Կենդանակերպի 5 նշանների կանայք, ովքեր երբեք տղամարդուն թույլ չեն տա վերահսկել իրենց | Iravunk.com ՀՅԴ-ն ուրախանո՞ւմ է, թե՞ դավեր նյութում «Արմավիրի մարզպետը կաշառակեր է». Հակոբ Հակոբյան Պաշտպանության նախարարության կողմից աճուրդի հանված գույքը (ցանկ) Ոստիկանների նկատմամբ բռնություն գործադրելու դեպքի առթիվ քրգործ է հարուցվել. երկու անձ ձերբակալվել է. ՔԿ Կարո Փայլանը կոչ է արել ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը եւ քաղաքացիություն շնորհել զոհերի ժառանգներին Սպառողը ցանկանում է նորմալ վարունգ ուտել, այլ ոչ թե ձկան համով անհասկանալի բանջարեղեն 21.01.2018 16:36 ՀԱՆՐՈՒԹՅՈՒՆ ԱԽ ԿԱՆԱՅՔ Լրագրող Տիրայր Մուրադյանին բերման չեն ենթարկել եւ հետ են բերել «դեպքի վայր» Տնային պայմաններում պատրաստված հատապտղային մաստակ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒՄ Է ՅԱԼԹԱՅԻ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՖՈՐՈՒՄԻՆ ՆԻԿՈԼԻ ՑՈՒՅՑԵՐՆ ԱՆՑՆՈՒՄ ԵՆ ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆԻ «ԲԱՐՁՐ ՀՈՎԱՆՈՒ ՆԵՐՔՈ»


source: wikipedia

text: Աշտարակ , քաղաք Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Աշտարակ համայնքում։ Գտնվում է Քասախ գետի ափին, ծովի մակերեւույթից 1100 մ բարձրության վրա, Արարատյան դաշտի եւ Արագածի լեռնազանգվածի կենտրոնում, Երեւան մայրաքաղաքից 13 կմ հյուսիս-արեւմուտք։ Քաղաքը 2015 թ. դրությամբ ունեցել է 18 300 բնակիչ, բացառապես հայեր։ Հիմնականում ոռոգվում է Քասախի ջրերով։ Խմելու ջուրն ստացվում է Սաղմոսավանի, Նազրեւանի, Շորշորի աղբյուրներից։ Քաղաքով են անցնում դեպի Գյումրի եւ Վանաձոր տանող մայրուղիները։ Աշտարակը Հայաստանի օպտիկական արագագործ կապուղիների հիմնական հանգույցներից մեկն է։ Հստակորեն միմյանցից առանձնանում են Քասախի աջ ափին գտնվող բուն Աշտարակ, Մուղնի, Ձախ ափ, Գիտավան, Բագավան թաղամասերը։ Քասախի գեղատեսիլ կիրճը ծառայում է որպես հանգստի գոտի։ Քաղաքով են անցնում դեպի Գյումրի եւ Վանաձոր տանող մայրուղիները։ Անվանում «Աշտարակ» հասարակ գոյականը իրանական ծագման բառ է, որ հայերենում կրում է «ուղիղ բարձրացող կառույց», «բերդապարսպի բուրգ», «սլացիկ բարձրաբերձ շինություն» իմաստները։ Հակոբ Մանանդյանը տեղանունը իրավացիորեն նույնացնում է IV դարի Պեւտինգերյան քարտեզում նշված Strangira կայարանի հետ, ենթադրելով, որ բառն ունի նախահայկական ծագում, երբ դեռ «աշտարակ» բառը հայերենում գործածական չէր։ Գրիգոր Ղափանցյանը, ընդունելով Մանանդյանի այս տեղայնացումը, բառի մեջ առանձնացնում է Str- արմատը, եւ այն համարելով հայերեն «Շտր» հնչյունակազմի լատիներեն տառադարձություն, գտնում, որ բառի մեջ առկա է ասուրական Իշտար դիցուհու անվան փյունիկյան «Աշտար» արտահայտչաձեւը։ Փորձեր են արվել աշտարակ բառը կապել նաեւ «աշտ» (խաղաղ, բարեմիտ, հեզ), «յաշտ» (զոհաբերություն) իրանական արմատների հետ, որոնք ինչպես եւ «աշտարակը» ավելի ուշ փոխառություններ են եւ այդ պատճառով ստուգաբանությունը դարձնում են անընդունելի։ «Շտր» բառը, անկասկած, կարելի է հանգեցնել «Իշտար» կամ «Աշտար» նախաձեւին, ինչպես կռահել է Գրիգոր Ղափանցյանը։ Սակայն նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ աքքադական այս հայտնի աստվածուհին Հայկական լեռնաշխարհում բոլորովին այլ անվանում է ունեցել։ Ուրարտերեն լեզուն կրողները նրան կոչել են «Սարդի», նոր ճշգրտումներով եւ ավելի շուտ «Շարդի», իսկ հայերը՝ «Աստղիկ», որոնցից ոչ մեկը եւ ոչ մյուսը չէին կարող «Շտր» բառամասի համար հիմք ծառայել։ Ուրեմն «Շտր»-ն պետք է փնտրել հայերեն բառագանձի այլ շերտերում։ Հայ հնագույն էպիկական ստեղծագուրծությունների մեջ «Շիդար» անունով ճանաչվում է առասպելական Արտավազդ արքայի որդիներից մեկը, իսկ «շիդարներ» կոչում են նույն արքային ուղեկցող դիցաբանական արարածները։ Այս բառի ծագումը նույնպես բանասերները կապում են Իշտար աստվածուհու հետ։ Սակայն պետք է ասել, որ այդ կապը միայն միջնորդավորված է ոչ ուղղակի։ Արդեն շեշտվեց, որ Իշտարը լեռնաշխարհում հայտնի է որպես Սարդի եւ Շարդի։ Այս դիցուհուն են նվիրված Ուրարտական Սարդուրի կամ Շարդուրի արքայանունները։ Ինչ-ինչ արտասանական առանձնահատկությունների պատճառով Շարդուրի անունը կրող բիայնական արքաները աքքադական արձանագրություններում հայտնի են որպես Սիդուր, եւ երբեք ոչ այլ կերպ։ Եթե բառը հայերենին փոխանցման պարագայում գործել է նույն արտասանական յուրահատկությունը, ապա «ու-ա» սովորական անցման դեպքում հենց այդ անունն էլ պետք է համարել հայ բանահյուսության մեջ պահպանված «շիդար» բառի, ինչպես նաեւ լատիներեն «Str» հնչյունակազմի հիմքը։ Այսպիսով Շիդուր կամ Շիդար բառը հաստատորեն մատնացույց է անում բիայնական Սարդուրի անունը կրող արքաներից մեկին։ Բնականաբար նա չէր կարող լինել Սարդուրի Ա, որը հետագա Այրարատ նահանգում որեւէ հայտնի ներկայություն չի ունեցել։ Իսկ ահա Արմավիր եւ Երեւան քաղաքների հիմնադիր Արգիշտի Ա որդին՝ Սարդուրի Բ-ը, այս տարածքներում լայն գործունեություն է ծավալել։ Պատմություն Աշտարակում կան հայ արվեստի նշանավոր հուշարձաններ, իսկ բրոնզի եւ երկաթի դարերին վերաբերող նյութերն ապացուցում են նրա շատ հին բնակավայր լինելը։ Աշտարակը քաղաքային համայնք է Արագածոտնի մարզում։ Համայնքի վարչական տարածքի մեջ մտնում են Աշտարակ քաղաքը եւ Մուղնի գյուղը։ Աշտարակ քաղաքը նախկինում կոչվել է Աշտարակաց գյուղ։ Աշտարակը քաղաք է հռչակվել 1963 թվականին։ 1995 թվականի վարչատարածքային ռեֆորմից հետո հանդիսանում է, որպես Արագածոտնի մարզի մարզկենտրոնը։ Հանդիսանում է տրանսպորտային ճանապարհ։ Այստեղով անցնում են Երեւան-Աշտարակ-Թալին, Երեւան-Աշտարակ-Ապարան միջպետական մայրուղիները։ Աշտարակը հայկական աղբյուրներում հիշատակվում է 9-րդ դարից։ Հնում մտել է Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Արագածոտն գավառի մեջ։ Այստեղ կան նաեւ վաղ ժամանակներին վերաբերող պատմամշակութային կոթողներ։ Ծիրանավոր եկեղեցին կառուցվել է 5-րդ դարում, որը 18-րդ դարում վերանորոգվել է։ Ծիրանավորի շրջակայքը տեղացիները անվանում են Բերդաթաղ։ Սբ. Աստվածածին եկեղեցին կառուցվել է 7-րդ դարում, որը տեղացիները անվանում են Կարմրավոր՝ կարմիր քարով կառուցված լինելու պատճառով։ Քաղաքի կենտրոնում գտնվում է Սբ. Մարինե եկեղեցին, կառուցված 1281 թ-ին։ Հիշատակության է արժանի Քասաղի եռակամար կամուրջը, որը կառուցվել է քանաքեռցի մեծահարուստ Մահտեսի խոջա Գրիգորի կողմից 1664 թ։ Մուղնի գյուղում է գտնվում Սբ. Գեւորգի վանքը՝ կառուցված 17-րդ դարում։ Աշտարակը հազարամյակների պատմություն ունի։ Այդ են վկայում բնակավայրի տարածքում գտնվող բոլոր բրոնզեդարյան արձանները, բնակատեղիները, դամբարանները եւ այլ հուշարձանները։ Վաղ միջնադարում Աշտարակը հզոր բնակավայր էր՝ նշանավոր երկու եկեղեցիներով՝ Ծիրանավոր եւ Սպիտակավոր։ Սելջուկ – թուրքերի լծից (11-րդ դարի կեսից մինչեւ 12 դարի վերջ) ազատագրվելուց հետո մինչեւ 14 դարի կեսը Զաքարյանների, ապա՝ Արծրունիների (հատկապես՝ Սադուն Արծրունու. 13-րդ դարում), ժամանակներում, Աշտարակն ապրել է տնտեսական մշակութային ծաղկման շրջան։ Կառուցվել են Սպիտակավոր եւ Սուրբ Մարիանե եկեղեցիները։ Հատկապես շատ մեծ վերելք է ապրել խաչքարային արվեստը։ 1555 թվականին Աշտարակն անցել է պարսկական տիրապետության տակ, կրել է 16-17-րդ դարերի թուրք - պարսկական պատերազմների ավերիչ հետեւանքները։ Սակայն Աշտարակը զերծ է մնացել պարսից Շահ Աբբաս I Սեֆի-ի կազմակերպված հայոց մեծ բռնագաղթից, որը տեղի է ունեցել 1604 թվականին) ինչպես Վաղարշապատի, Օշականի, Փարաքարի եւ Քանաքեռի հետ միասին։ 1664 թվականին երեւանցի, մեծահարուստ եւ վաճառական Մոծակենց Գրիգորը Քասախ գետի վրա, առնվազն 10-րդ դարից գործող կամրջի մոտ (ավերվել էր 17-րդ դարում) կառուցում է տուֆակերտ մի հրաշալի կամուրջ։ 1760-1770-ական թվականներին Աշտարակը մի քանի անգամ ենթարկվել է լեզգիների հարձակմանը։ 1804-1813 եւ 1826-1828 թվականներին ռուս-պարսկական պատերազմների ընթացքում, աշտարակցիներն աջակցել են ռուսական զորքերին։ Արեւելյան Հայաստանի պարսկահայերի ներգաղթի ամենաեռանդուն կազմակերպիչներից մեկը ապագա Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ներսես Ե Աշտարակեցի Շահազիզյանն էր։ Խորհրդային տարիներին Աշտարակը եղել է համանուն շրջանի կենտրոնը, իսկ Հայաստանի երրորդ հանրապետության ստեղծումից հետո՝ Արագածոտնի մարզի մարզկենտրոնը։ Աշտարակ մտնող ճանապարհներ Ամենահնագույն ժամանակներից մինչեւ մեր օրերը, Աշտարակը եղել է ճանապարհների կարեւորագույն հանգույց։ Հյուսիսից՝ Գուգարաց աշխարհից, մայրուղին եկել եւ Մուղնու ձորակով մտել է Աշտարակ։ Արեւմուտքից՝ Շիրակ աշխարհից, եկել հասել է մինչեւ Զեբեթի Սարգսի դուռը եւ ոլորաններով մտել Աշտարակ։ Արեւելքից՝ (ըստ Պեւտինգերյան քարտեզի) եկել է մայրաքաղաք Արտաշատից եւ Բմբլաձորակով, ձորի ճանապարհով մտել է Աշտարակ։ Բնակչություն Աշտարակի ազգաբնակչության փոփոխությունը. Աշտարակ քաղաքի խոսվածք Աշտարակ քաղաքի խոսվածքի հնչյունական եւ բառապաշարային որոշ տեղաշարժեր 2016-ին ԵՊՀ Հայ բանասիրության ֆակուլտետի ուսանող Մարիանա Բոցինյանը (վերջինս նաեւ բարբառակիր է) խոսվածքը ուսումնասիրել է եւ իր աշխատանքում ներառել լեզվական որոշ առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշում են խոսվածքի ներկա լեզվավիճակը։ Լեզվական փաստերի գրանցման հիմնական աղբյուրը տեղեկատու անձինք են՝ տվյալ խոսվածքի կրողները։ Հարցմանը ենթարկվել են 18-76 տարեկան անձինք։ Հայոց լեզվի հնագույն տարածքային տարբերակներից է Արարատյան բարբառը, որն ունի հնչյունական, քերականական եւ բառային ֆոնդի հստակ համակարգ։ Արարատյան բարբառին է պատկանում Աշտարակի խոսվածքը, որով ներկայումս խոսում են հիմնականում Արագածոտնի մարզի մարզկենտրոն Աշտարակ քաղաքում։ Քաղաքն ունի մոտ 21 000 բնակիչ։ Աշտարակի խոսվածքի կրողները հիմնականում տեղացիներն են, կան նաեւ քիչ թվով տեղափոխվածներ Պարսկաստանից, Սիրիայից, Ղարաբաղից, Մարտունիից։ Քաղաքի բնակչությունը լեզվական տեսակետից համասեռ է։ Մենք խոսվածքի կրողներից քաղել եւ մեր քննության մեջ ենք ներառել լեզվական որոշ առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշում են խոսվածքի ներկա լեզվավիճակը։ Լեզվական փաստերի գրանցման հիմնական աղբյուրը տեղեկատու անձինք են՝ տվյալ խոսվածքի կրողները։ Հարցմանը ենթարկվել են 26 հոգի՝ 18-76 տարեկան։ Ինչպես գիտենք, գրաբարի համեմատ կրած հնչյունական փոփոխություններն Արարատ Ղարիբյանը դասակարգում է 4 հիմնական խմբերի՝ առաջին տեղաշարժ, երկրորդ տեղաշարժ, տեղաշարժ-տեղափոխություն, անտեղաշարժ կամ գրաբարատիպ։ Բաղաձայնական համակարգի երկրորդ տեղաշարժն առկա է Արատյան բարբառում, որն ունի քառաստիճան բաղաձայնական համակարգ. բանալի>բ՛անալի Ապարան> հԱբարան դաս>դ՛աս վատ>վադ ձոր>ձ՛որ հանկարծ>հանգարձ ջուր-ջ՛ուր խիղճ>խիղջ գիրք>գ՛իրք ակ> հագ Աշտարակի խոսվածքում առկա է ձայնեղների շնչեղ ձայնեղացման երեւույթը։ Այս խոսվածքին բնորոշ է նաեւ խուլերի ձայնեղացումը (օր.՝ ապացուցանել-աբացուցել, դիպչել(իմ)-դիբեմ եւ այլն), որը գործում է միայն բառամիջի եւ բառավերջի դիրքերում։ Բառասկզբի դիրքում խուլերը մնում են անփոփոխ։ Նշենք նաեւ, որ կան մի քանի բառեր (օրինակ՝ պարապել, ապուշ, ապագա, պապ, տատ եւ այլն), որոնք այս կանոնից դուրս են մնում։ Հնարավոր է, որ գրական արեւելահայերենի ազդեցությունն այնքան է մեծանում, որ բաղաձայնների համակարգային փոփոխությունն աստիճանաբար դուրս է մղվում խոսվածքից։ Աշտարակի խոսվածքին բնորոշ է նաեւ այն, որ ձայնեղները վերածվում են խուլ կամ շնչեղ խուլ հնչյունների, որը, սակայն, առավելապես բնորոշ է բաղաձայնական համակարգի տեղաշարժ-տեղափոխությանը պատկանող բարբառներին. խուբլի>խուփլի մարդ>մարթ հունձք>հունցք առաջին> հառաչի Բագրատ>Բաքրադ։ Եթե հիմք ընդունենք այն, որ համակարգային փոփոխությունը տվյալ դիրքում տվյալ փոփոխության տարածումն է բոլոր բառերի վրա, ապա Աշտարակ քաղաքի խոսվածքը մասնակիորեն պետք է համարենք երրորդ տեղաշարժի քառաստիճան բաղաձայնական համակարգի ենթախմբին պատկանող միավոր։ Աշտարակի խոսվածքն առանձնանում է նաեւ հնչյունական, բառապաշարային հատկանիշներով։ Նրանում առկա են հնչյունափոխված, իմաստափոխված շերտեր՝ բարբառային նորակազմությունների եւ փոխառյալ բառերի հիման վրա։ Ուսումնասիրողը դիտարկել է քննության ենթակա խոսվածքի հնչյունական համակարգում եւ բառապաշարում 25 տարիների ընթացքում առաջացած որոշ փոփոխությունները՝ համեմատության համար հիմք դարձնելով Ռ. Մարկոսյանի «Արարատյան բարբառ» աշխատությունը։ Առավելապես անդրադարձել է Ռ. Մարկոսյանի առաջադրած այն կանոններին, որոնք ենթարկվել են փոփոխության կամ առաջացել են վերջին շրջանում։ Այժմ Աշտարակի շրջանում Արարատյան բարբառով խոսում են հետեւյալ գյուղերը՝ Փարպին, որի բնակիչների լեզուն համարվում է ամենամաքուր խոսվածքներից մեկը, Օշականը, Աշտարակը, Մուղնին, Սաղմոսավանը, Կոշը, Նաիրիի շրջանին անցած Եղվարդը եւ Դովրին, որոնք ունեն ավելի քան 40 հազար բնակչություն։ Արարատյան բարբառի խոսվածքների հնչյունական համակարգը քննելիս Ռ. Մարկոսյանն անդրադարձել է նաեւ Աշտարակի խոսվածքի ձայնավորական, բաղաձայնական համակարգերին, որոնք անփոփոխ են մնացել։ Ինչ վերաբերում է շեշտին, ապա Ռ. Մարկոսյանը գրում է, որ Լոռու, Աշտարակի, Էջմիածնի, Վայոց Ձորի, Սպիտակի, Աբովյանի շրջանի, Դաշբաշի խոսվածքներում, այսինքն՝ բարբառի տեղակայման գերակշիռ մասում, Աստապատի ենթաբարբառում շեշտը վերջընթեր ձայնավորի վրա է։ Սակայն առհասարակ ասել, թե Աշտարակի խոսվածքում շեշտը վերջընթեր ձայնավորի վրա է ընկնում, ճիշտ չի լինի, քանի որ սա վերաբերում է մասնավորապես Փարպի գյուղի խոսվածքին. բուն Աշտարակի խոսվածքում շեշտն ընկնում է վերջին վանկի ձայնավորի վրա։ Դիրքային կամ շեշտի ազդեցությամբ կատարված հնչյունափոխության որոշ տեղաշարժեր. Ռ. Մարկոսյանը գրում է, որ ու հնչյունը բառասկզբում եւ բառավերջում մնացել է անփոփոխ, սակայն մենք նկատել ենք, որ հոգնակիի կազմության ժամանակ ու-ն դառնում է վ հիմնականում բառավերջի դիրքում, օրինակ՝ առուներ-հառվընէր, մեղուներ-մէղվընէր, կատուներ-կադվընէր եւ այլն։ Ըստ Ռ. Մարկոսյանի հայտնած տվյալների՝ Աշտարակի եւ Օշականի խոսվածքներում գ, կ, ք բաղաձայնների քմայնացումն այնքան է ուժեղացել, որ դրանք վերածվել են ջ՛, ճ, չ շչականների, օր.՝ ք>ճ՝ աչք-հաշճէր (hայտնի է նրանց արտահայտությունը փոքր աչքերի վերաբերյալ՝ բըզօվ ծակած հաշճէր), գ>ջ՛՝ գինի-ջ՛ինի, ք>չ՝ քերեղան-չէրէղան (աման), քոյր-չիր, գ>չ՝ հոգի-ֆոչի, կ>ճ՝ կեր>ճեր։ Այս երեւույթն այժմ այնքան էլ հարազատ չէ Աշտարակի խոսվածքին. այն պահպանվել է որոշ բառերում եւ բառակապակցություններում, սակայն միտված է դուրս մղվելու խոսվածքակիր հանրության բառապաշարից, հատկապես՝ 18-45 տարեկան անձանց։ Փոխարենն այն լայնորեն կիրառվում է, օրինակ, Եղվարդի խոսվածքում։ Փոխազդեցական հնչյունափոխության այնպիսի օրինակներ, որոնք նշված չեն Մարկոսյանի գրքում. 1) հնչյունի անկում, օրինակ՝ ջրաղաց-ջաղաց, ետին-եդի, ներքեւի-ներքի, վերեւի-վիրի եւ այլն, 2) առաջընթաց առնմանում, օրինակ՝ տրորել-տըվորել, խաղող-հավող եւ այլն։ Սրանք թերեւս հնչյունական համակարգի այն փոփոխություններն են, որոնք ի հայտ են եկել վերջին 25 տարիների ընթացքում։ Արարատյան բարբառում՝ այդ թվում Աշտարակի խոսվածքում, ձայնավորների, բաղաձայնների, երկբարբառների կրած մնացյալ փոփոխությունները մանրամասն քննված են Ռ. Մարկոսյանի «Արարատյան բարբառ» գրքում եւ Աշտարակի խոսվածքում նույնպես փոփոխության չեն ենթարկվել։ Նշված գրքում հեղինակը փաստում է, որ Լոռու, Աշտարակի, Վայոց Ձորի, Աբովյանի շրջանի մի քանի խոսվածքներ, ինչպես նաեւ Ջավախքի, Դաշբաշի խոսվածքներն ունեն նաեւ -իլ խոնարհում։ Աշտարակի խոսվածքին վերագրվող այս կանոնն այլեւս ճիշտ համարվել չի կարող, քանի որ –իլ խոնարհումն այնքան բնորոշ չէ այս խոսվածքին, որքան, օրինակ, Լոռիի (օրինակ՝ բերիլ տեմ, ասիլ տեմ եւ այլն) կամ մեկ այլ խոսվածքին։ Հնարավոր է, որ այս խոնարհման բայեր կան Աշտարակի տարածքի որոշ խոսվածքներում, բայց ոչ Աշտարակ քաղաքի խոսվածքում։ Ուշագրավ է մեկ այլ փաստ եւս. գրաբարյան լինել(իմ) բայը բուն հրամայականում հարադիր կազմություններում հանդես է գալիս ինչպես էղի(ր), էղեք, այնպես էլ՝ իլ, իլեք ձեւով՝ մա՛րդ էղի(ր)//մա՛րդ իլ, մա՛րդ էղեք//մա՛րդ իլեք, խելո՛ք էղի(ր)//խելոք իլ, խելո՛ք էղեք//խելոք իլեք, բա՛նդ էղի(ր)(սպասի՛ր)//բա՛նդ իլ, բա՛նդ էղեք//բա՛նդ իլեք եւ այլն։ Կարծում ենք՝ այս իլ-ը լինել(իմ) բայի հնչյունափոխված ձեւն է։ Ըստ երեւույթին՝ լինել(իմ)-ի լին-ն ընկել է, ել-ի ե-ն հնչյունափոխվել է ի-ի, որի հիմքում գրաբարյան լինիմ ձեւի ազդեցությունն է։ Սակայն չի բացառվում նաեւ, որ այս իլ-ն առաջացած լինի բոլորովին այլ արմատի ազդեցությամբ կամ հնչյունափոխմամբ։ Այսպիսով՝ Աշտարակի խոսվածքը տարբերվում է հարեւան մյուս խոսվածքներից լեզվական մի շարք իրողություններով։ Նմանություններ կան Օշականի եւ Աշտարակի խոսվածքների միջեւ, հատկապես՝ բառապաշարային, սակայն դրանով այս երկուսը դարձյալ չեն նույնանում։ Աշտարակի խոսվածքն առանձնանում է իր յուրահատկություններով։ Քննությունը ցույց է տվել, որ Աշտարակի խոսվածքը եւ Ղարաբաղի բարբառն ունեն բառապաշարային ակնհայտ նմանություն։ Սա թերեւս այն պատճառով է, որ Աշտարակում քիչ չեն Ղարաբաղից տեղափոխվածները, եւ նրանց բարբառային ազդեցությունը նկատվում է խոսվածքի բառապաշարի վրա։ Վերաիմաստավորված եւ իմաստի ընդլայնում ունեցող բառեր. հԱՓ-Ուղիղ, կանաչապատ տարածք (այլ բարբառներում՝ 1.Եզր, եզերք։ 2.Ձեռքի ափ։ 3.Խմորի տաշտի եզրը) (իմաստի ընդլայնում), ԲԱԴՈՑ-Մեծ քարերից հավաքված աստիճաններ (այլ բարբառներում՝ 1.Տան ներսի պատին կից թարեքաման, կիսապատ, որի վրա ամանեղեն են շարում։ 2.Դարակ, պատի մեջ խորշ՝ զանազան բաներ պահելու համար) (վերաիմաստավորում), ԴՈՒԳՄԱ-Խաղողի նորածիլ բողբոջներ (Ար, Ղզխ, Գնձ.՝ կոճակ) (վերաիմաստավորում), ԸՏԻ-Այդտեղ (ՂՐԲ., ՇՄԽ.՝ այդպես, այդպիսի) (վերաիմաստավորում), ԼԱՄԲԱՐ ՏԱԼ-Ջրի հոսքը կանգնեցնելը (Այլ բարբառներում՝ ԼԱՄԲԱՐ՝ շղթայախարիսխ) (վերաիմաստավորում), ԿԸՂՊԸՎԷԼ-ՈՒտել (Այլ բարբառներում ՝ փակվել) (վերաիմաստավորում), ԿՈՐԹԻՆ-Ծիտրոն (այլ բարբառներում՝ շրթնածաղիկների ընտանիքին պատկանող բույս, ուրց) (վերաիմաստավորում), ՃՈՒԼԸ-Չտես (Ղրբ., Ղզխ.,Խրբ.,Բլ. ՃՈՒԼ՝ Ցնցոտի, լաթ) (վերաիմաստավորում), ՄԸԽԼՈԻ-Լոլիկով ձվածեղ։ (Արարատյան մի շարք խոսվածքներում (Կարին՝ ՄԽԼՈՒ, Լոռի՝ ՄԽԼԱՎ, Ակն՝ ՄԽԼԱ) նշանակում է ձվածեղի մի տեսակ, որ եփելու ժամանակ ձվերը չեն հարում) (վերաիմաստավորում), ՄԸՌ- Խաղողի հիվանդություն (այլ բարբառներում՝ Ցեց) (վերաիմաստավորում), ՊՈՐԸՆՋԱՆ//ԿՈՐԸՆՋԱՆ-Լոլիկ (այլ բարբառներում՝ սմբուկ) (վերաիմաստավորում)։ Ներկայացնենք նաեւ մի քանի բառեր՝ պարսկա-թուրքական ծագմամբ, որոնք մինչ այժմ էլ գործածվում են Աշտարակի խոսվածքում. հԱԲԻՋԱՐԴԱՆ-Երեք լիտրանոց մետաղյա գավ< ԱՄՕՂԼԻ-Հորեղբոր տղան, ԲԱԴՐԼԱՄԻՇ//ԳՅԱԲՐԼԱՄԻՇ-Վթարվել, ԴՈՆՈՒԳ -Գինու տակառի գլխամաս, ԴՈՇԼՈՒԽ -Երեխայի արտահագուստ, ԶԱԽԿԻ-Մանրադրամով խաղ, ԹԱՐԱԶԸՎԻ ԳԱԼ-1.նորմալանալ։ 2.Խելքի՝ ուշքի գալ։ (թուրք.՝ ԹԱՐԱԶ-նորմալ, բնականոն), ՂԱՅՍԱՐ-Ցուրտ, սարնամանիք, ՂՈՎԹ-Ագահ, անկուշտ, ՅԱԼԱՆԹՐԱԽԻ - Իմիջիայլոց, ՋԸԼՈՒՌ-ՈՒռենու ճյուղ, ՕՂՐԱՇ-անպիտան մարդ (թուրք.՝ վատ, չար)։ Աշտարակի խոսվածքի որոշ բառեր, որոնք ստեղծել եւ գործածում են աշտարակցիները: Դրանց հանդիպում ենք բառապաշարային ընդհանրություն ունեցող շրջաններում՝ Օշական, Փարպի եւ այլ գյուղերի խոսվածքներում եւս։ Բառերը համեմատված են Հայոց լեզվի բարբառային բառարանի, Հր. Աճառյանի «Հայերէն գաւառական բառարան»-ի, Սահակ վարդապետ Ամատունու «Հայոց բառ ու բանը» բառարանի հետ. ԱԳԸ ՏԱԼ-1.Տեսնել 2.Ուսումնասիրել, ԸԼԷՎԱԶԻ-ՉԸԼԷՎԱԶԻ-Մանկական խաղ, հԸՆԴԱՐ ՄՆԻ-Այդքան, հԸՍՔԱՆ ՄՆԻ-Այսքան, ԹԱՓՉԱՔ- Ոտքը բահի վրա՝ հողը փորելը, ԼԱԲԼԱԲՈՒՋ-Հասած ծիրանի գետնին ընկնելը, ԼՈՒՍԻՆԸ ՋՈԼԱ ՏՎԷԼ-Կիսալուսին է, ԽԱՉԱՆԴԱԶ-Գոգաթիակ, ԾԸՌՆՈ-Վիզը ծուռ, ԾՈՒԿՈՒԼ-Փոքրամարմին, ՄԷԿՍԷԼՕՐԸ-Անցած 3-րդ օրը, ՊԻԿՈՒԼ - 3 լիտրանոց տարա, ՕՏՈՑ-Փայտը սրածայր դարձնող գործիք։ Այս շարքն անընդհատ կարելի է համալրել, որովհետեւ կատարված հարցումները ցույց են տվել, որ երիտասարդների լեզուն ավելի մոտ է գրական արեւելահայերենին. նրանք հեռանում են իրենց խոսվածքից. շատ բառերի բացատրություններ անհայտ են նրանց համար, մինչդեռ ավագ սերնդի խոսքում դեռեւս հնարավոր է լսել զուտ բարբառային բառեր, որոնք այլ աղբյուրներում կամ խոսվածքներում չեն հանդիպում։ Ձախ ափ 1953 թվականին նոր կամրջի շահագործումով իրար միացան Աշտարակ քաղաքը եւ Քասախ գետի կիրճի ձախ ափի հողատարածությունները։ Այդ ժամանակից էլ տեղական իշխանությունների նախաձեռնությամբ նպատակահարմար գտնվեց Աշտարակ քաղաքը զարգացնել, ընդլայնել հատկապես այդ տարածությունները։ Սկզբնական շրջանում անհատական բնակարանային շինարարությունների համար հատկացվեց Ուլատիտիկի ամբողջ լանջը՝ մինչեւ Նոր կամուրջը։ Կառուցապատվող այդ հատվածը, աշխարհագրական տեղի իմաստով, անվանվեց Ձախափ թաղամաս։ Աշտարակի հին փողոցներ Հին Աշտարակի փողոցները հիմնականում եղել են ծուռումուռ ճանապարհներ, նեղ ու քարքարոտ։ Մայր առվի ձախափնյա թաղամասերի կառուցումները սկսվել են 1850 թվականին։ Հիմնականում այդ թաղամասի վրա գտնվող տները ժամանակակից են։ Հիմնականում կան երկհարկանի տներ։ Տներից շատերը տեղ են գտել ճարտարապետ, վաղամեռիկ Էմին Հակոբյանի «Աշտարակի շրջանի ժողովրդական բնակարանի ճարտարապետությունը» աշխատության մեջ։ Հստակորեն միմյանցից առանձնանում են Քասախի աջ ափին գտնվող բուն Աշտարակը, Մուղնի, Ձախ ափ, Գիտավան, Բագավան թաղամասերը։ Քասախի գեղատեսիլ կիրճը ծառայում է որպես հանգստի գոտի։ Կարմրավորի թաղ Կարմրավոր Սբ. Աստվածածին եկեղեցու հարավային կողմում Աշտարակի հնագույն թաղամասերից մեկը, որ կրել է եկեղեցու անունը, նրան անմիջապես մոտ լինելու հանգամանքով է։ Կարմրավորի թաղամասը ունի երկու կամ երեք նեղ ու քարքարոտ փողոցներ՝ բացարձակապես զուրկ բուսականությունից։ Տները հիմնականում մեկ հարկանի են՝ կառուցված որձաքարերից։ Բացառություն են կազմում Ն. Աշտարակեցու, Ս. Շահազիզի հայրական եւ եւս երեքից չորս այլ տներ, որոնք երկհարկանի են եւ ունեն պատշգամբներ։ Կարմրավորի թաղում համարյա իրար հարեւանությամբ են ծնվել Ներսես Աշտարակեցին, Պերճ Պռոշյանը եւ Սմբատ Շահազիզը։ Ներկայումս ամբողջ թաղամասը լքված եւ ավերված է՝ բացառությումբ Ներսես Աշտարակեցու եւ Պերճ Պռոշյանի տներից մեկում (վերջինս վերակառուցվել է)։ Թուրքի քուչա Գ. Գեւորգյանը «Աշտարակ» թերթի 1994 թվականի, հունիսի 24 թիվ 3 (6879) համարում գրում է. «Թուրքի քուչան մի շատ նեղ փողոց էր. այժմյան Ս. Շահազիզի փողոցը։ Ամայի էր, փողոցի վրա չկար ոչ մի տուն։ Երկու կողմից եղել են պարիսպներ՝ այգիները պաշտպանելու համար։ Անվանակոչության վերաբերյալ կա երկու կարծիք։ Առաջինը՝ այդ փողոցով թուրքերը հարձակվել են Աշտարակի վրա։ Երկրորդը՝ այդ փողոցում մի սպանված թուրք են գտել»։ Սակայն թուրքի քուչա անունը երբեք իր վրա չի կրել Շահազիզ անվանումը, եւ չկա այնպիսի պատմական վարկած, որ թուրքերը հարձակվել են Աշտարակի վրա։ Ամենափրկիչի թաղ Ամենափրկիչի թաղն իր մեջ ընդգրկում է Պերճ Պռոշյանի տուն թանգարանի հարավային կողմի տները՝ ձորապռունկով մինչեւ Ծիրանավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Ավազահանքի թաղ Աշտարակի հիվանդանոցի մոտից, մինչեւ Նարեկացու փողոցով դեպի արեւելք, 50 մետր հեռավորության վրա եղել է տեղական նշանակության, բայց որակով շատ բարձր տեսակի ավազահանք։ Շրջակայքը կոչվում է ավազահանքի թաղ։ Շինարարական աշխատանքների ժամանակ հանքի մի մասը մնացել է փողոցի տակ, իսկ մյուս մասի վրա հող են լցրել եւ դարձրել այգի։ Բեգլարենց թաղ Բեգլարենց թաղը Գետափնյա փողոցի միջնամասում, Պուճուր քուչի թաղի շարունակությունը կազմող փոքրիկ թաղամաս է, նշանավոր է Բեգլարենց մեծ չափսերի, երկհարկանի, իր ժամանակի համար աչքի ընկնող տնով։ Բեգլարենց թաղում է գտնվում Սուրբ Կիրակի եկեղեցու գմբեթի մնացորդները։ Բոյնու թաղ Շատ հասարակ, գյուղական տիպի անասնասպանդանոց է եղել Աշտարակի հյուսիսային մասում՝ ներկայիս Պռոշյան փողոցի համար 86 տան տեղում։ Շրջակայքում անհատական տներ կառուցելու պատճառով սպանդանոցը տեղափոխել են Քասախի կիրճ՝ կամրջի մոտակայքը, բայց թաղամասը երկար ժամանակ պահպանել է Բոյնու թաղ անվանումը։ Բերդաթաղ Բերդաթաղն ընդգրկում է Ծիրանավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցուց սկսած ձորաբաշի տները, մինչեւ Սպիտակավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Ներառյալ այդ տարածքում գտնված Աշտարակի բերդի ներսում հնագույն ժամանակներում եղած փոքրիկ խրճիթ բնակարանները։ Բերդաթաղի արեւմտյան կողմում եղել է հաստ պատերով պարիսպ, մյուս կողմերում՝ Քասախ գետի ձորն է։ Բերդաթաղն իր նախնական, հնագույն ժամանակներում, ըստ էության եղել է Աշտարակ գյուղը։ Հետագայում, երբ նրան շրջանակներից բնակչությունը դուրս է եկել եւ այլ տարածքներում կառուցել նոր բնակարաններ, այդ հատվածը դարձել է առանձին թաղամաս, որին ավանել են Բերդաթաղ։ Բշկուլի թաղ Աշտարակում գաղթականները պահում էին մեծ քանակությամբ այծեր եւ ոչխարներ։ Նրանց արոտավայր գնալիս վերադառնալուց հետո ամբողջ փողոցները պատվում էին այդ կենդանիների կղանքներով՝ բշկուլներով, որից առաջացել է ծաղրական անվանումը։ Բրդի պահեստի թաղ Աշտարակի շրջանային սպառողական կոոպերացիայի մթերման գրասենյակի անասնահումքի ընդունման պահեստը գտնվում էր Ղազար Փարպեցու փողոցի ձախ կողմում՝ Գարնանային հիմնարկի դիմաց։ Պահեստում հանձնում էին շրջանի կոլտնտեսություններում եւ խորհրդային տնտեսություններում արտադրված, ինչպես նաեւ անհատ քաղաքացիների մոտ եղած անասնապահական բուրդը եւ կաշեհումքը։ Այն նաեւ ոչ մեծ շինություն էր։ Նրա հարավային կողմի ազատ տարածությունը անհատական բնակելի տների կառուցապատման տակ դրվեց 1960-ական թվականներից։ Նոր ձեւավորվող թաղամասը քաղաքի գլխավոր հատակագծում պաշտոնապես անվանվեց Արագածի, սակայն բնակչության շրջանում պահպանվեց Բրդի պահեստի թաղ անվանումը։ Գաղթականների թաղ 20-րդ դարասկզբում Աշտարակը հիմնականում ամփոփված է եղել Բերդաթաղում, Կարմրավորի, Մարիանեի, Ամենափրկիչի եւ Վերեւի թաղերում։ 1915 թվականից հետո Կարմրավորի թաղը աշտարակցիները վերանվանում են Գաղթականների թաղ (Գաղթականների գերեզմանոց), հետագայում նաեւ Բշկուլի թաղ։ Գաղթականների թաղը կառուցապատված է եղել երկու-երեք փոքր եւ ծուռումուռ փողոցների վրա։ Բնակարանները հիմնականում եղել են մեկհարկանի։ Ներկայումս ամբողջ թաղամասը համարյա փլատակների է վերածվել։ Այդ թաղում է ծնվել բանաստեղծ Արեւշատ Ավագյանը, որի ծնողները գաղթականներ էին։ Բնիկ բնակչության նկարագիր Երվանդ Շահազիզը իր «Աշտարակի պատմություն» գրքի մեջ նկարագրում է բնիկ աշտարակցուն։ Աշտարակցին ունի իր ուրույն նկարագիրը՝ Աշտարակցիների մասին գրվածքներ ունի նաեւ հայտնի հրապարակախոս Գրիգոր Արծրունին, երբ նա հայ ժողովրդին ծանոթանալու նպատկով 1890 թվականին ուղեւորություն է կատարել եւ շրջել Երեւանի նահանգի հայկական գյուղերում Կամսարականները Աշտարակում Ամենահին եւ ամենամեծ ընտանիքը եղել է Շահ Ազիզ կոչված Կամսարականների գերդաստանը, որը եկել է Շիրակից եւ վերաբնակվել Աշտարակում։ Շահազիզենց տան ավանդությունը պատմում է Անիից դուրս գալու եւ վերջապես Աշտարակում վերաբնակվելու պատմությունը։ Այդ գերդաստանի տոհմապետը ասում է, որ եղել է Ներսեհ Կամսարականը, Անին ավերելուց եւ անմարդաբնակ դառնալուց հետո դուրս է եկել գերդաստանով եւ բնակվել Մարմարաշեն գյուղում, որից հետո փոխադրվել է Սեւանի Գոմաձորը եւ բնակվել այնտեղ երկար ժամանակ։ Կամսարականի գերդաստանը որոնել է այնպիսի մի բնակավայր, որտեղ անվտանգ է եւ ամուր։ Որոշ ժամանակ հետո նրանք գաղթել են Գոմաձորը եւ հաստատվել են Եղվարդ գյուղում։ Թեեւ Եղվարդը ընդարձակ, արգավանդ հողերով հարուստ էր եւ բավարարել էր նրանց տնտեսական պահանջներին, բայց չբավարարեց Եղվարդի դաշտային դիրքը՝ քանի որ այն խոցելի էր իր բոլոր 4 կողմերով։ Այդ պատճառով նրանք այդտեղից ընդմիշտ հեռացան եւ ցանկացան գալ Աշտարակ եւ բնակվել Քասախի ափին։ Սակայն աշտարակցիները վախեցան, որ նրանք շատ եւ ուժեղ մարդիկ էին եւ մտածեցին, որ կարող են տիրել իրենց ամենալավ հողերին եւ իշխել բոլոր աշտարակցիներին։ Այդ պատճառով բոլոր աշտարակցիները դուրս եկան նրանց դեմ եւ արգելեցին նրանց, որպեսզի նրանք չմտնեն իրենց գյուղ։ Կամսարականները չցանկանալով ընդհարվել աշտարակցիների հետ, հաստատվեցին Քասախ գետի ձախ ափին։ Սուրբ Սարգիս սարավանդի մոտ նրանք կառուցում են գոմեր, տներ, ջրաղացներ, ճանապարհներ, մատուռներ։ Սուրբ Սարգսի մոտ դեռեւս երեւում են գերեզմանատներ հասարակ տապանաքարերով, որոնք թուլ չեն տալիս որոշել նրանց գոյատեւելու ժամանակաշրջանը։ Սուրբ Սարգսի սարավանդի մոտ Կամսարակաները բնակությունը հաստատելու ժամանակ Մնացականը եւ Տեր Պետրոսը արդեն վախճանված են եղել եւ գերդաստանի ներկայացուցիչները եղել են նրանց ժառանգները։ Կամսարականների մասին ավանդույթներ Մնացականի որդի, Մարգարե եւ Տեր Պետրոսի որդի Թորոսը դարձան այս տոհմի ներկայացուցիչները։ Գերդաստանի ներկայացուցիչներն ունեին 200-ից ավելի ծառա։ Գերդաստանի մի շարք ներկայացուցիչները տեսնելով որ աշտարակցիները չեն թողնում մտնել գյուղ եւ պատսպարվել բերդում, իսկ օրեցօր վտանգը սաստկանում էր, ինչպես այդ ժամանակներում պատմությունից հիշատակվում է կարակոյունլու եւ ակկոյունլու թուրքմենական ցեղերի ընդհանրումները։ Այս հիշյալ գերդաստանի 2 ներկայացուցիչները որոշում են ձեռք բերել քաղաքական դիրք։ Այդ իսկ պատճառով Մարգարը գնում է Թավրիզ եւ ծառայության անցնում հայտնի թուրքմեն առաջնորդ Ջհան շահի մոտ։ Թորոսը մեկնում է Երեւան եւ ծառայության անցնում հայոց պատմությունից մեզ հայտնի քաղաքական գործիչ Յաղուբ բեկի մոտ։ Ըստ ավանդության, Մարգարը անցնելով ծառայության Ջհան շահի մոտ, նրան ծառայում է ամենայն հավատարմությամբ եւ անգամ նրան կոչում են շահ Ազիզ (շահի հավատարիմ ծառա)։ Իսկ Թորոսը Յաղուբ բեկի մոտ ծառայում է նույնպես հավատարմությամբ եւ ստանում Խան ղուլի տիտղոսը (Խանի (Յաղուբ) հավատարիմ ծառա)։ Եվ այդ պատճառով Մարգարի ժառանգները կոչվեցին Շահազիզենք, իսկ Թորոսի ժառանգները կոչվեցին Խանղուլենք։ Այս տոհմերից դուրս եկան հայտնի գործիչներ, ինչպիսիք են՝ Ներսես Ե Աշտարակեցին եւ այլք։ Աշտարակի հավաքական ազգանուններ Աշտարակում տոհմերի հավաքական ազգանունները առաջացել են տարբեր հանգամանքներով. Երբ հիմք են հանդիսացել պապենական ազգանունները Երբ արական անունը դարձել է եւ՛ հավաքական, եւ՛ պարզ ազգանվան արմատը. Երբ տոհմի նախնիներից մեկը եղել է նշանավոր արհեստավոր, եւ այդ արհեստը դարձել է նրանց բնորոշող կարեւոր զբաղմունքը՝ պահպանելով տոհմական ազգանունը. Երբ հավաքական ազգանունը առաջացել է տոհմին միացրած մականունից, պահպանելով տոհմական ազգանունը. Երբ ընտանիքում առաջնային, ղեկավար դիրք ունեցողը եղել է կինը՝ պահպանելով տոհմական ազգանունը. Երբ տոհմի պահպանվել է այն տեղանունը, որտեղ եկած են եղել նրանց նախնիները. Երբ հավաքական ազգանունները առաջացել են որեւէ իրի, առարկայի եւ այլնի նմանությամբ, սակայն պահպանվել է տոհական ազգանունը. Երբ պաշտոնը դարձել է տոհմի ազգանունը՝ պահպանելով տոհմական ազգանունները. Օդ եւ կլիմայական պայմաններ Աշտարակը գտնվում է նախալեռնային կոչված գոտում։ Ծովի մակարդակից հարավային մասում բարձր է 1100-1400 մ, հյուսիսային մասում՝ 700-1200 մ։ Տարվա միջին ջերմաստիճանը հարավային մասում հավասար է 9,5 °C, հյուսիսային մասում՝ 8-10 °C: Ամենատաք ամիսները հուլիս եւ օգոստոսն են։ Այդ ամիսներին ջերմաստիճանը հավասար է 23-26 °C: Աշնան սկիզբը շատ տաք է լինում։ Սեպտեմբերի միջին ջերմաստիճանը հավասար է 19,2 °C: Աշտարակում բարձ ջերմաստիճանը միջինում հասնում է 22 °C, իսկ ցածր ջերմաստիճանը միջինում հավասար է 1 °C: Տնտեսություն Արդյունաբերությունը Աշտարակի տնտեսության մեջ կարեւոր տեղ է զբաղեցնում։ Այստեղ կան տարբեր ճյուղերի ձեռնարկություններ։ Աշտարակում է գործում «Միկրոմ» ձեռնարկությունը, որը զբաղվում է փորձասարքերի, շինարարական սալիկների, արբանյակային ալեհավաքների, գունանյութի եւ ներկերի, արտադրությամբ։ Ունի պոլիգրաֆիական գործարան, որը զբաղվում է տպագրական իրերի արտադրությամբ, ինչպես նաեւ պոլիէթիլենային տարաների արտադրությամբ։ Աշտարակում զարգացած է նաեւ սննդի արդյունաբերությունը։ Այստեղ կան խաղողի վերամշակման եւ գինու հումքի ստացման կետեր։ Հնուց Աշտարակը հայտնի է անուշահամ գինիների եւ չոր մրգերի պատրաստմամբ։ Գյուղատնտեսություն Գյուղատնտեսությունը նույնպես զարգացած է։ Հատկապես զարգացած են՝ պտղաբուծությունը եւ խաղողագործությունը։ Հողահանդակները հիմնականում ոռոգվում են Քասախի ջրերով։ Պահուստային հողերում բազմամյա արոտավայրերը կազմում են 433 հա, տնկարկները 58 հա։ Մշակում են նաեւ հացահատիկային, բանջարաբոստանային կուլտուրաներ։ Զբաղվում են խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ։ Ունի ձվի եւ թռչնի մսի արտադրություն։ Համայնքում առաջնային են համարվում աշխատանքային ռեսուրսների լիարժեք օգտագործումը, խմելու եւ ոռոգման ջրի ջրագծերի վերանորոգումը, փողոցային լուսավորության խնդիրը, քաղաքի գազաֆիկացումը։ Սպորտ 1999 թվականին ձեւավորվեց Միկա ֆուտբոլային ակումբը, ի հաշիվ Քասախ Աշտարակի եւ Միկայի միաձուլման։ Ակումբն ընտրեց իր լոգոն, կարգախոսը եւ 2000 թվականից սկսվեց նրա կարիերան։ Ակումբը 2007 թվականին տեղափոխվեց Երեւան։ Քաղաքում է գործում Քասախի մարզիկ մարզադաշտը։ Այն կարող է հյուրընկալել մինչեւ 3500 մարդ։ Պատմամշակութային կառույցներ Աշտարակում կան 5 հայկական եկեղեցիներ՝ Սուրբ Մարիանե (1281 թ.), Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (13-րդ դար), Ծիրանավոր (5-րդ դար), Սուրբ Աստվածածին՝ Կարմրավոր (7-րդ դար) եւ Սպիտակավոր(13-րդ դար)։ Հին կառույցներից է նաեւ 1664 թվականի Քասաղի եռակամար, քարակերտ կամուրջը, կառուցված ծիրանագույն տուֆից։ Աշտարակը Հայոց պատմության մեջ հիշվում է 9-րդ դարի վերջից։ Աշտարակը ձգված է Քասախ գետի ափին։ Աշտարակը բաժանված է հինգ թաղի՝ Բերդզթաղ, Վերին Թաղ, Ամենափրկիչ թաղ, Կարմրավորի Թաղ եւ Կավահանքի Թաղ։ Բերդը 3 կողմից շրջապատված է բարձր, հաստատուն պարիսպներով։ Բերդը ձորի վրա ունեցել է մի եկեղեցի, հյուսիսայինը՝ Ծիրանավոր կոչված Սբ. Աստվածածին մեծ եկեղեցին եւ հարավայինը՝ Սպիտակավոր կոչված Սբ. Աստվածածին փոքր եկեղեցին, որոնց ավերակները մնում են մինչեւ այսօր։ Բերդի այդ պարիսպները մինչեւ 1864 թիվը կանգուն են եղել, այդ ժամանակներից ի վեր գյուղացիները քանդել են այդ տեղը եւ այդ վայրում կառուցել են բնակարաններ, որտեղ անգամ այսօր գոյություն ունեն նրանց հետքերը։ Այդ ժամանակ գյուղի ամենամեծ եկեղեցին եղել է Ծիրանավորը եւ ժամասացությունները կատարվում էին միայն Ծիրանավորում, քանի որ մյուս եկեղեցիները փոքր էին։ ՌՃԾ-1701 հուշարձանը կանգուն է եղել մինչեւ 1815 թիվը, մինչեւ այն ժամանակ, երբ քանդվել են տանիքները, վերին խցերը, սեղանները, կամարներն ու սյունազարդ խոշոր մասերը եւ ճեղքվել վերից վար արեւելյան պատը։ Արժանի են ուշադրության, բացի կամարների ու սյուների մնացորդներից, արեւմտյան լուսամուտը եւ մի քանդակազարդ, սիրուն խաչքար, որ կիսականգուն՝ աչքի է ընկնում սեղանի բեկորների մեջ։ Քարե միակտուր դուռը այլեւս չկա, դա հանված է եւ տեղը մի փայտե դուռ է։ Սպիտակավոր Սբ. Աստվածածինը մի փոքրիկ, սիրուն եկեղեցի է, կառուցված է կարմրագույն, սրբատաշ քարերից։ Այս եկեղեցու պատերն ու սեղանն ամբողջովին կանգուն են, խոնարհված է միայն տանիքը։ Դա գտնվում է քարափի վրա, ունի 2 դուռ՝ ձորի եւ արեւմտյան կողմերից։ Առաջին դուռը դուրս է գալիս քարափի վրա, իսկ երկրորդը համարվում է գլխավոր մուտք։ Աշտարակի բերդ Հայաստանի հայտնի հուշարձաններից է Աշտարակի բերդը։ Բերդի դիրքը հարմար է պաշտպանություն իրականացնելու համար։ Այս իսկ պատճառով երբ Կամսարական տոհմի ներկայացուցինչները եկան Աշտարակ, նրանք ամեն գործողություն կիրառում էին որպեսզի տիրանային բերդին։ Սրա կառուցման ժամանակը անհայտ է, քանի որ նրան կից հայտնաբերվել մինչեւ Ուրարտական ժամանակները։ Այսօր բերդի տեղում մնացել է փոքրիկ բլրակի նման մի ավերակակույտ։ Նրա վրա ու շրջակայքում կառուցել են բազմաթիվ անհատական բնակարաններ։ Բնակիչներից շատերը, ավերակի վրա ծառատնկման նպատակով կատարած հողային աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերել են 2,5 մետր երկարությամբ, 50 սմ բարձրությամբ եւ 35 սմ լայնությամբ ուղղանկյուն զուգահեռանիստի տեսքով սրբատաշ քարե մի սյուն, որի յուրաքանչյուր անկյունի երկու կողմերի երկարությամբ իջնում է մեկական փոս - գիծ, իսկ գլխի մասում առկա է 12 սմ լայնություն, երկարություն եւ 15 սմ խորություն ունեցող մեկ խոռոչ՝ հավանաբար նրա վրա կանգնող նմանատիպ քարի կամ խաչքարի ելունը հագնելու համար։ Այս քարե սյան վերաբերյալ Ս.Սաղումյանը գրում է. Բերդից պահպանվել է միայն պարսպից մի փոքրիկ հատված։ Ս. Սաղումյանը հաղորդում էր. Առվի թումբ Աշտարակում շատ առուներ կան ու նրանցից շատերի երկայնքով թմբեր են գցված, բայց ոչ մի թումբ, որպես տեղանուն չի հիշատակվում, բացի Մայր առվի թմբից։ Երբ ասվում է Առվի թումբ, առանց ավելորդ բացատրության, միանշնական հասկացվում է, որ խոսքը վերաբերվում է Մայր առվի ձախ եզրի թմբին։ Աջ կողմում լեռնալանջն է։ Առվի թումբն սկսվում է Մուղնու տակից՝ Առվի բանդից եւ վերջանում է Պռոշյան փողոցի հետ հատվելիս, ունի 3 կմ երկարություն։ Թեպետ շատ տեղերում ունի կես մետր լայնություն եւ անցնում է ձորի ուղղահայց զառիթափով, այնուամենայնիվ ծառայում է որպես Առվի բանդ եւ Էրերի տակի ձոր տանող ոտքի կարճ ճանապարհ։ Առվի թումբը ինչքան մոտենում է Աշտարակին, այնքան խորանում է գետի հունը եւ նրա վրայով անցնելն ավելի զարհուրելի է դառնում։ Գաբրելենց տուն Սա Աշտարակի ամենից հին տներից մեկն է, գտնվում է ներկայիս Աշտարակ քաղաքի հրապարակում։ Այս տունը հաճախ կոչվել է նաեւ Վարդազարովների տուն։ Մինչ խորհրդային իշխանությունների հաստատվելը Հայաստանում այս տունը շարունակում էր պատկանել Գաբրիել Վարդազարյանի ընտանիքին, սակայն խորհրդային կարգերի հաստատվելուց հետո, այստեղ է տեղակայվում Աշտարակի գործկոմը։ Բազմաթիվ ավանդություններ են պահպանվել կապված Գաբրիել աղայի հետ։ Մուխսոնց տուն Աշտարակի հրապարակում պահպանվել է եւս մեկ նմանատիպ շինություն դա Մուխսոնց տունն է։ Այն կառուցել է Շահազիզյան Օնես (Հովհաննես) աղան Կամսարական ազնվական տոհմի շառավիղներից է։ Նա գյուղի հարուստներից մեկն է եղել։ Նրա ունեցվածքը գյուղացիները անսահման են համարել։ Նա երկաթգծի վագոններով գինի եւ օղի է արտահանել Ռուսաստան եւ այնտեղից ներկրել արդյունաբերական ապրանքներ։ Թազա կամուրջ Կոչվում է նաեւ նոր կամուրջ։ 1956 թվականին Աշտարակում շահագործման է հանձնվում նոր կամուրջը, որը տեղացիները անվանում են թազա («թազա» Աշտարակի բարբառով կոչվում է նոր)։ Կամուրջը միմյանց է կապում Քասախ գետի 30 մետր խորություն ունեցող կիիճի երկու ափերը։ Ճարտարապետը Ա. Մոմիջանյանն է։ Թազա կամրջի կառուցումը հսկայական նշանակություն է ունեցել եւ Հայաստանի Հանրապետություն եւ Աշտարակ քաղաք զարգացման եւ սոցիալտնտեսական պայմանների բարելավման համար։ Քանի որ մինչ այս կամրջի կառուցումը օգտագործվել է 17-րդ դարում կառուցված Ձորի կամուրջը, որը բավականաչափ լայն չէր երթեւեկության համար։ «Ծակ քար» խաչքար Խաչքարը կանգնած է Աշտարակի Հասարակաց կոչվող գերեզմանոցի արեւմտյան եզրին։ «Այդ բոլորի մեջ, սակայն, յուր բարձրությամբ, զարդաքանդակների նրբությամբ եւ հնությամբ առանձնապես աչքի է ընկնում մի խաչքար, որ յուր պատվանդանի պես սկիհ դնելու համար մի քառակուսի փորվածք ունենալու պատճառով կոչվում է «Ծակ քար». դրա վրա փորագրված արձանագրություններից երեւում է, որ Տեր Թումաս քահանան դրել է այդ խաչքարը պարոն Սադունի եւ դրա զավակների արեւշատության համար 1268 թվականին»։ Ս. Սաղումյանը խաչքարն անվանում է «Ծակ Խաչ», մի բան որ կնշանակի խաչ որի վրա առկա է որեւէ տեսքի, ձեւի անցք՝ ծակ։ Մինչդեռ իրականում ոչ թե խաչն է ծակված, այլ նրա պատվանդանի քարի մեջ կա զուգահեռանիստի տեսքով մի խոռոչ՝ «սկիհ դնելու համար», որի պատճառով ժողովուրդն այն անվանում է ««Ծակ քար»» խաչքար։ Այսպես են հիշում նաեւ Ե.Շահազիզը, Գ. Հովսեփյանը եւ մյուսները։ Սուրբ Մարիանեի բլուր Փոքրիկ բլրակ, որի վրա կառուցվել է սուրբ Մարիանե եկեղեցին, որից առաջացել է տեղանունը։ «Սուրբ Մարիանեի բարձրությունը կամ բլուրը, որ այդպես է կոչվել յուր վերաշինված Սուրբ Մարիանե եկեղեցուց»։ Աշտարակի առաջին շուկան Առաջներում գյուղական վայրերում, ավելի վաղ առաջացել է մանուֆակտուրային եւ որոշ սննդամթերքների (շաքար, կոնֆետեղեն, թեյ եւ այլն) խանութներ ունենալու անհրաժեշտությունը, քան գյուղատնտեսական մթերքների շուկաներինը։ Դրսից գյուղ են բերել միայն այնպիսի մթերքներ, որպիսիք նման վայրերում չեն արտադրվել, որոնք էլ վաճառել են գյուղերի կենտրոններում։ Աշտարակը մինչեւ 20-րդ դարի սկիզբը ունեցել է արդյունաբերական ապրանքների բազմաթիվ խանութներ. իսկ գյուղմթերքների շուկա չի ունեցել։ Նմանատիպ ապրանքները քաղաք են ներմուծվել՝ Էջմիածնից, Մասիսից եւ այլ քաղաքներից։ 1906 թվականին Ազատյան Կարապետը (Ազատենց Կարո) ստեղծում է Աշտարակի կանոնավոր առաջին շուկան՝ վաճառասեղաններով, փոքրիկ կրպակներով։ Շուկան գտնվել է ներկայիս Խաչատուր Աբովյան եւ Ներսես Աշտարակեցու փողոցների հատման խաչմերուկի հարավարեւելյան կողմում։ Խորհրդային կարգերի օրոք շուկա քանդվում է եւ տեղափոխվում ներկայիս Ներսես Աշտարակեցու անվան հրապարակի հարավայի ճակատի երեք հարկանի շենքի նախկին տեղը։ Սուրբ Մարիանե եկեղեցի Սուրբ Մարիանեն գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքի հյուսիս-արեւելքում եւ կառուցվել է 1281 թվականին։ Սուրբ Մարիանե թաղը ստացել է իր անունը գյուղի բարձր կողմը գտնվելու պատճառով եւ կառուցված Սբ. Մարինե եկեղեցուց։ Մարիանեն մի փոքրիկ, սիրուն եկեղեցի է։ Նրա վեր բարձրացող կամարները հիշեցնում են գոթական ճարտարապետական ոճը։ Հնում աբեղաների վանք է եղել, ունեցել է հյուրատուն, իսկ հետո վերածվել է ծխական եկեղեցու։ Իսկ հետո ծխականները փոխվել են առաջ՝ Ծիրանավոր, իսկ հետո՝ Ամենափրկիչ։ 1839 թվականին գյուղացիները սկսեցին վերականգնել եկեղեցին։ Այս եկեղեցին հնում ունեցել է ձեռագիր մատյաններ, որոնցից այժմ մնացել է մի քանի հատ։ Դրանք 5 հատ են եւ գրված են թղթի վրա, 3-ը բոլորագիր, 2-ը շղագիր, 1-ը 1441 թվին, մյուսը՝ 1491 թվականին, իսկ մյուսն էլ 1504-ին։ Որից հետո 1905 թվականին քանդել են եկեղեցին հիմնել նորը եւ թողել կիսատ։ Բայց 1999 թվականին սկսում են շարունակել կիսատ մնացած գործը։ Այս եկեղեցու բակում կան շատ հին գերեզմանոցներ։ Բակի գերեզմանոցում գտնվում է քաղաքական գործիչ Խեչանի գերեզմանը։ Հնում եղել են շատ խաչքարեր, բայց մինչեւ այսօր պահպանվել են դրանցից մի քանիսը։ Եկեղեցու հրավարեւելյան կողմում կա մի թմբուկ, որը շարված է անտաշ քարերով, թե ովքեր եւ երբ են քանդել այն վերանորոգելու համար մնում է անհայտ։ Այս եկեղեցին ունեցել է ծխական դպրոց, որը գործել է մինչեւ 1930-ական թվականները։ Մի քանի խաչքարերից կանգուն են մնացել միայն մեկը։ Զանգակատունը կառուցել է Փարվանենց Գեւորգը 1839 թվականին։ Մարիանե եկեղեցին գործող եկեղեցի է, քրիստոնյա հավատացիալների կենտրոն, հոգեւոր հովիվն է՝ կիրթ, բանիմաց Տեր Մկրտիչ քահանա Երանյանը։ Սուրբ Սարգիս Գտնվում է Քասախ գետի ձախ ափին։ Անիից տեզահանված Կամսարական տոհմի մի մեծ խումբ, որոնք 1319 թվականին երկրաշարժի եւ քաղաքական դրդապատճառների հետեւանքով դեգերելով Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում, գալիս եւ հանգրվան են գտնում Քասախ գետի ձախ ափին՝ ձորի կամրջի սարավանդում։ Սուրբ Սարգիս մատուռը տարիների ընթացքում ավերվում է։ 1917 թվականին ավերվում է Սուրբ Սարգիսը եւ նրա չափերը ընդմիշտ մոռացվում է։ Ալեքսան Մաթեւոսի Կիրակոսյանը, ով՝ հուշարձանների պահպանության եւ վերականգնման գլխավոր վարչության պետն է, ունի հարուստ կենսագրություն, հայրենասեր մարդ է գալիս է Աշտարակ, որպեսզի ուսումնասիրի այս եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները։ Ուսումնասիրելուց հետո սկսում է վերանորոգել։ Միակ խորհրդային եկեղեցին, որ կառուցվել է դա՝ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին է։ Սուրբ Սարգսի սարավանդ Քասախի ձախ ափից դուրս ցցված հրվանդանը անվանվում է Ձորի կարմնջ, որը փոքրիկ սարահարթ է եւ որտեղ կառուցված է Սուրբ Սարգիսը։ Այդ սարավանդի վրա կան հին բնակավայրեր։ 1950-ական թվականներից այս սարավանդի վրա կառուցվել են Աշտարակի Ստեփան Շահումյանի կոլտնտեսության անասնագոմերը եւ կալատեղը, որոնք այժմ վերակառուցվում են։ Սպիտակավոր Սուրբ Աստվածածին Սպիտակավորը կառուցվել է 13-րդ դարի սկզբին։ Ունի ուղղանկյուն հատակագիծ, արեւելյան կողմում կիսաշրջանաձեւ խորանով եւ ցածր բեմով։ Ունեցել է գնբեթավոր հորինվածք։ Ունի 2 մուտք՝ արեւմտյան եւ հարավային։ Եկեղեցին կառուցված է դեղնածիրանավուն սրբատաշ տուֆից։ Եկեղեցին վերանորոգվել է Մկրտիչի կողմից 14-րդ դարում՝ ըստ արեւմտյան որմի վրա պահպանված արձանագրություններից։ Երկրաշարժի պատճառով կործանվել է 1679 թվականին, այժմ ավերակ վիճակում է։ Սպիտակավորի Սառցատուն Սպիտակավոր եկեղեցու հարեւանությամբ ապրող բնիկ աշտարակցի Ռազմիկ Սիմոնյանի պատմածը։ Ծիրանավոր Եկեղեցի Աշտարակում, որը գտնվում է Բերդաթաղ կոչվող բնակատեղում։ Բազիլիկ եռանավ տիպի եկեղեցի է, կառուցվել է 5-6-րդ դարերում։ Արտաքին չափերն են՝ 21 մ երկարություն եւ 11 մ լայնություն, 8-13 մ բարձրություն։ Ծիրանավոր Սուրբ Աստվածածինը կառուցված է սեւ գույն ունեցող քարատեսակից, նրանից 150-300 մ հեռավորության վրա գտնվող Կարմրավորը̀ գորշ, իսկ Սպիտակավորը̀ կարմիր քարերով։ Եկեղեցին եղել է հեթանոսական մեհյան, ջրի, երկնային տարերքի, վիշապների պաշտամունքի վայր։ Հայաստանում երբ քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակվեց, դրանից հետո մեհյանը վերափոխվեց եկեղեցու, իսկ հետո վերակառուցվեց 5 -րդ դարին։ 12-րդ դարի 90-ական թվականներին, սելջուկ-թուրքերի դեմ պայքարի տարիներին Զաքարյաններն ավելացրել են եկեղեցու հյուսիսային եւ հարավային կրկնապատերը։ Վերջին վերակառուցումը կատարվել է 18-րդ դարում։ 1990-ական թվականներին կատարվել են պարսպապատների մասնակի մաքրման աշխատանքներ Կարմրավոր Կարմրավորը, կամ Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, 7-րդ դարում կառուցված եկեղեցի է, որը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքում, կառուցել են Գրիգոր եւ Մանաս քահանաները : Կարմրավորի շուրջը կան շատ հետաքրքիր խաչքարեր, որոնցից առավել հայտնի է Ծակ-Քարը, Այնտեղ մինչ օրս պահվում են ուշադրությանը արժանի երկու հնություններ̀ դրանցից առաջինը մի հնդկական նկարազարդ վարագույր է, որը բերվել էր 1798-99 թթ. Կալկաթայից, իսկ մյուսը՝ Շուխոնց ավետարանը, որը 1873 թվականին նվիրաբերել է աշտարակցի Շուխյանց ընտանիքը։ Կարմրավորը Հայաստանում միակ եկեղեցին է, որի կարմիր կղմինդրե տանիքը մինչ օրս պահպանվել է։ Եկեղեցու դուռը պատրաստել է ազգային վարպետ Սարգիս Պողոսյանը 1983 թվականին։ Անվան ծագումնաբանություն Ըստ ավանդության, Աշտարակում ապրող երեք քույրերը սիրահարվում են Սարգիս անունով մի երիտասարդի։ Ավագ երկու քույրերը որոշում են իրենց զոհաբերել՝ կրտսերին երջանկություն պարգեւելու համար եւ ծիրանագույն ու կարմիր զգեստ հագնելով իրենց նետում են ձորից։ Այս լուրն իմանալով, փոքր քույրը սպիտակ զգեստ է հագնում եւ նա նույնպես իրեն ձորն է նետում, իսկ Սարգիսը դառնում է ճգնավոր։ Հետագայում ձորի եզրին երեք եկեղեցիներ են հայտնվում՝ Կարմրավորը, Ծիրանավորը եւ Սպիտակավորը։ Աշտարակի կամուրջներ Աշտարակի կամուրջ Քասախ գետի կիրճի վրայով Կամրջի առաջին հերթը շահագործման է հանձնվել 1994 թ.-ին, իսկ երկրորդը` 2003 թ.-ին։ Կամրջի երկարությունը 368 մ է, լայնությունը` 26 մ.: Կամրջի բարձրությունը Քասախ գետի մակարդակից 58 մ է։ Աշտարակում Քասախ գետի եւ Մայր առվի վրա կան բազմաթիվ կամուրջներ, սակայն իր մեծությամբ եւ գեղեցկությամբ առանձնանում է Աշտարակի ձորի վրայի կամուրջը։ Այս կամուրջը լինելով ամենամեծը եւ նշանավորը անվանվել է ձորի կամուրջ։ Քասախի կամուրջը մի հին, երեք աչքանի կոփածո քարից կառուցված շինություն է, որ կապում է գետի երկու ափերը միմյանց հետ եւ որի վրայից անցնում է խճուղին դեպի Երեւան եւ դեպի Ապարան։ Դա Աշտարակի հնագույուն կամուրջը չէ, հնագույնի տեղն այժմ էլ երեւում է դրա կողքին։ Թե երբ է շինված այդ կամուրջը եւ ում ձեռքով է կառուցված մինչեւ այժմ էլ անհայտ է, որովհետեւ կամարների մեջ գտնվող արձանագրությունը եղծված է։ Կամուրջը վերականգնել է Երեւանցի Մոծակենց Գրիգորը։ Հնարավոր է բարերարը ծնված լինի Երեւանում եւ ապրելիս եղած լինի Քանաքեռում կամ հակառակը։ Հնագույն կամուրջների մնացորդներ 1664 թվականին Քասախ գետի վրա կառուցված եռակամար կամրջի հարավային կողմի հարեւանությամբ՝ գետի ձախ ափին են գտնվում տարբեր դարերում, տարբեր քարատեսակներով կառուցված, իրար կիպ կպած, երեք հնագույն կամուրջների մնացորդները։ Նրանցից մեկը կառուցված է կարմրավուն սրբատաշ քարերով, երկրորդը՝ նույն գույնի, սակայն անտաշ քարերով, իսկ երրորդից պահպանվել են միայն հիմքի բազալտե քարերը։ Յուրաքանչյուրի լայնությունը երեք մետր է։ Զարմանալի է, որ մինչեւ օրս բոլոր հնագետները դրանք դիտել են, որպես մեկ ամբողջական կառույցի մնացորդ։ «Իսկ կամուրջն,-ասում է նա (Առաքել Վարդապետ Դավրիժեցին-Ս.Տ.Ս)-որ է ի վերայ Քասախ գետոյն, ի մեջ խորագույն ձորոյն, որ մերձ է ի գիւղն Աշտարակ, որ էր մեծակն եւ բարձրաշեն, կրով եւ գործուն քարիվ շինեալ, սա հնացեալ էր եւ խախտեալ եւ ական կէսն եւս փլուզեալ. Բայց կարի հարկավոր էր, քանզի բազում գավառաց եւ բազում ճանապարհաց անցուրդը»։ Սուրբ Կիրակի Եկեղեցի է, որը գտնվում է Աշտարակում։ Այս եկեղեցու անվանումը կապված է Քրիստոսի հարության հետ։ Եկեղեցու կառուցման տարեթվի, ձեւի եւ ծավալային չափերի մասին, միայն Այսօր նույնպես պահպանվում է սրբավայրը եւ այնտեղ հավատացյալները մոմոր են վառում եւ երկրպագում Աստծուն Սուրբ Կիրակի եկեղեցու գմբեթի մի մնացորդը պահպանվում է մի փոքրիկ ծածկի՝ Գետափնյա փողոցի համար 37 տան բակում։ Նորահայտ խաչքար Խաչքարը բաժանված է 5 կտորների, որոնցից 3 կտորները Ս. Սողոմոնյանը հայտնաբերել է Կարմրավոր եկեղեցու գերեզմանոցում, իսկ չորրորդը Ծիրանավոր եկեղեցում, հինգերորդը դեռեւս չի հայտնաբերվել։ Խաչքարը ներկայումս գտնվում է Կարմրավոր եկեղեցու հյուսիսային պատի մետ գտնվող պատվանդանի վրա։ Աշտարակի ջրաղաց Ջրաղացը կառուցել են Աղումյանները հետագայում գնել են Շահազիզյանները եւ անվանել Մուխսոնց ջաղաց։ Արագածոտն գավառում ամենամեծերից մեկն է եղել, սպասարկել է նաեւ Արարատյան դաշտի շատ այլ բնակավայրեր։ Ջրաղացի քարերն իրար կողք կողքի շարած են մի ընդհանուր սրահի մեջ։ Գետի կողմն են նայում բավականին մեծ 4 լուսամուտներ, որոնք, ինչպես նաեւ տանիքի կղմինդրով ծածկը, 1970-ական թթ. հիմնական վերանորոգումների արդյունք են։ Ներկա ժամանակներում պահպանվել է ջրաղացը գրեթե ամբողջությամբ եւ համարվում է Աշտարակի պատմական հուշահամալիրներից մեկը։ Աշտարակի առաջին բաղնիք Աշտարակի առաջին բաղնիքը իր հին պատմությունը ունի։ Այդ թեմային անրադարձել է նաեւ աշտարակցի գրող Վալտեր Արամյանը, իր «Աղքատների ընտանիքը» պատմվածքով («Վերադարձ» երկերի ժողովածու, Երեւան 1983)։ Գրողը «Աղքատների բաղնք» է անվանում ձորի ճանապարհին, Խոջա Փլավի կամրջին չհասած ձախ կողմի բաղնիքը։ Աշտարակում մինչեւ 20-րդ դարի կեսերին բաղնիք գոյություն չի ունեցել։ Վ. Արամյանի պատմվածքի հիմքը հիմնականում իրական դեպքերն են, Աշտարակում հայտնի բացարձակ իրողություններ՝ բացի մի քանի գեղարվեստական երանգավորումներից։ Աշտարակի առաջին բաղնիքը կառուցվել է բնիկ Աշտարակցի Տեր Արշակ Զաքարյանը (Զաքոյենց)։ Նրա երազանքներից է եղել կառուցել հասարակական բաղնիք, որոնց նմանը տեսել էր Թիֆլիսում եւ Երեւանում։ Նա մի օր կնոջն ասում է. Ըստ Ա. Արամյանի բաղնիքը օգտագործելու ընթացքում, Ա. Զաքարյանը իրենց այգում ինչքան ծառ ու ճյուղ կա՝ կտրում է եւ հնոցում վառում, բայց դրանից հետո չի կարողանում վառելիք հասցնել։ Նրան այդ հարցով օգնում են գյուղացիները։ Այդ ժամանակ է, որ ջրաղացներից մեկը, չուզուղության լուր է տարածում, թե բաղնիքում ցերեկները անտեսանելի, իսկ գիշերները «ափաշկարա» լողանում են սատանաները՝ «ինչ-որ մեկը իր աչքով է տեսել» դա «սատանաների բաղնիք է» եւ այլն, որից խուսափելով հարուստները այլեւս բաղնիք չէին գնում, այն մնացել է որպես աղքատների բաղնիք, որից էլ առաջացել է «Աղքատների բաղնիք» անվանումը։ Այս ամենը ընդամենը մտքի հնարքներ են, գեղարվեստական երանգավորումներ։ Իրականում հիմնականում հաճախել են հարուստները, հաճախ էլ նրանք այնտեղ կազմակերպել են խնջույքներ։ Բաղնիքն ունի մեկական ընդհանուր եւ առանձնալողալարներ՝ յուրաքանչյուրը իր հանդերձասրահով։ Լողարանի երեք կողմերում՝ պատերի տակ շարված են քարե գուռեր, իսկ պատերի երկարությունում եւ կենտրոնում դրված են նստարաններ, հարավային պատից կաղված է ցնցուղը։ Լողարանները ունեն իրենց շոգեհարման խցիկները։ Հասան Խանի առու Եր. Շահազիզը վկայում է նրա երբեմնի գոյություն ունեցած լինելը. «մինչեւ որ 1910 թվին 30 բահեն ջուր առնելու իրավունք է տվել նրանց՝ աշտարակցիներին գետից՝ Քասախ, գարնանային ջրերից, Աստվածընկալ գյուղի տակից, մի արտոնություն, որից, սակայն, չեն կարողացել օգտվել գյուղացիք՝ նյութական սղության պատճառով։ Ջուրը պիտի հանվի եղել Հասան խանի կոչված հին առվի հունով, որ մինչեւ օրս էլ պարզ երեւում է»։ Աշտարակի հին հինքին Արարատ Ղարիբյանը իր «Հայ բարբառագիտություն» աշխատության մեջ, որպես Աշտարակի խոսվածքի բնորոշ բառեր օգտագործում է իքի, հած եւ կանածի ձեւերը՝ «մի մութ քշեր ա հափումը կանած ի»։ Ուսումնասիրված բառարաններում հիքի բառը չի բացատրվում, միայն Էդ. Աղայանն ունի «հիքություն» եւ Ստ. Մալխասյանը՝ «հիգություն», որոնք նշանակում են թշվառություն, եւ ոչ մի կապ չունեն հիքի բառարմատի հետ։ Խոջաբաղերի տարածքում 1987 թվականին հայտնաբերվեցին բազմաթիվ հնձաններ, որոնց տարիքը գիտական հիմնավորումներով հաշվվում է 3 դարից. իսկ որտեղ հնձան, այնտեղ անկասկած խաղողի այգի։ Սկզբում այգիները տնկել են գյուղամերձ ու հարմարավետ հողատարածություններում, ապա շարունակել տարածել ավելի հեռուներում, մինչեւ ներկայիս տարածքները՝ Օշականի, Ոսկեվազի եւ Փարպիի հողային սահմանները։ Գյուղամերձ ամենամեծ ու ամենահին հինքին եղել է Շուխոնցն (Շուխյան տոհմ), որը սկսվել է Բերդաթաղի մոտերքից եւ հասել մինչեւ Բեգլարենց (որոնք Շուխյան տոհմի մի շառավիղն են) տունն ու այգին, մինչեւ ներկայիս կապի հանգույցի շենքը։ Նրանից հետո սկսվել է Ազատենց (Ազատյան տոհմ) հիքին։ Այն զբաղեցրել է թատրոնի շենքի, Ներսես Աշտարակեցու անվան հրապարակի տարածքները, հասել մինչեւ Տերյան փողոցը։ Մինչեւ այժմ էլ Շուխյան եւ Ազատյան տոհմերի բազմաթիվ ընտանիքների առանձնատներ են գոյատեւում իրենց պապենական այգիներում։ Քույր քաղաքներ Ալֆորվիլլ, Ֆրանսիա Կրթություն եւ մշակույթ Աշտարակում կան 5 հիմնական եւ 1 ավագ դպրոցներ՝ No1 - Ներսես Աշտարակեցու անվան հիմնական դպրոց No2 - Սմբատ Շահազիզի անվան հիմնական դպրոց No3 - Պերճ Պռոշյանի անվան հիմնական դպրոց No4 - Գրիգոր Ղափանցյանի անվան հիմնական դպրոց No5 - Նորայր Սիսակյանի անվան ավագ դպրոց Վարդգես Պետրոսյանի անվան հիմնական դպրոց Կան 6 մանկապարտեզներ «Մանուշակ» «Հասմիկ» «Արեւիկ» «Ծիծեռնակ» «Զեփյուռ» «Հովիկ» Գործում է Այվազյանի անվան երաժշտական դպրոցը, կա նաեւ արվեստի դպրոց։ Աշտարակում են հայ արձակագիր Պերճ Պռոշյանի եւ կենսաքիմիկոս Նորայր Սիսակյանի տուն-թանգարանները։ 1931 թվականից հրատարակվել էր Աշտարակ թերթը։ Գիտական կենտրոններ ՀՀ ԳԱԱ Ռադիոֆիզիկայի եւ էլեկտրոնիկայի ինստիտուտ ՀՀ ԳԱԱ Միքայել Տեր-Միքայելյանի անվան Ֆիզիկական հետազոտությունների ինստիտուտ «Տրանզիստոր» գիտաարտադրական միավորում Օպտիկական անկյունային եւ գծային տեղաշարժի չափիչների գիտաարտադրական միավորում Պատկերասրահ Արցախյան պատերազմում զոհված ազատամարտիկներին նվիրված հուշակոթող ու գերեզմանոց Գրականություն Նորայր Զորյան. Աշտարակ, Գրիգոր Գրիգորյան փողոց, «Գարուն», 1967, No 6: Ծանոթագրություններ Աղբյուրներ Սիմոն Տեր-Սիմոնյան, Աշտարակի ժողովրդական տեղանունների բառարան, Երեւան, 2008։ Երվանդ Շահազիզ, Աշտարակի պատմությունը, Երեւան, 1987։ Արտաքին հղումներ Արագածոտնի մարզային գրադարան Աշտարակի քաղաքապետարանի պաշտոնական կայք Օրվա հոդված Աշտարակ 9-րդ դարի հիմնադրումներ Հայաստանում Արագածոտնի մարզի տեսարժան վայրեր


text: Օգոստոսի 28, տարվա 240-րդ (նահանջ տարիներին՝ 241-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 125 օր։ Դեպքեր 1521՝ օսմանյան թուրքերը գրավում են Բելգրադը 1789 - Ուիլիամ Հերշելը հայտնաբերում է Սատուրնի Էնկելադուս արբանյակը 1859 - Հյուսիսափայլի լույսն այնքան ուժեղ է դառնում, որ տեսանելի է ԱՄՆ, Եվրոպայի որոշ տարածքներում եւ, նույնիսկ, Ճապոնիայում 1910 - Չեռնոգորիան հայտարարում է Օսմանյան կայսրությունից լիակատար անկախության մասին 1916 - Առաջին համաշխարհային պատերազմ՝ Գերմանիան պատերազմ է հայտարարում Ռումինիային Իտալիան պատերազմ է հայտարարում Գերմանիային 1924 - Վրաստանում հաստատված սովետական իշխանության դեմ տեղի է ունենում ապստամբություն, որը ձախողվում է 1990 - Իրաքը հայտարարում է Քուվեյթն իր նոր նահանգ 1991 - Միխայիլ Գորբաչովը հրաժարական է տալիս ԽՍՀՄ կոմունիստական առաջնորդի իր պաշտոնից 2004 - Սինգապուրում կայացավ ֆիլատելիայի պատմության մեջ առաջին առաջնությունը Ծնունդներ 1749 - Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթե Johann Wofgang von Goethe գերմանացի գրող (մ. 1832) 1867 - Ումբերտո Ջորդանո Umberto Jordano իտալացի կոմպոզիտոր 1885՝ Եկատերինա Դուրյան-Արմենյան, դերասանուհի 1888 - Գուիդո Արա իտալացի նախկին ֆուտբոլիստ 1899 - Անդրեյ Պլատոնով Андрей Платонов ռուս գրող 1903 - Բրունո Բետլհեյմ Bruno Bettelheim ամերիկացի մանկական հոգեբան եւ գրող 1904 - Վեներա Հակոբյան, դերասանուհի 1905 - Վախթանգ Վռոնսկի,խորհրդային բալետմեյստեր 1906 - Ասատուր Մարգարյան, հայ խորհրդային պտղաբույծ 1916 - Գերիտ Ֆիշեր Gerrit Fischer հոլանդացի ֆուտբոլիստ 1930 - Բեն Գազզարա Ben Gazzara իտալական ծագումով ամերիկացի դերասան 1936 - Գրիգոր Գրիգորյան, ճարտարապետ 1939 - Արտաշես Յավրյան, գրող (մ.2009 թ.) 1945 - Ալյոշա Աբրահամյան, նախկին ֆուտբոլիստ 1947 - Ռոլես Աղաջանյան (մ.2014 թ.) 1959 - Բրայան Թոմփսոն Brian Thompson ամերիկացի դերասան 1962 - Դեյվիդ Ֆինչեր David Fincher ամերիկացի ռեժիսոր 1969 - Ջեք Բլեք Jack Black ամերիկացի դերասան, գրող եւ փրոդյուսեր 1973 - Արմեն Շահգելդյան, ֆուտբոլիստ 1982 - Կարո Փարիզյան, ընդհանուր մենամարտերի ամերիկահայ մարզիկ 1986 - Գիլադ Շալիթ իսրայելցի լրագրող եւ զինվոր 1990 - Բոյան Կրկիչ Бојан Кркић սերբ ազգության իսպանացի ֆուտբոլիստ Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1958 - Գենադի Անանյան 1967 - Ալեքսեյ Առստամյան Մահեր 430 - Օգոստինոս Երանելին, կաթոլիկ եկեղեցու քարոզիչ եւ աստվածաբան (* 354 թ.) 1978 - Սողոմոն Սողոմոնյան, հայ գրականագետ (* 1907 թ.) 2000 - Հրաչիկ Փանոյան, հոգեբույժ 2010 - Վարուժան Նալբանդյան, արձակագիր (* 1929 թ. Կահիրեում) 2020 - Չեդվիկ Բոուզման, ամերիկացի դերասան Տոներ Ծանոթագրություններ


source: CulturaX

text: Սարսափ՝ գնաճը պաշտոնական թվերով. 168 Ժամ Հրապարակվել է «Սպառողական գների ինդեքսը ՀՀ-ում 2021թ. հունվարին» պաշտոնական հաշվետվությունը: Ցավոք, դրա ընթերցումը պակաս զգայացունց չէ, քան ցանկացած լավորակ դեդեկտիվ: Կամ՝ սարսափ-վեպ: Համոզվեք ինքներդ: Հաշվետվություն-փաստաթղթից մեջբերումներ՝ առանց մեկնաբանության՝ պարզապես փոքրիկ կրճատումներով. «Հայաստանի Հանրապետության սպառողական շուկայում 12-ամսյա գնաճը (2021թ. հունվարը 2020թ. հունվարի նկատմամբ) կազմել է 4.5%, իսկ նախորդ ամսվա նկատմամբ՝ 2.2%»: Սննդամթերքի գներ «2021թ. հունվարին 2020թ. [...] Դավաճան Նիկոլի «արտաշատյան խայտառակությունները» Դավաճան Նիկոլի «արտաշատյան խայտառակությունները» ... Թե բա ժողովրդի հետ զրույցի է բռնվել «մեր» վարչապետը. մի քանի թիկնապահներով, նախարարով, մարզպետով, այլ պաշտոնյաներով, մամլո֊խոսնակով ու ոստիկաններով շրջապատված Նիկոլն ու իրեն երկու անգամ բարեւող «քաղաքացիները» ու «բարեւող» քյաբաբագետը... Համոզված եմ՝ կապիտուլյանտը վատ չի զգում, որ բացահայտվել է իր հերթական կեղծիքը... Ամեն դեպքում մի բան պետք է խոստովանել։ Այն, որ իրենց համար ամենակարեւոր հարցերում երկիրը գրաված գործակալական այս ցանցը չափազանց պրոֆեսիոնալ է գործում։ Ոչ մի կորուստ, ոչ մի զոհ չի շեղում նրանց ընթացքը։ Ոնց քարոզում էին ադրբեջանցիների հետ եղբայրություն, այդպես էլ շարունակում են։ Ոնց խարխլում էին երկրի իրավական հիմքերը, այդպես էլ առաջ են գնում։ Մտածում ես՝ [...] Պատերազմի վտանգը շարունակվում է. Հրապարակ Սեպտեմբերի 27-ից Հայաստանում հայտարարված ռազմական դրության ռեժիմը պահպանվում է մինչ օրս։ Թեպետ ռազմական գործողություններ այլեւս չկան, սակայն իշխանությունը չի չեղարկում այդ ռեժիմը միայն մի պատճառով. բանն այն է, որ ռազմական դրության ժամանակ օրենսդրությունը թույլ չի տալիս վարչապետին անվստահություն հայտնելու նախագիծ ներկայացնել ԱԺ։ Պատերազմից մի քանի շաբաթ անց ընդդիմությունը փորձեր արեց ռազմական դրությունը չեղարկել, իշխանությունը տապալեց՝ [...] Երեւի "наводка"-ն մի քիչ սխալ են տվել ձեզ հայտնի մարդիկ։ Լեւոն Քոչարյանը հրապարակել է իրենց տան լուսանկարը Երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի որդին՝ Լեւոն Քոչարյանը, գրում է. Այսօր դավաճանական խմբակի կարկառուն հողատուներից մեկը լրագրողի հետ զրույցում հռետորական հարց հնչեցրեց, թե ինչու Ռոբերտ Քոչարյանի Ստեփանակերտի տան վրա ռումբ չի ընկել: 90-ականներին, երբ հայրս Արցախում շարժման առաջնորդն էր, թե՛ իր աշխատավայրը, թե՛ մեր տան շրջակայքը ռմբակոծվում եւ հռթիրակոծվում էր անդադար, որի հետեւանքով 1992-ին ծանր վիրավորվեց [...] ԱԳ նախարարը թրքասեր Փաշինյանի սրտով չէ՞. Հրապարակ Նոյեմբերի 18-ին ԱԳ նախարար նշանակված Արա Այվազյանը պաշտոնավարման 100 օրը չի բոլորել, սակայն արդեն լուրեր կան, որ նրանից դժգոհ են՝ ուզում են հանել, կամ ինքն է ուզում հրաժարական տալ։ Սակայն պատճառների մասին ոչինչ չի ասվում։ ԱԳՆ լավատեղյակ աղբյուրը պատմեց, որ վարչապետ-ԱԳ նախարար տարաձայնությունները սկսվել են դեռեւս անցած տարվանից, երբ Այվազյանն աշխատանքային այցով դեկտեմբերի 6-ին մեկնեց [...] Առանձնակի դաժանությամբ՝ կառչած աթոռին.168 Ժամ Պատերազմից հետո Նիկոլ Փաշինյանն իշխանությունից կառչած է առանձնակի եռանդով ու դաժանությամբ։ Դժվար է ասել՝ արդյոք նա նույնչափ ջանք ու եռանդ ծախսե՞լ է իշխանության գալու համար 2018 թվականին, թե՞ այդուհանդերձ կապիտուլյացիայից հետո իշխանության պահպանման համար պահանջվող էներգիան բազմապատիկ ավելի է։ Իսկ եթե դա այդպես է, գոյության իրավունք է ստանում հետեւյալ հարցը՝ իսկ ի՞նչ ելք կունենար պատերազմը, [...] Իշխանությունը սկսել է դերասան քաղաքապետի համար խնդիրներ առաջացնել. Ժողովուրդ Երեւանի քաղաքապետի եւ իշխանական վերնախավի հարաբերությունները գնալով լարվում են։ Փետրվարի 9-ին Երեւանի ավագանին գումարելու է հերթական նիստը, որի օրակարգում ընդգրկված հարցերից մեկով փոփոխություն էր նախատեսված նախորդ որոշումներից մեկում՝ կառուցվածքային փոփոխությունների մասով։ Սակայն հետաքրքիր է, որ այդ նախագծերն արդեն բացասական եզրակացություն են ստացել հենց ավագանու գլխադասային՝ ֆինանսական հարցերով հանձնաժողովում, որում մեծամասնությունը հենց իշխող իմքայլականներն են։ Մասնավորապես, [...] Նախկինում կար Եռատոն, իսկ այսօր ՝պարտված էռատո. Շարմազանով ՀՀԿ ԳՄ անդամ Էդուարդ Շարմազանովը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է. «Ահա «նախկիններիս» ու հողատու-կապիտուլյանտների տարբերությունը։ Արժանապատվությունը թուրքի ոտքերի տակ «մատաղ արած» հողատուի ռեժիմը շարունակում է իր դավաճանության ու կապիտուլյացիայի մեղավորներ փնտրել իրենից դուրս։ Շրջանառության մեջ են փորձում դնել «30 տարի բան չեն արել ՝խեղճ նիկոլն ի՞նչ աներ» ողորմելի թեզը։ Նման նենգ, [...]


source: fineweb

text: Բրյուսելում նոյեմբերի 24-ին կայանալիք Արեւելյան գործընկերության գագաթաժողովին ընդառաջ այսօր Հայաստան կժամանի Եվրոպական հարեւանության քաղաքականության եւ ընդլայնման բանակցությունների հարցերով հանձնակատար Յոհաննես Հանը։ Ըստ Հայաստանում եվրոպական միության առաքելության, հանձնակատարը կհանդիպի Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանին, վարչապետ Կարեն Կարապետյանին, արտաքին գործերի նախարար Էդուարդ Նալբանդյանին՝ քննարկելու Արեւելյան գործընկերության գագաթաժողովի առաջնահերթությունները եւ ԵՄ-Հայաստան հարաբերությունների խորացման հարցերը։ Դրանք արտացոլված են ԵՄ-Հայաստան նոր Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրում եւ Գործընկերության առաջնահերթություններում, որոնք էլ կսահմանեն առաջիկա տարիներին համատեղ քաղաքականության առաջնահերությունները։ «Սա շատ կարեւոր տարի է ԵՄ-Հայաստան հարաբերությունների համար, քանի որ մենք ընդլայնում եւ խորացնում ենք մեր համագործակցությունը փոխադարձ շահերի հիման վրա։ ԵՄ-ն պատրաստ է ստորագրել նոր Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը Հայաստանի հետ։ Համաձայնեցված Գործընկերության առաջնահերթությունների հետ միասին սա կձեւավորի մեր համագործակցությունը, որի շրջանակներում մենք պլանավորում ենք ներդրում կատարել, ի թիվս այլ ոլորտների, կրթության եւ նորարարության ոլորտներում, քանի որ հմտությունների զարգացումը առանցքային է Հայաստանի ապագայի համար։ Իմ այցելությունը, որի ընթացքում կքննարկվեն նաեւ «2020 թվականի 20 արդյունքների» ուղղությամբ մեր համատեղ առաջընթացը, նաեւ նախապատրաստական գործողություն է Արեւելյան գործընկերության հաջորդ գագաթաժողովի համար։ Այդ արդյունքները նպատակ ունեն Հայաստանի քաղաքացիների առօրյա կյանքում շոշափելի օգուտներ բերել», - ասել է Հանը։ Այցելության շրջանակներում ԵՄ հանձնակատարը եւ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարը հանդես կգան մամուլի հայտարարություններով: Հիշեցնենք՝ Եվրամիության հետ Ասոցացման համաձայնագրի ձախողումից երեք տարի անց Հայաստանն ու Եվրամիությունն այս տարվա փետրվարին համաձայնության եկան նոր քաղաքական համաձայնագրի շուրջ: ՀՀ-ԵՄ Համապարփակ եւ ընդլայնված գործընկերության համաձայնագիրը նախաստորագրվեց 2017 թվականի սկզբին եւ այն կստորագրվի ընթացիկ աշնանը։


text: Հայք, Հայաստանի բուն հայկական անվանումը։ Մինչ միջնադարը եւ դրանից էլ հետո հայ մատենագրության մեջ այդպես է կոչվել Հայաստան երկիրը կամ Հայաստան աշխարհը։ «Հայք» նշանակում է ինչպես հայերի երկիր, այնպես էլ հայեր, հայ ժողովուրդի հավաքական կերպար։ Ժողովրդական մեկնաբանությունը Հայք անվանման ծագումնաբանությունը կապում է Հայկ նահապետի անվան եւ գործունեության հետ։ Այժմ տարածված Հայաստան անվան «ստան» վերջավորությունը, ըստ որոշ տվյալների, առաջացել է միջնադարում իրանական ազդեցության արդյունքում։ Մասնավորապես, ենթադրվում է, որ «ստան» արմատն ունի իրանական ծագում։ Հայք, Հայաստան եւ Արմենիա անունների մասին Վաղնջական «Հայք» աշխարհագրական անունը եւ նրան հետագայում հաջորդած եւ հաճախ փոխարինող «Հայաստանը» հայ ժողովրդի հայրենիքի անունն է, ուր ընթացել է նրա պատմական կյանքը։ Նրա սահմանները հիմնականում համընկնում են Հայկական լեռնաշխարհի սահմանների հետ, սակայն չեն սահմանափակվում դրանով։ Հայկական լեռնաշխարհից բացի փաստացի Հայքն ընդգրկում է նաեւ հարակից որոշ լեռնային եւ դաշտավայրային երկրամասեր։ Ուստի կարելի է ասել, որ հայ ականավոր գիտնականներ՝ պատմաաշխարհագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Թադեւոս Հակոբյանի, պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ստեփան Մելիք-Բախշյանի, լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Հովհաննես Բարսեղյանի հեղինակած «Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան» հնգհատորյա կոթողային աշխատությունը, փաստորեն, հենց Պատմական Հայքի տեղանունների գրեթե ամբողջական բառարանն է։ Հայք աշխարհագրական անվան ստուգաբանություններ Հայք անվան առաջացման մասին գոյություն ունեն ավանդական եւ էթնիկական ստուգաբանություններ։ Մովսես Խորենացու ավանդական ստուգաբանություն Հայերի հնագույն եւ ամենանշանավոր առասպելներից է Հայկի եւ Բելի զրույցը։ Այն բերված է Մովսէս Խորենացու «Հայոց պատմության» եւ Սեբեոսի «Պատմության»՝ Անանուն պատմիչին պատկանող ներածական գլխի մեջ եւ հիշատակվում է Անանիա Շիրակացու «Տիեզերագիտութիւն» եւ «Տօմարագիտութիւն» աշխատություններում։ Հենց այդ առասպել-ավանդազրույցի հիման վրա էլ Հայք երկրանվան առաջին մեկնությունը տալիս է պատմահայր Մովսես Խորենացին։ Նա աշխարհագրական շատ անուններ համադրում կամ զուգակցում է հայոց նախնական նահապետների անվան հետ։ Ի դեպ, ավանդական պատմությունից ժառանգած այս փաստը ինքնին շատ կարեւոր երեւույթ է, որովհետեւ տոհմի կամ ցեղի նախահայրը խորհրդանշում է ոչ միայն խմբային ընդհանրություն, այլեւ ազգային պատմության խորհրդանիշն է դառնում։ Հայերի նախահայրը համարվում է Հայկ նահապետը, որի անունից էլ ծագած է համարվում հայ ժողովրդի եւ հայերի երկրի անունը։ Դա կապված է հայկական նշանավոր ավանդավեպի հետ, ըստ որի ասորեստանցի հսկա Բելի բռնությունից հեռանում են բազմաթիվ ցեղեր, դրանց հետ էլ հայ ժողովուրդը՝ իր նահապետ Հայկի գլխավորությամբ։ Վերջինս Բաբելոնից գալիս է մի բարձրադիր, զովասուն ու ջրառատ երկիր եւ այդտեղ հաստատվում։ Բելը պատգամ է ուղարկում Հայկին, հայտնում, որ նա իզուր է գնացել այդ ցուրտ լեռնաշխարհում բնակություն հաստատելու եւ խորհուրդ է տալիս վերադառնալ։ Հայկը խիստ պատասխանելով պատգամավորին՝ ետ է դարձնում Բաբելոն։ Բելը, Հայկի պատասխանից զայրացած, մեծ զորքով գալիս է Հայկի վրա։ Վանա լճի մոտ, հետագայում Հայոց ձոր կոչվող վայրում, հակառակորդները հանդիպում են, եւ Հայկը մենամարտի է դուրս գալիս Բելի դեմ։ Հմուտ նետաձիգ Հայկը մի հարվածով ցած է գլորում Բելին եւ ցրիվ տալիս նրա բանակը։ Դրանից հետո Հայկը ընդմիշտ բնակություն է հաստատում այդ բարձրավանդակում։ Հայկի անունով է կոչվում ժողովուրդը՝ հայ, իսկ ժողովրդի անունով՝ երկիրը՝ Հայք։ Այս ավանդությունը արդի սերունդներին է հասել հայ պատմիչների, մասնավորապես՝ Մովսես Խորենացու եւ Սեբեոսի միջոցով։ Դա հայ ժողովրդի եւ նրա հայրենիքի անվան ավանդական ստուգաբանությանն է։ Ավանդական հենքով հյուսված նման ստուգաբանություններ հատուկ են աշխարհի շատ ժողովուրդների, որոնք այս կամ այն նահապետի կամ դյուցազնի անվան հետ են կապում իրենց երկրի անունը։ Այս ավանդավեպը արժեքավոր է այն տեսակետից, որ նպաստել է հայ ժողովրդի համազգային գաղափարի եւ ազգային գիտակցության զարգացմանը։ «Հայ ազգային գիտակցության հիմքը դրվել է անցյալի դեռ այն նախնական շրջանում, երբ ստեղծագործվել է Հայկի առասպելը եւ դյուցազուն Հայկը փառավորվել իբրեւ ազգային հերոս ու հայ ազգի նախահայր»։ Էթնիկական ստուգաբանություն Հայք-Հայաստան անվան հաջորդ մեկնաբանումը էթնիկական է եւ գալիս է հայաս կամ հայասա ժողովրդի անունից։ Հիմքում ընկած է եղել «հայ» անունը։ Հայասան անվանումը այդ անվան ածանցումն է։ Այս ստուգաբանության պատիվը պատկանում է հայագետ Կրեչմերին եւ ակադեմիկոս Գրիգոր Ղափանցյանին։ Վերջինս այդ հարցին է նվիրել «Հայասան, հայերի բնօրրան» աշխատությունը։ Հայասան զբաղեցրել է Բարձր Հայքի տարածքը՝ Վանա լիճից արեւմուտք, մինչեւ Եկեղյաց գավառ (Երզնկա) եւ Փոքր Հայքի մի մասը, ինչպես նաեւ Արածանիի (Մուրադի) վերին հոսանքները։ Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերի մեջ մ.թ.ա. VIII դարում կարեւոր դեր են խաղում հայասները եւ արմենա-հայասական միությունը, որոնք վաղուց կազմում էին հայկական ցեղային մեծ միություն։ Մեր թվարկությունից առաջ, հիմնականում VII դարի երկրորդ կեսին, ավարտվում է հայ ժողովրդի կազմավորումը, որը նշանավորվում է հայ պետականության առաջացմամբ։ Այն զարգանում է նախ Արարատյան թագավորության՝ կամ այսպես կոչված Վանի թագավորության՝ Բիայնիլի-Ուրարտուի տարածքում, որը պատմական թատերաբեմից հեռանում է VII դարի վերջում։ Արարատյան թագավորության, այսինքն ուրարտական ցեղերը տեղաբնիկ էին եւ հայախոս եւ դառնում են կազմավորվող միասնական հայ էթնոսի կարեւոր «բաղադրիչներից» մեկը։ Միասնական հայ էթնոսն է դառնում Արարատյան թագավորություն-Ուրարտուի օրինանան ժառանգորդը։ Արարատյան թագավորություն-Բիայնիլիից մեզ հասել են բազմաթիվ տեղանուններ, որոնք ենթարկվել են որոշ ձեւափոխման։ Դրանց թվին են պատկանում Արարատ (Ուրարտու), Վան (Բիայինա), Տուշպա (Տոսպ), Երեւան (Էրեբունի), Սեւան (Սուինիա) եւ այլն։ Մնացել են նաեւ շատ նահապետների եւ դյուցազունների անունները։ Այսպես՝ Արամ (Արամե), Մանավազ (Մենուաշ), Ռուսա (Առուշան)։ Դրանք ժամանակակից հայերին կապում են Աեւարատյան թագավորություն-Ուրարտուի հետ։ Արարատյան թագավորությունից մինչեւ արդի ժամանակներն են հասել նաեւ շատ ավանդավեպեր։ Ինչպես հայտնի է, կազմավորված ժողովուրդը «հայաս» ցեղի անունով կոչվում է հայ, իսկ երկիրը՝ Հայաստան։ Հայաստան անունը առաջին անգամ օգտագործել է V դարի պատմիչ Ագաթանգեղոսը, չնայած հայ անվան վերջածանցը ոչ միշտ է եղել «ստան»։ Դրան փոխարինել է «ք» տառը, որը ավելացվելով ժողովրդի անվան, դարձել է երկրի անուն։ Այսպիսով «Հայք» բառը իր մեջ ամփոփում է հայեր եւ Հայաստան հասկացությունները։ Ինչպես օրինակ, «պարսք» նշանակում է եւ պարսիկներ, եւ Պարսկաստան։ Դա ցույց է տալիս, որ ժողովրդի անունն է դարձել երկրի անուն, երբ ավելացել է «ք» տառը։ Հայք միասնական երկրի երկրամասերը եւ նահանգները Հայք երկիրը՝ հայերի հայրենիքը՝ պատմական Հայաստանը քաղաքականապես բաժանված էր երկու երկրամասի. Մեծ Հայք, այսինքն՝ Մեծ Հայաստան եւ Փոքր Հայք, այսինքն՝ Փոքր Հայաստան։ Առաջինը համընկնում է Հայկական լեռնաշխարհի հիմնական մասի հետ, որտեղ ընթացել է ու զարգացել հայ ժողովրդի հիմնական քաղաքական ու մշակութային կյանքը։ Մեծ Հայքը Արտաշեսյանների օրոք (մ.թ.ա 189 - մ.թ. 6 թթ.) բաժանվում էր 120 «զօրավարութեան» կամ «ստրատեգիայի», որոնք մոտավորապես հավասար էին հետագայի գավառներին եւ խմբավորվում էին 20 նահանգի կամ աշխարհի մեջ։ Արշակունիների օրոք (մ.թ. 66-428 թթ.), առավել հավանական է՝ մ.թ.ա. III-IV դարերում Մեծ Հայքը բաժանվում էր 15 նահանգի, կամ «աշխարհի»։ Դրանցից ամեն մեկն իր հերթին բաժանվում էր գավառների, որոնց ընդհանուր թիվը հասնում էր 190-ի։ Այս «աշխարհները» իրականում հանդիսանում էին առանձին բնապատմական եւ տնտեսական միավորներ՝ իրենց սովորություններով, տարազով ու բարբառներով։ Դրանք էին՝ Այրարատը, Վասպուրականը, Սյունիքը, Արցախը, Գուգարքը, Բարձր Հայքը կամ Կարնո աշխարհը, Տուրուբերանը կամ Տարոնո աշխարհը, Աղձնիքը, Ծոփքը կամ Չորրորդ Հայքը, Մոկքը կամ Մոկաց աշխարհը, Կորճայքը կամ Կորդուաց աշխարհը, Նորշիրականը կամ Պարսկահայքը, Փայտակարանը կամ Կասպեից աշխարհը, Ուտիքը կամ Ուտեացոց աշխարհը եւ Տայքը կամ Տայոց աշխարհը Մեծ Հայքի մյուս բոլոր նահանգների նկատմամբ կենտրոնական դիրք ուներ Այրարատը։ Նահանգներն իրենց հերթին բաժանվում էին զանազան թվով գավառների, որոնց ընդհանուր թիվը Մեծ Հայքում հասնում էր 190-ի Մեծ Հայքի մյուս բոլոր նահանգների նկատմամբ կենտրոնական դիրք ուներ Այրարատը։ Փոքր Հայքը տարածվում էր Եփրատից դեպի արեւմուտք մինչեւ Անտիտավրոս լեռնաշղթան՝ զբաղեցնելով Հայկական լեռնաշխարհի արեւմտյան եւ հյուսիսարեւմտյան մարզերը։ Բյուզանդական տիրապետության ժամանակաշրջանում Փոքր Հայքը բաժանվում էր երեք վարչական մարզերի՝ Առաջին Հայք, Երկրորդ Հայք եւ Երրորդ Հայք։ Զիգոն֊Բասիլիկոն լեռների եւ Կիլիկյան Տավրոսի միջեւ գտնվում էր Փոքր Հայքի Հարավային նահանգը՝ «Երկրորդ Հայք» անունով, որը հետագայում կոչվեց «Երրորդ Հայք»։ Այս երկրամասը կազմում է Մելաս (այժմ՝ Թոխմա-սու) գետի հովիտը Մելիտինե (այժմ՝ Էսքի-Մալաթիա) կենտրոնով։ Հաճախ Մեծ Հայք երկրամասի մեջ ներառվում էր Հայոց Միջագետք երկրամասը, Փոքր Հայք երկրամասի մեջ՝ Կոմագենե եւ Գամիրք երկրամասերը։ Երբեմն Կիլիկյան Հայաստան երկրամասի մեջ ներառվում էր Եփրատացիք կամ Էֆրատեսիա երկրամասը։ Վերին Հայք, Ստորին Հայք Հայ նշանավոր պատմաբան, նոր ժամանակների սկզբում Հայոց պատմության առաջին համակարգված շարադրանքն իրականացրած գիտնական-հայագետ, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության ականավորագույն ներկայացուցիչներից մեկը՝ հայր Միքայել Չամչյանցը իր հեղինակած «Պատմութիւն հայոց ի սկզբանէ աշխարհի մինչեւ ցամ Տեառն 1784» կոթողային աշխատությունում առաջարկել է Հայքի աշխարհագրական խոշոր մարզերի բաժանման իր տարբերակը։ Մասնավորապես բացի առանձին երկրամաս հանդիսացող Փոքր Հայքից, մխիթարյան պատմաբան-գիտնականը Մեծ Հայքը բաժանում է երկու մեծ երկրամասի՝ Վերին Հայք եւ Ստորին Հայք։ Ըստ Չամչեանցի՝ Ստորին Հայքի մեջ մտնում են Մեծ Հայքի տարածքները՝ Միջագետքից մինչեւ Արաքս կամ Երասխ գետը, իսկ Վերին Հայքի մեջ՝ Երասխից, փաստորեն, մինչեւ Կուր գետը։ Հայք տեղանվան օտար համարժեքներ Օտար ազգերը Հայք երկիրը հաճախ կոչում են Արմենիա։ Բացառություն են կազմում վրացիները եւ քուրմանջի բարբառով խոսող քրդերը։ Արմենիա անվան ավանդական հենքով հյուսած ստուգաբանությունը մի քանի կերպ է բացատրվում։ Նախ՝ այն ծագաւծ է համարվում հնդեվրոպական արմեններ ժողովրդից։ Երկրորդ, սանսկրիտերեն արա՝ «արի», «քաջ» եւ մանա՝ «մարդիկ» բառերի միացումից։ Այսինքն՝ «քաջ մարդիկ»։ Երրորդ, ըստ Մովսես Խորենացու կոչվել է Հայկազյան Արամ նահապետի անունով։ Եվ, վերջապես, Արմենակ Հայկազյան նահապետի անունով, որը Հայկի որդին էր, նրա անվան կրճատ ձեւը եղել է Արմեն, որից եւ մեր ժողովրդի ու երկրի անվանումը։ Արմեն ժողովրդի մասին առաջին անգամ հիշատակվում է Պարսկաստանի թագավոր Դարեհ Վշտասպյանի (522—486) մ.թ.ա.) արձանագրության մեջ։ Ինչպես հայտնի է, նրա թագավորության ժամանակ, բացի մի շարք այլ ժողովուրդներից, նրա դեմ ապստամբել էին նաեւ արմենները, որոնք ցանկանում էին անկախություն ձեռք բերել։ Այս ապստամբությունը մանրամասն նկարագրված է Բեհիսթունյան (Քիրմանշահի մոտ) բարձր ժայռի վրա քանդակած Դարեհ Ա-ի բեւեռագիր արձանագրության մեջ, որը գրված է երեք լեզվով՝ հին պարսկերեն, էլամերեն եւ բաբելոներեն։ Արմենների երկիրն այս արձանագրության մեջ անվանված է «Արմենիա», իսկ ժողովուրդը՝ արմեններ։ Այստեղից էլ առաջացել են Արմենիա եւ արմեններ բառերը։ Ըստ մեկ այլ տարբերակի Աքեմենյան տերությունը տիրելով ՈՒրարտական /կամ Արարատյան/ երկրին, առաջին անգամ այն ՈՒրարտուի փոխարեն պարզապես անվանել է Արարատի /ՈԻրարտուի/ մարդկանց (ժողովրդի) երկիր՝ Ար (արարատ) – մեն (մարդիք կամ ժողովուրդ) - իա (երկիր իմաստավորող վերջավորություն)։ Լեհերեն, ռուսերեն, լատիներեն եւ հունարեն՝ Հայքը թարգմանվում է Արմենիա, թուրքերեն՝ Էրմենիստան, հունգարերեն՝ Օրմենիորշագ, ուկրաիներեն՝ Վիրմինիա, լատիշերեն՝ Արմենիյա, գերմաներեն՝ Արմենիեն, պարսկերեն՝ Արմենիա, արաբերեն՝ Արմին կամ Արմենիա, հին հրեերեն՝ Թահոգարամա, արամերեն՝ Հարմիննի, հին պարսկերեն՝ Արմինա։ Ծովից ծով Հայք Ծովից ծով Հայք կամ Ծովից ծով Հայաստան, հայ ժողովրդի մոտ տարածված իրրեդենտիստական գաղափար, որը ենթադրում է ամբողջական Հայքի կամ Պատմական Հայաստանի տարածքային ամբողջականության վերականգնումը, նկատի ունենալով Մեծ Հայքի, Փոքր Հայքի, Գամիրքի, Կիլիկյան Հայաստանի, Հայոց Միջագետքի եւ Կոմմագենեի վերամիավորմամբ մեկ՝ միացյալ հայկական ազատ, անկախ ազգային պետության ստեղծումը։ Այդպիսով Պատմական Հայքի սահմանները ձգվում են Միջերկրական ծովից մինչեւ Սեւ եւ Կասպից ծովերը։ Գրականություն Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան։ Թ.Խ. Հակոբյան, Ստ. Տ. Մելիք-Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան։ Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն։ Հատորներ 1-5։ Երեւան, 1986-2001։ Բաբկեն Հ. Հարությունյան։ Հայաստանի ազգային ատլաս, Բ մաս, Երեւան, 2008։ Բաբկեն Հ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Մաս Ա, Երեւան, 2001, 404 էջ (մեծադիր քարտեզով), - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1067/mets_hayqi.pdf Հակոբ Մանանդյան։ Քննական տեսություն hայ ժողովրդի պատմության, հ. Ա։ Ավետիսյան Կամսար Մ., Ավետիսյան Ա.Ա.: Հայրենագիտական էտյուդներ։ «Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երեւան, 1979։ Բաբկեն Հ. Հարությունյան։ «Աշխարհացոյց»-ը եւ չորս Հայքերի խնդիրը, Երեւան, 1997։ Բաբկեն Հ. Հարությունյան։ Հայաստանի պատմության ատլաս, Ա մաս, Երեւան, 2004, 2005։ Բաբկեն Հ. Հարությունյան։ Հայաստանի պատմության ատլաս, Բ մաս, Երեւան, 2008։ Ս. Տ. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի (Փորձ VII դարի հայկական քարտեզի վերակազմության ժամանակակից քարտեզագրական հիմքի վրա), Երեւան, 1963։ Թաթիկ (Թադեւոս) Խ. Հակոբյան։ Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Երեւան, 2007։ Թադեւոս Խ. Հակոբյան, Ստեփան Տ. Մելիք-Բախշյան, Հովհաննես Խ. Բարսեղյան։ Հայաստանի եւ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան։ Հատորներ 1-5։ Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն։ Երեւան, 1986-2001։ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ (ՍԿԶԲԻՑ ՄԻՆՉԵՎ XVIII ԴԱՐԻ ՎԵՐՋԸ)։ Ժամկոչյան Հ., Աբրահամյան Ա., Մելիք-Բախշյան Ս., Պողոսյան Ս.: ԵՊՀ հրատ.: Երեւան, 1975 թ.: Հայ ժողովրդի պատմություն։ 8 հատորով։ Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիա։ Պատմության ինստիտուտ։ Հատոր I: ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՆԱԽՆԱԴԱՐՅԱՆ֊ՀԱՄԱՅՆԱԿԱՆ ԵՎ ՍՏՐԿԱՏԻՐԱԿԱՆ ԿԱՐԳԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ։ Երեւան, 1971։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Արտակ Մովսիսյան, Հայ ժողովրդի ծագումն ու կազմավորումը։ ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտ։ Հայոց պատմություն։ Հայոց պատմության հանրագիտարան։ Աղբյուրներ Սրբոյ հօրն մերոյ Մովսէսի Խորենացւոյ Մատենագրութիւնք, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1843; Армянская география VII века по Р. Х., Текст и перевод издал К. П. Патканов, СПб., 1877; Géographie de Moïse de Corène d'après Ptolémée. Texte Arménien, traduit en français par le P. Arsène Soukry Mékhitariste, Venise, Imprimerie arménienne, 1881. Մովսեսի Խորենացւոյ, Յաւելուածովք նախնեաց [հրատ. Հ. Ա. Սուքրեան], Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1881։ Ա. Գ. Աբրահամյան, Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, Եր., 1944։ Ս. Տ. Երեմյան, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի (Փորձ VII դարի հայկական քարտեզի վերակազմության ժամանակակից քարտեզագրական հիմքի վրա), Երեւան, 1963։ Ս. Տ. Երեմյան, «Աշխարհացոյց»-ի սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ [Ա], - «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1972, N 4, էջ 209-230։ Ս. Տ. Երեմյան, «Աշխարհացոյց»-ի սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ [Բ], - «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1973, N 1, էջ 238-252։ Ս. Տ. Երեմյան, «Աշխարհացոյց»-ի սկզբնական բնագրի վերականգնման փորձ [Գ], - «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1973, N 2, էջ 261-274։ Անանիա Շիրակացի, Մատենագրություն. թարգմանությունը, առաջաբանը եւ ծանոթագրությունները Ա. Աբրահամյանի եւ Գ. Պետրոսյանի, Երեւան, 1979։ The Geography of Ananias of Širak (AŠXARHAC'OYC'). The Long and the Short Recensions. Introduction, Translation and Commentary by R. H. Hewsen, Wiesbaden, 1992. ISBN 3882264853, 9783882264852. «Աշխարհացոյց»-ի համառոտ եւ ընդարձակ խմբագրությունների համատեղ վերահրատարակությունը տե՛ս «Մատենագիրք Հայոց», հտ. Բ, Ե դար, Անթիլիաս, 2001, էջ 2123-2192։ Յակոբեան Ալեքսան, «Աշխարհացոյց» Է դարի Անանունի. Գիտա-քննական բնագիր,- «Հանդէս ամսօրեայ», 2012, էջ 35-186։ Տես նաեւ Մեծ Հայք Փոքր Հայք Առաջին Հայք Երկրորդ Հայք Երրորդ Հայք Չորրորդ Հայք Խորագույն Հայք Նշումներ Նախնադարյան Հայաստան Հայկական լեռնաշխարհ


text: Ապրիլի 9, տարվա 99-րդ (նահանջ տարիներին՝ 100-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 266 օր։ Դեպքեր 1945 - ԽՍՀՄ բանակը գրավեց Քյոնիգսբերգը 1991 - Վրաստանը անկախացավ Սովետական Միությունից Ծնունդներ 1867 - Շառլ Բոդլեր, ֆրանսիացի բանաստեղծ, արվեստաբան (մ. 1867) 1903 - Ուորդ Բոնդ ամեր. դերասան (մ. 1960) 1933 - Ժան Պոլ Բելմոնդո Jean-Paul Belmondo ֆրանս. դերասան 1960 - Մանվել Եղիազարյան, հայ ազատամարտիկ, քաղաքական գործիչ։ 1962 - Իգոր Պոդոլչակ Iгор Володимирович Подолчак ուկր. ռեժիսոր Մահեր 491 - Զենոն, Բյուզանդիայի կայսր (ծն. 425) 1492 - Լորենցո Մեդիչի Lorenzo de Medici իտալ. կառավարիչ (ծն. 1449) 1553 - Ֆրանսուա Ռաբլե Francois Rabelais ֆրանս. վանական եւ լեզվաբան (ծն. 1494) 1626 - Ֆրենսիս Բեկոն, անգլիացի փիլիսոփա, պատմաբան, քաղաքական գործիչ, էմպիրիզմի հիմնադիր (ծն. 1561) 1938 - Հարություն Սուրխաթյան, հայ գրականագետ, թարգմանիչ (ծն. 1882) 2012 - Լիլի Չուգասզյան, օպերային երգչուհի (ծն. 1921) 2021 - Էրլ Սիմոնս, ամերիկացի ռեփեր, դերասան (ծն. 1970) Տոներ ՝ Նահատակների օր ՝ Ազգային միասնության օր ՝ Ֆիններենի օր


text: Տաջիկստան (Тоҷикистон), պետություն Կենտրոնական Ասիայում։ Սահմանակցում է Ուզբեկստանին, Ղրղզստանին, Չինաստանին եւ Աֆղանստանին։ Նախկին խորհրդային հանրապետություն, անկախացել է 1991 թվականին։ ԱՊՀ անդամ պետություն է։ Աշխարհագրական նկարագիր Ունի խիստ լեռնային մակերեւույթ, որի մոտ կեսի բարձրությունը գերազանցում է ծովի մակարդակի 3000 մ-ը։ Երկրի արեւելյան մասը խիստ նոսր է բնակեցված. այս շրջանում գտնվում է Պամիր լեռնաշղթան, որի Իսմիաիլ Սամանի գագաթը նախկինում Խորհրդային Միության ամենաբարձր կետն էր (կոչվում էր Կոմունիզմի պիկ)։ Երկրի արեւելյան հատվածում է գտնվում Բադախշան ինքնավար շրջանը, որտեղ բնակվում են բազմաթիվ փոքր ազգություններ։ Մայրաքաղաք Դուշանբեն գտնվում է երկրի արեւմտյան շրջանում, Հիդոր լեռնաշղթայի ստորոտում, որտեղով հոսում են Ամուրդարյա եւ Սիրդարյա գետերը։ Տաջիկստանի արեւմտյան շրջանը նեղ միջանցքով կապված է Սոգդիա շրջանի հետ։ Վերջինում գտնվում է երկրի բնակչության թվով երկրորդ քաղաքը՝ Խոջանդը։ Տաջիկստանի մաս են կազմում նաեւ մի քանի էքսկլավներ, որոնցից խոշորագույնը՝ Վորուխը աշխարհրագրորեն ընկած է Ղրղզստանի տարածքում։ Տարածքային բաժանում Վարչականորեն բաժանված է 4 մարզերի, որոնք են՝ Սուղդ Կարոտեգին Խաթլոն Լեռնային Բադաշխան (ինքնավար մարզ) Ազգագրություն Ազգաբնակչությունը կազմում է 7.349.145 (2009 թ. տվյալներով), որոնց գերակշիռ մասը տաջիկներ են։ Տաջիկերենը իրանական լեզու է եւ մեծ ընդհանրություններ ունի պարսկերենի հետ, որի պատճառով համարվում է պարսկերեն լեզվի տարբերակ։ Տաջիկստանից բացի պետական լեզու է Իրանում եւ Աֆղանստանում։ Ազգային փոքրամասնությունների շարքում կարեւոր տեղ են զբաղեցնում ուզբեկները եւ ապա ռուսները, վերջիններիս մեծ մասը սակայն լքել է երկիրը քաղաքացիական պատերազմի տարիներին։ Տնտեսություն Արտաքին առեւտրի կարեւոր բաղադրիչներն են մետաքսի եւ ալյումինի արտահանումը (վերջինս հիմնականում Տուրսունզոդա քաղաքից) եւ ավելի նվազ չափով՝ արծաթը, ոսկին, ուրանը եւ վոլֆրամը։ Տաջիկստանի տնտեսությունը ծանր կացության մեջ է հայտնվել վեց տարի տեւած քաղաքացիական պատերազմի հետեւանքով։ Աղքատություն Տաջիկստանը նախկին խորհրդային հանրապետություններից ամենաաղքատն է եւ աշխարհի ամենաաղքատ պետություններից մեկը։ ՄԱԿ-ի տվյալների համաձայն՝ բնակչության 44,4%-ն ապրում է աղքատության շեմից ցածր մակարդակում։ Ծանոթագրություններ Տաջիկստան Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ


text: Պլուտոն (; խորհրդանիշներ՝: եւ ), Արեգակնային համակարգի գաճաճ մոլորակներից մեկն է։ Իր հայնաբերման օրվանից 1930 թ. մինչեւ 2006 թ., Պլուտոնը համարվում էր Արեգակնային համակարգի իններորդ, Արեգակից ամենամեծ հեռավորության վրա գտնվող մոլորակը։ Աստղային նշանը՝ Е կամ Р։ Հայտնաբերել է աստղագետ Ք. Թոմբոն 1930 թվականին՝ ղեկավարվելով ամերիկացի աստղագետ Փ. Լոուելի տեսական կանխագուշակումներով, որն ըստ Ուրանի շարժման դիտվող շեղումների հաշվարկել էր (1915 թվականին) դեռեւս անհայտ մոլորակի շարժումը։ Պլուտոնի ուղեծիրը շատ առումներով նման չէ Արեգակին ավելի մոտ, մեծ մոլորակների ուղեծրերին։ Պլուտոնի հեռավորությունը Արեգակից (5899,1 մլն կմ) 39,4 անգամ մեծ է Երկիր—Արեգակ հեռավորությունից, ուղեծրի մեծ ձգվածության պատճառով (էքսցենտրիսիտետը՝ е= 0,250) այն փոփոխվում է 9,8 ա.մ-ով (1466 մլն կմ), երբեմն ավելի է մոտենում Արեգակին, քան Նեպտունը։ Պլուտոնի ուղեծրի թեքությունը խավարածրի հարթության նկատմամբ 17° է (ամենամեծը՝ մոլորակների ուղեծրերի թեքություններից), որի հետեւանքով այդ մոլորակը հաճախ դուրս է գալիս Կենդանաշրջանի սահմաններից (մասնավորապես, 1980 թվականին Պլուտոնը գտնվում էր Վերոնիկայի վարսեր համաստեղությունում)։ Պլուտոնի մակերեւույթի ջերմաստիճանը —230°С է։ Իր առանցքի շուրջը պտտվում է 6,4 օրում, Արեգակի շուրջը՝ 247.7 տարում։ Պտտման առանցքն ուղեծրի հարթության հետ կազմում է 40°-ից փոքր անկյուն։ 1950-ական թվականներին Պլուտոնը երեւում էր 14,9, իսկ 1970-ական թվականներին՝ 15,1 աստղային մեծության. պայծառության այդ թուլացումը բացատրվում է նրա մակերեւույթի անդրադարձնող հատկությունների վւոփոխմամբ։ 1976 թվականին հաստատվել է, որ Պլուտոնի մակերեւույթը պատած է մեթանային եղյամով։ Քանի որ այս մոլորակը շարժվում է ձգված էլիպսով, եւ 1970-ական թվականներին 1950-ական թվականների համեմատությամբ 4 ա.մ-ով մոտեցել էր Արեգակին, ամենայն հավանականությամբ եղյամը մասամբ հալվել է, եւ մոլորակի մակերեւույթը մթնել է։ 1978 թվականին Ջ. Քրիստին հայտնաբերեց Պլուտոնի արբանյակը (Քարոն), որի ուղեծրի հարթությունը գրեթե ուղղահայաց է մոլորակի շարժման ուղեծրի հարթությանը։ Արբանյակի միջին հեռավորությունը մոլորակից 17,0 հզ. կմ է, պայծառությունը՝ շուրջ 10 անգամ փոքր մոլորակի պայծառությունից։ Արբանյակի շարժման ուսումնասիրմամբ ճշտվեցին Պլուտոնի չափերն ու զանգվածը, պարզվեց, որ նրա տրամագիծը մոտ 2800 կմ է, զանգվածը՝ 1,2×1019 տ (500 անգամ փոքր Երկրի զանգվածից), խտությունը՝ 1,5 գ/սմ3, ձգողական ուժի արագացումը մակերեւույթի վրա՝ 50 սմ/վրկ2 (մոտ 20 անգամ փոքր երկրայինից)։ Պլուտոնի արբանյակի տրամագիծը մոտ 1120—1100 կմ է, նա գտնվում է մոլորակից 12 պլուտոնյան տրամագծի չափ հեռավորության վրա, այսինքն՝ Պլուտոնն իր արբանյակի հետ կազմում է ավելի սեղմ «կրկնակի մոլորակ», քան Երկիր-Լուսին համակարգն է։ Պլուտոնից անդրադարձած եւ Արեգակից նրա վրա ընկած լույսի քանակությունների հարաբերությունը (ալբեդո) հավասար է 0,6-ի։ Ենթադրվում է, որ Պլուտոնը հիմնականում կազմված է ապարների հետ խառնված ջրային սառույցից։ Արտաքին հղումներ Статьи о Плутоне на сайте www.freescience.ru. Статьи о Плутоне на сайте Astronet Обзор Плутона на сайте Astrolab Каталог малых планет на сайте Центра малых планет Արեգակնային համակարգ Գաճաճ մոլորակներ


text: Ամուսնալուծվել են Մալազիայի նախկին թագավորն ու ռուս գեղեցկուհին (լուսանկար) Ամուսնալուծվել են Մալազիայի նախկին թագավորն ու ռուս գեղեցկուհին (լուսանկար) 18:08 - 17/հուլիսի/2019 «Հրապարակ». «Զախվատ» օպերացիա ընդդեմ Վանեցյանի. Ծեծելով ցուցմունք են կորզել Աշխատավարձ ենք պահանջում, ողորմություն չենք խնդրում. «Սանիթեք»-ի նախկին աշխատակիցները շարունակում են ակցիան (տեսանյութ) Մալազիայի նախկին թագավոր Մուհամմադ Հինգերորդը, ով հրաժարվել էր գահից` ռուս գեղեցկուհի «Միսս Մոսկվա 2015» ճանաչված Օքսանա Վոյեվոդինայի հետ ամուսնանալուց հետո: Այժմ նրանք ամուսնալուծվել են: Արեւմտյան լրատվամիջոցների փոխանցմամբ ամուսնալուծության մասին փաստաթուղթը ստորագրվել է հուլիսի 1-ին: Ամուսնալուծության պատճառները հայտնի չեն, սակայն հայտնի է, որ ըստ ամուսնալուծության փաստաթղթի, զույգն այլեւս չի կարող երբեւէ ամուսնանալ: Մի քանի շաբաթ առաջ Վոեվոդինան իր եւ թագավորի առաջնեկ որդու լուսանկարն էր տեղադրել, նշելով, որ տղան Մալազիայի ապագա թագավորն է: Զույգն ամուսնացել էր 2018 թվականին:


19:43 02.03.2019 Ստանալ կարճ հղումը Հայաստանի տարածքում կան փակ ու դժվարանցանելի ավտոճանապարհներ։ ԵՐԵՎԱՆ, 2 մարտի — Sputnik. Մարտի 2–ին, ժամը 19:00–ի դրությամբ, եղանակային անբարենպաստ պայմաններից ելնելով, Վերին Լարս տանող Գուդաուրի-Կոբի ճանապարհահատվածը փակ է տրանսպորտային բոլոր միջոցների համար։ Այս մասին հայտնում է Վրաստանում ՀՀ դեսպանության մամուլի ծառայությունը։ Հայաստանի արտակարգ իրավիճակների նախարարության տվյալներով` Հայաստանի տարածքում նույն ժամի դրությամբ փակ են Տավուշի մարզի Բերդ-Ճամբարակ եւ Սոթք-Քարվաճառ ավտոճանապարհները։ Այդ տարածքներում կան կուտակված ավտոմեքենաներ: Վարդենյաց լեռնանցքը փակ է բեռնատար, դժվարանցանելի՝ մարդատար ավտոմեքենաների համար: Դժվարանցանելի է նաեւ Կարմիրի լեռնանցքը: Երեւան-Մեղրի ավտոճանապարհի Գորիս-Սիսիան հատվածը բաց է բոլոր տեսակի տրանսպորտային միջոցների համար: Սյունիքի մարզի, Արագածոտնի մարզի Չքնաղ-Ձորագլուխ, Արայի-Վարդենուտ, Քուչակ-Ծաղկաշեն եւ Շիրակի մարզի Աշոցքի տարածաշրջանի միջհամայնքային ավտոճանապարհներին մերկասառույց է։


text: 13:25 Մեղադրական դատավճիռներ՝ պաշտոնեկան հանցագործություններ կատարած քրեակատարողական ծառայողների վերաբերյալ 13:23 Ո՞րն է կաշառքի եւ պետությունից պարգեւավճարի տարբերությունը. սա գողություն է բյուջեից. Բագրատյան 13:00 Փաշինյանը Վիճակագրության կոմիտեին հասկացրել է, որ 2020-ին պատրաստվեն 8-9 տոկոս աճի. Բագրատյան 12:50 Քաղաքական գործիչների թվիթերյան էջերին արված ֆեյք փոստերն ու ապատեղեկատվությունը կընդգծվեն առանձին գույնով 12:47 Հայկական ընկերությունները պետք է ԵՏՄ շրջանակում մրցույթներին մասնակցելու հնարավորություն ունենան. պատգամավոր 12:41 Մեկնարկում է «Սպորտային սերունդ» ծրագիրը. Մրցույթին կարող են մասնակցել դպրոցները 12:38 «Սա ի՞նչ երկիր է, որ ես ներդնեմ. անընդհատ ասֆալտին փռել, պատերին ծեփել». նախկին վարչապետ 12:37 ՀՀ քրեական օրենսգրքի փոփոխությունները կարող են սահմանափակել ԶԼՄ-ների գործունեությունը. hանրային պաշտպանի գրասենյակ 12:35 Պետգնումների համակարգում անհրաժեշտ է տեղական արտադրողներին խրախուսել. «Բարգավաճ Հայաստան» 12:34 Էջմիածին քաղաքում ավտոտնակում Audi է այրվել. փրկարարներ են ժամանել 12:34 Հայաստանում պետական գնումների հարցում չկա բովանդակություն եւ փիլիսոփայություն. «Բարգավաճ Հայաստան» 12:28 ԵԽԽՎ համազեկուցողները մտահոգված են Ադրբեջանում ցուցարարների հանդեպ բռնությամբ 12:19 Այո, նախկինները թալանել են, բայց հիմա ասվում է՝ եթե չեք ուզում նրանք հետ գան, ուրեմն հաշտվեք մեր արածների հետ.Բագրատյան 12:14 Հայաստան է այցելում Սլովակիայի արտաքին եւ եվրոպական գործերի նախարար Միրոսլավ Լայչակը. Օրակարգը հայտնի է 12:13 «Քաղաքացիները չպետք է մասնակցեն հակաօրինական եւ վտանգավոր հետեւանքներով լի այս հանրաքվեին». ԱԺՄ 11:57 Մյունխենի զրույցը ինձ վախեցրեց.կարծում եմ՝ Փաշինյանը օգնության կարիք ունի Ղարաբաղի հարցում. Հրանտ Բագրատյան 11:53 Դիլիջանի «Քարավան» ռեստորանի մոտ բախվել են Mitsubishi Pajero iO»-ն եւ «ՈւԱԶ»-ը. կա 4 վիրավոր (ֆոտո) 11:52 2019-ին մշակող արդյունաբերությունը աճելով 12%-ով` 2008-ից ի վեր առաջին անգամ ՀՆԱ-ի կառուցվածքում առաջինն է. Փաշինյան 11:51 Դատական համակարգը միայն ՍԴ-ն չէ. ինչքան քյարթու, կաշառակեր կա, տարան լցրեցին ԲԴԽ. Նույն դատավորներն են. Հրանտ Բագրատյան 11:50 Հայաստանում ՓՄՁ-ները մեծ հետաքրքրություն չեն դրսեւորում պետգնումների համակարգի հանդեպ. խորհրդարանական 11:48 Շվեյցարիայի նախագահն իր ծննդյան 60-ամյակին հրավիրել է երկրի բոլոր քաղաքացիներին 11:45 Բակո Սահակյանը Արցախի Քննչական կոմիտեի նախագահին դասային աստիճան է շնորհել 11:44 Փաշինյանին ՍԴ–ի հարցը հարյուրապատիկ ավելի շատ է հետաքրքրում, քան Արցախինը. Անդրանիկ Թեւանյան 11:42 ԱՀ ոստիկանությունը հայտարարություն է տարածել Արցախի նախագահական եւ ԱԺ ընտրությունների վերաբերյալ 11:40 Խորհրդարանական լսումներ՝ «Պետական գնումների համակարգի հիմնախնդիրները եւ լուծման ուղիները» թեմայով (ուղիղ) 10:06 Հրազդան» մարզադաշտի մոտ ավտոմեքենան շրջվել է (ֆոտո) 09:59 Թրամփը դժգոհ է, որ «Մակաբույծները» ֆիլմն «Օսկար» է ստացել 09:51 Նոր իշխանությունները լեգիտիմության առաջին կորուստն ունեցան 2019-ի մայիսին. Ավետիք Իշխանյան 09:47 Թբիլիսյան խճուղում «Գոշ» գազալցակայանի մոտ «Opel Astra F»-ն ամբողջությամբ այրվել է 09:42 Վարդենյաց լեռնանցքը բեռնատարների համար փակ է. երեք մարզեր թաղված են մառախուղի մեջ 09:38 Խոշոր հրդեհ Սարչապետ գյուղում. վագոն-տնակն ամբողջությամբ այրվել է. ներսում եղել է 300 կգ աղացած գարի, 500 կգ հացահատիկ 09:33 Լարսի ճանապարհը բաց է միայն մարդատար մեքենաների համար. ռուսական կողմում կուտակված է 335 բեռնատար 09:28 Կապանում բախվել են «Nissan Bluebird»-ը եւ «Hyundai»-ն. ուղեւորը մահացել է. կան վիրավորներ 09:23 Իրանում մեկնարկել են խորհրդարանական ընտրությունները 09:17 «Ծախսատար նախագահը». Գեւորգ Պետրոսյան 09:13 Սարի Թաղ թաղամասում փլուզվել է տան արտաքին պատը եւ փակել մուտքը. դեպքի վայր է մեկնել մեկ մարտական հաշվարկ 09:08 «Ժողովուրդ». Սերժ Սարգսյանի նշանակած կադրը կքննի նրա գործը. դատավորն ինքնաբացարկ կհայտնի՞ 09:05 Երկար ժամանակով լույս չի լինելու Երեւանում եւ 7 մարզերում 09:02 «Հրապարակ». Կադրային առեղծվածներ. Ինչո՞վ է Արթուր Դավթյանն ավելի լավ կադր, քան Արփինե Հովհաննիսյանը 09:01 Էքսկուրսավարների համաշխարհային օրը 08:57 «Իրատես». «Էվոլյուցիա». Անցումային արդարադատություն, վեթինգ, «վնգստացող» դատավորներ, իսկ վերջում՝ ՍԴ անցանկալի անդամներ 08:52 «Իրավունք». Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը չի՞ մասնակցի հանրաքվեին. Նա պայմանվորվել է Փաշինյանի հետ 08:47 «Ժողովուրդ». 65,86 մլն դոլարի ներհոսք. Հայաստան եկող տրանսֆերտների չափը մեծ թափով շարունակում է աճել 08:42 «Իրավունք». Սամվել Ալեքսանյանն ակտիվացե՞լ է. նա փոխել է «տակտիկան» 08:37 «Իրատես». Մի «նախկին» կազմակերպում է գործընթաց, որպեսզի հեռացնի մյուս «նախկինին». Ո՞րն է տարբերությունը 08:32 «Հրապարակ». Ի՞նչ հարցեր են ներառված Հայաստան-Արցախ ԱԽ համատեղ նիստում. հնարավոր է ռիսկային` լարված վիճակ լինի 08:27 «Փաստ». Վտանգավոր «արդարացում». Պետբյուջեից գողացված գումարներն էլ են այս կամ այն ձեւով մտնում տնտեսություն 08:22 «Ժողովուրդ». «Շատ բարիդրացիական ցտեսություն եմ ասել». Ալիկ Սարգսյանը՝ ՀՀԿ-ն լքելուց հետո ընկճված է 08:17 «Իրատես». Ծխելու դեմ օրենքն «Իմ քայլում» «կռիվ է գցել». նախարար Թորոսյանի պատիվը գետնով են տալիս 08:12 «Հրապարակ». Արդարադատության դեմ ոտնձգությունների առաջատարներից մեկը Սասուն Խաչատրյանն է 08:10 Կենդանիների եւ բույսերի 1/3-ի համար 50 տարուց անհետացում են կանխատեսել 08:07 «Ժողովուրդ». Ազատումների ալիքը հասավ ՊԲ. ովքե՞ր կարող են ազատվել իրենց պաշտոններից 08:02 «Իրատես». Անզգույշ բառն ու «դանոսչիկները». միմյանց վրա «գործ տալը անպատկերացնելի չափերի է հասել 07:57 «Հրապարակ». «Մախաթը պարկում չի մնա». 6-րդ վարչությունը քաղաքապետարանում է. թելերը տանում են դեպի քաղաքապետ 07:52 «Իրատես». Իշխանությունները լվացել են ձեռները ԵՊՀ-ից. Նախարարի եւ Հովհաննիսյանի միջեւ «սեւ կատու» է անցել 07:47 «Փաստ». ՀՀ նախկին իշխանության ներկայացուցիչները մտահոգված են ռուսաստանյան ազատումներից. նոր «չիստկա» է սկսվում 07:42 «Հրապարակ». Եվս մի փաստ Սուրեն Պապիկյանի կյանքից. ի՞նչ կապ նա ունի «Ֆլեշի Բարսեղի» հետ 07:15 Հսկայական ինքնաթիռը մասերի են բաժանել հանուն հուշանվերների 06:07 Արկտիկայի լճերում գիտությանն անհայտ ձկներ են հայտնաբերվել 05:18 Երկու մռութով մուտանտ հորթը հռչակավոր է դարձել 04:12 Մայրենի լեզվի միջազգային օր 03:04 Ավստրալիայում հայտնաբերվել է իռլանդական հնագույն «կլոգան» բնակավայրը 02:19 Քիմիկոսները պարզել են, որ «Մոնա Լիզայի» վրա ճաքերը պաշտպանում են շրջակա միջավայրի ազդեցությունից 01:24 2019 թվականը ռեկորդային է դարձել աճուրդներում վաճառված արվեստի ստեղծագործությունների թվով 01:12 Թուրքիայում «դարի խաբեության» հեղինակ մանկահասակի դեմքով երիտասարդի տեղը գտել են


Պատժել, բայց՝ օրենքով - Հրապարակ Արմինե Օհանյան 28 Հունիս 2018 | 05:00 0 «Հրապարակ». Գարեգին Բ-ի դեմ բողոքի ակցիաները նոր թափ կհավաքեն


Որպեսզի քաղաքը բերեն գյուղ. Դրախտիկը զբոսաշրջիկների երազանքների հանգստավայր Գեղարքունիքի մարզում գտնվող Դրախտիկ գյուղը տեղավորված է Արեգունի լեռների հարավային լանջին, Սեւանա լճի ավազանի հյուսիս-արեւելյան ափին։ Դրախտիկ գյուղով հոսում է համանուն գետը։ Նախկինում Թոխլուջա անունը կրող գյուղը վերանվանվել է 1991 թվականին իր հին՝ Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհի Սոթք գավառում հիշատակվող Դրախտիկ անվամբ։ Բնակավայրը գտնվում է ծովի մակերեւույթից 1980 մետր բարձրության վրա։ Գյուղի բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն է եւ բանջարաբուծությունը։ Բնակիչների 90 տոկոսը փախստականներ են։ Նրանք Դրախտիկ համայնքում են հաստատվել 1989-1992 թթ-ին։ Գյուղի մոտակայքում կան հին եկեղեցու ավերակներ, մի քանի խաչքար եւ 15-19 դդ. գերեզմանոց (գյուղում պահպանվել է նաեւ ադրբեջանցիների գերեզմանոցը)։ Մեր թղթակցի հետ զրույցում գյուղի տարեց բնակինչները խոստովանեցին, որ թեեւ գյուղի «անգույն» եւ «խեղճ» տեսքին, իրենց ոգեւորում եւ ուրախացնում է զբոսաշրջիկների այցելությունները Դրախտիկ, որոնց հոսքը մեծացել է հատկապես «Երազանքի գյուղ» ՀԿ-ի ներդրած սոցիալական ծրագրի շնորհիվ։ «Մարդկանց հոսքը նոր շունչ է հաղորդում գյուղին, նոր երանգ, թարմություն։ Մարդիկ հույսով են լցվում, հավատում են, որ մի օր կյանքը փոխվելու է Դրախտիկում»,-ասում էին մեր զրուցակիցները։ «Երազանքի գյուղ»-ը, որը կյանքի է կոչվել մեկ տարի առաջ մի խումբ կամավորների նախաձեռնությամբ, սոցիալական եւ աղքատության կրճատման ծրագիր է, այն նպատակ ունի զարգացնել գյուղական համայնքը, հետաքրքրություն առաջացնել զբոսաշրջիկների մոտ։ Կենդանապաշտպան Կարինե Փանոսյանի խոսքով՝ ծրագրի նպատակը Դրախտիկը իսկական Դրախտ դարձնելն է, որպեսզի այն լինի զբոսաշրջիկների երազանքների հանգստավայրը, իսկ ամեն գյուղացու համար՝ երազանքների գյուղ։ Ի դեպ՝ ինչպես նախորդ տարի, այս տարի եւս Դրախտիկում նշվեց ազգային տոներից ամենասիրելին ու սպասվածը՝ Վարդավառը։ Վերոնշյալ ծրագրի շրջանակում հյուրերն ու զբոսաշրջիկները հնարավորություն ունեցան մասնակցելու Դրախտիկում անցկացվող վարդավառյան տարբեր միջացառումների, շուրջպար բռնել Դրախտիկի սարերում, ծաղիկ հավաքել, լինել գյուղի հետաքրքիր վայրերում, այդ թվում՝ «Երամակ» ձիարշավարանում, ըմպել լեռներից բխող սառնորակ աղբյուրի թթու ջուրը եւ Սեւանա լճի ափին, խարույկի շուրջ անմոռանալի կիթառի երեկո անցկացնել։ Հետաքրքիր միջացառումների շարքն ամփոփվեց «Քոլր փարթի»-ով, որը երիտասարդների սիրելի միջոցառումներից մեկն է։ «Դրախտիկ» նախաձեռնության անդամները մեզ հետ զրույցում նշեցին, որ նպատակ ունեն այսպիսի ծրագիր իրականացնել ցանկացած այլ գյուղում։ Մեզ հարատեւելի խաղաղություն է պետք, առաջարկում եմ նախագահ Ալիեւին իրավիճակն ընկալել որպես երկուստեք... Արցախում համապետական ընտրություններին մասնակցելու հայտ է ներկայացրել 14 նախագահի թեկնածու Լոռու մարզում սպանություն կատարելու կասկածանքով 33-ամյա հետախուզվողը ոստիկանների բացատրական աշխատանք... Այս հանդիպումից հետո Ադրբեջանի համարձակությունը ռազմական քայլերի գնալու առումով շատ քիչ է լինելու. Ա... Արարատի մարզում բախվել են Opel-ն ու Volkswagen-ը. վերջինն էլ հայտնվել է ձորակում՝ բախվելով ծառերին. Կասիլյասը հաստատել է, որ առաջադրվելու է Իսպանիայի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նախագահի պաշտոնի համար


Լրատվություն Շնորհավորական Նախագահ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Սլովակիայի Հանրապետության Սահմանադրության օրվա առթիվ 30.08.2010 Ուղերձում ասված է. “Ձերդ Գերազանցություն, Հայ ժողովրդի եւ անձամբ իմ անունից շնորհավորում եմ Ձեզ եւ Սլովակիայի բարեկամ ժողովրդին Սլովակիայի Հանրապետության Սահմանադրության օրվա առթիվ` մաղթելով Ձեր երկրին առաջընթաց եւ բարգավաճում: Վստահ եմ, որ մեր երկրների միջեւ առկա բարեկամական հարաբերությունները եւ փոխշահավետ համագործակցությունը կշարունակեն զարգանալ եւ ընդլայնվել` ի շահ մեր ժողովուրդների: Ընդունեք խնդրեմ, Ձերդ Գերազանցություն, խորին հարգանքներիս հավաստիքը”:


text: Ցանկանո՞ւմ եք կարդալ այս հոդվածը %% լեզվով 3 Տիբերիոս կայսեր իշխանության տասնհինգերորդ տարում, երբ Պոնտացի Պիղատոսը Հրեաստանի կուսակալն էր, Հերովդեսը+ Գալիլեայի մարզի կառավարիչն էր, նրա եղբայր Փիլիպոսը՝ Իտուրիայի եւ Տրաքոնիայի մարզի կառավարիչը, եւ Լյուսանիասը՝ Աբիլենեի մարզի կառավարիչը, 2 Կայիափայի+ եւ ավագ քահանա Հաննայի օրերում Աստծու խոսքը եղավ Զաքարիայի որդի Հովհաննեսին+ անապատում+։ 3 Նա շրջում էր Հորդանանի բոլոր կողմերում եւ մկրտություն էր քարոզում՝ որպես զղջման խորհրդանիշ մեղքերի ներման համար+, 4 ինչպես որ գրված է Եսայիա մարգարեի գրքում. «Լսեցե՛ք, մեկը բարձրաձայն կանչում է անապատում. «Պատրաստե՛ք ճանապարհը Եհովայի համար, ուղղե՛ք նրա շավիղները+։ 5 Ամեն ձոր պիտի լցվի, ամեն լեռ ու բլուր պիտի ցածրանա, ծուռ ճանապարհները պիտի ուղղվեն, եւ խորդուբորդ տեղերը հարթ ճանապարհներ պիտի դառնան+, 6 եւ ամեն մարմին պիտի տեսնի, թե ինչպես է Աստված փրկություն տալիս»»+։ 7 Մարդիկ մեծ խմբերով գալիս էին Հովհաննեսի մոտ մկրտվելու, եւ նա ասում էր նրանց. «Իժերի՛ ծնունդներ+, ձեզ ո՞վ գլխի գցեց փախչել գալիք զայրույթից+։ 8 Ուրեմն զղջմանը համապատասխան պտուղնե՛ր բերեք+։ Եվ մի՛ ասեք ձեր մեջ, թե՝ «մեր հայրը Աբրահամն է»։ Ասում եմ ձեզ, որ Աստված զորություն ունի այս քարերից էլ Աբրահամի համար զավակներ վեր կացնելու։ 9 Կացինն արդեն պատրաստ է կտրելու ծառերը, ուստի յուրաքանչյուր ծառ, որ լավ պտուղ չի տալիս, պիտի կտրվի ու կրակի մեջ գցվի»+։ 10 Ժողովուրդը հարցրեց նրան. «Ուրեմն ի՞նչ անենք»+։ 11 Նա էլ պատասխանեց. «Ով երկու հանդերձ ունի, թող մեկը տա չունեցողին, եւ ով ուտելիք ունի, թող նույնն անի»+։ 12 Հարկահավաքները նույնպես եկան մկրտվելու եւ հարցրին նրան. «Ուսուցի՛չ, իսկ մե՞նք ինչ անենք»+։ 13 Նա էլ ասաց նրանց. «Սահմանված հարկից ավելին մի՛ պահանջեք»+։ 14 Զինվորներն էլ էին հարցնում նրան. «Իսկ մե՞նք ինչ անենք»։ Նա ասաց. «Ոչ մեկից բռնությամբ կամ սուտ մեղադրանքով+ փող մի՛ վերցրեք, այլ բավարարվեք ձեր ստացած պարենով»+։ 15 Քանի որ ժողովուրդը սպասում էր Քրիստոսին, բոլորն իրենց սրտում Հովհաննեսի մասին մտածում էին. «Գուցե նա՞ է Քրիստոսը»+։ 16 Ուստի Հովհաննեսն ասաց. «Ես ձեզ ջրով եմ մկրտում, բայց ինձանից ավելի զորավորն է գալիս, որի սանդալների կապերն արձակելու ես արժանի չեմ+։ Նա սուրբ ոգով եւ կրակով կմկրտի ձեզ+։ 17 Նրա քամհարը* իր ձեռքում է, որպեսզի ամբողջովին մաքրի իր կալը եւ ցորենն իր ամբարում հավաքի+։ Իսկ մղեղը+ նա կայրի անմար կրակով»+։ 18 Նա նաեւ տարբեր կերպերով քաջալերում էր ժողովրդին ու բարի լուրն էր հռչակում նրանց։ 19 Բայց մարզի կառավարիչ Հերովդեսը, որը Հովհաննեսի կողմից հանդիմանվել էր իր եղբոր կնոջ՝ Հերովդիայի եւ իր բոլոր չար գործերի համար+, 20 այդ բոլոր գործերի վրա ավելացրեց նաեւ այն, որ Հովհաննեսին բանտարկեց+։ 21 Երբ ամբողջ ժողովուրդը մկրտվեց, Հիսուսը+ նույնպես մկրտվեց, ու երբ աղոթք էր անում, երկինքը+ բացվեց, 22 եւ սուրբ ոգին մարմնավոր կերպարանքով, աղավնու տեսքով իջավ նրա վրա, եւ մի ձայն լսվեց երկնքից. «Դո՛ւ ես իմ սիրելի Որդին, ես քեզ հավանել եմ»+։ 23 Հիսուսը, երբ սկսեց իր գործունեությունը+, մոտ երեսուն+ տարեկան էր, եւ ինչպես կարծում էին, նա որդին+ էր Հովսեփի+, եւ նա՝ Հեղիի, 24 եւ նա՝ Մատթատի, եւ նա՝ Ղեւիի, եւ նա՝ Մելքիի, եւ նա՝ Հաննեի, եւ նա՝ Հովսեփի, 25 եւ նա՝ Մատաթիայի, եւ նա՝ Ամոսի, եւ նա՝ Նաումի, եւ նա՝ Էսլիի, եւ նա՝ Նանգեի, 26 եւ նա՝ Մաաթի, եւ նա՝ Մատաթիայի, եւ նա՝ Սեմեինի, եւ նա՝ Հոսեքի, եւ նա՝ Հոդայի, 27 եւ նա՝ Հոհանանի, եւ նա՝ Ռեսայի, եւ նա՝ Զորաբաբելի+, եւ նա՝ Սաղաթիելի+, եւ նա՝ Ներիի, 28 եւ նա՝ Մելքիի, եւ նա՝ Ադդիի, եւ նա՝ Կոսամի, եւ նա՝ Ելմադամի, եւ նա՝ Էրի, 29 եւ նա՝ Հիսուսի*, եւ նա՝ Եղիեզերի, եւ նա՝ Հորիմի, եւ նա՝ Մատթատի, եւ նա՝ Ղեւիի, 30 եւ նա՝ Շմավոնի, եւ նա՝ Հուդայի, եւ նա՝ Հովսեփի, եւ նա՝ Հովնամի, եւ նա՝ Եղիակիմի, 31 եւ նա՝ Մելեայի, եւ նա՝ Մեննայի, եւ նա՝ Մատտաթայի, եւ նա՝ Նաթանի+, եւ նա՝ Դավթի+, 32 եւ նա՝ Հեսսեի+, եւ նա՝ Օբեդի+, եւ նա՝ Բոոսի+, եւ նա՝ Սալմոնի+, եւ նա՝ Նաասոնի+, 33 եւ նա՝ Ամինադաբի+, եւ նա՝ Առնիի*+, եւ նա՝ Եսրոնի+, եւ նա՝ Փարեսի+, եւ նա՝ Հուդայի+, 34 եւ նա՝ Հակոբի+, եւ նա՝ Իսահակի+, եւ նա՝ Աբրահամի+, եւ նա՝ Թարայի+, եւ նա՝ Նաքորի+, 35 եւ նա՝ Սերուգի+, եւ նա՝ Ռագավի+, եւ նա՝ Փալեկի+, եւ նա՝ Եբերի+, եւ նա՝ Շելայի+, 36 եւ նա՝ Կայնանի, եւ նա՝ Արփաքսադի+, եւ նա՝ Սեմի+, եւ նա՝ Նոյի+, եւ նա՝ Ղամեքի+, 37 եւ նա՝ Մաթուսաղայի+, եւ նա՝ Ենոքի+, եւ նա՝ Հարեդի+, եւ նա՝ Մաղաղայելի+, եւ նա՝ Կայնանի+, 38 եւ նա՝ Ենոսի+, եւ նա՝ Սեթի+, եւ նա՝ Ադամի+, եւ նա՝ Աստծու։


text: Գավառում նշվեց քաղաքացու օրը ՀՀ Քաղաքացու տոնին նվիրված Գեղարքունիքի մարզային միջոցառումը մարզկենտրոն Գավառ քաղաքի կենտրոնական հրապարակում մեկնարկեց հեծանվավազքով ու ծառատունկով: Միջոցառմանը միացան նաեւ Գեղարքունիքի մարզպետ Գնել Սանոսյանը, Գավառի քաղաքապետ Գուրգեն Մարտիրոսյանը, ԱԺ պատգամավորներ եւ հյուրեր: Հաջորդ միջոցառումը Գավառի մանկական այգում էր, որտեղ տեղի ունեցավ հանրային քննարկում՝ Իրազեկ քաղաքացի խորագրով: Որպես բանախոսներ հանդես եկան Իրազեկ քաղաքացի ՀԿ-ի նախագահ Դանիել Իոննիսյանը, սպորտի եւ երիտասարդության հարցերի նախարար Գաբրիել Ղազարյանը, Գեղարքունիքի մարզպետ Գնել Սանոսյանը, Գավառի փոխքաղաքապետ Գրիգոր Բոշյանը, ԱԺ-ի Իմ քայլը խմբակցության պատգամավորներ, ովքեր պատասխանեցին նաեւ ներկաների հարցերին: Այնուհետեւ Գավառի մարզադպրոցի սաները ներկայացրին սպորտային ցուցադրական ելույթներ: Առանձին տաղավարներով մարզի համայնքները ներկայացան Տես ու համտես» խորագրով մշակութային ու ուտեստային ցուցադրություններով, որի ընթացքում ներկայացվեցին մարզի համայնքների գյուղատնտեսական արտադրանքի տեսականին, ավանդական ու ժամանակակից բազմապիսի ուտեստներ, ճաշատեսակներ եւ այլ կերակուրներ: Միջոցառման հաջորդ կանգառը ԳՊՀ-ն էր, որտեղ տեղի ունեցավ <Իրազեկ ուսանող> խորագրով քննարկում: Օրվա առիթով ցուցադրվեց նարեւ ֆիլմ: Գավառի քաղաքային գրադարոնւմ կազմակերպվել էր հանդում գրողների հետ եւ գրքի քննարկում: Իսկ Լեւոն քալանթարի անվան պետական դրամատիկական թատրոնում կամերային երաժշտական թատրոնի դերասանները ցուցադրեցին <Անկոչ հյուրը> ներկայացումը: Գավառում ՀՀ քաղաքացու օրվան նվիրված միջոցառումները եզրափակվեցին բացօթյա ռոք համերգով, որը կրում էր <Միտքդ վառ պահիր> խորագիրը:


Ինչպես հայտնում է Marca-ն, «սերուցքայինների» գլխավոր մարզիչ Խուլեն Լոպետեգին որոշել է խաղաժամանակ տրամադրել բելգիացուն, չնայած այն փաստին, որ թիմի մյուս դարպասապահ Կեյլոր Նավասն մեն գնով ցանկանում է հետ վերադարձնել իր տեղը թիմի մեկնարկային կազմում: