որ յաջորդ արարողութիւնը պիտի կատարենք ուղղակի Շուշիի մէջ» (բնագիրին մէջ՝ Շուշա է. ընդգծումը ինձմէ է – Գ. Ե.),– ըսաւ ան: Յիշեցնեմ, որ Պաքուի մէջ հրեաներու այս ձեռնարկին օրը, թերեւս ալ նոյն ժամերուն, մեր սրբարանը՝ Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ (Ղազանչեցոց) հիասքանչ եկեղեցին քարուքանդ եղաւ ատրպէյճանական բանակի հարուածէն, շատ հաւանաբար Իսրայէլէն մատակարարուած անօդաչու թռչող սարքով կամ մէկ ուրիշ զէնքով: Մեկնաբանութիւնները կը ձգեմ ընթերցողներուն: Ռուսերէնէ թարգմանեց եւ նիւթը հրապարակման պատրաստեց Գէորգ Եազըճեան Յ. Գ. Նիւթը պատրաստ էր հրապարակման երբ Համացանցի ընկերէ մը ստացայ «Հայաստանի հրէական համայնք» հասարակական կազմակերպութեան 6 Հոկտեմբերի թուականը կրող յայտարարութիւնը՝ ուղղուած Իսրայէլի կառավարութեան՝ Ատրպէյճանի զինումը դադրեցնելու կոչով: Մեր համոզմամբ, այսքանը շա՜տ քիչ է... Տեսանիւթեր կան, ուր կը տեսնենք, որ Ատրպէյճանի հրեաներ կը կռուին ատրպէյճանական բանակ կչուող խաժամուժի շարքերուն մէջ: Առ այսօր չեմ լսած Հ. Հ.ի Զինուած Ուժերուն կամ Արցախի Պաշտպանութեան Բանակին մէջ թշնամիին դէմ կռուող հրեայի մը, ուր մնաց հրեայ նահատակի մը մասին:


3013 «Գրեյթ տուրս» ընկերության համահիմնադիր Գագիկ Գրիգորյանը Sputnik Արմենիայի եթերում անդրադարձել է համավարակի պայմաններում զբոսաշրջության ոլորտում առկա իրավիճակին եւ կառավարության` ոլորտին վերաբերող որոշմանը։ Ամերիկացիները փորձում են վտանգի տակ դնել ահաբեկչության հարցում ռուս–ամերիկյան համագործակցությունը։ Թե ինչ նպատակներ է հետապնդուն նրանց այս քայլը, փորձել է պարզաբանել ՌԻԱ Նովոստին։ Գագիկ Ծառուկյանի հավատարիմ համախոհները մի քանի ժամ սպասել են, որ նա դուրս գա ԱԱԾ-ում հարցաքննությունից։ Նրանք այս շոգին դիմակներով նստել էին ու ակնհայտորեն չէին վախենում զանգվածային ակցիայի ընթացքում կորոնավիրուսով վարակվելու սպառնալիքից։ Դեպքերի հետագա զարգացումը կախված է տարբեր, բայց իրական ռեսուրսներից, որոնք կողմերը կարող են դուրս բերել միմյանց դեմ։ Փաստաթուղթը եղել է Թուրքիայում պետական հեղաշրջման գործի նյութերում թուրք զինվորականների նամակների պատճենների մեջ։ Զինծառայողները, կատարելով քննիչների պահանջը, քննությանն են փոխանցել ամբողջ նամակագրությունը, այդ թվում՝ ծածկագրված հատվածները։ Բեռնատարը, որի ղեկին 36-ամյա վարորդ էր, կատաղի արագությամբ բախվել է իր առջեւից գնացող ավտոշարասյանը։ ԲՀԿ առաջնորդ, գործարար Գագիկ Ծառուկյանի դեմ արդեն 4 քրեական գործ է հարուցվել, նրան զրկել են պատգամավորական անձեռնմխելիությունից, իսկ նա շարունակում է պնդել, որ կատարվողն ընդամենը քաղաքական հետապնդում է։ Ինչպես ԲՀԿ առաջնորդ, պատգամավոր Գագիկ Ծառուկյանին զրկեցին պատգամավորական անձեռնմխելիությունից։ Ինչ էր կատարվում խորհրդարանում եւ ինչ` դրա պատերից դուրս։ Sputnik Արմենիան նեկայացնում է օրվա խրոնիկան` լուսանկարներով։ Առողջապահության նախարարի խոսքով` նոր մեկուսարանը շատ հարմար է ծնողի եւ երեխայի մեկուսացման համար մինչեւ կլինի կորոնավիրուսի թեստի պատասխանը։ Եկեք անկեղծ լինենք։ Երբ մենք ասում ենք՝ «պատմությունը ամեն ինչ կդնի իր տեղը», կամ «ժամանակը կբացահայտի ճշմարտությունը», նաեւ քաջ գիտակցում ենք, որ ոչ բոլոր դեպքերում է այդպես լինում։ ԱԺ փոխխոսնակ Վահե Էնֆիաջյանը վստահեցնում է, որ համագործակցելու են տարբեր քաղաքական ուժերի հետ, որոնք զորակցություն են հայտնել իրենց։ Ճանաչված ըմբշամարտիկը վստահ է, որ ոչ մի օրինախախտում չի արել, ընդամենը եկել է կանգնելու ՀԱՕԿ նախագահի կողքին, որի շնորհիվ ՀՀ-ում երկար տարիներ զարգացել է սպորտը, իսկ ինքն իրեն հայկական սպորտի մի մասն է համարում։ Հայաստանն անձեռնմխելիությունից զրկելու հարուստ փորձ ունի, առաջին անգամ նման իրադարձություն է տեղի ունեցել Լեւոն Տեր–Պետրոսյանի օրոք։ Դեսպանությունը հիշեցնում է, որ ուղեբեռը պետք է լինի 23 կգ, ձեռքի ուղեբեռը՝ 8 կգ։ Մինչեւ երկու տարեկան երեխաների տոմսերն անվճար են։ Հայտնի ռեժիսորը Instagram-ում երկու լուսանկար է հրապարակել եւ օգնության համար շնորհակալություն հայտնել հայ եղբայրներին։ Հավանական է, որ յուրաքանչյուր վարչական շրջանում կենտրոնացված մեկ կամ երկու մանկապարտեզ գործի վարչական շրջանի երեխաների համար։ «Հայրենիք», «Հայ հեղափոխական դաշնակցություն», «Մեկ Հայաստան» կուսակցությունների տարածած հայտարարության մեջ Գագիկ Ծառուկյանի շուրջ կատարվածը պայմանավորում են Նիկոլ Փաշինյանի՝ բացարձակ իշխանություն հաստատելու մոլուցքով: ՀՀԿ գործադիր մարմինը վստահ է, Փաշինյանի իշխանության համար գերակա է դարձել ոչ թե ժողովրդի եւ պետության ապագան, այլ սեփական ավտորիտար իշխանությունն ամեն գնով երկարացնելու մոլուցքը։ Բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Աշոտ Սարգսյանը Sputnik Արմենիայի եթերում անդրադարձել է կորոնավիրուսի դրսեւորման առանձնահատկություններին եւ խոցելիության աստիճանին տարիքային տարբեր խմբերի պարագայում։ Քննչական կոմիտեն հորդորում է արտակարգ դրության պայմաններում զերծ մնալ հավաքներ կազմակերպելուց եւ դրանց մասնակցելուց։ Կարող եք բաժանորդագրվել Sputnik–ի ծանուցումներին


text: Աստանա (, ինչը նշանակում է «մայրաքաղաք»), Ղազախստանի Հանրապետության մայրաքաղաքն է 1997 թվականի դեկտեմբերի 10-ից։ Վերանվանվել է Նուր-Սուլթան 2019 թվականի մարտի 20-ին։ 2022 թվականի սեպտեմբերի 16-ին կրկին վերանվանվել է Աստանա։ Բնակչությունը՝ ։ Բնակչության քանակով Աստանան Ղազախստանի երկրորդ քաղաքն է Ալմաթայից հետո։ Նախկին անվանումներն են՝ Ակմոլինսկ, Ցելինոգրադ, Ակմոլա, Աստանա, Նուր-Սուլթան։ Քույր-քաղաքներ Ստամբուլ, Թուրքիա Իզմիր, Թուրքիա Անկարա, Թուրքիա Մոսկվա, Ռուսաստան Կազան, Ռուսաստան Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան Բիշքեկ, Ղրղզստան Փիթսբուրգ, Փենսիլվանիա, ԱՄՆ Կիեւ, Ուկրաինա Ամման, Հորդանան Ռիգա, Լատվիա Գդանսկ, Լեհաստան Վարշավա, Լեհաստան Թբիլիսի, Վրաստան Սեուլ, Հարավային Կորեա Տաշքենդ, Ուզբեկստան Դուբայ, ՄԱԷ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Վերանվանված քաղաքներ Աստանա 1830 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր


ԱՆԽՆԱ ՈՒ ՇՏԱՊ ՏԱՐԱԾԵԼ. Ստեփան Սաֆարյան (ֆոտո) – ingablog ԱՆԽՆԱ ՈՒ ՇՏԱՊ ՏԱՐԱԾԵԼ. Ստեփան Սաֆարյան (ֆոտո) – ingablog ԱՆԽՆԱ ՈՒ ՇՏԱՊ ՏԱՐԱԾԵԼ. Ստեփան Սաֆարյան (ֆոտո) Քաղաքագետ Ստեփան Սաֆարյան իր ֆեսբուքյան էջում գրել է. Դուք չեք պատկերացնի, թե փաստաբան Ալեքսանդր Կոչուբաեւը ինչպիսի անգին նվեր է մատուցել մարտի 1-ի գործի քննության ընդլայնման համար, մասնավորապես, Վիկիլիքսի թեմայով ու ընդհանրապես։ Ի դեպ, հիշում եք, որ օրեր առաջ, երբ ես ու Անահիտ Բախշյանը հերքեցինք Վիկիլիքսյան թեմայով, այն է՝ մարտի 1-ին իմ եւ Անահիտ Բախշյանի գործունեության վերաբերյալ քոչարյանական լրատվամիջոցներով տարածված ֆեյքնյուզերը, կեղծիքները եւ միտումնավոր թարգմանչական աղավաղումները, դրանից հետո ես խոստացել էի հրապարակել բացառիկ ու չմոտաժված տեսաժապավեն մարտի 1-ի կեսօրվա իրադարձությունների վերաբերյալ, սակայն գերզբաղվածության պատճառով դա չէի կարողացել անել։ Ու լավ է, որ չէի արել։ Փաստորեն, ինչ-որ ներքին ձայն այդ հզոր խաղաքարտը պահել տվեց։ Պարոն Կոչուբաեւին փոխանցեք, որ մենք ողջունում ու ընդունում են ձեռնոցը, ու ինչպես նախկինում, պատրաստ լինի, որ խաղը շրջվելու է հակառակ ուղղությամբ, ու թող չբացառի, որ մեկ այլ քրգործ էլ հարուցվի սուտ մատնության հոդվածով։ Մանավանդ, որ ամեն ինչ տեսագրված է, մենք արդեն գիտենք, թե ովքեր են առանցքային վկանները ու նրանք վկայություններ են տալու։ Ու խոսքը ամենեւին իմ, Անահիտ Բախշյանի կամ Նիկոլ Փաշինյանի մասին մասին չէ, որոնց անունները թվարկված են Վիկիլիքսի փաստաթղթում։ Մենք կատարելապես հասկանում ենք, որ զայրույթի պատճառը հոկտեմբերի 27-ի գործի վերաբացումն /շնորհիվ Անահիտ Բախշյանի աննկուն ջանքերի/ ու մարտի 1-ի գործի քննությունն է։ Բայց տղերք, դուք դեռ մտածում եք մենք «չկրակված փամփուշտներ» չենք պահե՞լ երկու գործով էլ... Ախր մենք ձեր չափ պրիմիտիվ չենք։ Ամեն Փան տեսագրված, պահպանված ու արխիվացված է։ Ավելին, քան պատկերացնում եք։ Հիշեցնեմ, որ սույն փաստաբանը ամիս առաջ դիմել էր նաեւ ՀՀ Ոստիկանության 6-րդ վարչություն իմ դեմ քրեական գործ հարուցելու պահանջով, որ ես, իբրեւ թե խախտել եմ ՀՀ օրենսդրությունը, վարձել եմ մասնավոր խուզարկու իմ վրա կատարված ավազակային հարձակման գործի շրջանակներում, ինձ փոխանցվել են անձնական տվյալներ, ինչը ՀՀ օրենսդրության խախտում է։ Թե ինչ եղավ հետո, շատ հուզիչ էր. ոստիկանությունը մերժել գործի հարուցումը, բայց դա չփոխեց այն, ինչ ես գիտեմ մեր սեփական հետաքննության միջոցով՝ հանցագործության մտահղացումից, մոտիվացիաներից մինչը իրագործողներ ու օժանդակողներ։ Շուտով, այդ ամենը կերեւա նաեւ ՀՀ Քննչական կոմիտեի վարչության քննած գործի մեջ։ Այնպես որ՝ հետաքրքիր ժամանակներ են սպասվում։ Ի դեպ, խնդրում եմ ինձ դիմեն բոլոր նրանք, ովքեր մարտի 1-ին առավոտից մինչեւ երեկո եղել են Մյասնիկյանի արձանի հարեւանությամբ, տուժել են ոստիկանության գործողություններից, երբ նրանց դուբինկաներով ու այլ գործիքներով հարվածում էին նրանց, ականատես են եղել իմ եւ Անահիտ Բախշյանի՝ իրենց ու ժողովրդին պաշտպանող գործունեությանը եւ արած հայտարարություններին։ Մարտի 1-ի գործը բացելու ու կատարողներին պատժելու ենք ազգովի՝ հազարավոր վկաներով։ Համարեք սա պաշտոնական պատասխան։ Ձեր՝ Ստեփան Սաֆարյան Сообщение ԱՆԽՆԱ ՈՒ ՇՏԱՊ ՏԱՐԱԾԵԼ. Ստեփան Սաֆարյան (ֆոտո) появились сначала на ՄԵՐ ԻՆՖՈ. Սա իսկապես հայի տականքն է. Տղերք սրանց ախր սատկացնել է պետք.Շուշան Պետրոսյան (Լուսանկար) Հովհաննես Թումանյան Քառյակներ. Լինե՜ր հեռու մի անկյուն, Լինե՜ր մանկան արդար քուն, Երազի մեջ երջանիկ, Հաշտ ու խաղաղ մարդկություն


- Կազմակերպության Գործադիր տնօրենի կարգադրագրերին համապատասխան փոխանցում է փաստաթղթերը ի կատարման,


Մարդու իրավունքների պաշտպանի միջամտութունից հետո...


Լրատվություն Մամլո հաղորդագրություններ Նախագահը մասնակցել է Սուրբ Սարգիս զորավարի հիշատակության օրվա առթիվ կազմակերպված միջոցառմանը 11.02.2017 - 1000x666px - 830 Կբ - 1000x666px - 821 Կբ - 1000x682px - 584 Կբ - 1000x666px - 843 Կբ - 1000x666px - 801 Կբ - 1000x1600px - 1 Մբ - 1000x666px - 763 Կբ - 1000x666px - 738 Կբ - 1000x666px - 797 Կբ - 1000x666px - 812 Կբ - 1000x686px - 822 Կբ - 1000x742px - 721 Կբ - 1000x691px - 616 Կբ - 1000x1502px - 871 Կբ - 1000x659px - 568 Կբ - 1000x671px - 841 Կբ - 1000x1498px - 1 Մբ - 1000x673px - 769 Կբ - 1000x665px - 637 Կբ - 1000x665px - 684 Կբ - 1000x707px - 571 Կբ - 1000x715px - 780 Կբ - 1000x724px - 792 Կբ - 1000x712px - 778 Կբ - 1000x666px - 929 Կբ - 1000x1289px - 1008 Կբ - 1000x701px - 875 Կբ - 1000x666px - 480 Կբ - 1000x674px - 869 Կբ Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցում մասնակցել է Սուրբ Սարգիս զորավարի տոնին նվիրված հանդիսավոր միջոցառմանը: Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի տնօրինությամբ Երիտասարդների օրհնության օր հռչակված Սուրբ Սարգսի տոնին նվիրված միջոցառմանը, որը հանդիսապետել է Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ գերաշնորհ Տ. Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանը, մասնակցել են նաեւ ՀՀ պաշտպանության նախարար Վիգեն Սարգսյանը, ՀՀ մշակույթի նախարար Արմեն Ամիրյանը, Արարատյան Հայրապետական թեմը ներառող մարզի՝ Արարատի մարզպետ Արամայիս Գրիգորյանը: Մարտական հերթապահություն իրականացնելիս առանձնապես աչքի ընկած թվով քսան պարտադիր ժամկետային զինծառայողների, նրանց ընտանիքի անդամների, երիտասարդների, հրավիրյալների եւ հավատացյալ ժողովրդի մասնակցությամբ տրված Ս.Պատարագի ավարտին եկեղեցում կատարվել է զինծառայողների օրհնություն՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնից բերված Ս.Սարգսի մասունքակիր աջով: Այնուհետեւ առաջնորդարանի դահլիճում տեղի է ունեցել պարտադիր ժամկետային լավագույն զինծառայողներից միջոցառմանը ներկա զինվորների խրախուսման հանդիսավոր արարողություն: Հանրապետության Նախագահը շնորհավորական խոսք է հղել տոնի առթիվ: *** Նախագահ Սերժ Սարգսյանի շնորհավորական խոսքը Ս.Սարգիս զորավարի հիշատակության օրվա առթիվ a7b Սրբազա՛ն հայր, Հարգելի՛ ծնողներ, Սիրելի՛ զինվորներ, Շնորհավորում եմ բոլորիս Սուրբ Սարգսի տոնի կապակցությամբ: Սուրբ Սարգիսը զորավար էր, եւ այս փաստն արդեն խոսում է նրա նկարագրի մասին: Վաղուց Սուրբ Սարգիսը դարձել է խիզախության, անձնազոհության խորհրդանիշ մեր զինվորների եւ երիտասարդների համար: Ուստի, ուզում եմ հատկապես շնորհավորել այս դահլիճում գտնվող մեր զինվորներին: Սիրելի՛ զինվորներ, Դուք, իհարկե, կադրային զինվորականներ չեք, դուք ժամկետային ծառայության զինվորներ եք, որ այս կյանքում ունեք տարբեր նպատակներ, տարբեր ծրագրեր ու երազանքներ: Ես վստահ եմ, որ այդ երազանքներն իրականանալու են, եւ այս պահին ձեզ բոլորիդ միավորում է հայկական բանակի զինվորի հագուստն ու ձեր վճռականությունը՝ պաշտպանել մեր հայրենիքը: Վստահ եմ, որ վաղը դուք լինելու եք մեր երկրի նախարարները, դեսպանները, մարզպետները, ձեռներեցները, մշակույթի եւ սպորտի ականավոր գործիչները եւ այն ժամանակ էլ դուք նույն վճռականությամբ պաշտպանելու եւ շենացնելու եք մեր հայրենիքը: Ուզում եմ, որ դուք համոզված լինեք, սիրելի՛ զինվորներ, մեր ժողովուրդը վստահ է, որ դուք կատարում եք անփոխարինելի գործ: Դուք անում եք այն, ինչ պարտավոր է անել յուրաքանչյուր տղամարդ՝ պաշտպանելով իր ընտանիքը, պաշտպանելով իր հայրենիքը: Եվ դա դուք անում եք արժանապատվությամբ, պատասխանատվությամբ, զինվորական ճշտապահությամբ ու կարգապահությամբ: Այդ կեցվածքի համար, իհարկե, մենք պարտավոր ենք շնորհակալ լինել ձեր ուսուցիչներին ու հրամանատարներին, բայց առաջին հերթին, իհարկե, ձեր ծնողներին, որովհետեւ ցանկացած մարդու կայացման գործում ընտանիքի դերն անփոխարինելի է: Ուրախ եմ, որ ձեր ծնողներից շատերն այսօր այստեղ ներկա են եւ, իհարկե, որ նրանք ձեզնով շատ ավելի են հպարտանում: Դուք ծառայում եք ամենա-ամենա կարեւոր հատվածում՝ առաջնագծում: Համոզված եղեք, որ ձեր թիկունքին կանգնած է հինավուրց եւ ուժեղ մի ազգ, տոկուն եւ աշխատասեր, մարտունակ մի ժողովուրդ, որ ունի հազարամյակների փորձ եւ անկոտրում հավատ վաղվա հաղթանակի նկատմամբ: Համոզված եղեք, որ ձեր թիկունքում կանգնած են ամուր պետական կառույցներ, համոզված եղեք, որ այդ կառույցները, մեր ողջ ժողովուրդն անելու են ամեն ինչ, որպեսզի դուք ունենաք անհրաժեշտը մեր սահմանները պաշտպանելու համար: Այստեղ ներկա են զինվորներ, ովքեր անցյալ տարվա ապրիլին պաշտպանեցին մեր պատիվը, պաշտպանեցին մեր անկախությունը, մեր սահմանների անքակտելիությունը: Ցավոք, շատ արժանիներ այսօր շարքում չեն, բայց նրանք մեզ հետ են, որովհետեւ նրանք իրենց կյանքի գնով հնարավոր դարձրին այն, ինչ դուք միասին արեցիք եւ, իհարկե, անմահացան: Գիտեք, սիրելի՛ զինվորներ, խիզախությունը, քաջությունը ձեզնից անբաժան պետք է լինեն, բայց մեկ անգամ եւս կրկնում եմ, որ դուք պետք է խիզախության, քաջության հետ այնպես անեք, որ ողջ մնաք, որպեսզի մեր ազգը հարատեւի, որպեսզի մեր ժողովրդի լավագույն տեսակը ավելանա, շատանա: Այս առումով, դուք միշտ պետք է գիտակցեք՝ ձեզ սպասում են, դուք շատ բան ունեք անելու եւ դուք պատվով պետք է վերադառնաք: Արցախյան պատերազմի վետերանները շատ ու շատ բաներ են տեսել 90-ականներին եւ նրանք ոչ միայն մեր սերունդների կապող օղակն են, այլ նաեւ վկան այն փաստի, որ այսօրվա զինվորները պակաս ռազմիկներ չեն, քան իրենք էին: Ես հիշում եմ՝ երեք, թե չորս տարի առաջ, ելույթ ունենալով զորավարժությունից հետո խոնջացած զինվորների առջեւ, պնդեցի, որ մեր երիտասարդ զինվորներն ու հրամանատարները, եթե դրա անհրաժեշտությունը լինի, շատ ավելի լավ են կռվելու, քան մենք ենք դա արել: Ես, իհարկե, մի կողմից տխուր եմ, որ եղան ռազմական գործողություններ, բայց մյուս կողմից ուրախ եմ, որ այս պնդումը իրականություն է: Եվ հիմա որեւէ մեկը չի կարող ասել, որ այսօրվա երիտասարդներն այն չեն, ինչ իրենք էին: Ա՛յն են, մի բան էլ ավելին: Ապրե՛ք, կեցցե՛ք, տղաներ: Եվ ինչպես անցյալ տարի, հիմա էլ հանձնարարել եմ, որպեսզի ձեզ խրախուսեն տասնօրյա արձակուրդով: Ելնելով Սուրբ Սարգսի տոնի խորհրդից՝ մաղթում եմ, որ այս կարճ ժամանակահատվածը ՝ այս տասն օրը, դուք շրջապատված լինեք ձեր բարեկամների, հարազատների, ընկերների, ինչու չէ, միգուցե, նաեւ սիրած աղջիկների ջերմությամբ: Ուզում եմ, որպեսզի դուք նոր ուժ ստանաք, ավյուն ստանաք այս տասն օրերի ընթացքում, վերադառնաք զորքեր, վերադառնաք ձեր պարտականությունների կատարմանը, եւ թո՛ղ Սուրբ Սարգիսն ապահովի ձեզ բարի ու անփորձանք ծառայություն: Թո՛ղ այսօրվա օրհնանքները եւ այսօրվա աղոթքները միշտ անպակաս լինեն ձեզնից: Կեցցե՛ք, մեկ անգամ եւս շնորհակալ եմ ձեր ծնողներին:


Միջադեպի կապակցությամբ դատախազությունը հայտարարություն է տարածել՝ կոչ անելով օտարերկրացիներին հետեւել Սաուդյան Արաբիայի օրենքներին եւ հարգել երկրի արժեքներն ու ավանդույթները:


Լրատվություն Շնորհավորական Նախագահը շնորհավորական ուղերձ է հղել Նիկոլայ Ռիժկովին՝ ծննդյան 85-ամյակի առթիվ 28.09.2014 Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր շնորհավորական ուղերձ է հղել ՀՀ Ազգային ժողովի եւ ՌԴ Դաշնային ժողովի միջեւ միջխորհրդարանական համագործակցության հանձնաժողովի համանախագահ, Հայաստանի ազգային հերոս Նիկոլայ Ռիժկովին՝ ծննդյան 85-ամյակի առթիվ: «Հարգելի Նիկոլայ Իվանի, Սրտանց շնորհավորում եմ Ձեզ 85-ամյա փառահեղ հոբելյանի կապակցությամբ: Պետական գործչի Ձեր երկարամյա փորձը, պրոֆեսիոնալիզմի բարձր մակարդակը, վերլուծական միտքը, առաջնորդի որակները եւ խորաթափանցությունն իրենց ծանրակշիռ լուման են ներդրել ժամանակակից Ռուսաստանի կայացման ու բարգավաճման գործում: Հայաստանում Ձեզ գիտեն եւ սիրում են որպես հավատարիմ ընկերոջ, ով մեր ժողովրդի համար ամենադժվար պահերին եղել է նրա կողքին: Հայ ժողովուրդը միշտ հիշում եւ բարձր է գնահատում ձեր անձնուրաց գործունեությունը 1988թ. դեկտեմբերին սարսափելի երկրաշարժից հետո: Հայաստանի փառավոր որդիների կողքին Դուք ազգությամբ ոչ հայ միակ օտարերկրացին եք, ով արդարացիորեն արժանացել է «Հայաստանի ազգային հերոս» բարձրագույն կոչման, ինչը հիրավի վկայում է Ձեր նկատմամբ հայ ժողովրդի տածած անսահման հարգանքի ու երախտագիտության մասին: Որպես միջխորհրդարանական համագործակցության հայ-ռուսական հանձնաժողովի համանախագահ՝ Դուք արդեն երկար տարիներ անգնահատելի ներդրում եք ունենում մեր երկրների միջեւ ռազմավարական դաշնակցային գործընկերության ամրապնդման գործում: Հարգելի Նիկոլայ Իվանի, մաղթում եմ Ձեզ քաջառողջություն եւ երկար տարիների կյանք, ընտանեկան բարօրություն, ներդաշնակություն եւ կենսական անսպառ եռանդ»,-ասված է ՀՀ Նախագահի շնորհավորական ուղերձում: a7c


text: Լուսին, Երկիր մոլորակի միակ եւ Արեգակնային համակարգի մեծությամբ հինգերորդ բնական արբանյակ։ Ունենալով Երկրի տրամագծի 27%-ը եւ խտության 60%-ը՝ Լուսինն ունի Երկրի զանգվածի -ը։ Միջին հեռավորությունը Երկրի եւ Լուսնի կենտրոնների միջեւ կազմում է 384 467 կմ։ Գիշերները այն արտացոլում է Արեգակի լույսը երկրագնդի այն կիսագնդում, որտեղ չեն հասնում Արեգակի ճառագայթները։ Լուսինն իր խտությամբ երկրորդ արբանյակն է Յուպիտերի Իո արբանյակից հետո։ Լուսինը Երկրի հետ սինքրոն պտույտի մեջ է՝ մշտապես շրջված լինելով դեպի մոլորակը միեւնույն կողմով։ Այն Արեգակից հետո ամենապայծառ մարմինն է երկնքում, չնայած այն հանգամանքին, որ նրա մակերեւույթը իրականում շատ մուգ է եւ արտացոլման գործակցով մոտ է ածխին։ Երկնքում Լուսնի հայտնությունը եւ լուսնային փուլերի պարբերականությունը հնագույն ժամանակներից կարեւոր մշակութային ազդեցություն են ունեցել։ Լուսնի գրավիտացիոն ազդեցությունը առաջացնում է օվկիանոսի մակընթացությունները եւ երկրային օրվա տեւողության երկարացում։ Լուսնի ընթացիկ ուղեծրի հեռավորությունը մոտ երեսուն անգամ մեծ է Երկրի տրամագծից, որի պատճառով Լուսինը երկնքում նույն չափի է երեւում ինչ Արեւը եւ թույլ է տալիս մոտավորապես ամբողջությամբ այն ծածկել։ Չափերի այդ տեսողական համընկնումը ակնհայտ զուգադիպություն է։ Երկրի պատմության ավելի վաղ ժամանակաշրջանում Լուսինը ավելի մոտ էր Երկրին եւ ուներ ավելի մեծ տեսանելի չափեր, քան Արեգակը։ Լուսինը ձեւավորվել է մոտ 4,5 միլիարդ տարի առաջ՝ Երկրի ձեւավորումից անմիջապես հետո։ Չնայած նախկինում Լուսնի ձեւավորման մի քանի վարկած կար, ներկայումս ամենատարածված բացատրությունն այն է, որ Լուսինը ձեւավորվել է Երկրի եւ Մարսի փոխազդեցության պատճառով առաջացած մնացորդներից։ Լուսինը միակ երկնային մարմինն է, ուր մարդ արարածը ոտք է դրել։ Սովետական Միության Լուսնային ծրագիրը առաջինն էր, որ 1959 թվականին անօդաչու տիեզերանավ ուղարկեց դեպի Լուսին։ Միացյալ նահանգների ՆԱՍԱ-ի Ապոլո ծրագիրը առ այսօր միակ մարդու կողմից իրականացված գիտարշավն է այլ դեպի երկնային մարմին։ Այս ծրագրի շրջանակներում Լուսնից բերվել է ավելին քան 380 կգ լուսնային ապար, որը օգտագործվեց Լուսնի երկրաբանական ծագումը, նրա ներքին կառուցվածքի ձեւավորումը եւ երկրաբանական ձեւավորման հետագա պատմությունը բացահայտելու համար։ 1972 թվականի Ապոլո 17-ի արշավանքից հետո Լուսին այցելել են միայն անօդաչու տիեզերանավերը։ 2004 թ. սկսած Ճապոնիան, Չինաստանը, Հնդկաստանը, Միացյալ Նահանգները եւ Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը յուրաքանչյուրը բաց է թողել իր ուղեծրակայանները։ Այս տիեզերանավերը նպաստել են լուսնային ջրի հայտնագործմանը։ Ապագայում նախատեսված են լուսնի վրա նոր հետազոտություններ ներառյալ կառավարությունների եւ մասնավոր հատվածի ջանքերով։ Լուսինը մնում է Տիեզերքի պայմանագրի ներքո՝ բոլոր ազգերի համար ազատ խաղաղ նպատակներով հետազոտելու։ Անունը եւ ստուգաբանություն Հայերեն Լուսին բառն առաջացել է լույս բառից, անվանումը թերեւս ստացել է գիշերը լուսավորելու պատճառով։ Լատիներեն luna բառը նույնպես թարգմանաբար նշանակում է լուսավոր։ Լուսնի առաջացում Առաջ են քաշվել մի քանի վարկածներ 4, 527 ± 0, 010 միլիարդ տարի առաջ Լուսնի առաջացման բացահայտման համար, դա ընդամենը 30–50 միլիոն տարի էր անց Արեգակնային համակարգի առաջացման պահից։ Այս վարկածներից էին. Կենտրոնախույս ուժերի ազդեցության տակ Երկրի կեղեւից Լուսնի անջատումը (որը պետք է պահանջեր Երկրի նախնական չափազանց արագ պտույտ), Երկրի կողմից նախա-Լուսնի ձգումը (որը կպահանջեր անհնարինորեն ձգված Երկրի մթնոլորտ, որպեսզի դանդաղեցներ կողքով անցնող Լուսնին), Երկրի եւ Լուսնի իրար հետ միասին առաջացումը նախամոլորակային սկավառակից (այն չի բացատրում մետաղական երկաթի միացությունները Լուսնի միջուկում)։ Այս վարկածներից եւ ոչ մեկը չի կարող բացատրել Երկիր - Լուսին համակարգի բարձր անկյունային մոմենտը։ Այսօրվա դրությամբ գերակայող վարկածն է Հսկայական բախման վարկածը, ըստ որի Երկիր-Լուսին համակարգը ձեւավորվել է հսկայական (մոտ Մարսի չափերի) մարմնի նոր ստեղծված պրոտո-Երկրի հետ բախման արդյունքում։ Այսպիսի հսկայական բախումները Արեգակնային համակարգի ձեւավորման փուլում սովորական բան էին։ Ըստ բախման վարկածի՝ 4, 36 միլիարդ տարի առաջ պրոտո-Երկիրը (Գեա) բախվել է պրոտո-մոլորակ Թեայի հետ։ Հարվածը եղել է ոչ կենտրոնական, այլ անկյան տակ (համարյա շոշափողով)։ Արդյունքում հարվածող մարմնի մեծ մասը, ինչպես նաեւ երկրային մանտիայի մի մասը դուրս են մղվել երկրամերձ ուղեծիր։ Այս նյութից էլ հենց հավաքվել է պրոտո-Լուսինը մոտավորապես 60 000 կմ ուղեծրի վրա։ Երկիրը հարվածի արդյունքում ստացել է պտույտի արագության կտրուկ ավելացում (մեկ պտույտ 5 ժամում) եւ պտույտի թեքման զգալի ավելացում։ Բախման համակարգչային մոդելավորման արդյունքում ստացված Երկիր-Լուսին համակարգի անկյունային մոմենտը, ինչպես նաեւ Լուսնի միջուկի չափերը համընկնում են իրական տվյալների հետ։ Այս սիմուլյացիաները նույնպես ցույց են տալիս, որ Լուսնի նյութի մեծ մասը հարվածող մարմնից է, այլ ոչ պրոտո-Երկրից։ Այնուամենայնիվ, վերջին հետազոտությունների արդյունքները ցույց են տալիս, որ Լուսնի մեծ մասը կազմված է Երկրի նյութից, այլ ոչ հարվածող մարմնից։ Երկնաքարերը ցույց են տալիս, որ Արեգակնային համակարգի այլ մարմինները, այնպիսիք, ինչպիսին են Մարսը եւ Վեստան ունեն Երկրից չափազանց տարբերվող իզոտոպային թթվածնի եւ վոլֆրամի կազմվածք, այն դեպքում, երբ Երկիրը եւ Լուսինը ունեն համարյա միեւնույն կազմությունը։ Բախումից հետո Երկրի եւ Լուսնի նյութերը հավանաբար միախառնվել են` հավասարեցնելով նրանց իզոտոպային կազմվածքը, չնայած այս տեսակետը նույնպես վիճարկվում է։ Բախման արդյունքում ծագած հսկայական քանակով էներգիան կարող էր հալեցնել Երկրի կեղեւը, այսպիսով ստեղծելով մագմայի օվկիանոսը։ Նորաստեղծ Լուսինը կարող էր նույնպես ունենալ սեփական մագմայի օվկիանոս, նրա խորության գնահատականները խոսում են մոտ 500 կմ խորության մասին, ամբողջ շառավղով։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Հսկայական բախման վարկածը բացատրում է շատ առանձնահատկություններ, կան որոշ խնդիրներ որոնք մնում են չբացահայտված, դրանց հիմնական մասը վերաբերվում է Լուսնի կառուցվածքին։ 2012 թվականին հրատարակված Ապոլոն առաքելության կողմից բերված Լուսնի նյութի տիտանի իզոտոպային վերլուծության արդյունքները ցույց տվեցին, որ Լուսինը ունի նույն կազմվածքը ինչը եւ Երկիրը ինչը հակասում է այն գաղափարին, որ Լուսինը ձեւավորվել է Երկրի ուղեծրից հեռու։ Ֆիզիկական բնութագրեր Ներքին կառուցվածք Լուսինը դիֆերենցված մարմին է, ունի երկրաքիմիական տեսանկյունից տարբեր կեղեւ, մանտիա եւ միջուկ։ Ներքին միջուկի ծածկույթը, որն ունի 240 կմ շառավիղ, հարուստ է երկաթով, արտաքին հեղուկ միջուկը հիմնականում կազմված է հեղուկ երկաթից եւ ունի մոտ 300-330 կմ շառավիղ։ Միջուկի շուրջ գտնվում է 480-500 կմ շառավղով սահմանային, մասնակիորեն հալած շերտ, որը ենթադրաբար առաջացել է մագմայի լուսնային օվկիանոսի համաշխարհային ֆրակցիոն բյուրեղացումից մոտ 4, 5 միլիարդ տարի առաջ, երբ առաջացավ Լուսինը։ Լուսնի կեղեւը մոտ 50 կմ հաստություն ունի։ Լուսինը Իոյից հետո խտությամբ երկրորդ արբանյակն է Արեգակնային համակարգում։ Սակայն Լուսնի ներքին միջուկը փոքր է՝ մոտ 350 կմ, որը կազմում է Լուսնի 20%-ը՝ ի տարբերություն շատ այլ երկրանման մարմինների 50%-ի։ Լուսնային միջուկը կազմված է երկաթից՝ լեգիրված փոքր քանակությամբ ծծումբով եւ նիկելով։ Մակերեւույթ Լուսնի տեղագրությունը չափվել է լազերային բարձրաչափի եւ ստերեո պատկերների անալիզի միջոցով։ Տեղագրական ամենատեսանելի հատվածը Հարավային բեւեռ-Էյտկեն ավազանն է՝ 2240 կմ տրամագծով, Լուսնի ամենամեծ խառնարանը եւ ամենամեծ հայտնի խառնարանը Արեգակնային համակարգում։ 13 կմ խորությամբ նրա հատակը Լուսնի ամենացածր բարձրությունն է։ Ամենաբարձր կետը գտնվում է հյուսիսարեւելյան մասում, եւ ենթադրվում է, որ այս հատվածը հնարավոր է հաստացած լինի Հարավային բեւեռ-Էյտկենի թեք հարվածից։ Այլ մեծ ավազանները, օրինակ՝ Անձրեւների ծովը, Պարզության ծովը, Ճգնաժամների ծովը, Սմիթի ծովը եւ Արեւելյան ծովը նույնպես ունեն ցածր բարձունքներ եւ բարձր եզրաշերտ։ Լուսնի անտեսանելի կողմը միջինը 1.9 կմ-ով ավելի բարձր է տեսանելի կողմից։ Հրաբուխներ Մուգ եւ համեմատաբար անարտահայտիչ լուսնային հարթավայրերը, որոնց կարելի է պարզորեն տեսնել անզեն աչքով, կոչվում են Լուսնի ծովեր (՝ ծով), քանի որ հնագույն ժամանակների աստղագետները կարծում էին, որ դրանք լցված են ջրով։ Դրանք այժմ հայտնի են որպես հնագույն բազալտե լավայի քարացած, անծայրածիր ավազաններ։ Ի տարբերություն երկրային բազալտի՝ ծովային բազալտն ավելի շատ երկաթ է պարունակում եւ նրա մեջ լիովին բացակայում են ջրի պատճառով փոխված միներալները։ Այս լավաների մեծամասնությունն ավազանների փոխազդեցության արդյունքում ժայթքել են կամ թափվել են ցածրավայրեր։ Տեսանելի կողմի ծովերում կան մի քանի երկրաբանական պրովինցիաներ, որտեղ կան վահանավոր հրաբուխներ եւ հրաբխային գմբեթներ։ Ծովերը բացառապես գտնվում են Լուսնի տեսանելի կողմում եւ ծածկում են դրա 31%-ը՝ ի տարբերություն անտեսանելի կողմում գտնվող մի քանի ցրված կտորների, որոնք ծածկում են դրա միայն 2%-ը։ Ենթադրվում է, որ դա կապված է տեսանելի կողմի կեղեւի տակ գտնվող ջերմաարտադրող տարրերի խտացման հետ, որոնց կարելի է տեսնել Լուսնային հետախույզի (Lunar Prospector) գամմա ճառագայթային սպետրաչափի շնորհիվ ստացված երկրաքիմիական քարտեզներում, եւ որոնց պատճառով կեղեւի տակ գտնվող մանտիան տաքանում է, մասնակիորեն հալում, բարձրանում մակերես եւ դուրս ժայթքում։ Լուսնի բազալտե ծովերի մեծ մասը ժայթքել են Իմբրիյան ժամանակաշրջանում՝ 3-3.5 մլրդ տարի առաջ, թեեւ որոշ ռադիոչափական նմուշներ 4.2 մլրդ տարվա հնություն ունեն, իսկ ամենաերիտասարդ ժայթքումները միայն 1.2 մլրդ տարի առաջ են հայտնվել։ Լուսնի ավելի բաց գույն ունեցող հատվածները կոչվում են terrae կամ բարձրավանդակ, քանի որ դրանք ավելի բարձր են, քան շատ ծովերը։ Դրանք 4.4 միլիարդ տարվա հնություն ունեն եւ իրենցից ներկայացնում են Լուսնի մագմային օվկիանոսի պլագիոկլասային կուտակումներ Ի տարբերություն Երկրի վրա գտնվող լեռների՝ Լուսնի լեռները տեկտոնական գործընթացներից չեն ձեւավորվել։ Տեսանելի կողմի ծովերի խտացումն արտացոլում է անտեսանելի կողմի բարձրավանդակների զգալիորեն ավելի հաստ կեղեւ, որը կարող է ձեւավորված լինել մի քանի տասնյակ միլիոն տարիներ առաջ Լուսնի առաջացումից հետո։ Խառնարաններ Լուսնի վրա խառնարանների առաջացումը սկսել են ուսումնասիրել 18-րդ դարի 80-ական թվականներից։ Կար 2 հիմնական վարկած՝ այն, որ առաջացել է հրաբխից (հրաբխային խառնարաններ) եւ երկնաքարից (հարվածային խառնարան)։ Հրաբխային տեսության դրույթների համաձայն, որն առաջ է քաշվել 18-րդ դարի 80-ական թվականներին գերմանացի աստղագետ Յոհան Շրյոտերի կողմից, Լուսնի խառնարանները ձեւավորվել են մակերեսին հզոր ժայթքումների արդյունքում։ Սակայն 1824 թվականին գերմանացի մեկ այլ աստղագետ՝ Ֆրանց ֆոն Գրույտույզենը, առաջադրեց երկնաքարի տեսությունը, որի համաձայն Լուսնի հետ երկնային մարմնի բախումից արբանյակի մակերեսը սեղմվում է, եւ առաջանում է խառնարանը։ Մինչեւ 20-րդ դարի 20-ական թվականները երկնաքարի վարկածի դեմ առաջ էր քաշվում այն փաստը, որ խառնարանները կլոր ձեւ ունեն, թեեւ մակերեսին թեք հարվածները պետք է ավելի շատ լինեն, քան ուղիղները, որն էլ նշանակում է, որ եթե խառնարանները երկնաքարից առաջացած լինեին, ապա նրանք պետք է ձվաձեւ լինեն։ Սակայն 1924 թվականին նորզելանդացի գիտնական Չարլզ Ջիֆորդն առաջին անգամ տվեց մոլորակի մակերեսին երկնաքարի հարվածի ճիշտ նկարագրությունը։ Ստացվում է, որ այդպիսի հարվածից երկնաքարի մեծ մասն անհետանում է հարվածի տեղում եւ որ խառնարանի ձեւը կախված չէ ընկնելու անկյունից։ Հօգուտ երկնաքարի տեսության է խոսում այն փաստը, որ խառնարանների թվի կախվածությունն իրենց տրամագծից համընկնում է երկնաքարի թվի կախվածությունից չափի հետ։ Ավելի ուշ՝ 1937 թվականին, այս տեսությունն ընդհանրացրեց խորհրդային ուսանող Կիրիլ Ստանյուկովիչը, ով արդյունքում դարձավ գիտությունների դոկտոր եւ պրոֆեսոր։ Տվյալ տեսությունը մշակվում էր նրա եւ մի խումբ գիտնականների կողմից 1947–1960 թվականներին, իսկ հետագայում ուսումնասիրվել է նաեւ այլ հետազոտողների կողմից։ Դեպի Լուսին կատարած թռիչքները, որը 1964 թվականից իրականացրել են ամերիկյան «Ռեյնջեր» սարքերը, ինչպես նաեւ Արեգակնային համակարգի այլ մոլորոկներում հայտնաբերված խառնարանները, ի մի բերեցին Լուսնի վրա գտնված խառնարանների ծագման վերաբերյալ բանավեճերը։ Բանն այն է, որ բաց հրաբխային խառնարանները (օրինակ Վեներայի վրա) մեծապես տարբերվում են Լուսնի խառնարաններից, սակայն նման են Մերկուրի մոլորակի խառնարաններից, որոնք էլ իրենց հերթին ձեւավորվել են երկնային մարմինների բախումից։ Այդ պատճառով երկնաքարի տեսությունը այժմ համընդհանուր տարածում է գտել։ Լուսնի եւ աստերոիդի բախման շնորհիվ կարող ենք Երկրից տեսնել Լուսնի երկնաքարային խառնարանները։ Փարիզի ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտնականները ենթադրում են, որ 3.9 մլրդ տարի առաջ Լուսնի եւ խոշոր աստերոիդի բախման հետեւանքով Լուսինը շրջվել է։ Ջրի առկայություն Հեղուկ ջուրը Լուսնի մակերեւույթին չի պահպանվում։ Արեւային ճառագայթումից ջուրն արագ քայքայվում է ֆոտոդիսոցիացիայի հետեւանքով եւ կորչում է տիեզերքում։ 1960-ական թվականներից գիտնականներն առաջ են քաշել մի վարկած՝ ըստ որի հնարավոր է, որ Լուսնի վրա սառույց է եղել, որն առաջացել է երկնաքարի հետ փոխազդեցությունից, կամ Լուսնի՝ թթվածնով հարուստ ժայռերի եւ արեւային քամուց առաջացած ջրածնի ռեակցիայից, որի արդյունքում ջրի հետքեր են մնացել, որոնք հնարավոր է որ պահպանվեին սառը ջերմաստիճանում՝ Լուսնի ցանկացած բեւեռների ստվերոտ խառնարաններում։ Համակարգչային մոդելումը ցույց է տալիս, որ մակերեսի 14000 կմ2 կարող է մշտապես ստվերում գտնվել։ Լուսնի վրա օգտագործելի քանակությամբ ջրի առկայությունը կարեւոր գործոն է Լուսինը բնակավայր դարձնելու համար, սակայն Երկրից ջրի փոխադրումը Լուսին չափազանց թանկ արժե։ Հետագա տարիներին ջրի առկայության այլ վկայություններ են գտնվել։ 1994 թ Կլեմենտին տիեզերանավի (Clementine) միջոցով կատարված բիստատիկ ռադարային փորձը ցույց տվեց մակերեսին մոտ ջրի սառեցված փոքր քանակություն։ Ավելի ուշ ըստ Արեսիբո աստղադիտարանի կատարած ռադարային ուսումնասիրությունների՝ այդ գտածոները կարող են երիտասարդ խառնարաններից առաջացած ժայռեր լինեն1998 թ Լուսնային հետախույզի (Lunar Prospector) վրա տեղակայված նեյտրոնային սպեկտրոմետրը ցույց տվեց ջրածնի բարձր կոնցետրացիաներ բեւեռներին մոտ գտնվող հողի խորության առաջին մետրում։ 2008 թվականին Ապոլո 15-ի կողմից Երկիր բերված հրաբխային լավայի կտորների ուսումնասիրությունները փոքր քանակությամբ ջուր ցույց տվեցին այդ կտորների մեջ։ Գրավիտացիոն եւ մագնիսական դաշտեր Լուսնի գրավիտացիոն պոտենցիալը ավանդաբար ներկայացվում է որպես 3 բաղադրիչների գումար՝ որտեղ δW-ը մակընթացության պոտենցիալն է, Q-ը՝ կենտրոնախույս պոտենցիալը, V-ը՝ ձգողականության պոտենցիալը։ Վերջինս սովորաբար դասակարգում են որպես գոտիական, սեկտորական եւ տեսսերական հարմոնիկաների։ որտեղ Pnk-ը՝ Լեժանդրի բազմանդամն է, G-ը՝ գրավիտացիոն հաստատունը, ML-ը՝ Լուսնի զանգվածը, λ-ն եւ θ-ն՝ երկարությունը եւ լայնությունը։ Ենթադրվում է, որ մոլորակների մագնիսական դաշտի աղբյուր է հանդիսանում տեկտոնական ակտիվությունը։ Օրինակ Երկրի մագնիսական դաշտն ստեղծվում է միջուկում հալած մետաղի շարժումներից, Մարսինը՝ նախկին ակտիվությունների հետեւանք է։ «Լունա 1»-ը 1959 թվականին հաստատեց Լուսնի վրա միատարր մագնիսական դաշտի բացակայությունը։ Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի գիտնականների հետազոտությունների արդյունքները հաստատում են այն վարկածը, ըստ որի Լուսինն ունեցել է հեղուկ միջուկ։ Սա հաստատում է Լուսնի առաջացման ամենահայտնի վարկածը. այն, որ Լուսինն առաջացել է Երկրի հետ մոտ 4.5 միլիարդ տարի առաջ Մարսի չափեր ունեցող տիեզերական մարմնի բախումից, որի հետեւանքով Երկրից մի մեծ հալած կտոր է պոկվել, որն էլ հետագայում վերածվել է Լուսնի։ Փորձնականորեն հաջողվեց ապացուցել, որ գոյության վաղ շրջանում, Լուսինն ունեցել է Երկրի մագնիսական դաշտին նման դաշտ։ Մթնոլորտ Լուսնի մթնոլորտը այնքան նոսր է, որ կարելի է ասել, որ այն համարյա վակուում է, մթնոլորտի ընդհանուր զանգվածը ավելի քիչ է քան 10 մետրիկ տոննան։ Այս փոքր զանգվածի ստեղծած մակերեւույթային ճնշումը մոտ 3 մթն (0, 3 նՊա), այն փոփոխվում է լուսնային օրվանից կախված։ Լուսնի մթնոլորտի առաջացման աղբյուրները ներառում են գազի արտաժայթքումները եւ մագնիսական ցնդումը, ատոմների ցնդումը լուսնի հողից արեգակնային քամու իոնների ազդեցության տակ։ Մթնոլորտի կազմի մեջ հայտնաբերվել են՝ նատրիում եւ կալիում, որոնք առաջացել են մագնիսական ցնդման հետեւանքով, այս տարրերը նույնպես հայտնաբերվել են Մերկուրիի եւ Իոյի մթնոլորտներում, հելիում-4, բերված արեգակնային քամով, ինչպես նաեւ արգոն-40, ռադոն-222 ու պոլոնիում-210, որոնք ժայթքել են Լուսնից, կեղեւում եւ մանտիայում ռադիոակտիվ տրոհման միջոցով առաջանալուց հետո։ Այնպիսի չեզոք մասնիկների (ատոմներ կամ մոլեկուլներ) բացակայությունը, ինչպիսիք են թթվածինը, ազոտը, ածխածինը, ջրածինն ու մագնեզիումը, որոնք կան ռեգոլիտի մեջ, հասկանալի չէ։ Ջրի գոլորշի է գրանցվել Չանդրայան-1 սարքի միջոցով տարբեր լայնությունների վրա, առավելագույն նկատված լայնությունը եղել է ~60–70 աստիճանը, գոլորշին հնարավոր է առաջացել է ռեգոլիտից ջրի սառույցի սուբլիմացիայի հետեւանքով։ Այս գազերը կարող են կամ վերադառնալ Լուսնի մակերեւույթ ձգողության ուժի ազդեցության տակ, կամ դուրս մղվեն տիեզերք արեգակնային ճառագայթման ճնշման տակ, կամ եթե նրանք իոնացված են քշվեն արեգակնային քամու մագնիսական դաշտի կողմից։ Եղանակներ Լուսնի առանցքի թեքումը խավարածրի հանդեպ ընդամենը 1, 54° աստիճան է, ինչը շատ անգամ փոքր է քան Երկրինը 23, 44°: Այս պատճառով, Լուսնի վրա Արեգակի պայծառությունը շատ քիչ է տատանվում եղանակների փոփոխության հետ եւ տոպոգրաֆիկ օբյեկտները ավելի կարեւոր դեր ունեն եղանակային էֆեկտների մեջ։ Clementine սարքից 1994 թվականին ստացված լուսանկարների համաձայն, բացահայտվել է, որ Լուսնի հյուսիսային բեւեռում գտնվող չորս լեռնային շրջաններ Պիրի խառնարանի եզրին մնում են լուսավորված ամբողջ լուսնային օրվա ընթացքում, ստեղծելով մշտական լուսավորված պիկեր։ Հարավային բեւեռում այսպիսի շրջաններ գույություն չունեն։ Միեւնույն ժամանակ կան շրջաններ, որոնք մշտապես մնում են շողքում, դրանք են շատ բեւեռային խառնարանների հատակները եւ այս մութ խառնարանները չափազանց սառն են. Lunar Reconnaissance Orbiter-ի չափումնեի համաձայն հարավային բեւեռի խառնարաններում ամենացածր ամառային ջերմաստիճանը կազմել է 35 Կ (-238 °C), եւ ընդամենը 26 Կ ձմեռային արեւահավասարին մոտ հյուսիսային բեւեռի Հերմիտ խառնարանում։ Սա ամենացուրտ ջերմաստիճանն է ամբողջ Արեգակնային համակարգում, որը երբեւիցե չափվել է տիեզերական սարքից, այն ավելի ցուրտ է, քան նույնիսկ Պլուտոնի մակերեւույթը։ Կապը երկրի հետ Ուղեծիր Լուսինը Երկրի շուրջ հաստատուն աստղերի նկատմամբ կատարում է մի ամբողջական պտույտ 27, 3 օրվա (նրա սիդերիկ պարբերությունը) ընթացքում։ Սակայն, քանի որ Երկիրը պտտվում է Արեգակի շուրջ իր ուղեծրով, Լուսնի նույն փուլը Երկրից երեւում է մի փոքր ավելի երկար ժամանակահատվածում, քան նրա սիդերիկ պարբերությունն է, ինչը կազմում է մոտ 29, 5 օր (նրա սինոդիկ պարբերությունը)։ Ի տարբերություն արբանյակների եւ այլ մոլորակների մեծամասնությանը, Լուսնի ուղեծիրը ավելի մոտ է խավարածրի հարթությանը քան մոլորակի հասարակածային հարթությանը։ Արեգակը եւ Երկիրը ազդում են Լուսնի ուղեծրի վրա բազմաթիվ թույլ ազդեցություններով (պերտուրբացիաներ), օրինակ՝ Լուսնի ուղեծրի հարթությունը դանդաղ պտտվում է, ինչը ազդում է Լուսնի շարժման մնացած ցուցիչներին։ Այս հետեւանքային էֆեկտները մաթեմատիկորեն բացատրվում են Կասինիի օրենքներով։ Հարաբերական չափեր Որպես բնական արբանյակ Լուսինը բավականին մեծ է Երկրի համեմատությամբ. տրամագծի չորրորդ մասը եւ զանգվածի 1/81 մասը։ Այդ աեումով այն Արեգակնային համակարգի ամենամեծ արբանյակն է, չնայած Քարոնը ավելի մեծ է գաճաճ մոլորակ Պլուտոնի համեմատ (Պլուտոնի զանգվածի 1/9 մասը)։ Այնուամենայնիվ Երկիրը եւ Լուսինը համարվում են մոլորակ-արբանյակ համակարգ, այլ ոչ թե կրկնակի մոլորակների համակարգ, քանի որ նրանց բարիկենտրոնը՝ համակարգի ծանրության կենտրոնը, գտնվում է երկրագնդի ներսում՝ նրա մակերեւույթից 1 700 կմ (Երկրի շառավղի մոտավորապես քառորդ մասը) ներքեւ։ Տեսք երկրից Լուսինը գտնվում է սինքրոն պտույտի մեջ, այսինքն՝ այն պտտվում է իր առանցքի շուրջ նույն ժամանակում, որքանում այն պտտվում է իր ուղեծրով Երկրի շուրջ։ Սա հանգեցնում է նրան, որ այն գրեթե միշտ նույն կողմով է շրջված դեպի Երկիրը։ Լուսինը իր պատմության վաղ ժամանակներում ավելի արագ է պտտվել, սակայն նրա պտույտի արագությունը նվազել է եւ փականվել է իր այժմյան դիրքում Երկրի մակընթացային ուժի ազդեցության տակ։ Լուսնի այն կողմը, որը միշտ շրջված է դեպի Երկիր անվանում են Երկրին ուղղված կողմ, իսկ հակառակ կողմը՝ Երկրին հակառակ կողմ։ Երկրին հակառակ կողմը նաեւ անվանում են մութ կողմ, սակայն ըստ էության այն նույն չափով է լուսավորվում ինչպես եւ Երկրին ուղղված կողմը. ամեն լուսնային օրը մեկ անգամ։ Լուսինն ունի բացառիկ ցածր ալբեդո, նրա անդրադարձման ցուցանիշը մոտ է ածուխի ցուցանիշին։ Չնայած դրան՝ այն երկրորդն է պայծառությամբ Երկրի երկնակամարում, Արեգակից հետո։ Սա մասամբ պայմանավորված է հակադիր էֆեկտով, Լուսնի պայծառությունը իր քառորդ փուլում մոտ տասը անգամ ավելի փոքր է, քան լիալուսնինը։ Բացի դրանից, տեսողական համակարգի գունային հաստատունության համաձայն, ինչը սահմանում է մարմնի գույնի եւ նրա շրջապատի հարաբերությունը, քանի որ Լուսնին շրջապատող երկինքը համեմատաբար մուգ է այն երեւում է որպես պայծառ մարմին։ Լիալուսնի եզրերը երեւում են նույնքան պայծառ, ինչպես եւ նրա կենտրոնը։ Լուսինը թվում է ավելի մեծ երբ այն մոտ է հորիզոնին, սակայն սա մաքուր հոգեբանական էֆեկտ է, որը հայտնի է որպես Լուսնային պատրանք, այն առաջին անգամ բացատրվել է VII դարում։ Լիալուսնի անկյունային չափը երկնակամարում կազմում է մոտ 0, 52° (միջինում), մոտավորապես նույնն է ինչպես եւ Արեգակը (տես Խավարումներ)։ Լուսնի ամենամեծ լայնությունը երկնակամարում փոփոխվող է, մինչդեռ այն մոտավորապես նույն սահմաններում է գտնվում ինչպես եւ Արեգակինը, այն տատանվում է կախված Լուսնի փուլից եւ տարվա եղանակից, ամենաբարձրը լինում է Լիալուսինը ձմռանը։ Լուսնի մահիկի ձեւը եւս կախված է նրանից, թե Երկրի որ լայնությունից է կատարվում դիտարկումը, օրինակ հասարակածին մոտ գտնվող դիտողը կարող է տեսնել ժպիտին նմանվող Լուսնի մահիկ։ Լուսնի եւ Երկրի միջեւ հեռավորությունը տատանվում է 356 400-ից 406 700 կմ միջակայքում, պերիգեյում (ամենամոտ) եւ ապոգեյում (ամենահեռու)։ թվականի մարտի 19-ին այն ամենամոտն էր գտնվում Երկրին իր լիալուսնի փուլում սկսած 1993 թվականից։ «Սուպերլուսինի», ինչպես այն անվանում էին, լիալուսնի փուլը այդ օրը համընկավ նրա ուղեծրի ամենամոտ կետի հետ, եւ հետեւաբար այն երեւում էր 30 տոկոսով ավելի պայծառ եւ 14 տոկոսով ավելի մեծ, քան երբ այն ամենահեռու կետում է գտնվում։ Պատմականորեն եղել են երկար քննարկումներ Լուսնի մակերեւույթի առանձնահատկությունների ժամանակի ընթացքում փոփոխության մասին։ Այսօր այս պնդումներից շատերը համարվում են պատրանքներ, որոնք պայմանավորված են եղել տարբեր լուսավորության պայմաններում դիտարկումների, վատ աստղագիտական տեսանելիության, կամ նկարների սխալանքների հետ։ Այնուամենայնիվ, գազի արտաժայթքումներ ժամանակ առ ժամանակ եղել են, որոնք եւ կարող են պատասխանատու լինել դիտարկված Լուսնի փոփոխման երեւույթների մի մասի համար։ Վերջերս կարծիք է հայտնվել, որ Լուսնի մակերեւույթի մոտ 3 կմ տրամագծով մասը փոփոխության է ենթարկվել գազի արտաժայթքման հետեւանքով մոտ մեկ միլիոն տարի առաջ։ Լուսնի դիտվող տեսքը կարող է փոփոխվել նաեւ Երկրի մթնոլորտի պատճառով. տարածված էֆեկտներից է 22° հալո օղակի երեւալը երբ Լուսնի լույսը բեկվում է բարձր փետրա-շերտավոր ամպերի ջրի բյուրեղներում, եւ ավելի փոքր թագ օղակների երեւալը, երբ Լուսինն անցնում է նոսր ամպերի միջով։ Լուսնի փուլեր Լուսնի դիտվող ձեւերը որոնք պայմանավորված են դիտորդի նկատմամբ Լուսնի լուսավորված կիսագնդի տարբեր դիրքերով։ Երբ Լուսինը գտնվում է Արեգակի եւ Երկրի միջեւ մեզ է ուղղվում նրա չլուսավորված մասը, այսինքն այն չի երեւում։ Այդ փուլը կոչվում է նորալուսին, 1-2 օր անց Լուսնի սկավառակի աջ կողմում երեւում է լուսավոր մահիկ։ Մեկ շաբաթ անց Լուսնի եւ Արեգակի երկայնությունները տարբերվում են 90°–ով եւ երեւում է Լուսնի սկավառակի աջ կեսը՝ առաջին քառորդ։ Հաջորդ շաբաթվա ընթացքում լուսավոր մասը հետզհետե մեծանում է, իսկ շաբաթվա վերջում (դիմակայության ժամանակ) Երկրին է ուղղվում նրա լուսավոր մասը՝ լիալուսին։ Դրանից հետո լուսնի սկավառակի լուսավոր մասը արեւմտյան մասից հետզհետե մաշվում է եւ մեկ շաբաթ անց երեւում է Լուսնի սկավառակի ձախ կեսը՝ վերջին կամ երկրորդ քառորդ։ Այնուհետեւ սկավառակը ստանում է մահիկի տեսք եւ վերջապես տեսադաշտից անհետանում։ Լիալուսնից 1-2 օր առաջ կամ անց Լուսնի լուսավոր մասից երեւում է շատ նեղ շերտ, միաժամանակ նշմարվում է նաեւ մնացած թույլ լուսավորված մասը՝ մոխրագույն լույս, այն առաջանում է Երկրի լուսավոր մասից (լիաերկիր) ընկած ճառագայթների անդրադարձմամբ։ Լուսնի իրար հաջորդող միատեսակ փուլերի միջեւ ընկած ժամանակամիջոցը (սինոդական ամիս) հավասար է 29, 5306 օրվա։ Այն օգտագործվել է Լուսնի փուլերի հասակը որոշելու համար եւ ընկած է եւ լուսնա–արեգակնային օրացույցների հիմքում։ Մակընթացությունների վրա ազդեցություն Երկրի վրա մակընթացությունները եւ տեղատվություններն առաջանում են հիմնականում Լուսնի գրավիտացիոն ձգողության գրադիենտի Երկրի տարբեր կողմերում տարբերության պատճառով՝ մակընթացային ուժեր։ Այս ուժերը առաջացնում են երկու մակընթացային ուռուցիկություններ Երկրի վրա, որոնք առավել ցայտուն են երեւում ծովի մակերեւույթի բարձրացմամբ մակընթացությունների եւ տեղատվությունների ընթացքում։ Քանի որ Երկիրն իր առանցքի շուրջ պտտվում է մոտ 27 անգամ ավելի արագ, քան Լուսինը Երկրի շուրջ, այս ուռուցիկությունները ձգվում են Երկրի մակերեւույթով ավելի արագ, քան շարժվում է Լուսինը եւ կատարում են մեկ ամբողջական պտույտ մոլորակի պտույտին համընթաց մեկ օրվա ընթացքում։ Օվկիանոսներում մակընթացային ազդեցությունը ուժեղանում է նաեւ այլ գործոնների ազդեցության տակ՝ ջրի ֆրիկցիոն կապը Երկրի պտույտի հետ օվկիանոսի հատակի միջոցով, ջրի շարժման իներցիան, օվկիանոսների ավազանների ծանծաղացումը ցամաքին մոտենալիս եւ տարբեր օվկիանոսների ավազանների փոխազդեցությունները։ Արեգակի գրավիտացիոն ազդեցությունը Երկրի օվկիանոսների վրա համարյա երկու անգամ փոքր է Լուսնի ազդեցությունից, եւ այս երկու երկնային մարմինների գրավիտացիոն ազդեցությունների համագործակցությունը հանգեցնում է գարնանային եւ քառակուսային մակընթացությունների։ Լուսնի եւ Լուսնի կողմի ուռուցիկության գրավիտացիոն զույգը գործում է որպես լծակ Երկրի պտույտի համար, նվազեցնելով Երկրի պտույտի անկյունային մոմենտը եւ պտտման կինետիկ էներգիան։ Դրա փոխարեն անկյունային մոմենտ է ավելանում Լուսնի ուղեծրին, արագացնելով այն, ինչը բարձրացնում է Լուսինը ավելի բարձր ուղեծիր, ավելի երկար պտտման պարբերությամբ։ Արդյունքում, Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռավորությունը մեծանում է, իսկ Երկրի պտույտը դանդաղում։ Լուսնի հեռաչափի փորձի չափումների համեմատությունը Ապոլոն առաքելության ժամանակ կատարված չափումների հետ ցույց տվեցին, որ Լուսնի եւ Երկրի հեռավորությունը ավելացել է 38 մմ-ով տարվա ընթացքում (չնայած սա կազմում է ընդամենը Լուսնի ուղեծրի շառավղի 0, 10 մմմ/տարին)։ Ատոմական ժամացույցները նույնպես ցույց են տալիս, որ Երկրի օրը երկարում է մոտավորապես 15 միկրովայրկյանով ամեն տարի։ Այս մակընթացային ազդեցությունները կշարունակվեն այնքան մինչեւ Երկրի պտույտը կհավասարվի Լուսնի ուղեծրի պտույտի պարբերությանը։ Այնուամենայնիվ Արեգակը կվերածվի կարմիր հսկայի շատ ավելի շուտ, իր մեջ ներգրավելով Երկիրը։ Լուսնի մակերեւույթը նույնպես ունենում է մակընթացություններ, որոնց ամպլիտուդը կազմում է ~10 սմ 27 օրվա ընթացքում, բաղկացած երկու մասնիկներից՝ հաստատունը, կապված Երկրի հետ (սինքրոն պտույտի պատճառով), եւ փոփոխական մասնիկը, կապված Արեգակի ազդեցության հետ։ Երկրի կողմից ստեղծված մասնիկը առաջանում է լիբերացիայի պատճառով (Լուսնի ուղեծրի էքսցենտրիսիտետի հետեւանք)։ Եթե Լուսնի ուղեծիրը լիներ ճշգրիտ շրջանաձեւ, այնտեղ միայն կլինեին արեգակնային մակընթացությոններ։ Լիբերացիան միեւնույն ժամանակ փոխում է Լուսնի երեւալու անկյունը, թույլ տալով Երկրից դիտողին տեսնելու նրա մակերեւույթի մոտ 59% (լիբերացիայի տարբեր փուլերում)։ Այս մակընթացային ազդեցությունների հավաքական էֆեկտը առաջացնում է լուսնաշարժեր։ Լուսնաշարժերը հաճախ չեն լինում եւ այնքան ուժեղ չեն, որքան երկրաշարժերը, սակայն նրանք կարող են տեւել մինչեւ մեկ ժամ, շատ ավելի երկար քան երկրաշարժերը, ջրի բացակայության պատճառով, որը կարող էր թուլացնել ցնցումները։ Լուսնաշարժերի գոյությունը անսպասելի հայտնագործություն էր, որը կատարեցին Ապոլոն ծրագրով Լուսնի մակերեւույթին տեղադրված սեյսմոմետրները 1969-1972 թվականները։ Խավարումներ Խավարումներ կարող են առաջանալ միայն այն ժամանակ, երբ Արեգակը, Երկիրը եւ Լուսինը գտնվում են մեկ ուղղու վրա (անվանում են «սիզիգի»)։ Արեգակի խավարումներ առաջանում են նորալուսնի ժամանակ, երբ Լուսինը գտնվում է Արեգակի եւ Երկրի միջեւ։ Իսկ լուսնի խավարումները՝ լիալուսնի ժամանակ, երբ Երկիրն է գտնվում Լուսնի եւ Արեգակի միջեւ։ Լուսնի տեսանելի չափը երկնակամարում մոտավորապես հավասար է Արեգակի չափին, երկուսն էլ երեւում են մեկ եւ կես աստիճանին մոտ չափով։ Արեգակը շատ ավելի մեծ է Լուսնից, սակայն այն գտնվում է նույնքան մեծ հեռավորության վրա, այնպես որ ավելի մոտ գտնվող շատ ավելի փոքր Լուսինը երեւում է նրա չափ Երկրից դիտելիս։ Այս երկու երկնային մարմինների տեսանելի չափերի տատանումները, որոնք առաջանում են ոչ ամբողջությամբ շրջանաձեւ ուղեծրերի պատճառով, նույնպես մոտավորապես հավասար են, սակայն այս փոփոխությունները առաջանում են նրանց տարբեր փուլերում։ Այս պատճառով հնարավոր են դառնում ամբողջական (երբ Լուսինը երեւում է ավելի մեծ քան Արեգակը) եւ օղաձեւ (երբ Լուսինը երեւոմ է ավելի փոքր քան Արեգակը) արեւի խավարումներ։ Ամբողջական խավարման ժամանակ, Լուսինը ամբողջովին ծածկում է Արեգակի սկավառակը եւ արեգակի թագը դառնում է տեսանելի անզեն աչքով։ Քանի որ Երկրի եւ Լուսնի միջեւ հեռավորությունը ժամանակի ընթացքում դանդաղ ավելանում է, Լուսնի անկյունային տրամագիծը փոքրանում է։ Սա նշանակում է, որ հարյուրավոր միլիոնավոր տարիներ առաջ Լուսինը միշտ ծածկում էր Արեգակի սկավառակը արեւի խավարումների ժամանակ, եւ օղաձեւ խավարումները հնարավոր չէին։ Նմանապես, մոտ 600 միլիոն տարի անց (եթե Արեգակի անկյունային չափը մնա անփոփոխ), Լուսինը այլեւս ամբողջովին չի ծածկի Արեգակը, եւ միայն օղաձեւ խավարումներ կառաջանան։ Քանի որ Լուսինը պտտվում է Երկրի շուրջ մոտավորապես 5° թեքմամբ Երկրի Արեգակի շուրջ պտույտի հարթության նկատմամբ, խավարումները չեն առաջանում ամեն լիալուսնի կամ նորալուսնի ժամանակ։ Որպեսզի խավարում առաջանա, Լուսինը պետք է լինի երկու ուղեծրերի հարթությունների հատման կետի մոտակայքում։ Խավարումների առաջացման պարբերությունը եւ հաճախությունը, երբ Արեգակը ծածկվում է Լուսնի կողմից, կամ Լուսինը ծածկվում է Երկրի կողմից, նկարագրված է սարոսի ցիկլում, որը մոտ 18 տարի է։ Քանի որ Լուսինը անընդհատ փակում է մեր տեսադաշտը երկնակամարի վրա մոտ մեկ եւ կես աստիճան տրամագիծ ունեցող շրջանաձեւ շրջանում, նման ծածկման երեւույթ է առաջանում երբ աստղը կամ մոլորակն անցնում է Լուսնի երեւով եւ ծածկվում նրա կողմից, այսինքն հեռանում է մեր տեսադաշտից։ Աստղերի եւ մոլորակների ծածկումները չեն կրկնվում Երկրի տարբեր մասերում, սա պայմանավորված է Լուսնի ուղեծրի պրեցեսիայով։ Հետազոտություններ Վաղ հետազոտություններ Դեռ վաղ ժամանակներից մարդիկ ըմբռնել են լուսնի փուլերը։ Մ. թ. ա 5-րդ դարում բաբելոնյան աստղագետներն արձանագրել են Լուսնի խավարման 18-ամյա Սարոս ցիկլը եւ Հնդկական աստղագիտությունը նկարագրել է Լուսնի ամսական երկարացումը։ Չինացի աստղագետ Շի Շենը (մոտ մթա 4-րդ դար) ցուցումներ է տվել արեւային եւ լուսնային խավարումները կանխագուշակելու համար։ Ավելի ուշ հասկանալի դարձավ Լուսնի ֆիզիկական ձեւը եւ լուսնի լույսը։ Հին Հունաստանի փիլիսոփա Անաքսագորասը (մթա 428 թ.) ենթադրում էր, որ Արեւը եւ Լուսինը եղել են հսկայական գնդաձեւ քարեր եւ վերջինն էլ արտացոլում է առաջինի լույսը։ Չնայած այն բանին որ չինական Հան դինաստիան Լուսնին հավասարեցնում էին Ցիի էներգիայի հետ, բայց նրանց «ճառագայթային տեսության» թեորիան ընդունել էր, որ Լուսինը արեւի արտացոլքն է, եւ Ջինգ Ֆանգը (մթա 78–37) նշել էր, որ Լուսինը գնդաձեւ է։ Մեր թվարկության 499 թվականին հնդկական աստղագետ Արիաբհաթան իր Արիաբհաթիա աշխատությունում նշել էր, որ լուսնի լուսարձակումը տեղի է ունենում ի շնորհիվ արեւի փայլատակման։ Աստղագետ եւ ֆիզիկոս Ալհազենը (965–1039) գտել է, որ Արեւի լույսը Լուսնի վրայից չի արտացոլվում հայելային կերպով, այլ այն Լուսնի մակերեւույթից տարածվում է տարբեր ուղղություններով։ Սոնգ դինաստիայի Շեն Կուոն (1031–1095) այլաբանություն է ստեղծել Լիալուսնի եւ Նորալուսնի մասին, ըստ որի, երբ Լուսնի մի տեղում արծաթի մասնիկները շատ են, ապա տեսանելի է դառնում Լուսնի մահիկը։ Ըստ Արիստոտելի (մթա 384–322) տիեզերքի նկարագրության՝ Լուսինը նշվել է որպես փոփոխվող տարրերի (հող, ջուր, օդ եւ կրակ) սահման եւ եթերային հավերժ աստղ, որը կգերակայի դարեր շարունակ։ Այնուամենայնիվ մթա 2-րդ դարում Սելեւքը հանգավ ճշմարիտ եզրակացության, որ մակընթացությունները կախված են Լուսնից եւ նրանց բարձրությունը կախված է Արեւի նկատմամբ եղած Լուսնի դիրքից։ Նույն դարում Արիստարքոս Սամոսացին հաշվարկել է Երկրից մինչեւ Լուսին եղած հեռավորությունը՝ ստանալով որ այն մոտավորապես Երկրագնդի շառավղից քսան անգամ մեծ է։ Այդ թվերը բավականին բարելավել է Պտղոմեոս Կլավդիոսը (մթ 90–168). նրա հաշվարկներով, այդ տարածությունը մեծ Երկրագնդի շառավղից 59, իսկ Լուսնի տրամագիծը կազմում է Երկրի տրամգծի 0.292-ը, որը եւ բավականին մոտ է իրական թվերին՝ համապատասխանաբար 60 եւ 0.273։ Արքիմեդեսը (մթա 287–212) հաշվարկել է Լուսնի եւ այլ հայտնի մոլորակների մոլորակային շարժումը։ Միջնադարում՝ մինչ աստղադիտակի հայտնագործումը, Լուսինը համարում էին «իդեալական հարթ» գնդաձեւ մարմին։ 1609 թվականին Գալիլեո Գալիլեյն իր Սիդերեուս Նունցիուս գրքում առաջին անգամ գծագրեց աստղադիտակի օգնությամբ ստացված լուսնի պատկերը, որտեղ եւ նշվեց, որ նրա մակերեւույթը հարթ չէ, այլ ունի լեռներ եւ խառնարաններ։ Լուսնի աստղադիտական քարտեզագրումը շարունակվել է 17-րդ դարի վերջերում Ջիովաննի Բատիստա Ռիքոլիի եւ Ֆրանչեսկո Մարիա Գրիմալդիի ջանքերով։ Նրանց կողմից շատ լուսնային դետալներին տրված ավանումներից շատերը օգտագործվում են մինչեւ այժմ։ Լուսնի քարտեզն ավելի ճշգրիտ կազմվեց 1834-1836 թվականներին Ուիլհելմ Բիրի եւ Յոհան Հենրիխ վան Մեդլերի կողմից։ 1837 թվականին նրանց կողմից ստեղծած Դեր Մոնդ գիրքը համարվում է առաջին մանրամասն աշխատությունը նվիրված Լուսնի եռանկյունաչափական նկարագրությունը, որտեղ պատկերված է Լուսնի մակերեւույթը ավելի քան հազար լեռներով՝ իրենց բարձրություններով հանդերձ։ Լուսնի խառնարանների մասին առաջին անգամ նշել է Գալիլեյը եւ նրանք համարվում էին հրաբխային մինչեւ 1870-ականներին Ռիչարդ Պրոկտորի ենթադրությունն այն մասին, որ դրանք առաջացել են բախման հետեւանքով։ Այս տեսակետը հիմնավորում ստացավ 1892 թվականին երկրաբան Գրով Կարլ Գիլբերտի փորձերի շնորհիվ, եւ ավելի ուշ 1920–1940 թթ. հետազոտություններից հետո, ինչը բերեց լուսնաերկրաչափական ժամանակասանդղակի զարգացմանը, որը 1950-ականներից սկսած դառնում է մոլորակային երկրաչափության զարգացման ճյուղերից մեկը։ Քիմիական հետազոտություններ Հետազոտություններ 1959–1976 Խորհրդային միության առաքելություններ Սառը պատերազմով հրահրվող Տիեզերական մրցավազքը հանգեցրել էր Լուսնի հետազոտության հանդեպ հետաքրքրության աճին։ Կրող հրթիռները անհրաժեշտ զարգացվածությանն հասցնելուն պես, երկու պետությունները անմիջապես դեպի Լուսին ուղարկեցին իրենց հետազոտական սարքերը։ Ծրագրերի շարքում էր ինչպես, զուտ Լուսնի մոտակայքում սարքն անցկացնելը, այնպես էլ ուղեծրային (օրբիտալ) եւ Լուսնի մակերեսին վայրէջք կատարելու նպատակ հետապնդող առաքելությունները։ Խորհրդային միության «Լունա» ծրագրի տիեզերանավերը առաջինն էին, որ հասան հաջողության։ 1958 թվականի երեք ձախողված եւ անուն չստացած առաքելություններից հետո, 1959 թվականին Լունա 1-ը առաջին մարդու կողմից ստեղծված օբյեկտն էր, որը հաղթահարեց Երկրի ձգողականությունը եւ անցավ Լուսնի մոտով, առաջին արհեստական օբյեկտը, որն բախվեց լուսնային մակերեսին Լունա 2-ն էր, իսկ Երկրից անտեսանելի, Լուսնի հակառակ կողմը առաջին անգամ լուսանկարել էր Լունա 3 սարքը, այդ ամենը մեկ տարվա ընթացքում։ Լուսնի մակերեսին հաջողված փափուկ վայրէջք կատարած առաջին տիեզերանավը դարձավ Լունա 9-ը, 1966 թվականին։ Նույն թվականին, Լուսնի ուղեծրին տեղակայված առաջին անօդաչու սարքը դարձավ Լունա 10–ը Լուսային հողի եւ քարերի նմուշները Երկիր էին բերվել «Լունա» ծրագրի երեք տիեզերական սարքերով՝ (Լունա 16-ը 1970 թ.-ին, Լունա 20-ը 1972 թ.-ին եւ Լունա 24-ը 1976 թվականներին), բերված նմուշների ընդհանուր քաշը 0.3 կգ էր։ «Լունախոդ» ծրագրի շրջանակներում 1970 եւ 1973 թվականներին Լուսնի վրա վայրէջք էին կատարել առաջին երկու լուսագնացները։ ԱՄՆ-ի առաքելություններ Լուսնի հետազոտման ամերիկյան առաքելությունները սկսվեցին Լուսին ռոբոտ ուղարկելուց, որպեսզի հետազոտվի նրա մակերեւույթը եւ նրա վրա վայրէջք կատարելու պայմանները։ Ռեակտիվ շարժման լաբորատորիայի Սերվեյեր կայանը վայրէջք կատարեց Լուսնի վրա Լունա 9-ից չորս ամիս անց։ Զուգահեռ մշակվում էր ՆԱՍԱ-ի Ապոլոն ծրագիրը (երբեմն կոչվում է անվան ավելի մոտ «Ապոլո»)։ Մի քանի հատ առանց ուղեւորների Ապոլոնի թռիչքներից եւ հետազոտություններից հետո, 1968 թվականին Ապոլոն 8-ը անձնակազմով թռչում է Լուսին։ 1969 թվականին Լուսնի վրա առաջին մարդու վայրէջք կատարելը շատերի կողմից համարվում է տիեզերագնացության գագաթնակետ։ Ապոլոն 11-ի ուղեւորներից Նիլ Արմսթրոնգը Լուսնի վրա ոտք դրած առաջին մարդն էր։ Դա տեղի ունեցավ 1969 թվականի Հուլիսի 21-ի ժամը 02:56-ին։ Ապոլոն 11-ից 17-ը (բացառությամբ Ապոլոն 13-ի, որի պլանավորած վայրէջքը Լուսնի վրա չկայացավ) Երկիր վերադարձան 382 կգ լուսնային ապարով եւ հողով՝ շուրջ 2196 առանձին նմուշներով։ Ամերիկայի լուսնային առաքելության հաջողությունը կապված էր 1960-ականների տեխնիկական նվաճումներով, որոնցից են քիմիայի բնագավառում աբլացիան, ծրագրային ապահովվումը եւ մթնոլորտային անցման տեխնոլոգիան, եւ տեխնիկական սարքավորումների շատ գրագետ ղեկավարումը։ Լուսնի մակերեւույթի հետազոտման համար գիտական սարքավորումների կոմպլեքսները տեղադրվել են Ապոլոնի բոլոր վայրէջքների ժամանակ։ Երկարատեւ հետազոտությունների համար նախատեսված գործիքային կայաններ, այդ թվում նաեւ ջերմային հոսքի զոնդեր, սեյսմոմետրեր եւ մագնիտոմետրեր է տեղադրվել Ապոլոն 12, 14, 15, 16 եւ 17 վայրէջքների վայրերում։ 1977 թվականին, բյուջեի սպառման պատճառով, դադարեցնում են Լուսնից ուսումնասիրությունների տվյալները Երկրին փոխանցելը, բայց Լուսնի լազերային լոկալիզացման գործիքները մինչ օրս էլ օգտագործվում են։ Ստացված տվյալները մշակվում են Երկրի վրա գտնվող կայաններում մեկ սանտիմետրի ճշտությամբ եւ կազմվում է Լուսնի մակերեւույթի ճշգրիտ քարտեզը։ Հետազոտությունները 1990-ականներից մինչեւ այժմ «Ապոլոն» եւ «Լունա» նախագծերից հետո աշխարհի շատ երկրներ սկսեցին զբաղվել Լուսնի հետազոտմամբ։ 1990 թվականին Ճապոնիան դարձավ երրորդ երկիրը, որը Լուսնի վրա տեղադրեց տիեզերական Հիթքեն սարքը՝ նրա մակերեւույթն ուսումնասիրելու համար։ Բացի այդ տիեզերանավն այնտեղ իջեցրել է նաեւ Հագորոմո ռոբոտին, բայց վերջինս չի կարողացել տվյալներ փոխանցել եւ նրա առաքելությունը ձախողվել է։ 1994 թվականին ԱՄՆ-ն Լուսին ուղարկեց Ռազմական նախարարության եւ ՆԱՍԱ-ի համատեղ մշակած Կլեմենտինան սարքը։ Այդ առաքելության շնորհիվ հնարավոր եղավ ստանալ Լուսնի առաջին տեղագրական քարտեզը եւ Լուսնի մակերեւույթի առաջին մուլտիսպեկտրալային պատկերը։ Դրանից հետո 1998 թվականին Lunar Prospector առաքելության սարքավորումները Լուսնի բեւեռներում բավականին ջրածին հայտնաբերեցին, որը հավանաբար գոյացել է արեւի լույս չտեսնող բեւեռների խառնարանների սառույցներից։ Եվրոպական SMART-1 տիեզերանավը, որը երկրորդ իոնային ինքնագնաց տիեզերանավն էր, Լուսին վայրէջք կատարեց 2004 թվականի նոյեմբերի 2004-ին եւ այնտեղ մնաց մինչեւ 2006 թվականի սեպտեմբերի 3-ը եւ առաջին անգամ ուսումնասիրեց Լուսնի մակերեւույթի քիմիական տարրերը։ Չինաստանը եւս հավակնություն հայտնեց Լուսնի հետազոտման գործում եւ հաջողությամբ Լուսին իջեցրեց Չանյե 1 տիեզերանավը, որն այնտեղ մնաց 2007 թվականի նոյեմբերի 5-ից մինչեւ 2009 մարտի 1-ը։ Նա տասնվեց ամսյա առաքելության արդյունքում կարողացավ ստանալ Լուսնի ամբողջական քարտեզի պատկերը։ 2007 թվականի հոկտեմբերի 4-ից մինչեւ 2009 թվականի Հունիս 10-ը իր առաքելություններն էր իրականացնում ճապոնական Կագույա տիեզերանավը, որն հագեցած էր բարձր հստակությամբ տեսախցիկներով եւ երկու ոչ մեծ արբանյակային ռադիոընդունիչներից։ Նա կարողացավ ստանալ Լուսնի երկրաֆիզիկական տվյալները եւ այդ տեսաֆիլմը համարվում է ամենաբարձրորակ եւ ամենահստակ ֆիլմը, որը երբեւէ նկարահանվել է Երկրից դուրս։ Առաջին հնդկական լուսնային առաքելությունը՝ Չանդրայան 1-ը Լուսնի վրա գործեց 2008 թվականի նոյեմբերի 8-ից մինչեւ 2009 թվականի Օգոստոսի 27-ը, երբ նրա հետ կապը կտրվեց։ Այն կատարեց քիմիական եւ տարրային ուսումնասիրություններ՝ ստեղծվելով Լուսնի ֆոտո-երկրաբանական քարտեզը։ Բացի այդ նա հաստատեց, որ Լուսնի հողում կան ջրի մոլեկուլներ։ 2013 թվականին Հնդկաստանը պլանավորում է բաց թողնել Չանդրայան 2-ը, որն իր մեջ կներառի նաեւ ռուսական լուսնագնացը։ ԱՄՆ-ն 2009 թվականի հունիսի 18-ին Լուսին է ուղարկել Lunar Reconnaissance Orbiter եւ LCROSS հետազոտման կայանները։ LCROSS-ն իր առաքելությունը վերջացրել է 2009 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Կաբեուս խառնարանում լայնամասշտաբ ուսումնասիրություններ կատարելուց հետո,, իսկ LRO-ն մինչեւ հիմա էլ շահագործվում է եւ բավականին բարձր որակի նկարներ է ստացել լուսնային մակերեւույթի վերաբերյալ։ 2011 թվականի Նոյեմբերին LRO-ն տվել է Արիստարքուս խառնարանի մանրամասն տվյալները, որն ունի 40 կիլոմետր տրամագիծ եւ 3.5 կիլոմետր խորություն։ Այդ խառնարանը համարվում է Երկրից ամենատեսանելի խառնարանը։ «Արիստարքուս սարահարթը երկրաբանական առումով հանդիսանում է ամենաբազմազան տեղը Լուսնի վրա՝ խորհրդավոր ծագում ունեցող սարահարթ, լավայով ծածկված հսկայական տեղամասեր, հրաբխային փրփուրով ծածկված դաշտեր եւ այդ ամենը լի է խոշոր բազալտի կտորներով». ասել է Մարկ Ռոբինսոնը, LRO-ի գլխավոր հետազոտողը։ 2011 թվականի նոյեմբերի 25-ին ՆԱՍԱ-ն թարմացրել է նկարները։ GRAIL-ի երկու տիրեզերանավեր սկսել են Լուսնի շուրջ պտտվել 2012 թվականի հունվարի 1-ից։ Մյուս լուսնային առաքելություններից է Ռուսաստանի Լունա-Գլոբը, որը լինելու է առանց ուղեւորի մոդուլ եւ ամբողջությամբ ղեկավարվելու է տեխնիկայով։ Այն հիմնված է մարսիական Ֆոբոս-Գրունտ առաքելության հիման վրա եւ թողարկվելու է 2015 թվականին։ Լուսնի հետազոտման համար Google Lunar X Prize կազմակերպությունը 2007 թվականի սեպտեմբերի 13-ին հայտարարել է 20 միլիոն դոլար արժողությամբ մրցանակ, ով ռոբոտացված կայան կկարողանա իջեցնել Լուսին եւ հետազոտել դեռեւս մեզ անհայտ խառնարանները։ Շեքլտոն էներգետիկական ընկերությունը նախագիծ է կառուցել, ըստ որի Լուսնի հարավային բեւեռում նա ջուր կհավաքի։ ՆԱՍԱ-ն սկսել է նախագծեր կառուցել 2004 թվականի հունվարի 14-ին նախագահ Ջորջ Ուոքեր Բուշի կոչն ի կատար ածելու համար, ըստ որի 2024 թվականին կառուցվելու է Լուսնային բազան։ Ծրագրի շրջանակներում արդեն ֆինանսավորվել են թռչող մոդուլների կառուցումն ու թեստավորումը եւ լուսնային բազայի ճարտարապետական նախագիծը։ Այնուամենայնիվ այդ նախագծի իրականացումը դադարեցրեցին, որպեսզի կարողանան 2035 թվականին վայրէջք կատարեն Մարսի վրա։ Հնդկաստանը նույնպես հույս է հայտնել, որ 2020 թվականին Լուսին կուղարկի ուղեւորներով տիեզերանավ։ Աստղագիտություն Լուսնից Երկար տարիներ Լուսինը դիտվում էր որպես հիանալի վայր աստղադիտակների տեղակայման համար։ Այն համեմատաբար մոտ է, աստղագիտական տեսանելիությունը խնդիր չէ, որոշ խառնարաններ բեւեռների մոտ մշտապես գտնվում են մթության եւ սառնության մեջ, եւ հետեւաբար առավել հարմար են ինֆրակարմիր աստղադիտակների համար, իսկ Լուսնի հեռավոր կողմը առանձնապես հարմար է ռադիո աստղադիտակների համար, քանի որ լուսինը ծառայում է որպես հսկայական բնական էկրան Երկրի ռադիո աղմուկի համար։ Լուսնային հողը, չնայած որ վտանգ է սպառնում աստղադիտակների շարժվող մասերի համար, կարող է խառնվել ածխածնային նանոխողովակների եւ էպոքսիդ խեժերի հետ, եւ կարող է օգտագործվել մինչեւ 50 մ տրամագիծ ունեցող հայելիների պատրաստման համար։ Լուսնային զենիթային աստղադիտակը կարող է շատ էժանորեն պատրաստվել իոնացված հեղուկով։ Իրավական կարգավիճակ Չնայած այն հանգամանքին, որ խորհրդային «Լունա» սարքերի իջեցվող սարքերը սփռված են Լուսնի մակերեւույթին եւ ամերիկյան Ապոլոն ծրագրի աստրոնավտները տնկել են ԱՄՆ դրոշը իրենց վայրէջքի վայրերում, այս պահին ոչ մի երկիր հավակնություն չունի Լուսնի որեւիցե մասի վրա։ Ռուսաստանը եւ ԱՄՆ-ն մասնակցում են 1967 թվականին ստորագրված Տիեզերական համաձայնագրին, որը սահմանում է Լուսինը եւ ամբողջ արտաքին տիեզերքը, որպես «ամբողջ մարդկության սեփականություն»։ Այս համաձայնագիրը սահմանափակում է նաեւ Լուսնի օգտագործումը միայն խաղաղ նպատակներով, առանձնահատուկ կերպով արգելելով Լուսնի վրա ստեղծել ռազմական կառույցներ եւ ունենալ մասսայական ոչնչացման սպառազինությունները։ 1979 թվականին ստորագրվեց Լուսնի համաձայնագիրը, որը արգելում է Լուսնի ռեսուրսների օգտագործումը միայն մեկ պետության կողմից, սակայն այն դեռ չի ստորագրվել որեւէ տիեզերական պետության կողմից։ Մինչդեռ որոշ անհատներ հայտնել են իրենց իրավունքների մասին Լուսնի մի մասի կամ ամբողջի վրա, դրանցից եւ ոչ մեկը վստահելի չէ։ Լուսինը մշակույթում եւ արվեստում Լուսինը քիչ անգամ չէ, որ ոգեշնչել է պոետներին եւ գրողներին, նկարիչներին եւ երաժիշտներին, ռեժիսորներին եւ սցենարիստներին Երկրի միակ բնական արբանյակի հետ կապված ստեղծագործություններ ստեղծելիս։ Համաշխարհային գրականությունում մեծ տեղ ունեն Լուսնին նվիրված Սիրանո դը Բերժերակի «Ուրիշ լույս, կամ պետությունը եւ Լուսնային կայսրությունը», Էդգար Ալլան Պոյի «Ոմն Հանս Պֆայլի արտասովոր արկածները», Ժյուլ Վեռնի «Երկրից դեպի Լուսին» եւ «Լուսնի շուրջը», Ալեքսանդր Բելյաեւի «ԿԷՑ աստղը», Նիկոլայ Նոսովի «Անգետիկը Լուսնի վրա», Ռոբերտ Հայլայնի «Լուսին՝ խիստ տիրուհի» եւ Այզեկ Ազիմովի «Հիմնումը եւ Երկիրը» ստեղծագործությունները։ Երաժշտական բնագավառում Լուսնին նվիրված հանրաճանաչ ստեղծագործություններն են Լյուդվիգ վան Բեթհովենի «Լուսնի սոնատը», Փինք Ֆլոյդի «Լուսնի հակառակ կողմը» եւ Electric Light Orchestra խմբի «Տոմս դեպի Լուսին» կատարումները։ Բազմաթիվ ֆիլմեր եւ մուլտֆիլմեր են լույս տեսել, որոնց իրադարձությունները կայանում են Լուսնի վրա կամ էլ սյուժեն անմիջական կապ ունի Լուսնի հետ։ Նման ֆիլմերից են «Ուղեւորություն դեպի Լուսին» (1902, Ֆրանսիա), որն աշխարհում ամենաառաջին գիտաֆանտաստիկ ֆիլմն է, «Առաջին մարդիկ Լուսնի վրա» (1964, ԱՄՆ) Հերբերտ Ուելսի համանուն վեպի էկրանավորումը, «Ապոլոն-13» (1995, ԱՄՆ), որն իրական փաստերի վրա հիմնված ֆիլմ է, «Լուսին 2112» (2009, Մեծ Բրիտանիա), աստղագնացի պատմության մասին, որը հետեւում է հելիումի հանքարդյունաբերությանը Լուսնի վրա եւ ամեն մի անհաջող փորձից հետո նրան փոխարինում են կլոնով, «Ապոլոն 18» (2011, ԱՄՆ), որը պատմում է «Ապոլոն 18-ի» գաղտնի թռիչքի մասին, որն ըստ պաշտոնական տվյալների այդպես էլ տեղի չի ունեցել եւ լիամետրաժ մուլտֆիլմ ըստ Նիկոլայ Նոսովի համանուն գրքի՝ «Անգետիկը Լուսնի վրա» (1997)։ Մշակույթում Տարին մի անգամ Նորալուսնի ժամանակ մուսուլմանները նշում են մեծ պահքի սկիզբը՝ Ռամադանը։ Քրիստոնյաները Սուրբ Զատիկը նշում են առաջին գարնանային նորալուսնին։ Ծննդոց գրքում Լուսինն անվանվում է «փոքրիկ լուսատու» անվամբ, բայց Լուսինն ու Արեգակը ավելի ուշ են հայտնվել, քան լույսը։ Աստվածաշնչյան գրքում Երգ երգոցում Սուլամիֆայի գեղեցկությունը համեմատվում է Լուսնի լույսի հետ՝ «Ո՞վ է այդ կինը, որը նայում է բարձունքից որպես վաղորդայն աստղ, հիասքանչ, որպես լիալուսինը» (Երգ երգոց 6։ 10)։ Լուսինը Տարոյի քարտերում տասնութերորդ քարտն է։ Հին Հնդկաստանում Լուսնին անվանում էին մոլորակների տիրակալ։ Լուսինը հիշատակվում է նաեւ Ճապոնական առասպելներում՝ որպես վայր, որտեղ ապրում էին Լուսին աստվածուհուն ծառայող ճագարները։ Ճագարները նրան օգնում էին թխել «մոչի» բրնձային ուտելիքը։ Ճապոնական առասպելներում Լուսին անվանում են Gekkoy (գեկոյ) կամ Gekkou (գեկույ)։ Ալքիմիայում Լուսինն համարվում է արծաթի խորհրդանիշը։ Լուսինը պատկերված է բազմաթիվ զինանշաններում եւ որոշ դրոշներում՝ Լաոս, Մոնղոլիա, Պալաու, սաամների դրոշ, շաների դրոշը (Մյանմա). Լուսինը մահիկը տեսքով պատկերվում է Օսմանյան կայսրության հետ կապված երկրների դրոշներում՝ Լիբիա, Թուրքմենստան, Թուրքիա, Թունիս, Ալժիր, Մավրիտանիա, Ադրբեջան, Ուզբեկստան, Պակիստան, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետություն։ Կիսալուսինը պատկերված է նաեւ Նեպալի եւ Սինգապուրի դրոշներում։ Տես նաեւ Կապույտ լուսին Երկրի այլ լուսիններ Մակընթացային արագացում Կեղծ Լուսին Լուսնի վրայի արհեստական օբյեկտների ցանկ Գրույտույզենի քաղաք Լուսնային փոշու արգումենտ Լուսնային դավադրություն Ծանոթագրություններ Գրականություն Լուսին. Դիսքավերի 2008։ Բի-Բի-Սի Աշխարհ Արտաքին հղումներ Քարտեզագրական ռեսուրսներ՝ Մոլորակային անվանումները (USGS) Օբյեկտների անվանումների ցանկ։ Եռաչափ գլոբուսներ՝ Ապոլոնի վայրէջքների վայրերից քարտեզներ եւ շրջահայաց լուսանկարներ Ճապոնիայի Տիեզերական Հետազոտությունների Գործակալություն (JAXA) Լուսնի լուսանկարներ Դիտարկման գործիքներ՝ (պարզել թե որտեղ է լինելու Լուսնի առանձին փուլը) Լուսին Արեգակնային համակարգի մոլորակների արբանյակներ


source: fineweb

text: past.am-Ամբողջ աշխարհում մինչեւ 5 տարեկան երեք միլիոն երեխա կմահանա հաջորդ տարի ինֆեկցիոն հիվանդություններից։ Այդ մասին հաղորդվում է Հիգիենայի համաշխարհային խորհրդի (The Global Hygiene Council) զեկույցում: Ինչպես գրում է Lenta.ru–ն, հղում անելով EurekAlert! պարբերականին, առաջարկվում են նաեւ մահացության նվազեցման քայլեր։ Փորձագետները եկել են եզրակացության, որ տարեկան մեկ միլիոն երեխա է մահանում թոքաբորբից, իսկ 400 հազար` փորլուծությունից։ Միաժամանակ, աշխարհում ընտանիքների կեսից ավելին չի պահպանում հիգիենայի կանոննները, որոնց համաձայն, խորհուրդ չի տրվում տանն ախտահանում իրականացնել հարբուխի եւ գրիպի սեզոնում։ Բացի այդ, մասնավոր տներն աղիքային վարակների աղբյուր են 31 տոկոս դեպքերում։ Մասնագետների խոսքով, հենց հիգիենայի բացակայությունն է վարակներից մանկական բարձր մահացության հիմնական պատճառը։ Միաժամանակ, օճառով ձեռքերը լվանալը նվազեցնում է փորլուծությունից մահվան դեպքերը 50 տոկսով։ Զեկույցի հեղինակները պնդում են, որ մաքրության պահպանումը տանը թույլ է տալիս զգալիորեն նվացեզնել փորլուծությամբ, գաստրոէնտերիտով, հարբուխով եւ գրիպով հիվանդացությունը։ Փորձագետներն առաջարկում են նաեւ հնարավորինս հազվադեպ հակաբիոտիկներ նշանակել երեխաներին ռեզիստենտ (հակաբիոտիկների ազդեցության նկատմամբ կայուն) մանրէների առաջացման վտանգի պատճառով։ Հիգիենայի համաշխարհային խորհուրդը հիմնվել է 1972 թվականին բժշկական տեղեկատվության տարածման, ինչպես նաեւ առողջապահության համակարգերի բարելավման ծրագրերի առաջախաղացման համար։ Խորհրդում ընդգրկված են մի քանի հարյուր հասարակական կազմակերպություններ ողջ աշխարհից։


Դեսից-դենից: 10 ամենաաղմկահարույց կողոպուտները Բոլորս էլ գոնե փոքր ժամանակ, գոնե մեկ անգամ երազել ենք բանկ թալանել, դե իսկ հանճարեղ ու մանրակրկիտ կազմակերպված կողոպուտների մասին ֆիլմերը միշտ է պահաննջված են եղել, իսկ դրանցում մարմնավորված կերպարները՝ հերոսներ։ Բայց մենք ապրում ենք, ոչ թե իղձերում եւ ֆիլմերում, այլ իրական աշխարհում, որոտեղ կողոպուտներ ի՞նչ խոսք, լինում են եւ լինում են հազարներով՝ Աստծո ամեն օր, բայց դրանց մեջ հանդիպում են բացառիկները, որոնք ինչպես իրենց ծավալներով, այնպես էլ բարձրցրած աղմուկով կարող են մրցել ֆիլմերում ցուցադրվածների հետ։ Այս անգամ ձեզ կներկայացնեմ ամենաաղմկահարույց կողոպուտների թեժ տասնյակը. 10. Հարրի Ուինսթոն ոսկերչական սրահ Օերերից մի օր 4 զինված տղամարդ, որոնցից երեքը կանացի շորերով եւ կեղծամներով էին ներխուժեցին հայտնի Հարրի Ուինսթոն ոսկերչական սրահը, սկզբում սրփեցին ցուցափեղկերում եղած զարդեղենը պահանջեցին բացել պահոց, որը եւս դատարկեցին։ Արդյունքում, ոչ մի կրակոց չանելով նրանք առեւանգեցին 10 միլլիոն եվրոյի զարդեղեն։ Սակայն սրանով Հարրի Ուինսթոնի կորուստները չսահմանափակվեցին, որովհետեւ լուրի հայտնի դառնալուն պես ընկերության բաժնետոմսերի գինը միանգամից ընկան 9 տոկոսով, որովետհեւ նույն խանութը թալանել էին դեռ նախորդ տարի։ Ահա թե ինչ է նշանակում ժլատություն անել։ Չէ՞ որ կարելի էր կորցրած գումարի 10 տոկոսով անգամ հոյակապ պահակազոր պահել, որպեսզի սրահը ամեն տարի չթալանվի։ Այս գործով ձերբակալվել է մարդ՝ 22-67 տարեկան, բայց հանցագործությունը բացահայտել այպես էլ չի ստացվել, իսկ գողոնի հետագա ճակատագիրը գաղտնի է մինչ օրս։ 9. Անտվերպենի ադամանդների կենտրոն Չմշակված ալմաստների 80 տոկոսը անցնում է Անտվերպենով եւ գողերը լավ գիտեն դրա մասին։ Անտվերպենը բազմաթիվ գողությունների է ականտես եղել, բայց այս մեկն աննախադեպ էր ինչպես իրականացման տեխնիկայով, այնպես էլ թալանածի։ Գողոնն այնքան շատ էր եղել, որ ավազակները չէին կարողացել իրենց հետ ամենը անել, նրանք միայն կարողացել էին վերցնել 189 սեյֆերից 123-ի պարունակությունը։ Կողոպուտի կազմակերպիչը եղել է 30 տարվա ստաժով գող Լեոնարդո Նոտարբարտոլոն, ով տարիներ շարունակ մշակել եւ հղկել էր կողոպուտի պլանը։ Սկզբում նա եւ իր բանդան գրասենյակ էին վարձել նույն շենքում՝ գողությունից 3 տարի առաջ եւ երկար ժամանակ Լեոնարդոն խաղում էր ադամանդի առեւտուրով զբաղվող գործարարի դեր, որպեսզի շահի կենտրոնի աշխատակիցների վստահությունը։ Կողոպուտի օրը Լեոնարդոյի հանցակիցները ձայնագրություններ էին միացրել պահակազորի ոնիտորներին, որպեսզի նրանք չտեսնեն, թե ինչ է կատարվում իրականում։ Թեեւ կենտորնը հսկվում էր 10 տարբեր պաշտպանական համակարգերով, այնուամենայնիվ բանդային հաջողվել էր գողանալ ավելի քան 100 միլլիոն դոլարի ադամանդներ։ Հետաքրքիր փաստը սակայն կայանում է նրանում, որ թեեւ Լեոնարդոյին ձերբակալեցին, այնուամենայնիվ, ոստիկանությունը մինչեւ հիմա էլ չգիտի, թե ինչպես է նա կարողացել խաբել բոլոր համակարգերին, իսկ ադամանդներն այդպես էլ չեն հայտանաբերվել։ Ինքը՝ Նոտարբարտոլոն պնդում է, որ կողոպուտը իրականացվել է մի հրեա ադամանդավաճառի պատվերով եւ իրականում իրենք գողացել ըն ընդամենը 20 միլլիոն դոլարի ադամանդ, մինչդեռ սեյֆերից շատերը դատարկ են եղել։ Ըստ այս հանճարեղ ավազակի, իրեն եւ իր հանցակիցներին պարզապես ներքաշել են մի մեծ ու կեղտոտ ապահովագրական խաղի մեջ, իսկ հետո «քցել», բայց ոստիկանությունը կատեգորիկ ժխտում է այս վարկածը։ 8. Յունայթիդ Քալիֆորնիա Բանկի կողոպուտը 1972 թվականին տեղի ունեցավ այն ժամանակի համար ռեկորդային կողոպուտ։ 7 հոգուց բաղկացած խումբը ներխուժել էր Կալիֆորնիա նահանգի Լագունա Նիգել քաղաքում գտնվող Յունայթիդ Կալիֆորնիա Բանկի մասնաճյուղը եւ հափշտակել էր սեյֆի ողջ պարունակությունը, որն այսօրվա կուրսով հավասար կլիներ մոտ 100 միլլիոն դոլարի։ Որոշ ժամանակ անց ՀԴԲ-ին այնուամենայնիվ հաջողվել էր բռնել Էմիլ Դինսիոյի ղեկավարած հանցախմբին, իսկ դրա անդամներից մեկը հետագայում «Սուպեր գող» գիրքը գրեց, որտեղ նկարագրեց կողոպուտը։ 7. Գողություն Սքիփհոլ օդանավակայանում Սա պատմության մեջ ադամանդների ամենախոշոր գրանցված կողոպուտն է։ գողոնի ընդհանուր կինը կազմել է մոտավորապես 118 միլլիոն դոլար։ Ի տարբերություն վերանշյալ կողոպուտների, այս մեկը բավականին պրիմիտիվ էր կազմակերպված, բայց դրանից չի տուժել էֆֆեկտիվության պահը։ Ավազակները հարձակումից մի քանի օր առաջ առեւանգել էին KLM-ը ընկերության տարբերանշաններով մեքենա ու համազգեստ եւ մինչեւ վերջին պահը ոչ մի կասկած չէին հարուցել օդանավակայանի պահակազորի մոտ։ Այնուհետեւ, նրանք պարզապես մոտեցել էին այն միկրոավտոբուսին, որը բերել էր Անտվերպեն ուղղարկվող ալմաստների խմբաքանակը եւ բոլորի աչքի առաջ ատրճանակով սպառնալով վարորդներին առեւանգել էին մեքենան՝ թանկարժեք պարունակությամբ հանդերձ։ Ոստիկանության մոտ կասկածներ էր առաջացրել այն հանգամանքը, որ կողոպտիչները հստակ գիտեին, թե որ մեքենայում էին գտնվում ալմաստները ուստի կասկածանքի տակ էին հայտնվել ընկերության աշխատակիցները։ Հետագայում եղան նաեւ ձերբակալություններ, բայց ոչ գողոնի, որ էլ կողոպտիչների հետագա ճակատագրի մասին ոչինչ հայտնի չէ։ 6. Մերձավոր Արեւելքի Բրիտանական Բանկի կողոպուտը Այսօր, երբ ողջ աշխարհի ուշադրությունը գամված է Պաղեստինին ՄԱԿ-ի դիտորդ անդամի կարգավիճակ շնորհելու նորության վրա, քչերն են հիշում, որ Պաղեստինի անկախության շարժման հիմնադիրն ու առաջնորդը՝ Յասիր Արաֆաթը եւ նրա ղեկավարած Պաղեստինի Ազատագրման Կազմակերպությունը այդքան էլ միանշանակ չէին ընդունվում աշխարհի կողմից, իսկ շատերը իրենց գործունեությունը որակում էին որպես ահաբեկչություն՝ ավազակության տարրերով։ Ամեն դեպքում, նրանց կարելի է հասկանալ. նրանք պատերազմում էին, իսկ պատերազմը միջոցներ է պահանջում։ Այսպես, Լիբանանի քաղքացիական պատերազմի թոհուբոհի մեջ ՊԱԿ-ի մարտիկների մի քանի խմբեր միանգամից մի քանի բեյրության բանկեր թալանեցին Բեյրութում, որոնցից խոշորագույնը Մերձավոր Արեւելքի Բրիտանական Բանկն էր։ ընդհանուր առամամբ նրանք առեւանգեցին 25 միլլիոն՝ կանխիկ գումարով, թանկարժեք իրերով եւ ակտիվենրով։ Շարունակությունը ՝ հաջորդիվ Posted by Դեսից Դենից at 6:48 AM Labels: աշխարհ, թոփ 10-յակ, կողոպուտ, հանցագործություն, հետաքրքիր, փողեր


Խորնի - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան 38°46′34′′ հս. լ. 41°23′49′′ ավ. ե.HGЯOL Խորհնի, Խոռնի, Խորեան, Խորեն, Խորենացի, Խորենք, Խորին, Խորհան, Խորյան, Խորոն, Խորոնքմ Խորուն, Խորունք, Խրտնի, Կորնի, Տարոնեցի 830 մարդ (2000) Խորնի կամ Խորոնք, Խորենք, Խորհան (քրդ.՝ Xoronk, թուրքերեն՝ Harman), գյուղ Արեւմտյան Հայաստանում` Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառում։ Գտնվել է պատմական Հայաստանի Տուրուբերան նահանգի Տարոն գավառում։ Գյուղը տեղակայված է Մուշ քաղաքից 8 կմ հյուսիս-արեւմուտք, Արածանիի ձախ վտակներից մեկի միջին հոսանքի ձախ կողմում։ Ըստ Մ. Օրմանյանի Խորոնք նշանակում է «ծննդավայր»։ Ենթադրաբար անվանումը կապված է եղել գյուղում Մովսես Խորենացու ծնված լինելու հանգամանքի հետ։ Գյուղի մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերվում է IV դարին։ Այն պատկանել է Գլակա վանքին։ Բացի այդ գյուղը նույնացնում են խեթական արձանագրությունների Հորնիյա քաղաքի հետ։ Հովհան Մամիկոնյանը իր VII դարի պատմության ձեռագրերում այն հիշատակել է որպես Խոհնի, Խորհի, Խրտնի (աղավաղված տարբերակ) ձեւերով։ Եղել է գյուղ կամ ավան։ Այդ ժամանակ ունեցել է 1900 տուն հայ բնակիչ։ Արշակունիների թագավորության ժամանակ գյուղը հայոց բանակին տվել է 600 հեծյալ եւ 1700 հետեւակ զինվոր։ Ավելի ուշ ժամանակաշրջանում բնակավայրը կրել է Խորոնք անվանումը եւ հանդիսացել է Բիթլիսի վիլայեթի Մշո գավառի գյուղերից մեկը։ Բնակիչները բռնությամբ տեղահանվել են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին, փրկվածները տարագրվել են օտար երկրներ։ 1880 թ.-ին ուներ 20 տուն, 1909 թվականին ուներ 50 տուն հայ եւ 6 տուն քուրդ բնակիչ։ 2000 թվականի դրությամբ գյուղում բնակվում է 830 մարդ, հիմնականում քրդեր։ Հայ բնակչությունը զբաղվում էր երկրագործությամբ եւ անասնապահությամբ։ Գյուղում կար Ս. Աստվածածին անունով եկեղեցի եւ Խորոնք անունով բերդ։ Խորոնքում գործում էր վարժարան։ Հավանաբար այստեղ է ծնվել պատմահայր Մովսես Խորենացին։ ↑ «Մեծ Հայքը եւ նրա վարչական բաժանումը»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ. հունվարի 29-ին։ Վերցված է 2013 թ. սեպտեմբերի 3 ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 2, էջ 801 ↑ 3,0 3,1 3,2 «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 2, էջ 799-800 Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Խորնի&oldid=8245909» էջից Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 28 հունվարի 2022-ի ժամը 19:03-ին:


text: ՕՐԵՆՔԸ ՍԱՀՄԱՆԱՄԵՐՁ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ Սույն օրենքը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետությունում սահմանամերձ տարածաշրջանների նկատմամբ պետական քաղաքականության մշակման հիմնական սկզբունքները, այդ քաղաքականության իրականացման ծրագրային հիմունքները, ինչպես նաեւ կարգավորում է դրանց հետ կապված հարաբերությունները։ Հոդված 2. Սահմանամերձ տարածաշրջանների մասին օրենսդրությունը Սահմանամերձ տարածաշրջանների հետ կապված հարաբերությունները կանոնակարգվում են սույն օրենքով, այլ օրենքներով եւ իրավական ակտերով։ Հոդված 3. Սահմանամերձ տարածաշրջանների նկատմամբ պետական քաղաքականության ծրագրային հիմունքները 1. Սահմանամերձ տարածաշրջանների նկատմամբ պետական քաղաքականությունն իրականացվում է սահմանամերձ տարածաշրջանների զարգացման համալիր ծրագրով (այսուհետ՝ Համալիր ծրագիր): 2. Համալիր ծրագրի նպատակն է սահմանամերձ տարածաշրջանների պաշտպանունակության բարձրացումը եւ դրանց սոցիալ-տնտեսական զարգացումը: 3. Համալիր ծրագրի նախագիծը կառավարությունն Ազգային ժողովի քննարկմանն է ներկայացնում մինչեւ 2001 թվականի հոկտեմբերի 1-ը։ Համալիր ծրագիրը հաստատում է Ազգային ժողովը։ 4. Համալիր ծրագրով նախատեսված աշխատանքների իրականացման տարեկան համամասնությունները սահմանում է կառավարությունը: Դրանք արտացոլվում են սահմանամերձ տարածաշրջանների մասին տարեկան ծրագրերում (այսուհետ՝ Տարեկան ծրագիր)։ 5. Տարեկան ծրագրի կատարման համար անհրաժեշտ ֆինանսավորման գումարն արտացոլվում է տվյալ տարվա պետական բյուջեի ծախսերում: Հոդված 4. Համալիր եւ Տարեկան ծրագրերի բովանդակությունը եւ դրանցմշակման սկզբունքները 1. Համալիր եւ Տարեկան ծրագրերը ներառում են՝ ա) ծրագրերի հիմնական խնդիրները. բ) նախատեսված աշխատանքների ծավալները՝ ըստ սահմանամերձ տարածաշրջանների եւ դրանցում գտնվող բնակավայրերի. գ) նախատեսված աշխատանքների ֆինանսավորման համամասնությունները. դ) ծրագրերի կատարման սկզբունքները եւ նախատեսված աշխատանքների իրականացման առաջնայնությունները. ե) այլ պայմաններ, որոնք անհրաժեշտ են ծրագրերի համակողմանի ներկայացման համար։ 2. Սույն հոդվածի 1-ին կետով սահմանվածից բացի, Համալիր ծրագիրը ներառում է նաեւ՝ ա) սահմանամերձ տարածաշրջանների ցանկը` ըստ բնակավայրերի. բ) տեղեկանք սահմանամերձ տարածաշրջանների պաշտպանական, սոցիալ-տնտեսական եւ ժողովրդագրական իրավիճակի մասին. գ) նախատեսված աշխատանքները՝ ըստ լիազորված մարմինների. դ) անհրաժեշտության դեպքում սահմանամերձ տարածաշրջանների բնակչությանը եւ տնտեսավարող սուբյեկտներին տրամադրվող արտոնությունները: 3. Տարեկան ծրագիրը ներառում է նաեւ նախատեսված աշխատանքների ընթացքի եւ սպասվելիք կատարողականի վերլուծությունը։ 4. Տարեկան ծրագրի հետ կառավարությունը ներկայացնում է նաեւ դրա կատարումն ապահովող օրինագծերը: 5. Համալիր եւ Տարեկան ծրագրերը մշակվում են դրանց համապատասխանության ապահովման, ծրագրային աշխատանքների եւ դրանց ֆինանսական ապահովման հաշվեկշռվածության, Համալիր եւ Տարեկան ծրագրերի համադրելիության եւ հաշվետվության սկզբունքների պահպանմամբ։ Հոդված 5. Տարեկան ծրագրի եւ դրա կատարման մասին հաշվետվության քննարկման եւ հաստատման կարգը 1. Տարեկան ծրագիրն Ազգային ժողովը քննարկում է պետական բյուջեի նախագծի հետ։ 2. Տարեկան ծրագրի կատարման մասին կառավարությունն Ազգային ժողով է ներկայացնում ամենամյա հաշվետվություն։ 3. Տարեկան ծրագրի կատարման հաշվետվությունը քննարկվում է տվյալ տարվա պետական բյուջեի կատարման տարեկան հաշվետվության հետ։ 4. Տարեկան ծրագրի կատարման մասին հաշվետվությունը ներառում է սույն օրենքի 4-րդ հոդվածի 1-ին կետով սահմանված դրույթների շուրջ վերլուծականներ եւ Տարեկան ծրագրի կատարման գնահատականը։ 5. Տարեկան ծրագրով նախատեսված աշխատանքների թերակատարված մասը ներառվում է հաջորդ տարվա Տարեկան ծրագրում, որի կատարման ժամկետը չի կարող գերազանցել Համալիր ծրագրով նախատեսված վերջին ժամկետը։ 6. Տարեկան ծրագրի կատարման ընթացքի վերահսկողության նպատակով Ազգային ժողովում կազմակերպվում են խորհրդարանական լսումներ՝ ոչ պակաս, քան տարեկան երկու անգամ։ Հոդված 6. Օրենքի ուժի մեջ մտնելը Սույն օրենքն ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակման պահից։ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ՝ Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ 28 ապրիլի 2001թ, ՀՕ-170 |26.06.2002||«Սահմանամերձ տարածաշրջանների մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին|


text: Հայկ նահապետ (նաեւ Հայկ թագավոր, Հայկ դյուցազուն, Հապետոսթյան Հայկ), լեգենդար հերոս, հայոց անվանադիր նախնին։ Մովսես Խորենացին իր «Հայոց պատմություն» աշխատությունում գրի առնված ավանդազրույցում նրան անվանում է նախահայր։ Համաձայն Աստվածաշնչի՝ Հայկը Հաբեթի սերունդներից էր եւ այդ պատճառով երբեմն անվանվում է Հաբեթոսթյան Հայկ։ Ըստ Մովսես Խորենացու, Հայկը սերում է Նոյի կրտսեր որդի Հաբեթից, Հայկը Նոյի 5-րդ սերունդն է։ Մ. Խորենացին «Հայոց Պատմություն»-ում գրում է, որ Հայկը ապստամբեց Բաբելոնի տիրակալ Բելի (Belus/Belos) դեմ, Վանա լճի մոտ Հայկը պատերազմեց Բելի դեմ, ջարդեց նրա զորքը, սպանեց նրան ու դրեց հայոց պետության հիմքը, ըստ այդմ՝ մեր երկիրը կոչվեց Հայք։ 11-րդ դարի վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելուին վրացիների ծագումը ներկայացնելիս նշում է որ, Հայկը որդին է Թորգոմի։ Ըստ նույն պատմիչի՝ Թորգոմը ուներ 8 զավակ։ Կովկասյան բոլոր ժողովուրդները, ըստ նրա, սերում են Թորգոմի զավակներից, նրանց մեջ առաջինը հայերի նախահայր Հայկն է, երկրորդ զավակը վրացիների նախահայր Քարթլոսն է (Kartlos), ապա՝ աղվանների եւ մյուսների։ Վրացիները Հայաստանը անվանում են Սոմխեթի (Սոմխիթի)։ Այս եզրույթը վրացի եւ հայ ուսումնասիրողները լուրջ ուսումնասիրել են, սակայն նրանց եզրակացությունները բավարար չեն եւ համահունչ չեն ինչպես Մովսես Խորենացու, այնպես էլ Լեոնտի Մրովելիի կողմից հիշատակվող Հայկ/Հայոս անվան եւ Հայաստան երկրի անվան ծագման ավանդաբանության հետ։ Հայկի նախնիները (աստվածաշնչյան տեսակետ) Ըստ Աստվածաշնչի Հայկը Նոյի հինգերոդ սերունդ է։ Համաձայն 9-րդ դարի վրացի պատմիչ Լեոնտի Մրովելլու «Քարթլիս Ցխովրեբա » «վիրաց թագավորների պատմության» Թորգոմը ուներ ութ զավակ Գաոս-Հայկ, Քարթլոս-Վրացի,Բարդոս-Ավար,Մովական-Ուդին,Լեկոս-Լեզգին,Էրոս-Դարգին, Կավկաս-Նախ,Էգրոս-Աբխազ։ Բնութագրում Հայկը վայելչակազմ էր,թիկնավետ, գեղագանգուր մազերով, վառվռուն աչքերով, հաստ բազուկներով։ Սա քաջ եւ երեւելի հանդիսացավ հսկաների մեջ, դիմադրող այն բոլորին, ովքեր ձեռք էին բարձրացնում բոլոր հսկաների եւ դյուցազունների վրա տիրապետելու։ Հայկ եւ Բել Հայկ թագավորի կյանքի հայտնի դրվագներից է նրա պատերազմը բաբելոնյան առաջնորդ Բելի դեմ։ Բաբելոնյան աշտարակաշինության խառնաշփոթի ընթացքում Տիտանյան Բելը ինքն իրեն հռչակում է աշխարհակալ եւ պարտադրում այլոց պաշտել իրեն։ Սակայն Հայկը չի ճանաչում Բելի ինքնակոչ իշխանությունը իր հարազատները եւ ցեղակիցները նույնպես։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ Բաբելոնում իր անդրանիկ զավակի՝ Արամանյակի (Արմեն) ծնվելուց հետո Հայկը երեք հարյուր այլ ցեղակից ընտանիքների հետ միասին վերադառնում է Հայք։ Հայրենիք ժամանելուն պես, Հայկը բնակություն է հաստատում Տուրուբերանի Հարք գավառում։ Հարք անունը մեկնաբանվում է որպես «հայրեր»,; Այդ ընթացքում Բելը, դառնալով Ասորեստանի տիրակալ, մեծ բանակով ներխուժում է Հայք։ Հայկի թոռ Կադմոսը, որը բնակություն էր հաստատել Հայկական լեռնաշխարհի հարավում՝ Կորճայքում, Արարադ լեռան ստորոտում, զգուշացնում է Հայկին Բելի արշավանքի վերաբերյալ։ Հայկը իր բազմաթիվ զավակներով եւ թոռներով Հայկաշենից մեկնում է (Վանա լճի հյուսիսային ափի եզրով) դեպի այժմյան Վան քաղաքը։ Վանից հարավ ընկած Հայոց Ձոր կոչվող գետի հովիտում Հայկը եւ Բելը իրենց բանակներով դուրս են գալիս միմյանց դեմ։ Հայկն իր բանակը դասավորում է եռանկյունաձեւ գետի հյուսիսային (աջ) ափին, աջից եւ ձախից տեղադրելով իր ավագ որդուն եւ թոռանը՝ Արամանյակին եւ Կադմոսին։ Սակայն Բելը, տեսնելով իր զորքի ակնհայտ քանակական առավելությունը, Հայկի փոքրաթիվ ռազմիկների համեմատ, հրամայում է իր զինվորներին ամբոխով անցնել գետը եւ հարձակվել Հայկի եւ իր զորախմբի վրա։ Ինքը Բելը խուսափում է մարտից, փոխարենը բարձրանալով մի բլրի վրա, որտեղից հետեւում է մարտին։ Ճակատամարտի ամենաթեժ պահին, Հայկը նկատում է Բելին բլրի վրա, անցնում է գետը եւ եռաթեւ նետով նետահարում է նրան։ Քանի որ Հայկի նետը երկաթե ծայր ուներ, իսկ Բելի լաթերը պղնձե էին, Հայկի արձակած նետը անցնում է Բելի լաթերի միջով եւ մեխում նրան գետնին։ Տեսնելով Բելի մահը՝ նրա զորքը սարսափահար փախուստի է դիմում։ Հայկը հրամայում է ռազմադաշտի մոտ կառուցել ամրոց, որը անվանում է Հայկաբերդ։ Այդ ամրոցի մնացորդները պահպանվել են մինչ օրս։ Բելի դիակը Հայկը հրամայում է տանել Հարք եւ, թաղելով Հայկաշենից ոչ հեռու, բլուր դարձնել նրա գերեզմանը՝ ի զգուշացում բոլոր օտարներին, ով կհանդգնի հարձակվել Հայկի հայրենիքի վրա։ Այս հաղթանակից հետո ապրելով երկար տարիներ, Հայկի արեւը (հոգին) համբարձվում է երկինք եւ դառնում Օրիոն համաստեղությունը, որը հայերը անվանում են Հայկի համաստեղություն։ Առասպելաբանություն Ըստ որոշ հեղինակների՝ չնայած որոշ առասպելական դրվագների, Հայկի մասին պատմությունը հիմնված է իրական պատմական իրադարձությունների վրա եւ արտացոլում է վաղ, դեռեւս նահապետական հայկական ցեղախմբերի պատերազմները հյուսիսային Միջագետքից Հայկական լեռնաշխարհ ներխուժող ցեղերի դեմ։ Բացի այդ, Հայկի անունը եւ առասպելացված արարքները հիշատակվում են նաեւ արեւմտաիրանական ցեղերի մոտ եւ գտել են իրենց արտացոլումը Ավեստայում Հայոշյանգ (Հուշանգ) անվան տակ։ Ժառանգներ Ըստ Մովսես Խորենացու եւ այլ հայ պատմագիրների՝ Հայկից է սերում Հայկազունիների արքայատոհմը։ Այդ ազնվական հարստության վերջին ներկայացուցիչը՝ Վահե արքան զոհվեց Գավգամելում, Հայքն Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքից պաշտպանելիս։ «Հաբեթի սերունդների Ցանկը սահմանել եւ առաջադրել է Մովսես Խորենացին, որպես Հին Կտակարանի ազգաբանության ցանկերին այլընտրանք, քանզի, Պատմահայրը բողոքում է. «ս. գիրքը յուրայիններին (հրեաներին. հեղ) զատելով իբրեւ իր սեփական ազգ՝ մյուսներին լքեց, իբրեւ արհամարհելի եւ իր կողմից նշանակվելու անարժան...(հավելելով) մեր Հաբեթի սերունդները բոլորովին չկան»։ Խորենացին առաջադրել է սեփական՝ Նոյի Հաբեթ որդու ազգաբանության Ցանկ, հավելելով, որ այն ավելի հավաստի է, քան Ծննդոց բաժնի ցանկերը, քանի որ այնտեղ Հաբեթի սերունդները բացակայում են(Մ. Խորենացի, ՀՊ, էջ՝ 77-78)։ Ի տարբերություն իրենից առաջ եւ հետո պատմություններ գրող պատմիչների, Պատմահայրը ազնվորեն թվարկում է, թե Հաբեթի ազգաբանությունը ճշտելիս, ինքը ինչ աղբյուրներից է օգտվել՝ Աբյուդենոս, Կեփաղիոն, հունարեն գրականություն, իսկ Հին Կտակարանի Ծննդոց բաժնի ազգանության ցանկերը որեւէ հավաստի աղբյուրներ չունեն։ Սկսած Խորենացուց, մեր բոլոր պատմիչները անփոփոխ են թողել «Հաբեթից սկսվող ազգաբանության», այդ թվում «Առաջին հայկյանների»՝ Հայկից մինչեւ Արա Գեղեցիկ» Հայկազունի առաջնորդների Ցանկը։ Ըստ Խորենացու մի շարք հայոց ազնվական տոհմեր իրենց ակունքների սկիզբ են համարում Հայկ Նահապետին։ Դրանցից են Բզնունիները, Խորխոռունիները, Մանդակունիները, Վահեւունիները, Վարաժնունիները, Առանշահիկները եւ այլն։ Ժամանակակից գիտնականների մի մասը այլեւս հրաժարվում է դիտարկել Հայկին որպես զուտ առասպելական անձ եւ հակված է ներկայացնել նրան որպես հայոց հերթական թագավոր, ով մեծ ավանդ է ունեցել հայկական արժեհամակարգի պահպանման եւ տարածման գործում։ Տես նաեւ Հայկազունիներ Հայկ եւ Բել Բել Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Հայկ թագավորը Հայոց նահապետեր Հայկազունիներ Նախնադարյան Հայաստան Հայկական աստվածներ Հայկ նահապետ Արեւմտյան Ասիայի պատմություն