text: Վեներա կամ Արուսյակ (; այլ հայերեն անվանումներ՝ Լուսաբեր, Աստղիկ, Այգաբեր, Այգաստղ, Գիշերավար, Լուսաստղ, Առավոտյան աստղ, Երեկոյան աստղ), Արեգակնային համակարգի երկրորդ մոլորակն է։ Պտույտի պարբերությունը 224,7 երկրային օր։ Մոլորակը իր լատիներեն, աշխարհում ընդունված, անունը ստացել է Վեներա աստվածուհու անունից, սիրո աստվածուհին Հռոմեական դիցաբանությունում։ Վեներան Երկրի երկնակամարում երեւացող մարմիններից պայծառությամբ երրորդն է Արեգակից եւ Լուսնից հետո, նրա տեսանելի աստղային մեծությունը հասնում է −4,6, բավարար պայծառ, որպեսզի ստվերներ ստեղծի։ Քանի որ Վեներան ավելի մոտ է գտնվում Արեգակին, քան Երկիրը, այն երկնակամարում երբեք չի հեռանում Արեգակից ավելին քան 47,8° (երկրի մակերեւույթից դիտողի համար)։ Իր առավելագույն լուսատվությանը հասնում է արեւածագից անմիջապես առաջ կամ որոշ ժամանակ արեւամուտից հետո, որտեղից էլ ծագում են նրա Առավոտյան եւ Երեկոյան աստղ անվանումները։ Վեներան դասակարգվում է որպես երկրային խմբի մոլորակ, եւ երբեմն այն անվանում են «Երկրի քույր», քանի որ երկու մոլորակները իրար նման են չափերով, ձգողության ուժով եւ կազմությամբ։ Սակայն պայմանները այս երկու մոլորակների վրա չափազանց տարբեր են։ Վեներայի մակերեւույթը թաքնված է չափազանց խիտ ծծմբաթթվի ամպերով, որոնք ունեն բարձր արտացոլման գործակից, ինչը հնարավորություն չի տալիս տեսնելու մակերեւույթը տեսանելի սպեկտրում (սակայն Վեներայի մթնոլորտը թափանցիկ է ռադիոալիքների համար, որոնց միջոցով էլ հետազոտվել է մոլորակի մակերեւույթը)։ Վեներան ունի ամենախիտ մթնոլորտը բոլոր Երկրի նման մոլորակների միջ, որը բաղկացած է հիմնականում ածխաթթու գազից։ Դա բացատրվում է նրանով, որ Վեներայի վրա գոյություն չունի ածխաթթվի գեոքիմիական ցիկլ եւ կյանք, որը կարող էր վերամշակել այն կենսազանգվածի։ Խորը անցյալում, ինչպես ենթադրվում է, Վեներան այնքան է տաքացել, որ երկրայինի նման օվկիանոսները, որոնք ենթադրվում է որ այնտեղ կային, ամբողջությամբ գոլորշիացել են երբ ջերմաստիճանը աճել է ջերմոցային էֆեկտի հետեւանքով, թողնելով իրենցից հետո անապատային տեսարան բազմաթիվ ժայռերով։ Տեսություններից մեկը ենթադրում է, որ ջրային գոլորշին մագնիսական թույլ դաշտի պատճառով բարձրացել է այնքան բարձր, որ քշվել է Արեգակնային քամու կողմից միջմոլորակային միջավայր։ Մթնոլորտային ճնշումը Վեներայի մակերեւույթին 92 անգամ մեծ է, քան Երկրինը։ Մանրամասն մակերեւույթի հեռահար քարտեզագրումը կատարվել է վերջին 22 տարվա ընթացքում, մասնավորապես «Մագելան» ծրագրի շրջանակներում։ Վեներայի մակերեւույթը կրում է վառ արտահայտված հրաբխային գործունեության հետքեր, իսկ մթնոլորտը պարունակում է մեծ քանակով ծծումբ։ Որոշ փորձագետներ կարծում են, որ հրաբխային գործունեությունը Վեներայի վրա շարունակվում է եւ հիմա։ Սակայն այս պնդման բացահայտ ապացույցներ չեն ստացվել, քանի որ, եւ ոչ մի հրաբխային խորխորատներում չի նկատվել լավային հոսանքներ։ Զարմանալիորեն քիչ քանակի հարվածային խառնարանները փաստում են մոլորակի մակերեւույթի երիտասարդ լինելու մասին, այն ունի մոտավերապես 500 միլիոն տարվա պատմություն։ Վեներայի վրա չի նկատվել նաեւ տեկտոնիկ ակտիվություն, հնարավոր է այն պատճառով, որ մոլորակի կեղեւը, առանց ջրի, որը տալիս է մակերեւույթին կպչունություն, չի ուենում անհրաժեշտ շարժունություն։ Ենթադրվում է նույնպես, որ Վեներան աստիճանաբար կորցնում է ներքին բարձր ջերմաստիճանը։ Վեներան միակն է Արեգակնային համակարգի ութ մոլորակներից, որն անվանվել է աստվածուհու անունով։ Հիմնական տվյալներ Վեներայից Արեգակ ընկած միջին հեռավորությունն է 108 միլիոն կմ (0,723 ա. մ.)։ Վեներայից Երկիր հեռավորությունը փոփոխվում է 40-ից 259 միլիոն կմ միջակայքում։ Նրա ուղեծիրը շատ մոտ է շրջանաձեւին, էքսցենտրիսիտետը կազմում է ընդամենը 0,0068։ Նրա պտույտի պարբերությունը Արեգակի շուրջ կազմում է 224,7 երկրային օր, միջին ուղեծրային արագությունը 35 կմ/վ։ Ուղեծրի թեքումը խավարածրի հարթությանը հավասար է 3,4°։ Վեներան պտտվում է իր առանցքի շուրջ 2° շեղումով ուղեծրի հարթության ուղղահայացից, արեւելքից արեւմուտք ուղղությամբ, այսինքն մոլորակների մեծամասնության պտույտի ուղղությանը հակառակ։ Առանցքի շուրջ մեկ պտույտը Վեներան կատարում է 243,02 երկրային օրվա ընթացքում։ Այս երկու շարժումների համադրության հետեւանքով մոլորակի արեւային օրը կազմում է 116,8 երկրային օր։ Հետաքրքիր է, որ Երկրի հանդեպ Վեներան մեկ պտույտ է կատարում իր առանցքի շուրջ 146 օրվա ընթացքում, իսկ սինոդիկ պարբերությունը կազմում է 584 օր, այսինքն ուղիղ չորս անգամ ավելին։ Արդյունքում, ամեն ներքեւի մերձեցման ժամանակ Վեներան շրջված է դեպի Երկիր նույն կողմով, առայժմ պարզ չէ, արդյոք դա տեղի է ունենում պարզ համընկնմամբ, թե այստեղ գործում են Երկրի եւ Վեներայի ձգողության դաշտերը։ Վեներան մեկն է չորս երկրային խմբի մոլորակներից, այսինքն այն նման է Երկրին, եւ ունի ժայռային մարմին։ Չափերով եւ զանգվածով այն շատ մոտ է Երկրին, եւ հաճախ այն անվանում են Երկրի «քույր» կամ «երկվորյակ»։ Վեներայի տրամագիծը կազմում է 12 092 կմ (միայն 650 կմ-ով փոքր, քան Երկրինը), իսկ նրա զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի 81,5% (4,87կգ)։ Վեներայի մակերեւույթի վրա պայմանները արմատապես տարբերվում են Երկրի պայմաններից, նրա խիտ ածխաթթու գազով հարուստ մթնոլորտի պատճառով։ Վեներայի մթնոլորտի մեծ մասը կազմում է ածխաթթու գազը՝ 96.5%, իսկ մնացած մասի մեծամասնությունը կազմում է ազոտը՝ 3.5%։ Վեներայի միջին խտությունը կազմում է 5,24 գ/սմ3։ Մակերեւույթի մոտ ազատ անկման արագացումը կազմում է 8,87 մ/վ2, իսկ երկրորդ տիեզերական արագությունը՝ 10,46 կմ/վ։ Մթնոլորտը Վեներայի մթնոլորտը հիմնականում բաղկացած է ածխաթթու գազից (96 %) եւ ազոտից (համարյա 4 %)։ Ջրային գոլորջին եւ թթվածինը նույնպես նկատվում են այստեղ, սակայն հետքերի տեսքով (0,02 % եւ 0,1 %)։ Վեներիական մթնոլորտում կա 105 անգամ ավելի շատ գազ, քան երկրայինում։ Մակերեւույթի մոտ ճնշումը կազմում է 93 մթն., ջերմաստիճանը՝ 750 Կ (475 °C)։ Դա գերազանցում է Մերկուրիի մակերեւույթի ջերմաստիճամը, որը գտնվում է երկու անգամ ավելի մոտ Արեգակին։ Վեներայի վրայի այսպիսի բարձր ջերմաստիճանի պատճառը հանդիսանում է ջերմոցային էֆեկտը, որը ստեղծվում է խիտ ածխաջրածնային մթնոլորտի կողմից։ Վեներայի մթնոլորտի խտությունը մակերեւույթի մոտ ընդամենը 14 անգամ է փոքր ջրի խտությունից։ Չնայած մոլորակի դանդաղ պտույտին, մոլորակի ցերեկային եւ գիշերային կողմերում ջերմաստիճանի տատանումներ չեն նկատվում, մթնոլորտի բարձր ջերմային իներցիայի պատճառով։ Վեներայի մթնոլորտը ձգվում է մինչեւ 250 կմ բարձրությունը։ Ամպերի ծածկույթը գտնվում է 30-60 կմ բարձրության վրա եւ կազմված է մի քանի շերտերից։ Ամպերի քիմիական կազմությունը առայժմ չի որոշված։ Ենթադրվում է, որ նրանց մեջ կարող են պարունակվել խտացված ծծմբային թթվի կաթիլներ, ծծումբի եւ քլորի միացություններ։ Վեներայի մթնոլորտի մեջ իջած տիեզերական սարքերից կատարված չափումները ցույց տվեցին, որ ամպերի ծածկույթը ոչ այնքան խիտ է, եւ ավելի շուտ հիշեցնում է թեթեւ մշուշ։ Վեներայի մթնոլորտը հայտնաբերել է Միխայիլ Լոմոնոսովը 1761 թվականի հունիսի 6-ին (նոր տոմարով)։ «Galileo» ԱՄԿ-ի Վեներայի մոտով թռիչքի ընթացքում կատարվել է ինֆրակարմիր սպեկտրում լուսանկարումներ, եւ անսպասելիորեն պարզվեց, որ 1,02, 1,1 եւ 1,18 մկմ ալիքի երկարություններում ազդանշանը համահարաբերակցված է մակերեւույթի տոպոգրաֆիայի, այսինքն համապատասխան հաճախությունների համար գոյություն ունեն «պատուհաններ», որոնց միջոցով կարելի է դիտել Վեներայի մակերեւույթը։ Ուլտրամանուշակագույն լույսի ներքո ամպերի ծածկույթը երեւում է որպես պայծառ եւ մութ գծերի խճանկար, որոնք ձգվում են հասարակածի նկատմամբ փոքր անկյան տակ։ Դրանց դիտարկումները ցույց են տալիս, որ ամպերի ծածկույթը պտտվում է արեւելքից արեւմուտք 4 օր պարբերությամբ։ Սա նշանակում է, որ ամպերի ծածկույթի մակարդակի վրա փչում են 100 մ/վ արագությամբ քամիներ։ Վեներայի մթնոլորտում կայծակները լինում են երկու անգամ ավելի հաճախ, քան Երկրի վրա։ Այս երեւույթը ստացել է «Վեներայի էլեկտրական վիշապ» անվանումը։ Այս էլեկտրական ակտիվության բնույթը դեռեւս հայտնի չէ։ Առաջին անգամ այս երեւույթը գրանցել է «Վեներա-2» ԱՄԿ-ն, ընդ որում այն հայտնաբերվել է որպես ռադիոհաղորդման խանգարումներ։ Սովետական «Վեներա-8» սարքի տվյալներով, մակերեւույթի մոտ լուսավորվածությունը, երբ Արեգակը գտնվում է հորիզոնից 5,5° անկյան տակ կազմում է 350 ± 150 լյուքս, այսինքն, ճառագայթման միայն աննշան մասն է հասնում մոլորակի մակերեւույթին։ Արեգակի զենիթում գտնվելու պայմաններում լուսավորվածությունը կազմում է արդեն 1000-3000 լյուքս։ Վեներայի վրա երբեք չեն լինում պարզ օրեր։ «Venus express» սարքի տվյալների հիման վրա պարզվեց, որ Վեներայի մթնոլորտում նույնպես կա օզոնային շերտ։ Ի տարբերություն երկրայինի այն տեղաբաշխված է մոտ 100 կմ բարձրության վրա եւ պարունակում է մի քանի անգամ ավելի քիչ օզոն, քան երկրայինը։ Ենթադրվում է, որ օզոնային շերտը Վեներայի վրա առաջանում է արեգնակային ճառագայթման ազդեցության տակ ածխաթթու գազից։ Գիտնականները նշում են, որ օզոնի պարունակությունը Վեներայի վրա հատկանշական է ձեւավորման ոչ-օրգանական առաջացման սցենարի համար։ Կլիման Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ մթնոլորտի բացակայության դեպքում Վեներայի մակերեւույթի մոտ ջերմաստիճանը չէր անցնի 80 °C։ Սակայն իրականում Վեներայի մակերեւույթին ջերմաստիճանը (մոլորակի միջին շառավիղի մակարդակի վրա) կազմում է մոտ 750 Կ (477 °C), ընդ որում նրա օրական տատանումները աննշանակալի են։ Մթնոլորտային ճնշումը մոտ 93 մթն. է, գազի խտությունը համարյա երկու անգամ բարձր է, քան Երկրի մթնոլորտում։ Այս փաստերի պարզումը հիասթափություն եղավ շատ հետազոտողների համար, ովքեր հուսով էին, որ այս Երկրին այդքան նման մոլորակի վրա պայմանները պետք է լինեին մոտ այն պայմաններին, որոնք եղել էին Երկրի վրա քարաածխածնային ժամանակաշրջանում, եւ հետեւաբար, այնտեղ կարող էր գոյություն ունենալ նման կենսոլորտ։ Փաստորեն, իջեցվող սարքերի միջոցով պարզվեց, որ Վեներայի մակերեւույթի վրա ջերմոցային էֆեկտի պատճառով ստեղծված ջերմաստիճանային պայմաններում հեղուկ ջրի գոյությունը բացառվում է։ Ջերմոցային էֆեկտը մթնոլորտում հանգեցնում է մակերեւույթի չափազանց ուժեղ տաքացմանը, ստեղծում է ածխաթթու գազ եւ ջրային գոլորշի, որոնք ինտենսիվորեն կլանում են Վեներայի մակերեւույթի կողմից արձակվող ինֆրակարմիր (ջերմային) ճառագայթները։ Ջերմաստիճանը եւ ճնշումը սկզբում նվազում են բարձրության հետ, ջերմաստիճանի մինիմումը՝ 150-170 Կ (−125... −105 °C) գրանցվել է 60-80 կմ բարձրության վրա։ Բարձրության ավելացման հետ դրանից հետո ջերմաստիճանը աճում է, հասնելով 310 - 345 Կ (35-70 °C) 90-120 կմ բարձրության վրա։ Մակերեւույթի մոտ քամին չափազանց թույլ է (ոչ ավելին, քան 1 մ/վ), հասարակածի շրջանում 50 կմ-ից բարձր բարձրությունների վրա այն աճում է մինչեւ 150-300 մ/վ։ Ավտոմատ միջմոլորակային կայաններից դիտարկումները գրանցել են ամպրոպներ։ Մակերեւույթը եւ ներքին կառուցվածք Վեներայի մակերեւույթի հետազոտությունները հնարավոր դարձան ռադիոտեղորոշման մեթոդների զարգացմամբ։ Մակերեւույթի առավել ամբողջական քարտեզը ստեղծել է ամերիկյան «Մագելան» ԱՄԿ-ն, որը լուսանկարել է մակերեւույթի 98 %։ Վեներայի քարտեզագրումը ի հայտ բերեց հսկայական բարձրավանդակներ։ Դրանցից ամենամեծերը` Իշտարի երկիրը եւ Ափրոդիտեի երկիրը չափերով համեմատելի են երկրային մայրցամաքների հետ։ Մոլորակի մակերեւույթին հայտնաբերվել են նաեւ բազմաթիվ խառնարաններ։ Հավանաբար դրանք առաջացել են, երբ Վեներայի մթնոլորտը ավելի նոսր էր։ Մոլորակի մակերեւույթի զգալի մասը երկրաբանորեն երիտասարդ է (500 միլիոն տարվա կարգի)։ Մակերեւույթի 90 %-ը ծածկված է քարացած բազալտային լավայով։ 2009 թվականին հրատարակվեց Վեներայի հարավային կիսագնդի քարտեզը, որը ստեղծվել էր «Venus express» տիեզերական սարքի միջոցով։ Այս քարտեզի հիման վրա առաջ քաշվեցին Վենեարայի վրա նախկինում օվկիանոսների առկայության եւ ուժեղ տեկտոնիկ ակտիվության մասին վարկածներ։ Առաջարկվել է Վեներայի ներքին կառուցվածքի մի քանի մոդել։ Համաձայն առավել իրատեսական մոդելի, Վեներան ունի երեք շերտ։ Առաջինը՝ կեղեւն է, որի հաստությունը մոտ 16 կմ է։ Երկրորդը՝ մանտիան է, սիլիկատային շերտը, որը ունի մոտ 3300 կմ խորություն մինչեւ երկաթյա միջուկը, որի զանգվածը կազմում է մոլորակի զանգվածի մոտ մեկ չորրորդ մասը։ Քանի որ մոլորակի սեփական մագնիսական դաշտը բացակայում է, համարվում է, որ երկաթյա միջուկում տեղի չի ունենում լիցքավորված մասնիկների տեղաշարժ, էլեկտրական հոսանք, որի արդյունքում եւ առաջանում է մագնիսական դաշտ։ Հետեւաբար, նյութի շարժում միջուկում տեղի չի ունենում, այսինքն այն գտնվում է պինդ վիճակում։ Մոլորակի կենտրոնում խտությունը մոտ 14 գ/սմ3 է։ Ռելիեֆ Հետաքրքիր է, որ Վեներայի մակերեւույթի բոլոր մասերը կրում են կանանց անուններ, բացի մոլորակի ամենաբարձր լեռնաշղթայից, որը գտնվում է Իշտարի երկրում, Լակշմիի բարձրավանդակի մոտ, որն անվանել են Ջեյմս Մաքսվելի պատվին։ «Վեներա-15» եւ «Վեներա-16» ԱՄԿ-երը 1983–1984 թվականներին կատարել են հյուսիսային կիսագնդի մեծ մասի քարտեզագրումը, օգտագործելով ռադիոալիքները։ Ամերիկյան «Մագելան» սարքը 1989–1994 թվականները իրականացրեց մոլորակի մակերեւույթի մանրամասն (300 մ ճշտությամբ) եւ համարյա ամբողջական քարտեզագրումը։ Մակերեւույթին հայտնաբերվել են լավա ժայթքող հազարավոր հին հրաբուխներ, հարյուրավոր խառնարաններ եւ լեռներ։ Մակերեսային շերտը (կեղեւը) չափազանց բարակ է, թուլացված բարձր ջերմաստիճաններով, այն հնարավորություն է տալիս լավային հեշտությամբ դուրս ժայթքել։ Վեներայի երկու մայրցամաքները, Իշտարի երկիրը եւ Ափրոդիտեի երկիրը, ամեն մեկը առանձին` մակերեսով չեն զիջում Եվրոպային, սակայն երկարությամբ նրանց գերազանցում է Պարնգեի կիրճը, որոնք հանդիսանում են Վեներայի մակերեւույթի ամենամեծ առանձնահատկությունը։ Ցածրադիր մասերը, որոնք նման են օվկիանոսային իջվածքների, զբաղեցնում են Վեներայի մակերեւույթի ընդամենը վեցերորդ մասը։ Իշտարի երկրում գտնվող Մաքսվելի լեռներն ունեն մոլորակի միջին մակարդակից 11 կմ բարձրություն։ Մաքսվելի լեռները, ինչպես նաեւ Ալֆա եւ Բետա շրջանները հանդիսանում են միակ բացառությունները ՄԱՄ-ի կանոնից, ըստ որի Վեներայի մակերեւույթի բոլոր մասերին տրվում են կանանց անուններ, նաեւ հայկական, ինչպես, օրինակ՝ Հասմիկ եւ Անուշ խառնարանները, կամ Անահիտի թագը։ Հարվածային խառնարանները Վեներայի ռելիեֆում հազվադեպ են։ Ամբողջ մոլորակի վրա կա ընդամենը մոտ 1000 խառնարան։ Լուսանկարում պատկերված է երկու խառնարան` 40-50 կմ տրամագծով։ Խառնարանների ներքին մասը լցված է լավայով։ Խառնարանների շուրջ ընկած «թերթիկները» իրենցից ներկայացնում են խառնարանի առաջացման ընթացքում պայթյունի հետեւանքով դուրս մղված ապարներ։ Մագնիսական դաշտն ու միջուկ 1967 թվականին, Վեներա-4 ԱՄԿ-ի միջոցով հայտնի դարձավ, որ Վեներայի մագնիսական դաշտը շատ ավելի թույլ է, քան Երկրինը։ Վեներայի մագնիսական դաշտը ինդուկցվում է Վեներայի իոնոսֆերայի եւ արեգակնային քամու փոխազդեցության միջոցով, այլ ոչ թե մոլորակի միջուկում` ներքին դինամոյի հաշվին, ինչպես Երկրի դեպքում։ Վեներայի թույլ ինդուկցված մագնիսոլորտը աննշան կերպով է պաշտպանում մթնոլորտը տիեզերական ճառագայթումից։ Այս ճառագայթումը կարող է հանգեցնել ամպից ամպ կայծակների առաջացմանը։ Վեներայի ներքին մագնիսական դաշտի բացակայությունը անսպասելի էր, քանի որ այն չափերով մոտ է Երկրին եւ գիտնականները սպասում էին, որ այն նույնպես դինամո ունի միջուկում։ Դինամոյի գոյության համար անհրաժեշտ է երեք հանգամանք՝ հաղորդիչ հեղուկ, պտույտ եւ կոնվեկցիա։ Ենթադրվում էր, որ միջուկը ունի էլեկտրական հաղորդականություն եւ կարծում էին, որ այն բավարար արագ չի պտտվում, սակայն սիմուլացիաների արդյունքում պարզվեց, որ այդ պտույտը միանգամայն բավարար է դինամոյի առաջացման համար։ Սա ցույց է տալիս, որ Վեներան դինամո չունի, քանի որ Վեներայի միջուկում գոյություն չկա կոնվեկցիա։ Երկրի վրա կոնվեկցիան առաջանում է միջուկի արտաքին շերտի հեղուկում, քանի որ ներքեւի շերտը շատ ավելի տաք է, քան վերին հատվածը։ Վեներայի վրա ընդհանուր մակերեւույթի փոփոխություն առաջացրած երեւույթը կարող էր կանգնեցնել սալերի տեկտոնիկ ակտիվությունը, որը իր հերթին հանգեցրել է կեղեւի միջով ջերմության հոսքի նվազեցմանը։ Սրա հետեւանքով մանտիայի ջերմաստիճանը բարձրացել է, եւ դրա հետ մեկտեղ նվազել է ջերմության հոսքը միջուկից դեպի մանտիա։ Որպես այս ամենի արդյունք, մոլորակի վրա գոյություն չունի ներքին գեո-դինամո, դրա փոխարեն, միջուկից եկող ավելցուկային ջերմային էներգիան ավելի է տաքացնում կեղեւը։ Տարբերակներից մեկն այն է, որ Վեներան ունի պինդ միջուկ կամ նրա միջուկն այս պահին չի հովացվում, այսինքն, նրան շրջապատող հեղուկը ունի մոտավորապես նույն ջերմաստիճանը։ Մեկ այլ տարբերակի համաձային, միջուկն ամբողջովին պնդացել է։ Միջուկի վիճակը խիստ կախված է ծծումբի պարունակությունից, ինչը այս պահին հայտնի չէ։ Վեներայի թույլ մագնիսոլորտը առաջանում է արեգակնային քամու եւ մոլորակի արտաքին մթնոլորտի փոխազդեցության արդյունքում։ Այստեղ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման տակ չեզոք մոլեկուլների տրոհումից առաջանում են ջրածնի եւ թթվածնի իոններ։ Արեգակնային քամին նրանցից որոշ մասին հաղորդում է էներգիա, բավարար` որպեսզի այս իոնները կարողանան ձեռք բերել արագություն, որը թույլ կտա նրանց դուրս գալու մոլորակի ձգողության դաշտից։ Այս էրոզիոն պրոցեսը հանգեցնում է ջրածնի, թթվածնի եւ հելիումի թեթեւ իոնների անընդհատ արտահոսքին, մինչդեռ ավելի ծանր մոլեկուլները, ինչպիսին են ածխածնի երկօքսիդը, մնում են մթնոլորտում։ Ամենայն հավանականությամբ Վեներան այս մթնոլորտային էրոզիայի պատճառով է կորցրել իր ջրի հիմնական մասը, ձեւավորումից հետո առաջին միլիարդ տարիների ընթացքում Այս էրոզիայի արդյունքում, նաեւ աճել է վերին մթնոլորտում ծանր զանգվածով դեյտերիումի հարաբերությունը թեթեւ ջրածնին, համարյա 150 անգամ, համեմատած ստորին մթնոլորտի հետ։ Վեներայի դիտարկումներ Տեսքը Երկրից Վեներան շատ հեշտ է գտնել, քանի որ ըստ պայծառության այն շատ անգամ գերազանցում է բոլոր աստղերին։ Մոլորակի յուրահատկությունը հավասար սպիտակ գույնն է։ Վեներան, ինչպես եւ Մերկուրին, Արեգակից շատ չի հեռանում։ Էլոնգացիայի առավելագույն պահերին այն կարող է հեռանալ լուսատուից առավելագույնը 47,8°։ Ինչպես եւ Մերկուրին, Վեներան ունի առավոտյան եւ երեկոյան տեսանելիության ժամանակահատվածներ. հնում համարում էին, որ առավոտյան եւ երեկոյան Վեներան տարբեր աստղեր են։ Վեներան մեր երկնակամարում պայծառությամբ երրորդ մարմինն է։ Տեսանելիության ժամանակ նրա փայլը կարող է հասնել առավելագույնը մոտ −4,4m։ Աստղադիտակով, նույնիսկ ոչ մեծ, կարելի է դիտարկել մոլորակի սկավառակի փուլերի փոփոխությունները։ Դա առաջին անգամ դիտել է Գալիլեյը 1610 թվականին։ Արեգակի սկավառակի վրայով անցում Քանի որ Վեներան հանդիսանում է Արեգակնային համակարգի ներքին մոլորակ Երկրի հանդեպ, Երկրի մակերեւույթից հնարավոր է դիտել Վեներայի անցումը Արեգակի սկավառակի վրայով։ Դա տեղի է ունենում երբ Վեներան գտնվում է Երկրի եւ Արեգակի միջեւ, աստղադիտակով Երկրից դիտելիս մոլորակը երեւում է փոքր սեւ սկավառակի տեսքով հսկայական լուսատուի ֆոնին։ Սակայն այս աստղագիտական երեւույթը ամենահազվագյուտներից մեկն է Երկրից դիտարկման համար։ Վերջին երկու եւ կես հարյուրամյակների ընթացքում տեղի է ունեցել ընդամենը չորս անցում, երկու դեկտեմբերյան եւ երկու հունիսյան։ Վերջինը տեղի է ունեցել 2012 թ. հունիսի 6-ին։ Հաջորդ անցումը կլինի միայն 2117 թվականի դեկտեմբերի 11-ին։ Առաջին անգամ Վեներայի անցումը Արեգակի սկավառակի վրայով դիտել է անգլիացի աստղագետ Ջերեմի Հորրոկսը (1619–1641), 1639 թվականի դեկտեմբերի 4-ին։ Նա էլ հենց հաշվարկել էր այս երեւույթի ժամանակը։ Հաջորդ անցման ժամանակ, 1769 թվականի հունիսի 6-ին, երեւույթը դիտվել է ամբողջ աշխարհում։ Աշխարհի բազմաթիվ աստղագետներ փորձեցին որոշել պարալաքսը, որը անհրաժեշտ էր Երկրի եւ Արեգակի միջեւ հեռավորության ճշտման համար (անգլիացի աստղագետ Էդմումդ Հալլեյի մեթոդով)։ Անհրաժեշտ էր, որպեսզի դիտարկումները կատարվեին տարբեր աշխարհագրական կետերում։ Դիտարկումներ արվեցին 40 կետերում, 112 աստղագետների կողմից։ Ռուս գիտնական Մ. Լոմոնոսովը դիտումներով նկատեց Վեներայի շուրջ լուսավոր գոտի` մինչեւ նրա Արեգակի վրա հայտնվելը։ Նույնպիսի պայծառ օղակ երեւաց Վեներայի` Արեգակի սկավառակից դուրս գալիս։ Լոմոնոսովը տվեց ճշգրիտ բացատրություն այս երեւույթին, նշելով, որ ռեֆրակցիայի հետեւանքով Արեգակի ճառագայթները լուսավորում են Վեներայի մթնոլորտը։ Աշենի լույս Վեներայի դիտումների վաղեմի առեղծվածն է այսպես կոչված աշենի լույսը՝ տեսանելի թույլ լուսավորումը մոլորակի գիշերային կողմում, որը երեւում է երբ մոլորակը մահիկի փուլում է։ Աշենի լույսի առաջին գրանցված հիշատակումը կատարվել է 1643 թվականին, սակայն այս լույսերի գոյությունը դրանից հետո երբեք չի հաստատվել։ Դիտարկողների կարծիքով դա կարող էր առաջանալ Վեներայի մթնոլորտում էլեկտրական ակտիվության հետեւանքով, այնուամենայնիվ, այն կարող էր լինել թվացյալ` պայծառ մահիկի դիտման ազդեցությամբ։ Հետազոտություններ Վաղ ուսումնասիրություններ Վեներան հայտնի էր հին աշխարհում որպես «առավոտյան», ինչպես նաեւ «երեկոյան» աստղ, այս երկու անունները տրվել էին, քանի որ այն ժամանակ կարծում էին, թե դրանք երկու տարբեր մարմիններ են։ Բաբելական Ամասիդուքայի Վեներայի տախտակը, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 1581 թ., ցույց է տալիս որ բաբելացիները հասկացել են. որ այս երկու մարմինները նույնն են, դրանում նշելով այն որպես «երկնքի պայծառ թագուհի»։ Այս տախտակում բերված են նաեւ մանրակրկիտ դիտումների արդյունքներ։ Հույները, մինչեւ Պյութագորասի ժամանակները (մ.թ.ա. VI դ.), կարծում էին, որ այս երկուսը առանձին աստղեր են՝ Ֆոսֆորը եւ Հեսպերը։ Հռոմեացիները առավոտյան երեւացող Վեներային անվանում էին Լյուցիֆեր, բառացիորեն «Լույս բերողը», եւ երեկոյանը` Վեսպեր։ Վեներայի առաջին գրանցված անցումը դիտարկել է Ջերեմիա Հարոքսը 1639 թվականի դեկտեմբերի 4-ին (նոյեմբերի 24 Հուլիյան օրացույցով, որը կիրառվում էր այդ ժամանակներում), իր ընկեր Ուիլյամ Քրաբթրիի հետ, ամեն մեկն իր տանից։ Երբ իտալացի գիտնական Գալիլեո Գալիլեյն առաջին անգամ դիտեց մոլորակը 17-րդ դարում, տեսավ, որ մոլորակը երեւում է մահիկի տեսքով, ինչպես Լուսինը։ Երբ Վեներան գտնվում է Արեգակից ամենահեռու կետում այն երեւում է կես փուլում, եւ երբ այն ամենամոտն է Արեգակին` երեւում է մահիկի կամ լրիվ փուլում։ Սա կարող էր հնարավոր լինել միայն, եթե Վեներան պտտվում էր Արեգակի շուրջ։ Այս դիտարկումը առաջիններից էր, որը ակնհայտորեն հակասում էր Պտղոմեոսի երկրակենտրոն համակարգին, ըստ որի Արեգակը պտտվում էր Երկրի շուրջ։ Վեներայի մթնոլորտը հայտնաբերել է ռուս գիտնական Միխայիլ Լոմոնոսովը 1761 թվականին։ Այն դիտել է նաեւ գերմանացի աստղագետ Յոհան Շրյոտերը 1790 թվականին։ Շրյոտերը նկատեց, որ մոլորակի մահիկը տարածվում է ավելին քան 180°, եւ նա իրավացիորեն մեկնաբանեց այս երեւույթը խիտ մթնոլորտում լույսի տարածմամբ։ Ավելի ուշ, ամերիկացի աստղագետ Չեստեր Սմիթ Լիմանը դիտել է մոլորակի մութ կողմը շրջապատող ամբողջական լույսի օղակ, որը մթնոլորտի առկայության եւս մի ապացույց էր։ Մթնոլորտը դժվարացնում էր մոլորակի պտույտի պարբերության հաշվարկումը, եւ աստղագետները, օրինակ իտալացի Ջովանի Կասինին եւ Շրյոտերը սխալմամբ ենթադրում էին, որ այն հավասար է 24 ժամի, դատելով մոլորակի տեսանելի մակերեւույթի մասնիկների տեղաշարժից։ Երկրից կատարվող հետազոտություններ Մինչեւ XX դարը Վեներայի մասին ավելին հայտնի չէր։ Այն իրենից ներկայացնում է սկավառակ համարյա առանց առանձնահատկությունների, ինչից ոչինչ չի կարելի դատել նրա մակերեւույթի մասին։ Նոր տեղեկություններ ստացվեցին սպեկտրային, ռադիո-ալիքային եւ ուլտրամանուշակագույն հետազոտության մեթոդների կիրառման հետ։ Առաջին ուլտրամանուշակագույն հետազոտության փորձերը կատարվեցին 1920 թվականին, երբ Ֆրանկ Ե. Ռոսը հայտնաբերեց, որ ուլտրամանուշակագույն լուսանկարները պարունակում են նկատելի առանձնահատկություններ, որոնք բացակայում էին տեսանելի եւ ինֆրակարմիր ալիքների ճառագայթման մեջ։ Նա ենթադրեց, որ սրա պատճառն է չափազանց խիտ, դեղին մթնոլորտը, որն ունի բարձր տեղաբաշխված փետրավոր ամպեր։ 1900-ականների սկզբում կատարված սպեկտրոգրաֆիկ դիտարկումները առաջին տեղեկությունները տվեցին Վեներայի պտույտի մասին։ Վեստո Սլիֆերը փորձեց չափել Վեներայից եկող լույսի Դոպլերի շեղումը, սակայն դրա արդյունքում հասկացավ, որ չի կարող գրանցել որեւէ պտույտ։ Նա եզրակացրեց, որ մոլորակը ունի շատ ավելի մեծ պտույտի պարբերություն, քան նախկինում կարծում էին։ Ավելի ուշ, 1950-ականներին կատարված հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ մոլորակի պտույտը հակադարձ է։ Վեներայի առաջին ռադիոլոկացիոն հետազոտությունները կատարվեցին 1960-ական թվականներին, եւ տվեցին մոլորակի պտույտի առաջին ճշգրիտ չափումները, որոնք շատ մոտ էին ժամանակակից տվյալներին։ 1970-ականներում կատարված ռադիոլոկացիոն հետազոտությունները թույլ տվեցին առաջին անգամ գրանցել Վեներայի մակերեւույթի առանձնահատկությունները։ Ռադիո-ալիքների իմպուլսները ուղղվում էին մոլորակի վրա օգտագործելով Արեսիբոյի աստղադիտարանի 300-մ ռռադիո աստղադիտակը, եւ անդրադարձված ալիքները ցույց տվեցին երկու բարձր անդրադարձմամբ Ալֆա եւ Բետա շրջանները։ Այս դիտարկումների արդյունքում իհայտ բերվեց նաեւ մի պայծառ շրջան, որը անվանեցին Մաքսվելի լեռներ։ Այս երեք առանձնահատկությունները միակ Վեներայի մակերեւույթի մասերն են, որոնք չունեն կանացի անուններ։ Հետազոտություններ տիեզերական սարքերով Վաղ փորձեր Վեներան բավականին ակտիվորեն հետազոտվել է տիեզերական սարքերի միջոցով։ Առաջին ավտոմատ միջմոլորակային կայանը, որը նախատեսված էր Վեներայի հետազոտությունների համար եղել է սովետական «Վեներա-1» կայանը։ Այն արձակվել է 1961 թվականի փետրվարի 12-ին։ Սա սովետական հաջողությամբ իրականացված Վեներա ծրագրի շրջանակներում արձակված առաջին կայանն էր։ Վեներա-1 կայանը արձակվել էր ուղիղ բախման հետագծով, սակայն նրա հետ կապը ընդհատվեց թռիչքի յոթերորդ օրվա ընթացքում, երբ կայանը գտնվում էր Երկրից մոտ 2 միլիոն կմ հեռավորության վրա։ Հաշվարկվել է, որ այս կայանը անցել է Վեներայի մոտով 100 000 կմ հեռավորության վրա նույն տարվա մայիս ամսվա կեսերին։ Միացյալ Նահանգների հետազոտությունները սկսվեցին անհաջողություններով, Մարիներ-1 կայանը կործանվեց արձակման ընթացքում։ Դրան հաջորդող Մարիներ-2 կայանը շատ ավելի հաջողակ էր, օգտագործելով անցումային ուղեծիրը 109 օր թռիչքից հետո, 1962 թվականի դեկտեմբերի 14-ին այն դարձավ աշխարհում առաջին հաջողված միջմոլորակային առաքելությունը, անցնելով 34 833 կմ հեռավորության վրա Վեներայի մակերեւույթից։ Մարիներ-2-ի միկրոալիքային եւ ինֆրակարմիր ռադիոմետրները ցույց տվեցին, որ չնայած Վեներայի մթնոլորտի վերին հատվածները բավականին սառն են, մակերեւույթը չափազանց տաք է, ամենաքիչը առնվազն +400C—430 °C, սա վերջ դրեց բոլոր հույսերին, որ մոլորակի մակերեւույթի վրա կարող էր գոյություն ունենալ կյանք։ Կայանի չափումները թույլ տվեցին նաեւ ճշգրտել մոլորակի զանգվածը, ինչպես նաեւ ավելի ճշգրիտ թիվ ստանալ աստղագիտական միավորի համար, սակայն սարքը չկարողացավ գրանցել ոչ մագնիսական դաշտ, եւ ոչ էլ ռադիացիոն գոտի։ Մթնոլորտի հետազոտություն 1966 թվականի մարտի 1-ին սովետական Վեներա-3 կայանը կոշտ վայրէջք կատարեց Վեներայի վրա։ Սա մարդու կողմից ստեղծված առաջին մարմինն էր, որը մտավ այլ մոլորակի մթնոլորտ եւ հասավ մակերեւույթին, չնայած կայանի կապի համակարգը դադարեց աշխատել մինչեւ մակերեւույթին հասնելը եւ նա չկարողացավ տեղեկություններ հաղորդել մոլորակի մասին։ 1967 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Վեներա-4 կայանը հաջողությամբ մտավ մթնոլորտը եւ կարողացավ կատարել մի շարք հետազոտություններ։ Վեներա-4-ը ցույց տվեց, որ մոլորակի մակերեւույթի ջերմաստիճանը ավելի բարձր է քան դա գնահատել էր Մարիներ-2 կայանը եւ կազմում է մոտ 500 °C, ինչպես նաեւ, որ մոլորակի մթնոլորտը 90-95% կազմված է ածխաթթու գազից։ Վեներայի մթնոլորտը զգալիորեն ավելի խիտ էր քան Վեներա-4 կայանի նախագծող թիմը կարծում էր, եւ նրա պարաշյուտի միջոցով անկումը զգալիորեն ավելի դանդաղ ընթացավ քան դա նախատեսված էր, արդյունքում կայանի մարտկոցները ավելի շուտ սպառեցին իրենց ունակությունը քան այն հասավ մակերեւույթին։ 93 րոպե աշխատելուց հետո, Վեներա-4 կայանը դադարեց հաղորդել տեղեկություններ։ Նրա վերջին հաղորդումը եղավ 24,96 կմ բարձրության վրայից, որտեղ մթնոլորտային ճնշումը կազմում էր 18 բար։ Մեկ օր անց, 1967 հոկտեմբերի 19-ին, ամերիկյան Մարիներ-5 կայանը անցավ մոլորակի ամպերից 4000 կմ-ից պակաս հեռավորության վրա։ Մարիներ-5 կայանը ի սկզբանե նախատեսված էր որպես փոխարինող կայան Մարիներ-4 կայանի համար, որը հաջողությամբ կատարեց անցում Մարս մոլորակի մոտով, եւ քանի որ առաքելությունը հաջողվեց, որոշվեց ուղարկել Մարիներ-5-ը Վեներա մոլորակի մոտ։ Կայանի վրա տեղադրված սարքավորումները շատ ավելի զգայուն էին քան Մարիներ-2 կայանի վրա տեղադրվածները, մասնավորապես, ռադիո օսկուլացիայի փորձը թույլ տվեց պարզելու Վեներայի մթնոլորտի կազմությունը, ճնշումը եւ խտությունը։ Միացյալ Վեներա-4 - Մարիներ-5 կայանների տվյալները վերլուծվեցին գիտնականների միավորված սովետա-ամերիկյան թիմի կողմից, մի շարք գիտական հանդիպումների ընթացքում հաջորդող տարվա ընթացքում, սա առաջին տիեզերական համագործակցության փորձերից մեկն էր։ Վեներա-4 կայանից ստացված հետազոտության արդյունքների վրա հիմնվելով, Սովետական Միությունը 1969 թվականի հունվարին հինգ օր միջակայքով արձակեց զույգ Վեներա-5 եւ Վեներա-6 միջմոլորակային կայանները, որոնք հասան Վեներային մեկ օր տարբերությամբ նույն տարվա մայիսի 16-ին եւ 17-ին։ Կայանների իջեցվող սարքերը ամրացվել էին, բարելավելով նրանց դիմացկունությունը ճնշմանը մինչեւ 25 բար, ինչպես նաեւ նրանց վրա տեղադրվել էին ավելի փոքր պարաշյուտներ ավելի արագ անկման համար։ Մթնոլորտային մոդելների համաձայն Վեներայի մակերեւույթի մոտ ճնշումը կազմում է 75-100 բար, այնուամենայնիվ չէր նախատեսվում, որ կայանները կհասնեն մակերեւույթին։ Մի փոքր ավելին քան 50 րոպե մթնոլորտային տվյալների հաղորդելուց հետո, երկու իջեցվող սարքերը կործանվեցին մոտ 20 կմ բարձրության վրա, մինչը բախվելը Վեներայի գիշերային կողմի մակերեւույթին։ Մակերեւույթը եւ մթնոլորտ Սովետական Վեներա-7 կայանի իջեցվող սարքը նախագծվել էր դիմակայելու 180 բար ճնշմանը, առաքելության շրջանակներում նախատեսվում էր ստանալ տեղեկություններ Վեներայի մակերեւույթից։ Իջեցվող սարքը նախապես սառեցվել էր եւ վերազինվել հատուկ նախագծված փոքր չափերի պարաշյուտով, որը պետք է ապահովեր արագ, 35 րոպեանոց վայրէջք։ Սակայն, մթնոլորտ մուտք գործելիս 1970 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, պարաշյուտը մասնակիորեն վնասվեց, եւ սարքը բախվեց մոլորակի մակերեւույթին ավելի կոշտ քան պլանավորված էր, այնուամենայնիվ բախումը սարքի համար կրիտիկական չէր։ Իջեցվող սարքը հավանաբար թեքված լինելով կողքի հաղորդեց ջերմաստիճանի եւ տելեմետրիկ տեղեկություններ 23 րոպեների ընթացքում, սա առաջին հաղորդագրությունն էր այլ մոլորակի մակերեւույթից։ Վեներա ծրագրի շրջանակներում հաջորդ Վեներա-8 կայանի իջեցվող սարքը մուտք գործեց մթնոլորտ 1972 թվականի հուլիսի 22, եւ հաջող վայրէջքից հետո աշխատեց մոլորակի մակերեւույթին 50 րոպե։ Վեներա-9 եւ Վեներա-10 կայանների իջեցվող սարքեեւը մուտք գործեցին Վեներայի մթնոլորտ երեք օր տարբերությամբ 1975 թվականի հոկտեմբերի 22-ին եւ 25-ին։ Երկու վայրէջքները անցան հաջող եւ սարքերը ուղակեցին Վեներայի մակերեւույթի առաջին լուսանկարները։ Երկու վայրէջքների վայրերը չափազանց տարբեր էին՝ Վեներա-9 կայանը իջել էր 20-աստիճանանոց թեքության վրա որը ծածկված էր 30–40 սանտիմետրանոց ժայռաբեկորներով, իսկ Վեներա-10 կայանի տարածքը ծածկված էր բազալտանման ժայռասալերով որոնք տեղ-տեղ էրոզիայի էին ենթարկված։ Այդ ընթացքում ՆԱՍԱ-ն արձակեց Մարիներ-10 կայանը, որը ուղարկվել էր դեպի Մերկուրի եւ օգտագործել էր Վեներան իր գրավիտացիոն մանեւրի ընթացքում։ 1974 թվականի փետրվարի 5-ին Մարիներ-10 կայանը անցավ Վեներայից 5790 կմ հեռավորության վրա, եւ հաղորդեց մոլորակի ավելին քան 4000 լուսանկարներ։ Լուսանկարները (այն ժամանակի լավագույն որակի) ցույց տվեցին, որ մոլորակի վրա տեսանելի լույսում հնարավոր չէ առանձնացնել որեւէ առանձնահատկություններ, սակայն ուլտրամանուշակագույն լույսում կատարված լուսանկարները ցույց տվեցին ուշագրավ առանձնահատկություններ ամպերի կառուցվածքներում, որոնք մինչ այդ չէին նկատվել Երկրից կատարված դիտարկումների ընթացքում։ Ամերիկյան Պիոներ Վեներա ծրագիրը բաղկացած էր երկու առանձին առաքելություններից։ Պիոներ Վեներա ուղեծրակայանը մուտք էր գործել Վեներայի շուրջ էլիպտիկ ուղեծիր 1978 թվականի դեկտեմբերի 4-ին, եւ մնաց այնտեղ 13 տարիների ընթացքում, ուսումնասիրելով մոլորակի մթնոլորտը եւ քարտեզագրելով մակերեւույթը ռադիոլոկատորի միջոցով։ Պիոներ Վեներա բազմազոնդ կայանը արձակեց ընդհանուր առմամբ չորս զոնդեր, որոնք մուտք գործեցին մոլորակի մթնոլորտ 1978 թվականի դեկտեմբերի 9-ին, ուսումնասիրելով Վեներայի մթնոլորտի կազմությունը, քամիները եւ ջերմային հոսքերը։ Հաջորդ չորս տարիների ընթացքում կատարվեց եւս չորս առաքելություն դեպի Վեներա, սովետական Վեներա-11 եւ Վեներա-12, ուսումնասիրեցին Վեներայի էլեկտրական հողմերը, իսկ Վեներա-13 եւ Վեներա-14, վայրէջք կատարեցին մոլորակի մակերեւույթին չորս օր միջակայքով 1982 թվականի մարտի 1-ին եւ 5-ին, եւ հաղորդեցին մոլորակի մակերեւույթի առաջին գունավոր լուսանկարները։ Բոլոր չորս կայանների իջեցվող սարքերը օգտագործում էին պարաշյուտներ մթնոլորտի վերին մասերում, իսկ մոտ 50 կմ բարձրություններում անջատվում էին նրանցից, կատարելով փափուկ վայրէջք առանց օժանդակ միջոցների, օգտագործելով միայն մոլորակի խիտ մթնոլորտի շփման ուժը։ Վեներա-13 եւ 14 կայանների երկու իջեցվող սարքերն էլ վերլուծեցին Վեներայի հողը օգտագործելով ռենտգենա-ֆլուրոսցենտային սպեկտրոմետրներ, եւ փորձեցին չափել հողի սեղմունակությունը։ Սակայն, Վեներա-14 կայանի արտանետվող խցիկի կափարիչը հարվածի էր ենթարկվել եւ կայանը չկարողացավ իր զոնդը հասցնել մոլորակի մակերեւույթին։ Վեներա ծրագիրը ավարտվեց 1983 թվականի հոկտեմբերին, երբ Վեներա-15 եւ Վեներա-16 կայանները դուրս եկան Վեներայի ուղեծիր եւ կատարեցին մոլորակի քարտեզագրում, օգտագործելով ապերտուրայի սինթետիկ ռադիոլոկատորներ։ 1985 թվականի սովետական տիեզերական ծրագիրը օգտագործեց Վեներայի եւ Հալեյի գիսաստղի առաքելությունների միավորման հնարավորությունը։ Հալեյի գիսաստղի ճանապարհին 1985 թվականի հունիսի 11-ին եւ 15-ին Վեգա ծրագրի երկու ԱՄԿ-երը արձակեցին Վեներա-տեսակի իջեցվող սարքեր դեպի Վեներա (որոնցից Վեգա-1 սարքը մասնակիորեն անհաջող իրականացվեց) եւ բաց թողեցին օդապարիկով աերոբոտեր մթնոլորտի վերին շերտեր։ Օդապարիկները հասան 53 կմ բարձրության, որտեղ ճնշումը եւ ջերմաստիճանը համեմատելի է Երկրի մակերեւույթի պայմանների հետ։ Նրանք աշխատեցիմ մոտ 46 ժամ, ընթացքում հաղորդելով տվյալներ մթնոլորտի մասին։ Արդյունքում հայտնի դարձավ, որ Վեներայի մթնոլորտը շատ ավելի անհանգիստ է, քան նախկինում կարծում էին, այնտեղ փչում են չափազանց հզոր քամիներ եւ գոյություն ունեն կոնվեկտիվ բջիջներ։ Ռադիո-քարտեզագրում Երկրից կատարված վաղ ռադիո-դիտարկումները տվեցին միայն նախնական տվյալներ Վեներայի մակերեւույթի մասին։ Վեներա եւ Պիոներ Վեներա ծրագրերը տվեցին շատ ավելի բարելավված ճշգրտության տեղեկություններ։ 1989 թվականին Միացյալ Նահանգների կողմից արձակվեց Մագելան կայանը, որի հիմնական նպատակն էր քարտեզագրել Վեներայի մակերեւույթը ռադիոլոկատորի միջոցով։ Այս կայանի համարյա 41⁄2 տարի տեւած առաքելության ընթացքում ստացվել են բարձր ճշգրտության պատկերներ, որոնք շատ ավելի մանրամասն էին քան մինչ այդ գոյություն ունեցող բոլոր քարտեզները, եւ համեմատելի էին այլ մոլորակների տեսանելի լույսում կատարված լուսանկարների հետ։ Մագելանը քարտեզագրեց մոլորակի ամբողջ մակերեւույթի ավելին քան 98%, եւ նրա գրավիտացիոն դաշտի 95%։ 1994 թվականին, իր առաքելության ավարտվելուց հետո, Մագելանը ուղղվեց դեպի Վեներայի մթնոլորտ, որպեսզի չափվի նրա խտությունը։ Վեներան հետազոտվել է նաեւ Գալիլեո եւ Կասինի կայանների կողմից նրանց մոլորակի մոտով թռիչքների ընթացքում, սակայն Մագելանը բացառապես Վեներային ուղղված վերջին առաքելությունն էր մնում համարյա տաս տարիների ընթացքում։ Ընթացիկ եւ ապագա ծրագրեր ՆԱՍԱ-ի MESSENGER կայանը իր դեպի Մերկուրի կատարված թռիչքի ընթացքում կատարեց երկու անցումներ Վեներայի մոտով, 2006 թվականի հոկտեմբերի եւ 2007-ի հունիսին, որպեսզի դանդաղեցնի իր ուղեծիրը մտնելու համար Մերկուրիի ուղեծիր 2011-ի մարտին։ Այս երկու անցումների ընթացքում MESSENGER-ը հաղորդեց տվյալներ Վեներայի մասին։ «Venus Express» կայանը, նախագծված եւ կառուցված Եվրոպական տիեզերական գործակալության կողմից, արձակվեց 2005 թվականի նոյեմբերի 9-ին ռուսական Սոյուզ-Ֆրեգատ կրող հրթիռով։ Այն հաջողությամբ հասավ Վեներայի բեւեռային ուղեծիր 2006 թվականի ապրիլի 11-ին։ Կայանը կատարում է Վեներայի մթնոլորտի եւ ամպերի մանրակրկիտ հետազոտություններ, ներառյալ մոլորակի պլազմային միջավայրի եւ մակերեւույթի, մասնավորապես ջերմաստիճանի քարտեզագրումը։ «Venus Express» ծրագրի առաջին տպավորիչ արդյունքներից մեկն էր հսկայական կրկնակի բեւեռային ցիկլոնի հայտնաբերումն էր մոլորակի հարավային բեւեռի մոտ։ Ճապոնական աերոտիեզերական հետազոտությունների գործակալությունը (ՃԱՀԳ) իրականացնում է «Akatsuki» (նախկինում "Planet-C") Վեներայի ուղեծրակայանի առաքելությունը։ Այն արձակվել է 2010 թվականի մայիսի 20-ին, սակայն կայանը չկարողացավ մուտք գործել մոլորակի ուղեծիր նույն տարվա դեկտեմբերին։ Կան հույսեր, որ կայանը եւս մի փորձ կկատարի վեց տարի դադարից հետո։ Նախատեսված հետազոտությունները ներառում են մակերեւույթի լուսանկարումը ինֆրակարմիր խցիկով եւ փորձեր ուղղված կայծակների գոյության ապացուցմանը, ինչպես նաեւ նախատեսվում է պարզել հրաբխային գործունեության առկայությունը մոլորակի վրա։ Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը (ԵՏԳ) նախատեսում է իրականացնել «BepiColombo» առաքելությունը դեպի Մերկուրի 2014 թվականին, այս առաքելության շրջանակներում կայանը պետք է իրականացնի Վեներայի մոտով երկու անցումներ 2020 թվականին։ ԱՄՆ ՆԱՍԱ-ն իր Նոր սահմաններ ծրագրի շրջանակներում նախատեսում էր իրականացնել Վեներայի իջեցվող սարք առաքելությունը, ուսումնասիրելու համար մակերեւույթի պայմանները եւ հետազոտելու համար ռեգոլիտի տարրական եւ միներալային կազմությունը։ Սարքը նախատեսվում է զինել հորատող զոնդով, որպեսզի հնարավոր լինի ուսումնասիրել ժայռերի հատվածները, որոնք դեռեւս չեն ենթարկվել էրոզիայի խիստ կլիմայական պայմաններում։ Մթնոլորտային եւ մակերեւութային սարքերով զինված առաքելությունը ("Surface and Atmosphere Geochemical Explorer" (SAGE)), ընտրվել է ՆԱՍԱ-ի կողմից որպես թեկնածու Նոր սահմաններ ծրագրի իրականացման համար, սակայն մինչ այժմ այս առաքելությունը չի ընտրվել իրականացվելու համար։ Ռուսական տիեզերական գործակալությունը նախատեսում է ուղարկել դեպի Վեներա Վեներա-Դ () ԱՄԿ-ն, նախնական տվյալներով 2016 թվականին։ Այս առաքելության նպատակն է մոլորակի ուղեծրից հետազոտությունները եւ իջեցվող սարքի արձակումը, որը հիմնված կլինի Վեներա ծրագրի նախագծի վրա եւ կկարողանա աշխատել մոլորակի մակերեւույթին երկար ժամանակ։ Տիեզերագնացների թռիչքը մոլորակի մոտով 1960-ականների վերջում առաջարկվեց իրականացնել տիեզերագնացների թռիչք Վեներայի մոտով, օգտագործելով Ապոլոն ծրագրի տեխնիկական լուծումները։ Առաքելությունը նախատեսվում էր արձակել 1973 թվականի հոկտեմբերին, կամ վաղ նոյեմբերին։ Նախատեսվում էր, օգտագործելով Սատուրն V կրող հրթիռը, ուղարկել երեք աստղագնացներ թռչելու Վեներայի շուրջ, ընդհանուրը մեկ տարի տեւող առաքելության ընթացքում։ Տիեզերանավը պետք է անցներ Վեներայից 5000 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Տիեզերական սարքերի ժամանակացույց Տիեզերական սարքերի ցանկ, որոնք հաղորդել են տվյալներ Վեներայի մասին։ Անվանումների առանձնահատկություններ Քանի որ, մինչեւ ռադիոլոկացիոն մեթոդներով Վեներայի հետազոտությունները ամպերը թաքցնում էին մոլորակի մակերեւույթը, առաջին կոպիտ մոլորակի քարտեզները կազմվեցին միայն 1960-ական թվականներին, Երկրի վրա գտնվող ռադիո-աստղադիտակների միջոցով հեռահար ռիոլոկացիայի օգնությամբ։ Այս դիտարկումների արդյունքում ստացված հսկայական չափեր ունեցող լուսավոր շրջանները ստացան պայմանական անվանումներ։ Ընդ որում գոյություն ուներին այսպիսի նշանակման մի քանի համակարգեր, որոնք չունեին համընդհանուր գործածություն, եւ օգտագործվում էին գիտնականների փոքր խմբերի կողմից։ Նրանցից որոշները օգտագործում էին հունական այբուբենի տառերը, մյուսները՝ լատինական տառերը եւ թվերը, կամ անվանում էին էլեկտրո եւ ռադիոտեխնիկայի ասպարեզում աշխատող հայտնի գիտնականների անուններով (Գաուս, Հերց, Պոպով)։ Այս նշանակման ձեւերը (առանձին բացառություններով) այժմ դուրս են եկել գիտական օգտագործումից, չնայած դեռեւս պատահում են որոշ գրականության աղբյուրներում։ Բացառություններ են Ալֆա շրջանը, Բետա շրջանը եւ Մաքսվելի լեռներ, որոնք հաջողությամբ համադրվեցին տիեզերական ռադիոլոկացիայի արդյունքում ստացված ճշգրտված տվյալների հետ։ Վեներայի մակերեւույթի առաջին քարտեզի ստեղծումը իրականացվել է ամերիկյան աշխարհագրական ծառայության կողմից 1980 թվականին, հիմնված Պիոներ Վեներա-1 կայանի միջոցով կատարված ռադիոլոկացիոն հետազոտությունների վրա։ 1989 թվականին կազմվեցին մոլորակի հյուսիսային կիսագնդի (մակերեւույթի երրորդ մասը) քարտեզները 1։5 000 000 մասշտաբով, օգտագործվում էին ամերիկյան «Պիոներ Վեներա-1» եւ սովետական «Վեներա-15» եւ «Վեներա-16» կայաններից ստացված տվյալները։ Իսկ ավելի ամբողջական (բացի հարավային բեւեռային շրջանները) եւ ավելի մանրամասն մակերեւույթի քարտեզը հնարավոր եղավ ստեղծել «Մագելան» կայանի միջոցով, 1997 թվականին։ Քարտեզները ստեղծվել էին 1։10 000 000 եւ 1։50 000 000 մասշտաբներով։ Երկրաբանական օբյեկտների անվանման կանոնները հաստատվեցին Միջազգային աստղագիտական միության XIX Վեհաժողովի ժամանակ 1985 թվականին, ավտոմատ միջմոլորակային կայաններով կատարված հետազոտությունների արդյունքների համադրումից հետո։ Որոշվեց, անվանումների մեջ օգտագործել միայն կանացի անուններ (բացիվերը նշված երեք պատմական բացառությունների)՝ Խոշոր խառնարանները անվանվել են հանրահայտ կանանց ազգանուններով, փոքր խառնարանները՝ այլ կանացի անուններով։ Խոշոր խառնարանների անունների օրինակներ՝ Իզաբելլա, Ախմատովա, Բարտո, Միդ եւ այլն։ Փոքրերի օրինակներ՝ Ռիտա, Շուշան, Հասմիկ, Վարդ, Անուշ, Անյա եւ այլն։ Վեներայի ռելիեֆի որոշ առանձնահատկություններ ստացել են դիցաբանական, հեքիաթային եւ լեգենդար կանանց անուններ՝ բարձրադիր վայրերը անվանում են տարբեր ազգերի աստվածուհիների անուններով, ցածրադիր վայրերին տալիս են դիցաբանական տարբեր կերպարների անուններ. Երկրները եւ սարահարթերը ստանում են սիրո եւ գեղեցկության աստվածուհիների անուններ, օրինակ՝ Աստղիկի սարահարթ, Ախթամարի հարթավայր Տեսերաները՝ ճակատագրի, երջանկության եւ հաջողության աստվածուհիների անուններով, օրինակ՝ Անանկեյի տեսերա, Դոլյայի տեսերա Լեռները, գմբեթները եւ շրջանները անվանվում են տարբեր աստվածուհիների, գիգանտուհիների, տիտանուհիների անուններով, օրինակ՝ Էգինայի գմբեթ, Ատանուայի լեռ, Բագբարտուի լեռ, Ֆեբեի շրջան Բլուրները՝ ծովային աստվածուհիների անուններով, օրինակ՝ Ակկրուվայի բլուրներ, Չերնավայի բլուրներ Սանդղավանդերը՝ ընտանեկան օջախի աստվածուհիների անուններով, օրինակ՝ Ուորսարի սանդղավանդ, Վեստայի սանդղավանդ Թագերը՝ բերրիության եւ հողագործության աստվածուհիների անուններով, օրինակ՝ Անահիտի թագ, Երկրի թագ, Արտեմիսի թագ Լեռնաշղթաները՝ երկնքի աստվածուհիների եւ երկնքի հետ կապված առասպելների կին կերպարների անուններով, օրինակ՝ Իրիսի լեռնաշղթա, Մետելիցայի լեռնաշղթա Ակոսները եւ բծերը, ստանում են ռազմատենչ կանանց անուններ, օրինակ՝ Բելոնայի ակոսներ, Մորիգանի բիծ Կանյոնները՝ Լուսնի, որսորդության եւ անտառի հետ կապված դիցական կերպարների անուններ, օրինակ՝ Արտեմիսի կանյոն, Պարնգեի կանյոն։ Հավելյալ տեղեկություններ Վեներայի արբանյակներ Վեներան, ինչպես եւ Մերկուրին, համարվում է մոլորակ, որը չունի բնական արբանյակ։ Նախկինում եղել են բազմաթիվ հաղորդագրություններ Վեներայի արբանյակների դիտարկումների մասին, սակայն այս հայտնագործությունները միշտ հիմնված են եղել սխալանքների վրա։ Վեներայի արբանյակների հայտնաբերման մասին առաջին հաղորդումները եղել են XVII դարում։ Ընդամենը 120 տարվա ընթացքում մինչեւ 1770 թվականը գրանցվել են արբանյակների ավելին քան 30 դիտարկումներ, կատարված ամենաքիչը 20 աստղագետների կողմից։ 1770 թվականին Վեներայի արբանյակների որոնումները գործնականորեն դադարեցվեցին, հիմնականում քանի որ հնարավոր չէր լինում հաստատել նախորդ դիտարկումների արդյունքները, ինչպես նաեւ, այն պատճառով, որ Վեներայի անցման ընթացքում Արեգակի վրայով 1761 եւ 1769 թվականներին արբանյակի գոյության ոչ մի ապացույց չէր գտնվել։ Վեներան (ինչպես եւ Մարսն ու Երկիրը) ունի քվազիարբանյակ, աստերոիդը, որը պտտվում է Արեգակի շուրջ, այնպես, որ նրա եւ Վեներայի միջեւ գոյություն ունի ուղեծրային ռեզոնանս, արդյունքում բազմաթիվ պտույտների ընթացքում այն մնում է մոլորակի մոտակայքում։ XIX դարում գոյություն ուներ վարկած այն մասին, որ նախկինում Մերկուրին եղել է Վեներայի արբանյակը, որը հետագայում «կորսվել» է։ 1976 թվականին Թոմ վան Ֆլանդերնը եւ Կ. Ռ. Հարինգտոնը, հիմնվելով մաթեմատիկական հաշվարկների վրա, ցույց տվեցին, որ այդ վարկածը լավ է բացատրում Մերկուրիի ուղեծրի շեղումը (էքսցենտրիսիտետ), նրա Արեգակի շուրջ պտույտի ռեզոնանսային բնույթը, ինչպես նոեւ Մերկուրի եւ Վեներա մոլորակների պտույտի մոմենտի կորուստը։ Նույնպես դրանով կարելի է բացատրել Վեներայի հակադարձ պտույտը, մոլորակի մակերեւույթի տաքացումը եւ խիտ մթնոլորտի առաջացումը։ Վեներայի տերաֆորմում Վեներան հանդիսանում է տերաֆորմավորման թեկնածուներից մեկը։ Կան նրա բնակեցմանը հարմարացնելու մի քանի առաջարկվող նախագծեր։ Դրանցից մեկի համաձայն առաջարկվում է ցրել Վեներայի մթնոլորտում գենետիկորեն փոփոխված կապտա-կանաչ ջրիմուռներ, որոնք, վերամշակելով ածխաթթու գազը (Վեներայի մթնոլորտի կազմության մոտ 96 %) կարտադրեն թթվածին, ի հետեւանք զգալիորեն թուլացնելով ջերմոցային էֆեկտը եւ իջեցնելով մոլորակի վրա գոյություն ունեցող ջերմաստիճանը։ Սակայն ֆոտոսինթեզի համար անհրաժեշտ է ջրի գոյություն, որը ըստ վերջին տվյալների Վեներայի վրա գործնականորեն գոյություն չունի (նույնիսկ գոլորշու տեսքով մթնոլորտում)։ Այս նախագծի իրականացման համար անհրաժեշտ է Վեներայի վրա ջուր հասցնել, որը առաջարկվում է իրականացնել ռմբակոծելով մոլորակը ջրա-ամոնիակային աստերոիդներով։ Վեներան մշակույթում Մայաների օրացույցի ծիսական տարբերակում, որը օգտագործվում էր նաեւ Մեզոամերիկայի այլ ազգերի կողմից (ացտեկներ, տոլտեկներ եւ այլ), գոյություն ունեին 584 օր պարբերությամբ ցիկլեր, որը մոտավորապես համընկնում է Վեներայի սինոդիկ պտույտի պարբերության հետ։ Վեներան առանձնահատուկ դեր է ունեցել ինկերի դիցաբանության եւ աստղագիտության մեջ, այնտեղ այն անվանվում էր Չ’ասկա։ Երաժշտության մեջ Wings խմբի ալբոմներից մեկը անվանվում է «Venus and Mars» («Վեներա եւ Մարս»)։ Նրա շապիկի վրա պատկերված են այդ երկու մոլորակները։ Ռամշտայն խմբի «Morgenstern» երգը նվիրվել է այս մոլորակին։ Europe խմբի «Final Countdown» երգում կա «We’re heading for Venus...» տողը։ Կանադական Three Days Grace ռոք-խմբի երրորդ ալբոմը կոչվում է «Transit of Venus»։ Գրականության մեջ եւ անիմացիայում Ստրուգացկի եղբայրների «Բոսորագույն ամպերի երկիրը» վեպում Վեներան երկրորդ մոլորակն է Մարսից հետո, որը փորձում են բնակեցնել, եւ ուղարկում են «Խիուս» մոլորակաթիռը հետազոտողների անձնակազմով ռադիոակտիվ հանածոների շրջան։ Ռեյ Բրեդբերիի պատմվածքներում մոլորակի կլիման նկարագրված է որպես չափազանց անձրեւոտ (կամ անձրեւում է միշտ, կամ այն դադարում է 7 տարին մեկ)։ Ռոբերտ Խանլայնի «Մոլորակների միջեւ», «Մարսուհի Պոդքեյնը», «Տիեզերական կադետը» վեպերում եւ «Կայսրության տրամաբանությունը» վիպակում Վեներան նկարագրված է որպես մռայլ ճահճոտ աշխարհ, որը հիշեցնում է Ամազոնկա գետի հովիտը անձրեւների շրջանում։ Վեներայի վրա ապրում են բանական էակներ, որոնք նման են փոկերին կամ դրակոններին։ Ստանիսլավ Լեմի «Աստղագնացները» վեպում եւ նրա մոտիվներով նկարահանված «Լուռ աստղը» ֆիլմում երկրացիները գտնում են Վեներայի վրա կործանված քաղաքակրթության մնացորդներ, որը պատրաստվում էր ոչնչացնել կյանքը Երկրի վրա։ Ֆրենսիս Կարսակի «Փախուստը Երկրից» գիտա-ֆանտաստիկ վեպում, հիմնական սյուժեի հետ համատեղ, նկարագրվում է բնակեցված Վեներան, որի մթնոլորտի վերամշակումից հետո, այն դարձել է պիտանի բնակության համար։ «Սեյլոր Մուն» մանգայում եւ անիմե-մուլտսերիալում Վեներա մոլորակը մարմնավորում է աղջիկ-զինվոր Սեյլոր Վեներանը, նույն ինքը Մինակո Այնոն։ Նրա ուժը հիմնված է լույսի եւ սիրո ուժի վրա։ Տես նաեւ Վեներայի բնակեցում Վեներա (ծրագիր) Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Արեգակնային համակարգ։ Արեգակնային համակարգի մոլորակներ։ Վեներա Սովետական տիեզերական սարքերի կատարած լուսանկարները Գիտության նորություններ — Վեներայի մակերեւույթի նոր քարտեզ «Վեներա էքսպրես». հիմնական առաքելության արդյունքները «Վեներան, մեզ ամենամոտ մոլորակը», հոդված «Դելֆիս» ամսագրաում No 39, 2004, Ժ. Ֆ. Ռոդիոնովա «Նարնջագույն մթնշաղի մոլորակը», հոդված «Հանրամատչելի մեխանիկա» ամսագրաում No 11, 2008, Ալեքսեյ Լեւին, Դմիտրի Մամոնտով Վեներայի տեղեկությունները ՆԱՍԱ-ի Արեգակնային համակարգի հետազոտությունների կայքում Վեներա ուղարկված առաքելություններ (ՆԱՍԱ) Վեներայի հետազոտությունների լուսանկարների պատկերասրահ (ՆԱՍԱ) Վեներայի հետազոտությունները Սովետական Միության կողմից, լուսանկարներ Վեներայի էջը Ինը մոլորակներում ՆԱՍԱ-ի էջը Վեներայի առաքելությունների մասին Մագելան առաքելոթյան կայքը Պիոներ Վեներայի տեղեկությունները ՆԱՍԱ-ի կայքում Վեներայի անցումների մասին մանրամասն տեղեկություններ Geody Venus, մակերեւույթի մասնիկների որոնման գործիք ՆԱՍԱ-ի World Wind-ում Վեներայի քարտեզները Վեներայի խառնարանների տվյալների բազա Լուսնի եւ մոլորակների ինստիտուտ Քարտեզագրական ռեսուրսներ PDS քարտեզը Վեներայի անվանումները Մոլորակի անվանումները - Վեներա (ՄՆԵԾ) Վեներայի քարտեզ Վեներա մոլորակ Երկրային խմբի մոլորակներ Արեգակնային համակարգի մոլորակներ


Լրատվություն Ներհանրապետական այցեր Նախագահ Սարգսյանը ներկա է գտնվել "Ամերիա" բանկի գլխամասային մասնաշենքի բացմանը 12.11.2009 - 12.11.2009 Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր ներկա է գտնվել "Ամերիա" բանկի Երեւանում գտնվող գլխամասային մասնաշենքի բացման արարողությանը: Նախագահը շրջել է նորակառույց մասնաշենքում, ծանոթացել նորագույն տեխնոլոգիական միջոցներով բանկային բարձրակարգ ծառայությունների մատուցման գործընթացին: "Ամերիա"-ի տնօրենների խորհրդի նախագահ Ռուբեն Վարդանյանը երկրի ղեկավարին համառոտ ներկայացրել է բանկի զարգացման ծրագրերը: Նախագահ Սերժ Սարգսյանը հաջողություն է մաղթել բանկի ղեկավարությանն ու աշխատակազմին նախանշված ծրագրերի իրականացման գործում: a89


source: wikipedia

text: Բարսելոնա (իսպաներեն՝ Barcelona), քաղաք Իսպանիայում, հանդիսանում է երկրի երկրորդ մեծագույն քաղաքը եւ Կատալոնիայի մայրաքաղաքը ։ Ամենամեծ տուրիստական կենտրոններից է Եվրոպայում։ Բնակչությունը կազմում է 1 615 908 մարդ։ Բարսելոնան երկրորդ քաղաքն է բնակչության թվով Մադրիդից հետո, եւ 10-րդն է Եվրոպական Միությունում։ 2010 թվականի մարտին դարձել է Միջերկրական միության մայրաքաղաքը. այդ միության անդամ են 43 երկիր։ Բարսելոնան համարվում է Կատալոնիա ինքնավար մարզի մայրաքաղաքը։ Բարսելոնայի քաղաքային տարածքը ձգվում է քաղաքի վարչական շրջանի սահմաններից դուրս, քաղաքային տարածքի բնակչությունը կազմում է 4.5 միլիոն բնակիչ, համարվում է 6-րդ ամենախիտ բնակեցված քաղաքային տարածքը Եվրոպայում։ Տեղակայված է Միջերկրական ծովի ափին՝ Լոբրեգատ եւ Բեսոս գետերի միջեւ, արեւմտյան հատվածում սահմանակից է Սերրա դե Կոլլսերոլա լեռնաշղթային։ Հիմնադրվելով որպես հռոմեական քաղաք՝ հետո այն դարձել է Բարսելոնա նահանգի մայրաքաղաքը։ Արագոնի թագավորությանը միանալուց հետո այն դարձել է Արագոնի թագավորության կարեւորագույն քաղաքը։ Պատմության ընթացքում բազմաթիվ անգամներ նվաճվել է, սակայն Բարսելոնան ունի հարուստ մշակութային ժառանգություն եւ այժմ շարունակում է մնալ կարեւոր մշակութային եւ զբոսաշրջային կենտրոն։ Հատկապես հռչակավոր են Անտոնի Գաուդիյի եւ Լուիս Դոմենեկ-ի-Մոնտաների ճարտարապետական աշխատանքները, որոնք ներառված են ՄԱԿ-ի համաշխարհային ժառանգության վայրերի ցանկում։ Բարսելոնան հայտնի է նաեւ ֆուտբոլային համանուն թիմով, որը բազմիցս հռչակվել է Իսպանիայի առաջնության չեմպիոն։ Բարսելոնայում զարգացած է նաեւ կրթական համակարգը։ Ամենահայտնին Բարսելոնայի պետական համալսարանն է (հիմնադրվել է 1450թ.)։ Քաղաքի կենտրոն Իզաբելա II թագուհու իշխանության օրոք քաղաքի պարիսպները փլուզվեցին, ընդունվեց ուրբանիզացիայի պլան,որի արդյունքում առաջացավ, այսպես կոչված, «Նոր քաղաք» - Էշամպլե։ Կենտրոնը սկսվում է Պալաս Կատալոնիայից եւ ներառում է քաղաքի կենտրոնական մասը։ Իրար նկատմամբ ուղղահայաց, ուղիղ փողոցների հատումից առաջացել են քառակուսաձեւ թաղամասեր։ Կատալոնիայի հրապարակը համարվում է Գոթական թաղամասի եւ Էշամպլեի սահմանների միջնամասը։ Հրապարակի հիմնական փողոցները ձգվում են դեպի Ռոնդա Սան Պերե (Ronda Sant Pere) եւ Ռոնդա Ունիվերսիտատ (Ronda Universitat): Ronda Universitat- ի եւ Gran Via խաչմերուկում հին համալսարանի մասնաշենքն է, որը կառուցվել է XIX դարի կեսերին։ Կենտրոնի հիմնական մայրուղիներից մեկը Պասեչ Դե Գրասիան (Pacech de Gracia-) է։ Բարսելոնայի ակվարիումը համարվում է ամենամեծը Եվրոպայում, նրա ստորջրյա ապակե թունելը ամենաերկարն է աշխարհում։ Աշխարհագրական դիրք Բարսելոնան գտնվում է Պիրենինյան թերակղզու հյուսիս-արեւելքում՝ Միջերկրական ծովի ափին։ Կալսեռոլի ափամերձ սարերը ստեղծում են քաղաքի փոքր-ինչ կլոր ֆոնը։ Ամենաբարձր կետի՝ Տիբիդաբոյի սարերի բարձրությունն է 512 մ։ Բարսելոնան փռված է բլուրների վրա։ Կլիմա Բարսելոնայի կլիման միջերկրական ծովի կլիման է։ Ձմեռը մեղմ եւ չոր է, իսկ ամառը տաք եւ խոնավ։ Ամենացուրտ ամիսներն են հունվարը եւ փետրվարը (միջին ջերմաստիճանը 10 °C), իսկ ամենատաքը՝ հուլիսը եւ օգոստոսը (միջին ջերմաստիճանը 25 °C)։ Ամենաշատ տեղումները լինում են հոկտեմբերին (մոտ 90 մմ), ամենաքիչը՝ հուլիսին (մոտ 20 մմ)։ Քույր քաղաքներ Անտվերպեն, Բելգիա Աթենք, Հունաստան Բոստոն, Մասսաչուսեթս, ԱՄՆ Գազա, Պաղեստին Դուբլին, Իռլանդիա Քյոլն, Գերմանիա Կոբե, Ճապոնիա Մոնպելիե, Ֆրանսիա Մոնրեալ, Կանադա Մոնսոն, Իսպանիա Մոնտեվիդեո, Ուրուգվայ Ռիո դե Ժանեյրո, Բրազիլիա Սանկտ Պետերբուրգ, Ռուսաստան (1984) Նիժնի Նովգորոդ, Ռուսաստան (2009) Սան Պաուլու, Բրազիլիա Սարաեւո, Բոսնիա եւ Հերցեգովինա Ստամբուլ, Թուրքիա Թել Ավիվ, Իսրայել Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտքին հղումներ РАЙОНЫ БАРСЕЛОНЫ. Где лучше остановиться и что нужно учесть Եվրոպական քաղաքներ Իսպանիայի քաղաքներ Իսպանիայի համալսարանական քաղաքներ Ամառային օլիմպիական խաղերի մայրաքաղաքներ


Կյանքում ամեն մեկը պետք է գործի իր սեփական սխալները. Ագաթա Քրիստի _ Mediamall.AM


Կրեմլ. Ռուսաստանի գործողություններն ու A321-ի վթարը պետք չէ կապել իրար 16:54 03.11.2015 (Թարմացված է 16:55 03.11.2015) Ռուսական օդուժի կողմից Սիրիայում իրականացվող գործողություններն ու Եգիպտոսում տեղի ունեցած ավիավթարը «բացարձակապես տարբեր հարցեր են», եւ այդ թեմայով շահարկումները որեւէ կապ չունեն իրականության հետ, հայտարարել է Ռուսաստանի նախագահի մամուլի քարտուղարը ԵՐԵՎԱՆ, 3 նոյեմբերի– Sputnik. Ռուսական օդուժի կողմից Սիրիայում իրականացվող գործողություններն ու Եգիպտոսում տեղի ունեցած ավիավթարը տարբեր հարցեր են, որոնք պետք չէ կապել, այդ թեմայով շահարկումները շատ են, երեքշաբթի լրագրողներին է ասել Ռուսաստանի նախագահի մամուլի քարտուղար Դմիտրի Պեսկովը։ Քննարկելով А321–ի վթարը եւ Սիրիայում ընթացող հակամարտությունը` Պեսկովը նշել է, որ այս դեպքում ոչ մի դատողություն տեղին չէ։ «Այդ թեմայով ենթադրություններ անելը բացարձակապես անիմաստ է։ Եվ հետո դրանք տարբեր հարցեր են, եւ պետք չէ դրանք կապել»,– ասել է նա։ «Այդ հարցի շուրջ շահարկումներ են սկսվել։ Մենք բազմիցս կոչ ենք արել, որ երբ քննություն է ընթանում, անշուշտ, կարելի է որքան ասես շահարկել։ Բայց չի նշանակում, որ դա կապ ունի իրերի իրական դրության հետ։ Երբ որեւէ տեղեկություն լինի, այն կտրամադրվի հասարակությանը»,– ասել է Պեսկովը` նշելով, որ դեռ անհայտ է, թե ավիավթարի մասին երբ հասարակությանը տեղեկություն կտրամադրվի։ «Առայժմ չեմ կարող պատասխանել ձեր հարցին, որովհետեւ դեռ նոր տվյալներ չունենք»,– ասել է Պեսկովը` պատասխանելով այն հարցին, թե ահաբեկչության հետքեր կա՞ն ռուսական ինքնաթիռի վթարից հետո։ Ինչպես պարզաբանել է Ռուսաստանի նախագահի մամուլի քարտուղարը, դեռ երկրորդն օրն է, որ հետաքննում են ավիավթարի դեպքը, այդ պատճառով հասարակությանը մանրամասն տեղեկություն տրամադրելու հնարավորություն առայժմ չկա։


source: fineweb

text: Ռուսաստանում շարունակվում են ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ Բորիս Նեմցովին սպանած անձի կամ անձանց որոնումները: Այս պահի տվյալներով, իրավապահները գտել են ավտոմեքենան, որը, ենթադրաբար, վարել է Նեմցովի վրա կրակած անձը: Այն հայտնաբերել են Մոսկվայի կենտրոնում՝ դեպքի վայրից ոչ հեռու, Արբատի նրբանցքներից մեկում: Ընդդիմադիրներն ասում են, որ Նեմցովի սպանությունը պատվիրել են նրանք, ովքեր չեն վախենում, որ այս սպանությունը կբացահայտվի: Սրա վառ ապացույցը, ըստ ընդդիմադիրների, սպանության վայրն է՝ հենց Կրեմլի հարեւանությամբ, ուր ամենուրեք տեսախցիկներ են: Ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ Գենադի Գուդկովն այսօր ասել է, որ սա ոչ թե սպանություն է, այլ՝ պետական ահաբեկչություն, որի նպատակն է վախեցնել մարդկանց: Ոստիկանության տվյալներով, սպանությունն իրականացրել է մեկ մարդ, ով դուրս էր եկել «Ֆորդ» մակնիշի սպիտակ մեքենայից եւ թիկունքից չորսից յոթ գնդակ արձակել Նեմցովի վրա այն պահին, երբ ընդդիմադիր գործիչը մի երիտասարդ կնոջ հետ անցնում էր Բոլշոյ Զամոսկվորեցկի կամրջով: Սպանությունը տեղի է ունեցել Մոսկվայի ժամանակով ժամը 23:40-ի սահմաններում։ Հաղորդվում է, որ գրոհի ժամանակ Նեմցովին ուղեկցող երիտասարդ կինը Մոսկվա է ժամանել Ուկրաինայից։ Նախագահ Վլադիմիր Պուտինի մամլո խոսնակ Դմիտրի Պեսկովն ասել է, որ Դաշնության ղեկավարին անմիջապես տեղեկացրել են դեպքի մասին։ «Նախագահը խստորեն դատապարտել է դաժան սպանությունը, այն անվանել պատվիրված հանցագործություն, որը սադրանքի նշաններ ունի», - հայտնել է Պեսկովը, ավելացնելով, որ Պուտինը ցավակցություն է հայտնել Նեմցովի ազգականներին եւ բարեկամներին։ Նեմցովը ծնվել է 1959 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Սոչիում։ Նեմցովը Բորիս Ելցինի նախագահության օրոք զբաղեցրել է Նիժնի Նովգորոդի շրջանի նահանգապետի պաշտոնը, ապա տեղափոխվել է մայրաքաղաք եւ աշխատել որպես վառելիքի ու էներգետիկայի նախարար, իսկ ավելի ուշ նշանակվել է փոխվարչապետ։ 1999-2003 թվականներին Բորիս Նեմցովը եղել է ՌԴ Պետական դումայի պատգամավոր։ Նեմցովը երկու տարի առաջ ընտրվել է Յարոսլավլի շրջանի տեղական դումայի պատգամավոր։ Նա «Համերաշխություն» կուսակցության հիմնադիրներից էր, «ՊԱՌՆԱՍ» կուսակցության համանախագահը։ Բացի այդ Նեմցովը Ռուսաստանի ընդդիմության համակարգող խորհրդի անդամ էր։ Ռոսւսաստանցի, ինչպես նաեւ օտարերկրացի տասնյակ քաղաքական գործիչներ եւ պաշտոնյաներ դատապարտել են սպանությունը եւ հույս հայտնել, որ իրավապահները կբացահայտեն հանցագործին։ Նեմցովի ընտանիքի փաստաբանն ասել է, որ վերջին ամիսների ընթացքում ընդդիմադիր գործչին մի քանի անգամ սպառնացել են սպանել։ Հավելենք, որ մարտի 1-ին Մոսկվայի Մարինա շրջանում պետք է անցներ ընդդիմության բողոքի երթը, սակայն ընդդիմությունը որոշել է դրա փոխարեն Բորիս Նեմցովի հիշատակին նվիրված սգո երթ անցկացնել Մոսկվայի կենտրոնում:


text: Արարատի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանում։ Մարզկենտրոնն Արտաշատ քաղաքն է։ Տարածքը 2096 կմ2 է։ Արարատի մարզը գտնվում է Հայաստանի հարավ-արեւմուտքում։ Հյուսիս-արեւմուտքից սահմանակից է Արմավիրի մարզին, հյուսիսից՝ Երեւանին ու Կոտայքի մարզին, արեւելքից Գեղարքունիքի եւ Վայոց ձորի մարզերին, հարավից՝ Ադրբեջանի մասը կազմող Նախիջեւանին, իսկ հարավ-արեւմուտքից Թուրքիային։ Բնական պայմաններ Արարատի մարզի հարավարեւմտյան եզրին զուգահեռ 6-13 կմ լայնությամբ ընկած է Արարատյան հարթավայրի հարավարեւելյան մասը։ Հյուսիսում Երանոսի լեռնաշղթան է։ Հյուսիսային սահմանն անցնում է Ազատ եւ դրա վտակ Գողթ գետերով։ Հյուսիս-արեւելքում Գեղամա լեռնաշղթայի հարավարեւմտյան հատվածն է։ Արեւելքում Մժկատարի լեռներն են, որից արեւմուտք ընկած է Դահնակի լեռնաշղթան, սրանից էլ հարավ գտնվում է Ուրծի լեռնաշղթան։ Մարզի կենտրոնում Երասխի լեռներն են, Կոտուց, Խոսրովասար լեռնագագաթները եւ այլ լեռնազանգվածներ։ Տարածքի ամենացածր կետը հարավում է՝ Արաքսի հունի մոտ՝ 801 մ։ Ամենաբարձր կետը հյուսիս-արեւելքում գտնվող Սպիտակասար լեռնագագաթն է՝ 3555,7 մ։ Տարածքի միայն մոտ 30%-ն է հարթավայրային։ Մարզի խոշոր գետերն են Արաքսը, Հրազդանը, Ազատը, Վեդին։ Համեմատաբար փոքր գետերից են Արածոն, Չորասու հեղեղատարը, Ազատի ու Վեդիի վտակները՝ Քաջառուն (Դարբանդ), Խոսրովը, եւ այլն։ Արարատյան հարթավայրով անցնող գետերը ունեն ոռոգիչ նշանակություն։ Ազատի վրա Լանջազատ գյուղի մոտ կառուցված է Զովաշենի ջրամբարը եւ համանուն ՀԷԿ-ը։ Արարատի մարզում տարածված են Հայաստանում առկա բոլոր 8 լանդշաֆտային գոտիները։ Ցածրադիր շրջաններից մինչեւ բարձրադիր շրջաններ դրանք հաջորդում են իրար այս հերթականությամբ. անապատային, կիսաանապատային, չոր տափաստանային, տափաստանային, լեռնաանտառային, մերձալպյան, ալպյան, ձյունամերձ։ Բայց սրանցից հիմնականներն են կիսաանապատային (Արարատյան հարթավայրում), չոր տափաստանային (միջին բարձրության լեռներում), ալպյան (Գեղամա լեռնաշղթայի լանջերին)։ Պայմանավորված Հայկական լեռնաշխարհի լեռնային մակերեւույթով՝ այս ամբողջ տարածաշրջանում՝ այդ թվում Արարատի մարզում, կլիման ենթակա է վերընթաց գոտիականության։ Մասնավորապես այս մարզում առկա են Հայաստանում տարածված կլիմայի 8 տիպերից 6-ը, որոնք հարթավայրային շրջաններից մինչեւ լեռնային շրջաններ իրար հաջորդում են հետեւյալ հաջորդականությամբ. չոր խիստ ցամաքային չոր ցամաքային չափավոր ցամաքային բարեխառն ցուրտ լեռնային ձյունամերձ Արարատի մարզում տարեկան միջին ջերմաստիճանը ցածրադիր եւ բարձր լեռնային շրջանների միջեւ տատանվում է +10 °C-ի եւ -2 °C-ի միջեւ։ Ձմռանն անհողմ եղանակի պայմաններում տեղի է ունենում ջերմաստիճանային շրջադասություն. սառն ու ծանր օդը կուտակվում է Արարատյան դաշտում։ Այդ պատճառով միջին գոտում՝ մինչեւ 2000 մետր բարձրությունները, ձմեռը լինում է ավելի տաք եւ արեւոտ, քան Արարատյան գոգավորությունում։ Գարունն անցողիկ է եւ կարճատեւ։ Մայիսի երկրորդ տասնօրյակից օդի ջերմաստիճանն անցնում է 15 °C-ից, սկսվում է չոր, հաճախ խորշակներով երկարատեւ ամառը, որը շարունակվում է մինչեւ սեպտեմբերի երկրորդ կեսը։ Աշունը մեղմ է, անհողմ, հաճախ են թույլ անձրեւները։ Մարզի հարթավայրային շրջանների համար բնորոշ են լեռնահովտային քամիները։ Ամռանը՝ կեսօրից հետո, քամին Գեղամա լեռներից փչում է հովիտներ՝ մեղմացնելով ամառվա տապը։ Հունվարյան միջին ջերմաստիճանն է այդ շրջաններում համապատասխանաբար -6 °C եւ -12 °C, հուլիսյան ջերմաստիճանը՝ +26 °C եւ +8 °C, միջին տարեկան տեղումները՝ 200 մմ եւ 1000 մմ։ Ցածրադիր շրջաններում դիտված բացարձակ առավելագույն եւ նվազագույն ջերմաստիճաններն են -33 °C եւ +42 °C, ընդ որում վերջինս Հայկական լեռնաշխարհում դիտարկված բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանն է եւ այն գրանցվել է Արարատյան հարթավայրի հարավ-արեւելքում։ Ընդհանուր առմամբ Արարատի մարզն աչքի է ընկնում կլիմայի չորությամբ։ Ջրագրություն Արարատի մարզի գետերը պատկանում են Արաքսի ավազանին։ Նրա տարածքով են անցնում Հրազդան գետն իր ստորին հոսանքով, իսկ Ազատ, Վեդի եւ Արածո գետը՝ ամբողջ ընթացքով՝ ակունքից գետաբերան։ Մի քանի տասնյակ գետակներ էլ ամռանը բոլորովին ցամաքում են։ Գետերից միայն Արածո գետն է, որ իր ստորին հոսանքում անցնում է Հայաստանից դուրս։ Մնացած գետերի ջրերն ամռանը լիարժեք օգտագործվում են ոռոգման կարիքների համար։ Սնումը ձնհալքային, անձրեւաջրային, վարարում են ապրիլ-մայիս ամիսներին։ Ոռոգման նպատակով Ազատ գետի վրա կառուցվել է համանուն ջրամբարը, Արածո գետի վրա՝ Զանգակատան ջրամբարն է Հորթուն բնակատեղիի մոտ։ Մարզում կառուցվել է Կախանովի եւ Արտաշատի ջրանցքները 19-20-րդ դարերում։ Կախանովի ջրանցքը կառուցվել է 1870-1874 թվականներին Անդրկովկասյան փոստային օկրուգի պետ գեներալ Ն. Ն. Կախանովի նախաձեռնությամբ դեռեւս հնագույն ժամանակներից գոյություն ունեցող ջրանցքի ընթացքով։ 1870 թվականին Կախանովը Արազդայանի (Երասխավան) կիսաանապատները 65 տարով վարձակալեց՝ նպատակ ունենալով այնտեղ զբաղվել շաքարի ճակնդեղի մշակությամբ։ 1874 թվականի նոյեմբերի 5-ին շինարարությունն ավարտվեց։ Ջրանցքն ունի 36 կմ երկարություն։ Այն վերակառուցվել է 1930 թվականին։ Արտաշատի ջրանցքը կառուցվել է 1930 թվականին։ Սկիզբ է առնում Հրազդան գետի ձախ ափից՝ Երեւանի տարածքում, ունի 61 կմ երկարություն։ Վեդի գետն ու իր Քարաղբյուր, Շաղափ վտակներն ունեն տեղական ոռոգիչ նշանակություն։ Մարզի հողատարածքների ոռոգումն ապահովելու նպատակով կառուցված են Մխչյանի, Ազատի, Արմաշի, Քաղցրաշենի, Մասիսի, Արազափի խոշոր ջրհան կայանները։ Տնտեսություն Արարատի մարզը տնտեսապես Հայաստանի ամենազարգացած մարզերից է, հատկապես կարեւոր է մարզի գյուղատնտեսական նշանակությունը։ Ունենալով Արարատյան դաշտի մի մեծ հատված՝ մարզը տալիս է Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքի զգալի մասը։ Առավել զարգացած է երկրագործությունը։ Հիմնական պտղատու այգիներն են խաղողի, ծիրանի, դեղձի այգիները, մշակվում են նաեւ կեռաս, սալոր, խնձոր, տանձ եւ այլն։ Մարզի հիմնական մշակաբույսերն են ձմերուկ, սեխ, լոլիկ, վարունգ, լոբի, սիսեռ, կանաչ պղպեղ, սմբուկ, ցորեն։ Երկրագործությունը 90 տոկոսով ոռոգովի է։ Այդ նպատակով օգտագործվում է ինչպես գետերի ջրերը՝ իրենց ջրանցքներով, այնպես էլ արտեզյան հորերի ջրերը։ Լեռնային հատվածներում զարգացած է նաեւ անասնապահությունը՝ հիմնականում ոչխարաբուծություն, ավելի քիչ՝ խոշոր եղջերավոր անասնապահություն։ Արարատի մարզի արդյունաբերությունում, կարեւոր տեղ ունի լեռնահանքային արդյունաբերությունը։ Արարատ քաղաքի մոտ արդյունահանվում է տրավերտին, կրաքար, ավազ, մարզի այլ հատվածներում նույնպես կան տրավերտինի, ավազի, մարմարի, բազալտի հանքեր։ Կան հանքային ջրեր՝ Արարատ եւ Վեդի։ Մետաղական հանածոների արդյունաբերական պաշարներ չկան։ Շատ մեծ է սննդի արդյունաբերության նշանակությունը։ Գոյություն ունեն մի շարք գործարաններ, որոնք զբաղվում են մարզում արտադրված գյուղմթերքի վերամշակմամբ՝ մուրաբաների, բնական հյութերի, պահածոների, տոմատի մածուկների արտադրությամբ։ Մարզը նաեւ ալկոհոլային խմիչքների արտադրության առանցքային կենտրոններից է։ Հիմնական արտադրատեսակներն են կոնյակ, գինի, օղի։ Զբոսաշրջային խոշոր կենտրոն է Խոր Վիրապի վանական համալիրը։ Արարատի մարզի տնտեսության հիմնական ճյուղերի տեսակարար կշիռը ՀՀ համապատասխան ճյուղերի ընդհանուր ծավալում, 2020 Աղբյուրը՝ armstat.am Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Արարատի մարզի պատմամշակութային հուշարձաններից են Լուսառատ գյուղից 1,6 կմ հյուսիս-արեւմուտք գտնվող բլուրների վրա տեղադրված Խոր Վիրապ վանական համալիրը եւ Արտաշատ հնավայրը, Դվին հնավայրը՝ Հնաբերդ եւ Վերին Արտաշատ գյուղերի միջեւ ընկած բլրի վրա, Տափի բերդը՝ ամրոցը եկեղեցիով (որը կոչվում է Գեւորգ Մարզպետունու անունով)՝ Ուրցաձոր գյուղից 6-6,8 կմ հյուսիս-արեւելք, Հավուց Թառ վանական համալիրը՝ Գառնի գյուղից 2,8-3,4 կմ արեւելք, XII դարի Սուրբ Կարապետ վանքը՝ Լանջառ գյուղից 5,7-6,3 կմ հյուսիս-արեւմուտք, Կաքավաբերդը (Գեղիի կամ Քեղիի բերդ)՝ Գառնի գյուղից 12,3-13 կմ հարավ-արեւելք, Աղջոց վանքը՝ Գառնի գյուղից 6,1-6,5 կմ հարավ-արեւելք։ Բնակավայրեր Քաղաքներ Արտաշատ Արարատ Մասիս Վեդի Գյուղեր Աբովյան (գյուղ) Ազատաշեն Ազատավան (գյուղ) Այգավան Այգեզարդ Այգեպատ Այգեստան Այնթափ Ավշար Արալեզ Արարատ Արաքսավան Արբաթ Արգավանդ Արմաշ (Արարատի մարզ) Արեւաբույր Արեւշատ Բաղրամյան Բարձրաշեն Բերդիկ Բերքանուշ Բյուրավան Բուրաստան Գեղանիստ Գետազատ Գետափնյա Գինեվետ Գոռավան Դալար Դաշտավան Դաշտաքար Դարակերտ Դարբնիկ Դեղձուտ Դիմիտրով Դիտակ Դվին Եղեգնավան Երասխ Զանգակատուն Զորակ Լանջազատ Լանջանիստ Լանջառ Լուսաշող Լուսառատ Խաչփառ Կանաչուտ Հայանիստ Հնաբերդ Հովտաշատ Հովտաշեն Ղուկասավան Մասիս Մարմարաշեն Մխչյան Մրգանուշ Մրգավան Մրգավետ Նարեկ Նիզամի Նշավան Նոյակերտ Նորաբաց Նորամարգ Նորաշեն Նոր Խարբերդ Նոր Կյանք Նոր Կյուրին Նոր ուղի Շահումյան Շաղափ Ոսկետափ Ոստան Պարույր Սեւակ (գյուղ) Ջրահովիտ Ջրաշեն Ռանչպար Սայաթ-Նովա Սիս Սիսավան Սիփանիկ Սուրենավան Վանաշեն Վարդաշատ Վարդաշեն Վերին Արտաշատ Վերին Դվին Տափերական Ուրցալանջ Ուրցաձոր Փոքր Վեդի Քաղցրաշեն Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Հայաստանի սովետական հանրագիտարան, Երեւան, 1987 թ. Արտաքին հղումներ Արարատի մարզային գրադարան Արարատի մարզ


source: CulturaX

text: «Ժողովուրդ». «Կոշ» եւ «Հրազդան» ՔԿՀ-ների գործունեությունը կդադարեցվի | Onnet.am գլխավոր Իրադարձային «Ժողովուրդ». «Կոշ» եւ «Հրազդան» ՔԿՀ-ների գործունեությունը կդադարեցվի 9:24 28 հոկտեմբեր, 2021 ««Ժողովուրդ» օրաթերթը տեղեկացավ, որ Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության «Կոշ» եւ «Հրազդան» քրեակատարողական հիմնարկների գործունեությունը կդադարեցվի: Ըստ այդմ, մինչու հունվարի մեկը պետք է ապահովվի պատիժ կրող դատապարտյալների տեղաբաշխումն այլ քրեակատարողական հիմնարկներ՝ ըստ վերջիններիս մեկուսացվածության աստիճանի, եւ պահվող կալանավորված անձանց տեղափոխումը այլ քրեակատարողական հիմնարկներ։ Հիմնավորման մեջ նշվում է, որ «Հրազդան» ՔԿՀ-ն խնդրահարույց պահման պայմաններ ունի այն տեսակյունից, որ, հարեւան՝ բնակելի շենքերի հետ համեմատությամբ, ունի մի քանի մետր հեռավորություն, ինչը նպաստում է արգելված իրերի ներթափանցմանը: Նաեւ երկու հիմնարկներն էլ ցածր համալրվածություն ունեն, սակայն պետական բյուջեից մեծ գումարներ են փոխանցվում այդ հիմնարկների պահպանման համար: Այս քայլն արվում է օպտիմալացման շրջանակում»,-գրում է թերթը։


«Մենք այլեւս չենք կարող դիտորդների դերում մնալ։ Ժամանակն է՝ Ռուսաստանում բնակվող ժողովուրդների միավորվեն, համախմբվեն՝ առանց որեւէ գաղափարական բաժանման...


text: Դեպքեր հուլիսի 10 - տեղի ունեցավ Երիտասարդ Թուրքերի հեղաշրջումը, որի հետեւանքով սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ը զրկվեց իշխանությունից։ Ծնունդներ Հունվարի 1 - Արամ Նալբանդյան, ականավոր քիմիկոս, ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս, Պետական մրցանակի դափնեկիր Մայիսի 28 - Յան Ֆլեմինգ, անգլիացի գրող, Ջեյմս Բոնդի մասին պատմող գրքերի հեղինակն է Վահագն Թերզիբաշյան, հայ քանդակագործ։ Ապրիլի 15 - Լիտա Գրեյ, ամերիկացի դերասանուհի Ապրիլի 15 - Լեւոն Իսահակյան, հայ անվանի կինոռեժիսոր եւ դերասան Ապրիլի 15 - Ֆրեդերիկ Ֆեյդի, ֆրանսիացի հայագետ, Սուրբ Ղազարի ճեմարանի անդամ (1937), բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1973), պրոֆեսոր։ Հունիս 11 - Ռոլֆ Հակոբ, գերմանահայ դիրիժոր (վ.1998) Հունիս 24 - Արտեմ Ալիխանյան, գիտնական (վ.1978) Օգոստոս 23 - Արթյուր Ադամով, ֆրանսահայ արձակագիր եւ դրամատուրգ (վ. 1980) Սեպտեմբեր 17 - Առլեն Ֆրենսիս, հայազգի ամերիկյան դերասանուհի, հեռուստաաստղ (վ. 2001) Սեպտեմբեր 17 - Ռաֆայել Իսրայելյան, հայ ճարտարապետ (վ. 1973) Սեպտեմբեր 20 - Վազգեն Ա, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս (վ. 1994) Սեպտեմբերի 25 - Ալեքսանդր Մանուչարյան, հայազգի խորհրդային անասնաբույծ-սելեկցիոներ (վ. 1979) Հոկտեմբերի 3 - Վազգեն Ա Բուխարեստցի, Հայ Առաքելական Եկեղեցու 130-րդ Կաթողիկոս, հայագետ եւ ՀՀ ազգային հերոս։ Հոկտեմբերի 10 - Աննա Տեր-Ավետիքյան, Հայաստանի առաջին կին ճարտարապետը Հոկտեմբերի 13 - Բորիս Սմիռնով, ռուս խորհրդային դերասան Նոյեմբեր 18 - Վիկտոր Համբարձումյան, աստղաֆիզիկոս, Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի նախագահ, Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիր (վ. 1996) Նոյեմբերի 26 - Ղեւոնդ Հակոբյան, ինժեներական զորքերի գեներալ-մայոր (1958)։ Դեկտեմբերի 23 - Յուսուֆ Քարշ, կանադահայ լուսանկարիչ (վ. 2002) Դեկտեմբերի 25 - Էդուարդ Սարգսյան, հայ նկարիչ (վ. 1990) Դեկտեմբերի 27 - Հարություն Սարկիսով, հայ խորհրդային անասնաբույժ, մանրէաբան Դեկտեմբերի 28 - Արսեն Հովհաննիսյան, հայ բանաստեղծ (վ. 1945) Մահեր Փետրվարի 12 - Արփիար Արփիարյան, գրող (ծ.1851) Հուլիսի 19 - Եղիա Տեմիրճիպաշյան, արեւմտահայ գրող, փիլիսոփա (ծ. 1851) Հունիս 22 - Միսաք Մեծարենց, հայ բանաստեղծ (ծ. 1886) Օգոստոսի 30 - Մուրացան, հայ գրող (ծ. 1854) 1908 Տարեթվեր


Փաստաթղթեր ՀՀ նախագահի հրամանագրերը ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐ ՆՇԱՆԱԿԵԼՈՒ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ 2010 ԹՎԱԿԱՆԻ ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ 9-Ի ՆՀ-270-Ա ՀՐԱՄԱՆԱԳՐՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ Ղեկավարվելով 2005 թվականի փոփոխություններով Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 55-րդ հոդվածի 11-րդ կետով, հիմք ընդունելով Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգրքի 140-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետը, 144-րդ հոդվածի 5-րդ մասը եւ հաշվի առնելով Արդարադատության խորհրդի 2017 թվականի փետրվարի 14-ի ԱԽ-2-Ե-1, ԱԽ-2-Ե-2 եւ ԱԽ-2-Ե-3 որոշումներով ներկայացված եզրակացությունները` ո ր ո շ ո ւ մ ե մ. 1. Նարինե ՀՈՎԱԿԻՄՅԱՆԻՆ նշանակել Հայաստանի Հանրապետության վերաքննիչ քրեական դատարանի դատավոր` դադարեցնելով նրա` Լոռու մարզի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի դատավորի լիազորությունները: 2. Կարեն ՄԱՐԴԱՆՅԱՆԻՆ նշանակել Հայաստանի Հանրապետության վերաքննիչ քրեական դատարանի դատավոր` դադարեցնելով նրա` Երեւան քաղաքի Շենգավիթ վարչական շրջանի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի դատավորի լիազորությունները: 3. Անդրանիկ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆԻՆ նշանակել Հայաստանի Հանրապետության վերաքննիչ քրեական դատարանի դատավոր` դադարեցնելով նրա` Սյունիքի մարզի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանի դատավորի լիազորությունները: 4. Ուժը կորցրած ճանաչել Հայաստանի Հանրապետության Նախագահի 2010 թվականի նոյեմբերի 9-ի «Վերաքննիչ դատարաններում դատավոր նշանակվելու համար ծառայողական առաջխաղացման ցուցակը հաստատելու մասին» ՆՀ-270-Ա հրամանագրի 1-ին կետով հաստատված հավելվածի` Քրեական մասնագիտացման բաժնի 1-ին, 2-րդ եւ 3-րդ կետերը: ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ Ս.ՍԱՐԳՍՅԱՆ 2017թ. Փետրվարի 28 Երեւան ՆՀ-270-Ա


text: Կինոյի գործիչները գոհ են Կաննի կինոշուկայի արդյունքներից Կանն մեկնած հայ կինոգործիչները հավաստիացնում են, որ Կաննի կինոշուկայի հայկական տաղավարում բավական արդյունավետ աշխատանքային գործընթաց է եղել արտասահմանյան պրոդյուսերների եւ կինոընկերությունների հետ: Ինչպես չորեքշաբթի կայացած ասուլիսում տեղեկացրեց Ազգային կինոկենտրոնի տնօրեն Գեւորգ Գեւորգյանը, այդ աշխատանքի արդյունքում Հովհաննես Գալստյանի «Խճճված զուգահեռներ» գեղարվեստական ֆիլմի համար կնքվել է համաշխարհային դիստրիբյուցիայի պայմանագիր 5 տարի ժամկետով ֆրանսիական «Ինսոմնիա ուորդ սեյլս» ընկերության հետ: Երկու համատեղ այլ պայմանագրեր էլ ստորագրվել են չեխական «Բարանդով» եւ ուկրաինական «Ինտերֆիլմ» ստուդիաների հետ: Ազգային կինոկենտրոնի տնօրեն Գեւորգ Գեւորգյանը այսօր ասում էր, թե պետությունը փորձում է ստեղծել նպաստավոր պայմաններ Հայաստանում կինոարտադրությունը զարգացնելու, ինչպես նաեւ հայկական կինոն աշխարհում տարածելու համար: Չնայած դրան Հայաստանում այսօր չկա կինոյի տարածման ցանց, որը նպաստում է կինոյի զարգացմանը: Այժմ մեկ կինոթատրոն է գործում Երեւանում, մեկն էլ Գյումրիում: «Նաիրի» կինոթատրոնը սեփականաշնորհվել է, իսկ բոլորովին վերջերս էլ «Մոսկվա» կինոթատրոնը դադարեցրեց «Նաիրի» կինոթատրոնի վարձակալությունը անշահութաբերության պատճառով: Հարցին, թե արդյո՞ք Ազգային կինոկենտրոնը չի պատրաստվում ինչ-որ քայլեր անել «Նաիրի» կինոթատրոնը պահպանելու համար, Գեւորգ Գեւորգյանը պատասխանեց. - «Մենք հիմա բանակցություններ են վարում «Նաիրի» կինոթատրոնի ղեկավարության հետ, իհարկե, ամբողջ շենքը մեզ չեն տրամադրի, այլ դահլիճի մի մասը, որտեղ պիտի կինո ցուցադրվի: Մենք շուտով պայմանագիր կսորագրենք եւ կփորձենք աշխատեցնել կինոթատրոնը»: Գեւորգյանի խոսքով` այդ դահլիճում կցուցադրվեն համաշխարհային, հայկական, մանկական եւ այլ ֆիլմեր: Գեւորգյանը այսօր նաեւ հաստատեց այն լուրերը, որ Ազգային կինոկենտրոնը այս տարի առաջին անգամ կանցկացնի կինոյի ազգային մրցանակաբաշխություն:


text: Դեղանյութեր Դեղանյութեր (լատ.՝ praeparatum medicinale, praeparatum pharmaceuticum, medicamentum) բուժական միջոցներ, բնական, սինթետիկ կամ կենսատեխնոլոգիական ծագում ունեցող կենսաբանորեն ակտիվ նյութ կամ նյութերի խառնուրդ հաբերի, լուծույթի, քսուքների կամ այլ տեսքով, որ գործածվում է հիվանդությունների կանխարգելման, ախտորոշման կամ բուժման նպատակով[1]։ Գործնական բժշկության մեջ կիրառվող առանձին եւ համակցված դեղանյութերի թիվը հասնում է տասնյակ հազարների։ Նոր դեղանյութեր ստանալու գործընթացը բարդ է եւ երկարատեւ։ Սկզբում քիմիական լաբորատորիայում սինթեզում կամ դեղահումքից անջատում են նոր քիմիական միացություններ, այնուհետեւ հատուկ դեղագործական լաբորատորիաներում դեղագետները տարբեր կենդանիների օրգանների եւ հյուսվածքների վրա ուսումնասիրում են այդ միացությունների ազդեցությունները, ինչպես նաեւ դրանց ներծծումը, բաշխումը եւ հեռացումը օրգանիզմից։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նոր միացությունների կողմնակի եւ թունավոր ազդեցությունների ուսումնասիրությանը։ Եթե փորձառական հետազոտության արդյունքները բավարարում են առաջադրված պահանջները, ապա մասնագիտացված խոշոր բուժհիմնարկներում (անհրաժեշտ պայմաններով եւ բարձրորակ մասնագետներով) անցկացվում է կլինիկական հետազոտություն։ Նոր դեղապատրաստուկի բուժական արժեքը հաստատող կլինիկական հետազոտության արդյունքների հիման վրա որոշվում է այն ներդնել գործնական բժշկության մեջ։ Մինչ պատրաստուկի արտադրությունը, դեղագետները եւ քիմիկոսները մշակում են դեղածները, արտադրության տեխնոլոգիան, որակի հսկման եղանակները եւ այլն։ Նոր դեղանյութերի կիրառման թույլտվությունը հաստատող փաստաթուղթը վավերացնում է ՀՀ առողջապական նախարարը։ Դրանց հետազոտության եւ ներդրման ընթացքում հատուկ ուշադրություն է դարձվում գործածման անվտանգությանը։ Ուստի շատ երկրներում (պետական օրգանների կողմից ներկայացված) մշակված են եւ գործում են դեղանյութերի որակի հսկման տարբեր մարմիններ։ Հսկողության համակարգն ընդգրկում է ոչ միայն նոր դեղանյութերի հետազոտման, կլինիկ, փորձարկման եւ ներդրման փուլերը, այլեւ դեղագործական արտադրությունում դրանց թողարկումը։ ժամանակակից բժշկության մեջ կան մարդու օրգանիզմի բոլոր համակարգերի եւ տարբեր ախտաբանանակն գործընթացների վրա ազդող դեղանյութեր։ Բովանդակություն Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Դեղանյութերը բաժանվում են հետեւյալ խմբերի՝ - Կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ազդող դեղանյութեր լինում են նարկոզի համար նախատեսված, որոնք օգտագործվում են վիրաբուժության մեջ՝ ընդհանուր ցավազրկման նպատակով, քնաբեր դեղանյութեր, ցավամոքիչ դեղանյութեր, ջերմիջեցնող դեղանյութեր, հակաջղաձգային, կենտրոնական նյարդային համակարգի գործունեությունը խթանող դեղանյութեր, այդ թվում՝ անալեպտիկներ, որոնք, գրգռելով նյարդային կենտրոնները, կարգավորում են շնչառությունը եւ արյան շրջանառությունը։ Նույն խմբից են նաեւ հոգեկան եւ հուզական ֆունկցիաների վրա ազդող պատրաստուկները, որոնք օգտագործում են հիմնականում հոգեկան հիվանդությունների, իսկ որոշները՝ նեւրոզների բուժման եւ կանխարգելման նպատակով։ - Ծայրամասային նյարդային համակարգի վրա ազդող դեղանյութերի խմբի որոշ դեղանյութեր ազդում են զգացող նյարդերի ֆունկցիայի վրա, օրինակ՝ անզգայացնողները ընկճում են նյարդային վերջույթների զգայնությունը եւ ցավազրկում։ Դրանք գործածվում են տեղային ցավազրկման ժամանակ։ Կարեւոր նշանակություն ունեն ծայրամասային նյարդային համակարգի վեգետատիվ բաժնի ֆունկցիայի վրա ազդող դեղանյութեր, որոնք, խթանելով կամ ընկճելով վեգետատիվ նյարդերի ֆունկցիաները, փոխում են ներքին օրգանների (սիրտ, բրոնխներ, մարսողական համակարգ եւ այլն) գործունեությունը։ - Սիրտանոթային համակարգի վրա ազդող դեղանյութեր, սիրտը խթանող պատրաստուկներն են սրտային գլիկոզիդները, սրտային ռիթմի խանգարման ժամանակ գործածվող հակաանռիթմային եւ արյան ճնշումն իջեցնող դեղանյութերը։ Այս խմբին են պատկանում նաեւ սրտի արյունամատակարարման վրա ազդող պատրաստուկները։ - Շնչառական օրգանների ֆունկցիայի վրա ազդող դեղանյութերից են շնչառության խթանիչները, հազը հանգստացնող, խորխաբեր դեղանյութերը, ինչպես նաեւ բրոնխային հեղձուկի ժամանակ օգտագործվող բրոնխալայնիչ դեղանյութեր։ - Մարսողության օրգանների ֆունկցիայի վրա ազդող դեղանյութերից են ախորժաբեր, հակաախորժաբեր, ստամոքսահյութի բարձր եւ ցածր թթվայնության ժամանակ օգտագործվող պատրաստուկները, հակափսխեցուցիչ, լեղամուղ, լուծողական դեղանյութերը։ - Երիկամների միզարտադրության ֆունկցիայի վրա ազդող դեղանյութեր։ - Արյան եվ արյունաստեղծման վրա ազդող դեղանյութերից են արյունաստեղծման խթանիչները, արյան մակարդելիությունն իջեցնող եւ արյունահոսությունը դադարեցնող պատրաստուկները։ - Հյուսվածքներում նյութափոխանակության վրա ազդող դեղանյութերից են հորմոնային եւ վիտամինային, ինչպես նաեւ յոդ, կալիումի, մագնեզիումի եւ այլ աղեր պարունակող պատրաստուկները։ Նույն խմբից են պոդագրայի (հակապոդագրային) բուժման եւ աթերոսկլերոզի (հակակարծրախտային) կանխարգելման ժամանակ օգտագործվող դեղանյութեր։ - Հյուսվածքներում ախտաբանական գործընթացների վրա ազդող դեղանյութեր լինում են հակաբորբոքային եւ հակաալերգիկ։ - Հակամանրէային եվ հակամակաբուծական դեղանյութեր գործածվում են մակաբուծ. հիվանդությունների հարուցիչների՝ ախտածին մանրէների եւ մակաբույծների ոչնչացման կամ կենսագործունեության ընկճման նպատակով։ Տարբերում են վարակազերծող եւ հականեխիչ դեղանյութեր, ինչպես նաեւ հակաբիոտիկներ, քիմիաբուժական, սուլֆանիլամիդային պատրաստուկներ, հակատուբերկուլոզային, հակասնկիկային, հակամալարիային, հակավիրոաա]ին, հակաճիճվային եւ այլ պատրաստուկներ։ - Հակաուռուցքային դեղանյութեր ընկճում են ուռուցքային բջիջների աճումը, գործածվում են ուռուցքային եւ արյան որոշ հիվանդությունների ժամանակ։ Ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Օրգանիզմի վրա դեղանյութերի ազդեցությունը պայմանավորված է շատ գործոններով։ Խիստ կարեւոր է դրանց չափաքանակը՝ միջին բուժիչ դեղաչափը։ Անհրաժեշտության դեպքում բժիշկը կարող է նշանակել սահմանային թույլատրելի բարձր բուժիչ դեղաչափեր, իսկ դրանք գերազանցելու դեպքում դեղանյութեր ունենում են թունավոր ազդեցություն։ Դեղանյութերի նկատմամբ օրգանիզմի զգայնությունը փոխվում է նաեւ տարիքից կախված։ Օրինակ՝ երեխաներն ավելի զգայուն են, քան մեծերը։ Ուստի խիստ տարբեր են նրանց եւ մեծերի համար սահմանված բուժիչ դեղաչափերը, իսկ որոշ դեղեր ընդհանրապես արգելված են մինչեւ 2 տարեկաններին։ Ծերերի (60 տարեկանից բարձր) մոտ որոշ դեղանյութերի (օրինակ՝ կենտրոնական նյարդային համակարգը ընկճող, միզամուղ եւ այլն) հանդեպ բարձրանում է օրգանիզմի զգայնությունը, ուստի այդ խմբի պատրաստուկները նշանակվում են բավականին թույլ դեղաչափերով, քան միջին տարիքի մարդկանց։ Յուրաքանչյուր դեղանյութի բնորոշ է ներգործման որոշակի տեւողություն։ Դեղանյութեր չպետք է օգտագործել նշանակվածից հաճախ, որովհետեւ դրանց կուտակումից կարող է օրգանիզմը թունավորվել։ Դեղանյութերի կուտակման եւ դրանով պայմանավորված թունավորման երեւույթներ կարող են առաջանալ նաեւ դրանք առանց հսկողության եւ երկարատեւ գործածելուց, իսկ նշանակվածից քիչ օգտագործելիս արդյունավետությունը նվազում է։ Դեղանյութերի ներգործման համար շատ կարեւոր է նաեւ օգտագործման եղանակը։ Օրինակ՝ կրծքային հեղձուկի նոպայի ժամանակ վալիդոլը եւ նիտրոգլիցերինը պետք է դնել լեզվի տակ, կուլ տալու դեպքում դրանք բուժիչ ազդեցություն չեն ունենում։ Նշանակություն ունի նաեւ օրվա ժամը, ինչպես նաեւ ուտելուց առաջ, թե հետո, որովհետեւ ստամոքսաղիքային համակարգում սննդի առկայությունը կարող է նպաստել մի պատրաստուկի ներծծմանը եւ խոչընդոտել մյուսին։ Որոշ դեղանյութերի ազդեցությունը փոխվում է օրգանիզմի կենսաբանական ռիթմերից, օրվա ընթացքում ընդունման ժամանակից։ Հայտնի են որոշ դեղերի ակտիվության զգալի բարձրացման դեպքեր վաղ առավոտյան ժամերին։ Դեղանյութերի արդյունավետությունը կարող է փոխվել միաժամանակ 2 եւ ավելի պատրաստուկներ օգտագործելիս, քանի որ դրանք կարող են փոխադարձ ուժեղացնել կամ թուլացնել միմյանց ազդեցությունը։ Ակնհայտ է դեղերի ազդեցությունն այն օրգանների վրա, որոնք մասնակցում են դեղանյութերի քայքայմանը եւ օրգանիզմից դուրսբերմանը (երիկամներ, լյարդ)։ Վերջիններիս ֆունկցիայի խանգարումից ուժեղանում է շատ դեղանյութերի թունավոր ազդեցությունը։ Մի շարք դեղանյութերի թունավոր ազդեցությունը ուժեղանում է ալկոհոլից, իսկ որոշ դեղանյութեր կարող են ուժեղացնել ալկոհոլի թունավոր ազդեցությունը՝ առաջացնելով ծանր թունավորումներ։ Դեղանյութերի հետ պետք է զգույշ վարվեն հատկապես հղի կանայք, քանի որ որոշ պատրաստուկներ պտղի զարգացման վրա անբարենպաստ ազդեցություն են ունենում։ Կերակրող մայրերին խորհուրդ չի տրվում օգտագործել որոշ դեղանյութեր, որպեսզի երեխայի մոտ թունավորում չառաջանա։ Անալիզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Նորանոր դեղամիջոցների ստեղծումը անհրաժեշտություն է առաջացնում նրանց որակի նկատմամբ ժամանակակից մոտեցումների ձեւավորմանը։ Արդիական դեղաբանական անալիզը պետք է բավարարի հետեւյալ պահանջներին. - անալիզի վրա ծախսված ժամանակամիջոցը պետք է լինի մինիմալ - անալիզի ճշգրտությունը պետք է համապատասխանի ՊՖ-ի պահանջներին - անալիզը պետք է կատարվի ռեակտիվների եւ հետազոտվող նյութերի մինիմալ ծախսով։ Այս պահանջներին լիովին համապատասխանում են անալիզի ֆիզիկո եւ ֆիզիկաքիմիական մեթոդները։ Նրանց առավելությունը կայանում է մեթոդների ունիվերսալության մեջ։ Դեղանյութերի վերլուծության ֆիզիկոքիմիական եղանակները Ֆիզիկոքիմիական եղանակները լայնորեն կիրառվում են դեղանյութերի քանակական եւ որակական վերլուծության համար, ինչպես նաեւ դրանց բաժանման եւ կառույցի հայտնաբերման համար։ Այս եղանակները հիմնված են նյութերի քիմիական կառուցվածքի եւ ֆիզիկական հատկությունների միջեւ կախվածության վրա։ Հիմնականում այս եղանակները առանձնանում են կատարման մեծ արագությամբ, բարձր զգայնությամբ, ընտրողականությամբ եւ ավտոմատացմամբ։ Ֆիզիկոքիմիական անալիզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Դեղանյութերի վերլուծության ֆիզիկոքիմիական եղանակները կարելի է բաժանել հետեւյալ խմբերի՝ - Օպտիկական եղանակներ, որոնցից են բեկումնաչափությունը եւ բեւեռաչափությունը։ - Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման կլանման վրա հիմնված եղանակներ. սպեկտրալուսաչափություն տեսանելի եւ ՈՒՄ մարզերում, սպեկտրալուսաչափություն ԻԿ մարզում, լուսագունաչափություն, դիֆերենցիալ սպեկտրալուսաչափություն եւ, լուսագունաչափություն, ֆոտոնեֆելոմետրիա եւ ֆոտոտուրբիդիմետրիա։ - Մագնիսական դաշտի օգտագործման վրա հիմնված եղանակններ։ Այս եղանակններից են միջուկամագնիսային ռեզոնանսի (ՄՄՌ) ու պարամագնիսային ռեզոնանսի (ՊՄՌ)-ի սպեկտրոսկոպիկ եղանակնները եւ մասսպեկտրոսկոպիան։ - Ճառագայթման արձակման վրա հիմնված եղանակներ, որոնցից են ատոմաադսորբցիոն սպեկտրոսկոպիան, ֆլյուորեսցենտային եւ ֆլյուրոմետրիկ վերլուծման եղանակները։ - Էլեկտրոքիմիական եղանակներից առավել հաճախ օգտագործում են պոտենցաչափությունը, իոնաչափությունը եւ պոլյարոգրաֆիկ եղանակը։ - Վերլուծության թերմիկ եղանակները հիմնված են այն փոփոխությունների որոշման վրա, որոնք տեղի են ունենում դեղանյութերի հետ տաքացման պայմաններում։ Նյութերի բնույթից եւ տաքացման պայմաններից կախված տեղի են ունենում պոլիմորֆ փոխարկումներ՝ բյուրեղաջրի հեռացում, սուբլիմում, հալում, քայքայում եւ այլն։ - Բաժանման եղանակներ։ Բաժանման եղանակները կիրառվում են բազմակոմպոնենտ համակարգերից առանձին դեղանյութերի անջատման համար։ Դեղագործական անալիզում դեղանյութերի խառնուրդների բաժանման հանար առավել հաճախ օգտագործում են էքստրակցիայի, քրոմատագրման եւ էլեկտրոֆորեզի եղանակները։ Ֆիզիկական եղանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Դեղամիջոցների իսկությունը հավաստում են՝ ագրեգատային վիճակը (պինդ նյութ, հեղուկ, գազ), գունավորումը, հոտը, բյուրեղների ձեւը կամ ամորֆ նյութի տեսքը, հիգրոսկոպիկությունը կամ օդում հողմահարման աստիճանը, լույսի եւ թթվածնի ազդեցության նկատմամբ կայունությունը, ցնդելիությունը, շարժունակությունը, բոցավառելիությունը (հեղուկների)։ Դեղանյութի գունավորումը՝ դա բնորոշ այն հատկությունն է, որը թույլ է տալիս իրականացնելու նրա նախնական իդենտիֆիկացումը։ - Սպիտակության աստիճան Փոշենման դեղամիջոցների սպիտակության աստիճանի որոշումը՝ ֆիզիկական եղանակ է, որը առաջին անգամ ընդգրկված է ՊՖ-ի մեջ։ Պինդ դեղանյութերի սպիտակության աստիճանը (երանգը) հնարավոր է որոշել նմուշից արտացոլված լույսի սպեկտրալ բնութագրման վրա հիմնված տարբեր գործիքային եղանակներով։ Այդ նպատակով չափում են սպեկտրալ բաշխման հատուկ աղբյուրից ստացված, կամ լուսաֆիլտրերից ստացված (մաքսիմալ թողունակությամբ՝ 614 նման կարմիր, կամ 459 նման կապույտ) սպիտակ լույսով լուսավորված նմուշի արտացոլման գործակիցները։ Հնարավոր է նաեւ որոշել կանաչ լուսաֆիլտրով անցած լույսի արտացոլման գործակիցը 522 նմ։ Արտացոլման գործակիցը՝ դա արտացոլված լուսային հոսքի մեծության հարաբերությունն է ընկնող լուսային հոսքի մեծության վերաբերյալ։ Այն թույլ է տալիս սպիտակության աստիճանով եւ պայծառության աստիճանով որոշելուդեղանյութի գունավորման երանգի ներկայությունը կամ բացակայությունը։ Սպիտակ կամ սպիտակամոխրագույն երանգով նյութերի համար սպիտակության աստիճանը տեսականորեն հավասար է մեկի։ Այն նյութերը, որոնց սպիտակության աստիճանը 0,95-1,0 է, իսկ պայծառության աստիճանը 0,85 ունեն մոխրագույն երանգ։ - Լուծելիություն - Հալման ջերմաստիճան Պինդ նյութերի համասեռությունը բնութագրող հաստատուն է հանդիսանում հալման ջերմաստիճանը։ Դեղագործական անալիզում այն կիրառվում է մեծ քանակությամբ պինդ դեղանյութերի իսկության եւ մաքրության որոշման համար։ Հայտնի է, որ դա այն ջերմաստիճանն է, երբ գելորշու հագեցած ֆազայի դեպքում, պինդ մարմինը հավասարակշռության մեջ է գտնվում հեղուկ ֆազայի հետ։ Հալման ջերմաստիճանը հանդիսանում է հաստատուն մեծություն անհատական նյութի համար։ Նույնիսկ անչափ փոքր խառնուրդների պարունակության առկայությունը փոփոխում է որպես կանոն փոքրացնում է նյութի հալման ջերմաստիճանը, ինչը հնարավորություն է տալիս դատելու նրա մաքրության աստիճանի մասին։ Հետազոտվող միացության անհատականեւթյան հաստատելը, հնարավոր է խառը հալման նմուշի միջոցով, քանի որ միեւնույն հալման ջերմաստիճաններ ունեցող երկու նյութերի խառնուրդները հալվոմ են նույն ջերմաստիճանում։ - Խտություն Խտության որոշման ժամանակ վերցվում է որոշակի ծավալով նյութի զանգված։ Խտությունը որոշում են պիկնոմետրի խտաչափ կամ արեոմետրի միջոցով, ըստ խստորեն պահպանելով ջերմաստիճանային ռեժիմը, քանի որ խտությունը կախված է ջերմաստիճանից։ Սովորաբար, դրան հասնում են խտաչափի 20 °C–ում ջերմապահպանման միջոցով։ Խտության արժեքների որոշակի տիրույթներ հաստատում են էթիլ սպիրտի, գլիցերինի, վազելինային յուղի, վազելինի, պինդ պարաֆինի, հալոգենարտադրյալ ածխաջրածինների (քլորէթիլի, ֆտորոտանի, քլորոֆորմի, ֆորմալդեհիդի, նարկոզի համար անհրաժեշտ եթերի, ամիլնիտրիտի եւ այլն իսկությունը։ առաջարկվում է 958, 90, 70, եւ 40 տոկոսանոց էթիլ սպիրտի դեղամիջոցների մեջ, սպիրտի պարունակությունը որոշել ըստ խտության, իսկ դեղաձեւերի մեջ կամ թորման միջոցով, խտության հետագա որոշմամբ, կամ ջրասպիրտային լուծույթների եռման ջերմաստիճանով, այդ թվում թուրմերի։ - Թորում Թորումը իրականացնում են որոշակի քանակությամբ սպիրտաջրային խառնուրդների (թուրմերի) եռացմամբ, կոլբաների մեջ, որոնք հերմետիկորեն միացված են ընդունիչին։ Վերջինս իրենց ներկայացնում է 50 մլ–ոց չափիչ կոլբա։ Հավաքում են 48մլ թորուցք, հասցնում են այն մինչեւ 20 °C եւ ջրի ավելացմամբ, հասցնում մինչեւ նիշը։ Թորուցքի խտությունը որոշում են պիկնոմետրի օգնությամբ։ - Մածուցիկություն Մածուցիկությունը (ներքին շփումը)՝ դա ֆիզիկական հաստատուն է, որը հաստատում է հեղուկ դեղանյութերի իսկությունը։ Տարբերում են դինամիկական բացարձակ կինեմատիկական, հարաբերական, տեսակարար, բերված եւ բնութագրական մածուցիկություններ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ունի իր չափման միավորները։ Մածուցիկ թանձրություն (կոնսիստենցիա) ունեցող հեղուկ դեղամիջոցների որակի գնահատման համար, օրինակ՝ գլիցերինի, վազելինի, յուղերի, սովորաբար որոշում են հարաբերական խտությունը։ Այն իրենից ներկայացնում է հետազոտվող հեղուկի մածուցիկության հարաբերությունը ջրի մածուցիկության (որը ընդունվում է որպես միավոր) վերաբերյալ։ Կինեմատիկական մածուցիկության չափման համար օգտագործում են Օսվալդի եւ Ուբբելոդի տարբեր տեսակի մոդիֆիկացիաների վիսկոզիմետրեր (մածուցիկաչափ) ։ Կինեմատիկական մածուցիկությունը սովորաբար արտահայտում են մ2/վրկ−1-ով։ Գիտենալով հետազոտվող հեղուկի խտությունը, այնուհետեւ կարելի է որոշել դինամիկական մածուցիկությունը։ ՊՖ-ի 11-ում լուծելիությունը դիտարկում են ոչ թե որպես ֆիզիկական հաստատուն, այլ որպես հատկություն, որը կարող է փորձարկվող դեղամիջոցի համար ծառայել որպես կողմնորոշող բնութագիր։ Հաստատուն ջերմաստիճանի եւ ճնշման տակ, նյութի հալման ջորմաստիճանի հետ միաժամանակ, լուծելիությունը հանդիսանում է այն պարամետրերից մեկը, ըստ որի պրակտիկորեն որոշում են բոլոր դեղամիջոցների իսկությունը եւ մաքրությունը։ - Միջավայրի ռեակցիա Դեղամիջոցի մաքրության աստիճանի վերաբերյալ կարեւոր տեղեկատվություն է տալիս նրա լուծույթի PH–ի արժեքը։ Այդ արժեքով հնարավոր է դատել թթվային եւ հիմնային պռոդուկտների խառնուրդների առկայության մասին։ Ազատ թթուների անօրգանական եւ օրգանական ու ազատ հիմքերի հայտնաբերման սկզբունքը, այսինքն թթվայնության եւ հիմնայնության որոշումը, կայանում է դեղամիջոցներում կամ ջրային էքստրակտում այդ նյութերի չեզոքացման մեջ։ Չեզոքացումը իրականացնում են ինդիկատորների (ֆենոլֆտալեին, մեթիլ կարմիր, տիմոլֆտալեին, բրոմֆենոլային կապույտ եւ այլն) ներկայությամբ։ Թթվայնության եւ հիմնայնության մասին դատում են կամ ինդիկատորի գույնով, կամ նրա գույնի փոփոխությամբ, կամ որոշում են չեզոքացման վրա ծախսված տիտրման լուծույթի քանակությունը։ Միջավայրի ռեակցիան (PH) հանդիսանում է նյութի քիմիական հատկությունների բնութագիրը։ Այն շատ կարեւոր պարամետր է, որը անհրաժեշտ է որոշել տեխնոլոգիական եւ անալիտիկական գործողությունների իրականացման ժամանակ։ Լուծույթների թթվայնության եւ հիմնայնության աստիճանը անհրաժեշտ է հաշվի առնել դեղամիջոցների մաքրության աստիճանի փորձարկումների եւ քանակական որոշումների ժամանակ։ Լուծույթների PH–ից կախված դեղամիջոցների պահպանման ժամկետները, ինչպես նաեւ նրանց կիրառման առանձնահատկությունները։ - Բեւեռաչափություն Բեւեռաչափությունը կիրառվում է օպտիկապես ակտիվ նյութերի անալիզի ժամանակ, հաջողությամբ կարող է կիրառվել նոր սինթեզված նյութերի ուսումնասիրման համար, դեղերի որակի հսկման համար, շաքարների քանակական որոշման համար (կաթի մեջ շաքարների որոշում)։ Բեւեռաչափությունը հիմնված է որոշ նյութերի (անիզոտրոպ բյուրեղական նյութերի) հատկության վրա պտտելու բեւեռացված լույսի հարթությունը, երբ այն անցնում է այդ նյութի միջով։ Այսինքն օպտիկական պտույտը դա նյութերի հատկությունն է, որը պտտում է բեւեռացված լույսի հարթությունը։ Այն նյութերը, որոնք ունեն այդ հատկությունը կոչվում են օպտիկապես ակտիվ նյութեր։ Տարբեր նյութերի բեւեռացված հարթությունը պտտելու հատկությունների համեմատական բնութագրի համար գոյություն ունի այսպես կոչված տեսակարար պտույտի անկյունը։ Տեսակարար պտտման արժեքը հաշվարկում են հետեւյալ բանաձեւերով՝ [α]= α x 100 / l x c որտեղ՝ - α –չափված պտտման անկյունը - l-նյութի շերտի հաստությունը - c-լուծույթի կոնցենտրացիան Հեղուկ նյութերի համար այն հաշվարկում են [α]=α/lxρ, Որտեղ՝ - α -չափված պտտման անկյունը - l -նյութի շերտի հաստությունը,դմ - ρ-նյութի խտությունը գ/սմ2 Բեւեռացված լույսի հարթության պտտման անկյան որոշման համար կիրառում են սարքեր, որոնք կոչվում են բեւեռաչափեր պոլյարիմետրեր։ Այն կազմված է լույսի աղբյուրներից, բեւեռացուցչից պոլյարիզատոր, որը իրենից ներկայացնում է Նիկոլայի բեւեռացնող հատվածակողմ կամ թաղանթ ժապավեն, հետազոտվող նյութով խցիկից, անալիզատորից, որը նույնպես հատվածակողմ է եւ դետեկտորից։ Ավելի ժամանակակից պոլյարիմետրերում կիրառում են մանաքրոմատիկ լույսը, որոնք ստանում են լուսաֆիլտրերի օգնությամբ։ Պոլյարիմետրը կարող է համակցված լինել սպեկտրոֆոտոմետրի հետ, այդ սարքը կոչվում է սպեկտրոպոլյարիմետրեր։ - Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման կլանման վրա հիմնված եղանակներ Էլեկտրամագնիսական ճառագայթումը դա ֆոտոնների հոսքն է, որն օժտված է երկակի մասնիկաալիքային հատկություններով։ Ընդ որում ֆոտոնների կրած էներգիան անվանում են քվանտ։ Օրինակ, դա այն էներգիան է, որն արձակում կամ կլանում է էլեկտրոնը մեկ օրբիտալից մյուսին անցնելիս։ Համաձայն Պլանկի ֆոտոնի էներգիան (E) ուղիղ համեմատական է նրա հաճախականությանը։ E=hxυ Այսպիսով, երբ մոլեկուլը ենթարկվում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթման ազդեցությանը, այն կլանում է որոշակի էներգիայով ֆոտոններ։ Կլանված ֆոտոնի էներգիան պայմանավորված է մոլեկուլի կառուցվածքով, իսկ ճառագայթների կլանման հետեւանքով մոլեկուլի էներգիայի աճը համապատասխանում է կլանված ֆոտոնի էններգիային։ Կախված, թե ինչպիսի էներգետիկ փոփոխություններ են տեղի ունենում մոլեկուլում կլանման հետեւանքով տարբերում են. ՈՒՄ եւ տեսանելի մարզում սպեկտրոսկոպիա, որի ժամանակ մոլեկուլում տեղի է ունենում էլեկտրոնային անցումներ։ Այս եղանակը հիմնականում կիրառվում է այն միացությունների համար, որոնք կառուցվածքում պարունակում են զուգորդված կրկնակի կապեր, արոմատիկ օղակներ եւ այլն։ ԻԿ մարզում սպեկտրոսկոպիա, որը հիմնված է միջուկների տատանողական վիճակների էներգիաների տարբերության վրա։ ԻԿ մարզում սպեկտրոսկոպիան ավելի սպեցիֆիկ եւ օբյեկտիվ եղանակ է, եւ հնարավորություն է տալիս կատարել բյուրեղային վիճակում գտնվող միացությունների վերլուծությունը։ Նշված 2 եղանակներում էլ նյութի կողմից կլանվում են մոնոքրոմատիկ ճառագայթներ։ Ոչ մոնոքրոմատիկ ճառագայթների կլանման որոշումը իրականացվում է կոլորիմետրիկ եւ ֆոտոկոլորիմետրիկ եղանակներով։ Սպեկտրոֆոտոմետրիկ եղանակների կիրառումը հիմնված է Բուգեր-Լամբերտ-Բերի միացյալ օրենքի կիրառման վրա։ Սպեկտրո ֆոտոմետրիայի հաստատունն է հանդիսանում նյութի տեսակարար կամ մոլյար կլանումը։ Կլանման ինտենսիվության եւ ալիքի երկարության միջեւ կախվածության կորը կոչվում է նյութի կլանման սպեկտր եւ հանդիսանում է նրա սպեցիֆիկ բնութագրիչը։ Սարքերը, որոնց օգնությամբ կատարվում է էլեկտրամագնիսական ճառագայթների կլանման որոշումը կոչվում են սպեկտրոֆոտոմետրեր։ Դրանք բաղկացած են երեք հիմնական մասից. - Էլեկտրամագնիսական ճառագայթման աղբյուրից - նմուշը պարունակող տեղամաս, որտեղից անցկացվում են էլեկտրամագնիսական ալիքները - դետեկտոր, որը գրանցում է ճառագայթման ինտենսիվության փոփոխությունը։ էլեկտրամագնիսական ալիքների կլանման վրա հիմնված եղանակներից են նաեւ ֆոտոնեֆելոմետրիկ եւ ֆոտոտուրբիդիմետրիկ եղանակները, որոնք կիրառվում են դեղանյութերի քանակական որոշման համար սուսպենզիաներում։ Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] |Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։|


text: Մերկելը կրկին դեմ է արտահայտվել ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցությանը Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը կրկին հայտարարել է, որ նա դեմ է Թուրքիային Եվրամիության անդամի լիիրավ կարգավիճակ տրամադրելուն։ «Ես միշտ դեմ եմ եղել Եվրամիությանը Թուրքիայի լիիրավ անդամակցությանը, եւ ես շարունակում եմ մնալ այդ կարծիքին»,- ասել է նա։ Դրա հետ մեկտեղ՝ կանցլերն ընդգծել է, որ իր կարծիքով՝ ներգաղթային ճգնաժամի հաղթահարման նպատակով Եվրոպան պետք է շարունակի պահպանել Թուրքիայի հետ երկխոսությունը, քանի որ կողմերը «պետք են միմյանց»։ Աղբյուրը՝ armedia.am


Asekose.am-ը ներկայացնում է նոր ռեփ-կատարում` «Բենթլի»-ն: Հիշեցնենք, որ մեր նոր նախագծի առաջին ռեփ կատարումը հենց Asekose.am-ի մասին էր:


text: Թբիլիսյան խճուղում բախվել են Mercedes-ն ու 46 համարի ավտոբուսը. կան վիրավորներ 15:50, երկուշաբթի, 17 հոկտեմբերի, 2016 թ. Այսօր՝ հոկտեմբերի 17-ին, խոշոր ավտովթար է տեղի ունեցել Երեւանում։ Ժամը 14։20-ի սահմաններում Թբիլիսյան խճուղում բախվել են Hyundai մակնիշի 0032 Տ համարանիշի եւ Mercedes մակնիշի 34 CQ 099 համարանիշի ավտոմեքենաներն։ Այս մասին տեղեկանում ենք Shamshyan.com-ից: Վթարի հետեւանքով 3 հոգի տեղափոխվել են հիվանդանոց։ Նախնական տեղեկություններով՝ վթարի մեղավորը եղել է Hyundai-ի վարորդն, ով բախվել է Mercedes-ի հետնամասին, այնուհետեւ առաջ ընթանալով՝ կողաշրջվել։ Նշված ավտոբուսը սպասարկում է թիվ 46 երթուղին։


text: Արցախի գանձերը. ոչ նյութական ժառանգություն՝ բանահյուսություն - Karevor.com 2020-10-14T11:55:03+04:00 11:55 չորեքշաբթի, 14 հոկտեմբերի, 2020 թ. ԿԳՄՍ նախարարությունը հաղորդագրություն է տարածել՝ ներկայացնելով Արցախի գանձերը՝ ոչ նյութական ժառանգությունը: «Եվրոպական առաջավոր երկրներում 19-րդ դարի սկզբից նկատվող ոչ նյութական մշակութային ժառանգության նկատմամբ հետաքրքրության աճն Արցախում արտահայտվել է բանահյուսական հնագույն նյութերի գրառմամբ: Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության բացառիկ նմուշներից է 1889 թ. Շուշիում հրատարակված Մանուկ Աբեղյանի գրի առած հայոց ազգային վեպի՝ էպոսի երկրորդ պատումը՝ «Դավիթ եւ Մհեր» խորագրով: 19-րդ դարի 60-70-ական թվականները Արցախի բանահյուսության եւ բանագիտության սկզբնավորման առաջին շրջանն է: Արցախում բանահավաքչական աշխատանքների հիմքը դրել են տոհմիկ շուշեցի Բահաթրյան ընտանիքի անդամներ Առաքելը, Ալեքսանդրը եւ Գրիգորը: Բահաթրյանների գրառումներն ամենահինն են ոչ միայն Արցախում, այլեւ հայ ժողովրդական բանահյուսության մեզ հայտնի ամենավաղ գրառումներն են ընդհանրապես: Բնագրերի վաղեմության, բովանդակային եւ բարբառային առանձնահատկությունների արժանահավատության առումով այդ սկզբնաղբյուրների արժեքը անգնահատելի է: Երկրորդ շրջանն ընդգրկում է 19-րդ դարի 80-90-ական թվականները եւ 20-րդ դարի սկիզբը: Այս ժամանակաշրջանում բանահավաքչական լայն գործունեություն է ծավալել Շուշվա գավառի Խանածախ գյուղից Մակար Բարխուդարյանը, ով 1883 թվականին Թիֆլիսում հրատարակում է 189 զվարճապատումից բաղկացած «Պըլ-Պուղի» գիրքը: Բանահավաքչական մեծ աշխատանք են կատարել նաեւ բնիկ շուշեցի մելիքական ծագմամբ Կոստանդին Մելիք-Շահնազարյանը՝ հայտնի Տմբլաչի Խաչան, Վարանդայի Վերին Թաղավարդ գյուղից Արամ եւ Խաչիկ Դադյան եղբայրները: Այս շրջանում Արցախի բանահյուսության տարբեր ժանրերի նյութեր են թարգմանաբար հրատարակվել Ռուսաստանի ժողովրդական կրթության նախարարության Կովկասյան ուսումնական շրջանի վարչության հրատարակած հանդեսի հատորներում (Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа, кн, кн VI, VII, VIII, XIX, XXIV, Тифлис, 1888-1898): Իսկ 1896 թ. Շուշիում հիմնադրվում է հայոց ժողովրդագիտական առաջին պարբերականը՝ «Ազգագրական հանդեսը»՝ Երվանդ Լալայանի խմբագրությամբ»:


Համավարակի ավարտին այլ գործընթացներ կհետեւեն, որից անմասն չի մնա նաեւ Արսեն Թորոսյանը. ԼՀԿ-ն՝ նախարարի հետ «փոխհրաձգության» մասին Համավարակի ավարտին այլ գործընթացներ կհետեւեն, որից անմասն չի մնա նաեւ Արսեն Թորոսյանը. ԼՀԿ-ն՝ նախարարի հետ «փոխհրաձգության» մասին 18:07 - 4/Հունիսի/2020 Արդեն մի քանի օր է հեռահար «փոխհրաձգության» մեջ են Առողջապահության նախարար Արսեն Թորոսյանն ու «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցությունը։ Երեւանի ավագանու «Լույս» խմբակցության ղեկավար Դավիթ Խաժակյանն ArmDaily.am-ի հետ զրույցում նշեց, որ ԼՀԿ-ի տարբեր ներկայացուցիչներ արձանագրել են, որ համավարակի կանխարգելման դեմ պայքարը այս կառավարությունը՝ Արսեն Թորոսյանի անմիջական ներգրավվածությամբ ձախողել է,տապալել է.«Եվ մենք պնդել ենք, որ այն թվերը, որոնք կան այսօր, պայմանավորված են նրանով, որ Արսեն Թորոսյանն անլրջացրել է համավարակի դեմ մարդկանց ընկալումներն ի սկզբանե, եւ կարելի է արձանագրել, որ այն պահից, երբ երկրում ընթանում էր քարոզարշավ համաշխարհային պանդեմիայի պայմաններում, Արսեն Թորոսյանի պաշտոնավարումն այդ պահից դարձել էր ֆիկտիվ։ Մենք կարող ենք ասել, որ ըստ էության, այդ պահից մենք առողջապահության նախարար չունեինք»։ Խաժակյանի խոսքով՝ իրենց այդ գնահատականից հետո, Արսեն Թորոսյանը «սրտնեղել է» եւ գրառում է կատարել ֆեյսբուքյան իր էջում. «Ֆիքսենք, որ այս ընթացքում, նա տարբեր գրառումներով անդրադառնում է տարբեր ուժերի՝ իր հիմնական գործը թողած եւ շարունակում է,ըստ էության, այն անլրջությունը, որը բերել է երկիրն այս իրավիճակին։ Շարունակելու բան չկա, Արսեն Թորոսյանի գնահատականը մեր հասարակությունը իր մեջ ունի, համավարակի ավարտին էլ այլ գործընթացներ կհետեւեն, որից անմասն չի մնա նաեւ Արսեն Թորոսյանը»։ ԼՀԿ խմբակցության պատգամավոր Անի Սամսոնյանը եւս հաստատեց, որ դա պայմանավորված է իրենց՝ վերջերս տված Թորոսյանի գնահատականով. «Այն, որ մենք ասել ենք, որ ճիշտ չեն մոտեցել համավարակին։ Հիշում եք, թե ինչպես էին արձագանքում համավարակին թե՛ վարչապետը, թե՛ նախարարը այն դեպքում, երբ աշխարհում միջոցառումներ էին իրականցնում, մեզ մոտ դրա վրա ծիծաղում էին, ծիծաղում էին երկրի վարչապետի ու առողջապահության նախարարի դեմքով։ Եվ մենք արձանագրեցինք, որ այն վիճակը, որ այսօր մարդիկ այլեւս չեն լսում, չեն հավատում իշխանություններին եւ նրանց հորդորներին, դա գալիս է նրանից, որ հենց սկզբից իրավիճակը գնահատվել է անլուրջ եւ մարդկանց տրվել է հակասական, միմյանցից տարբերվող հորդորներ։ Հիմա մենք, գնահատելով ընդհանուր իրավիճակը, ասում ենք,որ առողջապահության նախարարի մեղքը կա սրանում, դա նրա ոչ կոմպետենտության, նրա անլուրջ եւ ցինիզմով լեցուն գործունեության հետեւանքն է։ Առողջապահության նախարարաը որոշել է, որ մեր մեղադրանքները՝ ուղղված իրեն, վկայում են այն մասին, որ մենք փորում ենք մեր գերեզմանը։ Ես պետք է ասեմ, որ նախարարից առաջ իրենից ավելի հեռատես տղերքն են ասել, որ մենք փորում ենք մեր գերեզմանը, հետո ժամանակի ընթացքում ամոթից ձայները կտրել են։ Եվ ես վստահ եմ, որ Արսեն Թորոսյանը եւս ամոթից իր ձայնը կկտրի եւ կնստի իր տեղը, որովհետեւ իրավիճակն այնպիսին է, որ մենք տալիս ենք օբյեկտիվ գնահատական եւ դա տեսնում են բոլորը։ Նրա անլուրջ վերաբերմունքը ոչ միայն տեսնում ենք մենք, այլեւ՝ հանրությունը։ Ցավալին այն է, որ այսքանից հետո պարոն նախարարը դեռ չի ուզում լրջանալ։ Նրա պահվածքն ընդհանրապես համարժեք չէ տիրող իրավիճակին»։ Դիտարկմանը՝ հնարավոր է Թորոսյանին անվստահություն հայտնելու գործընթաց սկսեն, պատգամավորը նշեց. «Մենք այս պահին նրան անվստահություն հայտնելու գործընթացի իմաստ չենք տեսնում այն բանի համար, որ իրավիճակն այնպիսին է, որ այս պահին նախարարի փոխելը կարող է ավելի շատ վնասել, քան օգուտ տալ, քանի որ այս իշխանության կադրային բանկը սպառված է,քաղաքական ռեսուրսը սպառված է եւ ըստ էության, եթե պատկերացնենք, որ նախարար Թորոսյանը կգնա ,միգուցե նրանից հետո ավելի վատ մեկը գա, քանի որ մեր կարծիքով՝ կառավարությունը չունի համարժեք եւ ադեկվատ կադրային ռեսուրս։ Բայց հարցի մյուս ամենակարեւոր կողմն այն է, որ այն ինչ այս ընթացքում եփել է պարոն Թորոսյանը, ինքն էլ պիտի այդ իրավիճակին տա հանգուցալուծում, պիտի լրջանա եւ շտկի իրավիճակը»։