text: Ադրբեջան, պաշտոնական անվանումը՝ Ադրբեջանական Հանրապետություն (), ինքնիշխան պետություն Հարավային Կովկասում՝ Արեւելյան Եվրոպայի եւ Հարավարեւմտյան Ասիայի սահմանագծին։ Արեւելքում ափերը ողողում են Կասպից ծովի ջրերը, հյուսիսում սահմանակցում է Ռուսաստանի Դաշնությանը, հյուսիս-արեւմուտքում՝ Վրաստանին, արեւմուտքում՝ Հայաստանին եւ Արցախի Հանրապետությանը, իսկ հարավում՝ Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը։ Խորհրդային տարիներին Ադրբեջանին բռնակցված Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետությունը, որպես էքսկլավ, հյուսիսում եւ արեւելքում շրջապատված է Հայաստանով, հարավում եւ արեւելքում սահմանակցում է Իրանին, իսկ հյուսիս-արեւմուտքում ձգվում է շուրջ 10 կմ երկարությամբ սահմանը Թուրքիայի հետ։ Ադրբեջանական առաջին պետական միավորումը՝ Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը, ստեղծվել է 1918 թվականի մայիսի 27-ին՝ Անդրկովկասյան սեյմի փլուզման հետեւանքով։ Մուսավաթական Ադրբեջանը դարձել է ժողովրդավարական առաջին երկիրն իսլամադավան աշխարհում։ 1920 թվականին Ադրբեջանը գրավվել է խորհրդային կարմիր բանակի կողմից՝ վերածվելով Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի։ Խորհրդային իշխանությունների օրոք՝ 1921 թվականի մարտի 16-ին, Կրեմլի իշխանության կողմից Խորհրդային Ադրբեջանին է բռնակցվում պատմական Հայաստանի մաս կազմող Նախիջեւանը, իսկ հուլիսին՝ Արցախը։ Ադրբեջանի ներկայիս հանրապետությունը ստեղծվել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ընդունված անկախության հռչակագրի համաձայն՝ Խորհրդային Միության կազմալուծման նախօրեին։ 1988 թվականին սկսվում է Արցախյան շարժումը, որը վերաճում է բաց պատերազմի։ Արցախյան պատերազմի ավարտից հետո Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզն ու հարակից յոթ շրջանները միավորվում են դե ֆակտո անկախ Արցախի Հանրապետության կազմի մեջ։ Ադրբեջանը կիսանախագահական կառավարմամբ ունիտար պետություն է, որը համարվում է Միավորված Ազգերի Կազմակերպության, Եվրախորհրդի, Նավթ արտահանող երկրների կազմակերպության, ԵԱՀԿ-ի, ՆԱՏՕ-ի «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» ծրագրի, Թյուրքական խորհրդի եւ մի շարք այլ միջազգային կազմակերպությունների անդամ։ Ադրբեջանը դիվանագիտական հարաբերություններ ունի ՄԱԿ-ի անդամ 158 պետությունների հետ։ Գլխավոր ռազմաքաղաքական դաշնակիցներն են Թուրքիան, Թուրքմենստանը, Ղազախստանը, Իրանը, Ռուսաստանը եւ Վրաստանը։ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի դիվանագիտական հարաբերությունները խզված են։ Հայաստանի քաղաքացիների Ադրբեջան մուտք գործելն արգելված է։ Ադրբեջանի ներկայիս անվանումը Իրանի հետ հակասությունների առիթ է հանդիսանում, քանի որ վերջինիս կողմից իրանական երկրամասի անվան կրկնօրինակումը ենթադրում է տարածքային հավակնություններն այդ հողերի նկատմամբ։ Ներկայիս Ադրբեջանը բազմազգ եւ բազմակրոն պետություն է։ Բնակչության մեծամասնությունն ադրբեջանցիներն են (91 %), որոնք դավանում է շիա իսլամ։ Խոշոր ազգային փոքրամասնություններն են լեզգիները, ռուսները, թալիշները, ավարները, թաթարները եւ վրացիները։ Չնայած նրան, որ Ադրբեջանը համարվում է իսլամադավան պետություն, այնուամենայնիվ, երկրի բնակչության 53%-ն իրեն համարում է աշխարհիկ։ Ալկոհոլն ու մուսուլմանական կրոնում անթույլատրելի համարվող մյուս սահմանափակումներն Ադրբեջանում թույլատրելի են եւ նույնիսկ ենթակա են վաճառքի։ Ադրբեջանը զարգացած արդյունաբերական երկիր է՝ տնտեսական զարգացման եւ գրագիտության բարձր ցուցանիշով, ինչպես նաեւ գործազրկության ցածր մակարդակով։ Երկրի տնտեսությունը հիմնված է նավթարդյունաբերության եւ արտասահմանյան ներդրումների վրա։ Ազգային արժույթը մանաթն է։ Այնուամենայնիվ, երկրի իշխող կուսակցությունը՝ «Նոր Ադրբեջան»-ը, բազմիցս մի շարք միջազգային կառուցների կողմից մեղադրվել է պատմակեղծարարության, ավտորիտարիզմի եւ մարդու իրավունքների զանգվածային խախտումների մեջ։ Անկախությունից ի վեր երկրում արմատացած է Ալիեւների ընտանիքի ձեւավորած ամբողջատիրական վարչակարգը։ Անվան ծագումնաբանություն Համաձայն ընդունված վարկածի՝ Ադրբեջանի անվանումը կապված է հնագույն ժամանակներում վերջինիս ներկայիս տարածքում գոյություն ունեցած Ատրպատականի եւ Աղվանից թագավորությունների անվան հետ։ Հայոց պատմիչ Մովսես Կաղանկատվացին գրել է. Ատրպատականը որպես Աքեմենյան տիրակալության ենթակա թագավորություն գոյություն է ունեցել ներկայիս Իրանի հյուսիս-արեւմուտքում՝ Մեծ Հայքի թագավորությունից արեւելք։ Երկրանվանումն ունի իրանական ծագում եւ կապված է Ատրպատականի զրադաշտական ավանույթների հետ։ Վերջինիս անվանումը հիշատակված է նաեւ Զրադաշտական կրոնի սուրբ գրքի՝ Ավեստայի «Խնամակալ հրեշտակների երգեր» գլխում։ «Ատրպատական» բառը իրանական ծագում ունեցող նույնաբովանդակ բառի հին հունարեն թարգմանությունն է։ Հունական աղբյուրներում երկրամասը հայտնի էր «Ատրոպատենե» անվանումով։ Այն անվանված էր Մարաստանի սատրապ Ատրոպատեսի անունով։ Ատրպատականի մասին իրենց աշխատություններում գրել են հին աշխարհի նշանավոր պատմիչներ Դիոդորոս Սիցիլիացին եւ Ստրաբոնը։ Բնօրինակ ադրբեջաներենով երկիրը կոչվում է «Ազերբայջան», որը կազմված է պարսկերեն «ազեր» (թարգմանաբար՝ «կրակ») եւ «բայջան» (թարգմանաբար՝ «երկիր») բառերի միացումից։ Հետեւաբար՝ երկրի անվանումը ադրբեջաներենից թարգմանաբար նշանակում է «կրակե երկիր» կամ «կրակի երկիր»։ Ենթադրվում է, որ այդ անվանումը կապված է գետնի տակից դուրս եկող գազերի այրման երեւույթի հետ (այդ գազերի այրման վայրերում հնագույն ժամանակներում ստեղծվել են զրադաշտական տաճարներ՝ ատրուշաններ)։ Երկրի հայերեն անվանման հիմքում ընկած է պարսկերեն «ադուր» բառը, որը նույնպես նշանակում է «կրակ» (հայերենի սղման օրենքով բարդության սկզբում դարձել է «ադր»)։ Անվան վիճարկումներ եւ տարածքային հավակնություններ Պարսկական ծագմամբ «Ադրբեջան» եզրը 1918 թվականին դառնում է Ռուսական կայսրության տրոհման հետեւանքով ձեւավորված ժողովրդավարական իսլամադավան պետության պաշտոնական անվանում։ Մինչ այդ, «Ադրբեջան» եզրը բացառապես վերաբերվում էր Շահական Իրանի պատմական երկրամասին։ Հենց այս պատճառով էլ պարսից կառավարությունը բողոքարկում է նորանկախ երկրի կողմից պատմական Իրանի անբաժան մաս կազմող ադրբեջանական երկրամասի անվան կիրառումը՝ որն ինքնին ներկայացնում է վերջիններիս տարածքային հավակնությունները այդ երկրամասի նկատմամբ։ Ժամանակակից Իրանական Ադրբեջանն ընդգրկում է հիմնականում պատմական Ատրպատականի տարածքը, ինչպես նաեւ Մեծ Հայքի նահանգներից Վասպուրականի արեւելքն ու Պարսկահայքը, որոնք անջատվել էին Հայաստանի առաջին բաժանման հետեւանքով։ Ատրպատական-Ադրբեջան պատմաաշխարհագրական տարածքը հիմնականում բնակեցված է մուսուլմաններով։ 2016 թվականի տվյալներով՝ իրանաբնակ ադրբեջանցիների (հայտնի են ազարիներ անվանմամբ) ընդհանուր թիվը հասնում է 17 միլիոնի, որոնց մոտ կեսը բնակվում է Իրանական Ադրբեջանում։ Իրանի շահական կառավարման ընթացքում «Ադրբեջան» անվան տակ հայտնի է եղել պետության հյուսիսը, որն այժմ բաժանված է երեք ոստանների՝ Արդաբիլ, Արեւելյան Ադրբեջան եւ Արեւմտյան Ադրբեջան։ Մերօրյա Ադրբեջանի Հանրապետությունն Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը պատկանող Ադրբեջանի պատմական երկրամասը համարում է իր պատմական տարածքը՝ հարավային Ադրբեջան անվանումով։ Դա կապված է պանթուրքական ծրագրերի հետ, որով նախատեսվում էր Փոքր Ասիայից մինչեւ Միջին Ասիա ընկած տարածքները վերածել թյուրքական պետության։ Մինչ 1918 թվականը, աշխարհի որեւէ կետում գոյություն չի ունեցել Ադրբեջան անվանումով պետություն, իսկ Իրանի հյուսիսը ժամանակակից Ադրբեջանի հետ միասնական պետություն երբեւէ չի ձեւավորել։ Այս ֆոնի վրա էլ հաճախ առաջանում են ադրբեջանա-իրանական հակասություններ, որի գլխավոր պատճառը Ադրբեջանի կողմից իրանական ադրբեջանցիների շրջանում անջատողական գաղափարախոսության եւ ազգային անկախ պետականության քարոզչությունն է։ «Ադրբեջան» անվան հերթական վիճարկումը կապված է երկրի ներկայիս կառավարության իրենդենտական քաղաքական ձգտումների հետ։ Մասնավոր այս դեպքը ադրբեջանցի պատմիչների կողմից «Արեւմտյան Ադրբեջան» եզրի օգտագործումն է՝ նկատի ունենալով Հայաստանի ներկայիս տարածքը։ Ադրբեջանցի ազգայնականները հայաստանյան հողերը (ներառյալ՝ Սեւանա լճի ավազանը, Սյունիքը, Երեւանը եւ Արարատյան դաշտավայրը) համարում են պատմական Ադրբեջանի անքակտելի մաս՝ ձգտելով դրա վերադարձին։ Այս հասկացությունը ունի պաշտոնական թույլտվություն, ինչպես նաեւ լայնորեն կիրառվում է Ադրբեջանի Հանրապետության ներկայիս նախագահ Իլհամ Ալիեւի ծայրահեղական հայտարարություններում։ Պատմություն Զգուշացում նախքան ընթերցելը՝ Առաջիկա չորս բաժիններում ներկայացված տեղեկատվությունը ներկայացնում է Ադրբեջանի ժամանակակից տարածքում տեղի ունեցած պատմական իրադարձությունները, այլ ոչ թե Ադրբեջանի պատմությունը։ Հնագույն ժամանակներից մինչեւ Ատրպատականի թագավորություն Ադրբեջանի մերօրյա տարածքը բնակեցված է եղել դեռեւս հնագույն ժամանակներից ի վեր։ Գյոյգյոլի շրջանից հայտնաբերվել են հնագիտական գտածոներ, որոնք վկայում են, որ երկրամասը բնակեցված է եղել վերին պալեոլիթի ժամանակաշրջանում։ Հնագիտական արժեք են ներկայացնում հատկապես Գոբուստանի, Բեյուքդաշի, Քիչիքդաշի, Ջինգիրդաղի, Շոնղարդաղի եւ Շիհգայի քարանձավները, որտեղ պահպանվել են քարի դարի եւ հաջորդող ժամանակաշրջանների բնակիչների բնակության մասին հավաստող ժայռապատկերներ, անթրոպոգեն բրածոներ, տապանաքարեր եւ այլն։ Քարանձավներից ամենանշանավորը Գոբուստանի հնագիտական արգելոցն է, որը ներառված է Ադրբեջանում ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։ Գոբուստանի ժայռապատկերներում հանդիպում են հնագույն մարդկանց ժայռապատկերներ։ Տղամարդիկ պատկերված են որսորդական հագուստով, աղեղով եւ նետով եւ որպես կանոն ունեն բարձր հասակ եւ ամրակազմ մարմին։ Պահպանվել են նաեւ կնոջ պատկերներ։ Նախնադարյան համայնական հասարակարգից ստրկատիրության անցումն ուղեկցվում է առաջին պետական միավորումների ի հայտ գալով։ Մ.թ.ա. 9-րդ դարում Ադրբեջանի մերօրյա տարածքում հաստատվում են սկյութները, որոնց գերիշխանությունը երկրամասում տեւում է շուրջ քառորդ հազարամյակ։ Հաջորդիվ տարածաշրջանը նվաճվում է արիական ծագում ունեցող մարերի կողմից եւ ներառվում Ասորեստանից անկախացած Մարաստանի հզոր պետականության կազմի մեջ։ Շուտով Մարաստանը դառնում է Աքեմենյան տիրակալության վասալը եւ սկսվում է երկրամասի պարսկական տիրապետության շրջափուլը։ Պարսից տիրապետության տարիներին Ադրբեջանի տարածքում տարածվում է զրադաշտականությունը եւ վերջինս դառնում է կրակապաշտական կրոնի սրբատեղիներից մեկը։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արեւելյան արշավանքի ժամանակ Ատրպատականը պաշարում են հունամակեդոնական զորքերը, իսկ «մեծ արքայի» մահից հետո այս տարածքն անցնում է Մակեդոնիայի թագավորության իրավահաջորդ հանդիսացող Սելեւկյաննների կայսրությանը։ Մ.թ.ա. 7-րդ դարում մարական սատրապության հյուսիսում ստեղծվում է Ատրպատականի հնագույն պետությունը։ Նախքան ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում առաջին խոշոր բնակավայրի՝ Գանձակի հիմնադրումը, կիսանկախ թագավորության մայրաքաղաքը եղել է Փրաասպան։ Ատրպատականի երկրամասը տարածվում էր Ուրմիո լճի եւ Կասպից ծովի միջեւ՝ հարավից սահմանակցելով Մեծ Մարաստանին, արեւմուտքից եւ հյուսիսից՝ Մեծ Հայքի Նոր Շիրական, Վասպուրական եւ Փայտակարան նահանգներին։ Մ.թ.ա. 321 թվականին Ատրպատականն ամբողջովին անկախանում է եւ հարստության հիմնադիր Ատրոպատես I-ի անունով կոչվում Ատրպատական։ Հենվելով սեփական ռազմական ներուժի վրա՝ Ատրպատականի թագավորները վարում եռանդուն արտաքին քաղաքականություն՝ ստեղծելով կայուն եւ մարտունակ բանակ։ Հույն պատմիչ Պոլիբիոսի վկայությամբ, Ատրպատականի զորեղ թագավոր Արտաբազանեսը փորձում էր հափշտակել Մեծ Հայքի թագավորության հարավարեւելյան հողերը, սակայն Անտիոքոս Մեծի պատժիչ արշավանքից հետո այդ պլանները հոդս են ցնդում։ Վաղմիջնադարյան ժամանակահատված Հելլենիստական ժամանակաշրջանում նախնադարյան-համայնական հասարակարգը քայքայվելով տեղի է տալիս դասակարգային հասարակությունների առաջացմանը։ Արդյունքում՝ Կասպից ծովի հարակից շրջաններում բնակվող 26 ցեղերի միության հիմքի վրա մ.թ.ա. 1-ին դարի սկզբերին առաջացնում է Աղվանքի վաղ ստրկատիրական պետությունը։ Աղվանից թագավորությունը դաշնակցային կապեր ուներ Մեծ Հայքի հետ եւ կրում էր վերջինիս սոցիալ-քաղաքական եւ մշակութային ազդեցությունը։ Այդ համագործակցությունն առավել ակնառու է դառնում հայոց արքա Տիգրան II Մեծի գահակալության ժամանակահատվածում, երբ հայ-հռոմեական պատերազմների շրջանակում աղվանաց հեծելազորը զինակցում է Արտաշեսյան բանակին։ Աղվանների պայքարն ընդդեմ հանրապետական Հռոմի շարունակվում է նաեւ հետագա տարիներին, որի արդյունքում՝ մ.թ.ա. 36 թվականին Կանիդիոս Կրասոս զորավարը ներխուժում է տարածաշրջան եւ արյունալի պատերազմների արդյունքում հպատակեցնում Աղվանքը՝ այն դարձնելով վասալական տերություն։ Հայոց Արտաշես II արքայի հետ համագործակցության արդյունքում մ.թ.ա. 20 թվականին Աղվանքը փաստացիորեն անկախանում է։ Նույն տարում Աղվանից թագավորությունում հաստատվում են ունեցող Մազքթաց Արշակունիները, որոնք սերվում էին Պարթեւ Արշակունիներից։ Ի տարբերություն հայոց Արշակունիների, որոնք սկզբից եւեթ ջանում էին իրենց երկիրը պահել Պարթեւստանից անկախ, Աղվանքի Արշակունի թագավորները, 4-րդ դարից սկսած, սովորաբար ենթակա էին արյաց արքունիքի քաղաքական ազդեցությանը եւ հաճախ նրա հրահրումով ասպատակում էին սահմանամերձ հայկական գավառները։ Այնուամենայնիվ, Սանեսան եւ Ուռնայր թագավորների նման փորձերը ձախողվում են։ 370-ական թվականներին Ուռնայր թագավորն ընդունում է քրիստոնեությունը որպես Աղվանից թագավորության պետական կրոն, իսկ նրա հաջորդներից Եսվաղենը, որը սերտ բարեկամական կապերի մեջ էր Արշակունյաց Հայաստանի արքունիքի հետ, Մեսրոպ Մաշտոցի հետ միասին ստեղծում է աղվանական գիրը։ Մեծ Հայքի առաջին բաժանումից հետո Արցախ եւ Ուտիք նահանգները Սասանյան Իրանը միացնում է Աղվանքին՝ ստեղծելով առանձին կուսակալություն։ Պատմության թատերաբեմ է դուրս գալիս Աղվանքի մարզպանությունը՝ որպես Սասանյան Պարսկաստանի ենթակա թագավորություն։ 5-րդ դարում տարածաշրջանը ենթարկվում է Արաբական խալիֆայության զավթողական արշավանքներին։ Արաբական տիրապետության հաստատումից հետո Աղվանքը մտնում էր խալիֆայության Արմինիա վարչական միավորման մեջ։ 885 թվականին Բագրատունիները Մեծ Հայքում, իսկ 893 թվականին Առանշահիկները՝ Աղվանքում, իրենց հռչակում են անկախ պետությունների արքայատոհմեր։ Սահլ-Սմբատ Առանշահիկի թոռ Գրիգոր-Համամն իր իշխանության սահմանները հյուսիսում հասցնում է մինչեւ Կովկասյան լեռնաշղթան՝ տիրելով Շաքիին եւ Ծանարաց աշխարհին։ Գրիգոր-Համամի մահվանից հետո Աղվանքը դառնում է Բագրատունյաց Հայաստանի վասալը եւ այդ կարգավիճակը պահպանում է մինչեւ Գրիգորի որդի Փիլիպպեի ուխտադրաժ սպանությունը Գանձակի ամիրա Փադլունի կողմից։ Դրանից հետո Աղվանքը կառավարվում է Լոռու Կյուրիկյանների կողմից՝ մինչեւ Դավիթ Շինարարի կողմից վերջինիս միացումը Վրաց թագավորությանը։ Այնուամենայնիվ, արաբները շարունակում էին տարածել իրենց վերահսկողությունը Պարտավի եւ Գանձակի ամիրայություններում։ Սելջուկների եւ մոնղոլ-թաթարների արշավանքներ 8-րդ դարում Արաբական խալիֆայությունում անկում է ապրում Օմայյանների ժառանգական հարստությունը, իսկ 750 թվականին արդեն երկրի գահը զբաղեցնում են Աբբասյանները։ Ավելի ուշ Միջին Ասիայից տարածաշրջան են ներխուժում սելջուկ-թյուրքերը (շատ փորձագետներ վերջիններիս համարում են ժամանակակից ադրբեջանցիների նախնիններ)։ 1037 թվականին Արաբական խալիֆայությանն ու Բյուզանդական կայսրությանը մարտի դաշտում պարտության մատնած թյուրքերը ստեղծում են Սելջուկյան սուլթանությունը։ 1067 թվականին սելջուկ-օղուզներն ամբողջովին գրավում են Ադրբեջանի մերօրյա տարածքը եւ բռնակցում իրենց կայսրությանը։ Ժամանակի պատմիչները ահ ու սարսափով են գրում սելջուկների արշավանքների մասին։ 11-րդ դարի հայ պատմիչ Արիստակես Լաստիվերացին սելջուկների Հայաստան եւ Աղվանք արշավանքների մասին գրել է հետեւյալը. Նախքան թյուրքերի երեւան գալը, Ադրբեջանի ներկայիս տարածքի բնակիչները խոսել են հնդեվրոպական լեզուներով, մեծ մասամբ՝ հայերենով, պարսկերենով եւ ազարերենով։ Իրանական ադրբեջանցիների լեզուն՝ ազարերենը, թուրքական տիրապետության օրոք ձեւափոխվելով ձեւավորել է ադրբեջաներենը։ 1136 թվականին Շամսադդին Ելտկուզը սելջուկներից գրավում է Ատրպատականի եւ Պարսկաստանի որոշ հարավային շրջաններ։ Արդյունքում՝ Ելտկուզյանները Սելջուկյան սուլթանության կազմում ստեղծում են ենթակա թագավորություն։ Երկրի սահմաններն ընդարձակելու նպատակով վերջիննռրդ 1170 թվականին նվաճում են են Սյունիքի թագավորությունը, ապա հասել Դվին։ Սյունյաց աշխարհում բարբարոսները թալանում են եկեղեցիներն ու սրբատեղիները, կողոպտում բնակչությանը, ոչնչացնում տեղի մշակութային ժառանգությունը։ Բաղաբերդի անկումը պատմիչը համեմատում է Նաբուգոդոնոսոր արքայի կողմից Երուսաղեմն ավերելու հետ։ Ելտկուզի որդու՝ Մուհամմադ Փահլավանի, օրոք Ելտկուզյանների մայրաքաղաքը տեղափոխվում է Համադան։ Զաքարյանների գլխավորությամբ սկսված հայկական հողերի միավորման ընթացքում Ելտկուզյանները վտարվում են Արաքսից ավազանի հյուսիսային շրջաններից։ 1207-1208 թվականներին Ելտկուզյանները հարձակվել են Բագրատունիների հենակետ համարվող Անիի վրա։ Այս շրջանում է ապրել եւ ստեղծագործել պարսկական գրականության ամենահայտնի դասական Նիզամի Գյանջիեւը։ Ադրբեջանական իրականությունում աշխարհահռչակ պոետը հայտնի է որպես ադրբեջանական գրականության հիմնադիր։ Մինչեւ 1231 թվականը ժամանակակից Ադրբեջանի արեւելքը միավորվել է Խորեզմշահերի պետության կազմում։ Դառնալով իսլամական աշխարհի տիրակալը՝ խորեզմշահերը փորձել են արշավել Չինաստան, սակայն վերջիններիս առաջխաղացումը կասեցրել է Չինգիզ խանը։ Սելջուկյան տիրապետության քայքայումից հետո իր իշխանությունն ու սուվերենությունն է վերականգնում Շիրվանշահերի պետությունը։ 12-13-րդ դարերում Շիրվանշահերը Ապշերոնի թերակղզում կառուցել են մի քանի ամրություններ, որոնք պահպանվել են մինչեւ մեր օրերը։ Երկրում կառուցվել են նաեւ քարվանսարաներ, մզկիթներ, այլ շինություններ։ Մինուչիհր III-ը 12-րդ դարում կառուցում է Բաքվի պարիսպները, ինչի մասին նշված է համապատասխան արձանագրությունում։ 13-րդ դարի առաջին կեսերին սկսվում է մոնղոլ-թաթարների արշավանքներն արեւմուտք։ 1236-1245 թվականներին մոնղոլական զորքերը գրավում են Շիրվանն ու գրեթե ամբողջ Մերձավոր Արեւելքը։ Մոնղոլներին հաջորդում են թուրքմենները, որոնք Լենկթեմուր զորավարի գլխավորությամբ փլատակների են վերածում Ոսկե հորդան։ 1392 թվականին թուրքմենները գրավում են Կասպիական տարածաշրջանը եւ ապա՝ Հայաստանն ու Վրաստանը։ 1405 թվականին Լենկթեմուրը մահանում է, իսկ նրա ստեղծած աշխարհակալ տերությունը՝ մասնատվում։ Կարա եւ ակ-կոյունլուների տիրապետություն Լենկթեմուրի հետ Առաջավոր Ասիա էին տեղափոխվել նորանոր միջինասիական, գլխավորապես՝ թուրքմենական ցեղեր։ Միջինասիական ցեղերի ներգաղթը սկսվել էր դեռ սելջուկ-թուրքական արշավանքների ժամանակ՝ 11–րդ դարում։ Լենկթեմուրի ժառանգների միջեւ ծայր առան գահակալական արյունալի կռիվներից օգտվում են կարա-Կոյունլու եւ ակ-Կոյունլու թուրքմենական ցեղերի առաջնորդները, որոնց մի մասը դեռ 13-րդ դարի վերջին Միջին Ասիայից ներգաղթել էին Փոքր Ասիա եւ Ատրպատական։ Նրանք ունեին ահարկու վարքագիծ, սիկ դրոշների վրա պատկերված էին սպիտակ (ակ) եւ սեւ (կարա) ոչխարներ (ակ-կոյունլու նշանակում է «սպիտակ ոչխարաբույծներ», իսկ կարա-կոյունլու՝ «սեւ ոչխարաբույծներ»)։ Օգտվելով ստեղծված խառնակ իրավիճակից՝ 1378 թվականին Կարա-Մուհամմադը միավորում է Ալաշկերտում եւ Կոգովիտում հաստատված կարա-կոյունլուների բոլոր ցեղերը եւ ստեղծել ինքնուրույն ամիրայություն։ Նրա որդին՝ Կարա-Յուսուֆը, իրեն է ենթարկել Հայաստանի ու Ատրպատականի մեծ մասը, սակայն 1393 թվականին պարտվում Լենկթեմուրի բանակին։ 1405 թվականին ակ-կոյունլուները վերականգնում են իր իշխանությունը, իսկ արդեն 1411 թվականին պաշարում Բաղդադը։ 1435 թվականին կարա-կոյունլուների պետության ղեկը ստանձնում է Ջհանշահը, որն էլ պարտության է մատնում թեմուրինաներին եւ նվաճում ամբողջ Պարսքը։ Կարա-Կոյունլուների պետությունը հենվում էր քոչվորական ռազմաֆեոդալական ավագանու եւ մուսուլմանական հոգեւորականության վրա։ Հետագայում նաեւ նույն քաղաքականությունն են որդեգրում ակ-կոյունլուները, ովքեր պարտության մատնելով կարա-կոյունլուներին փոխարինում են նրանց։ 1501 թվականին թուրքմենները պարսիկներից կրած ջախջախիչ պարտությունից վերջնականապես լքում են Ատրպատականը, որն էլ նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում պարսից հովանու ներքո Շիրվանշահերի վերահաստատման համար։ Շիրվանշահերի պետությունը դասական արեւելյան միապետություն էր, որը կառավարվում էր շահի կողմից՝ շարիաթական օրենքների առաջնորդությամբ։ 1476-ին այստեղ եղած Ջոսաֆաթ Բարբարոն Շիրվանշահերի մայրաքաղաք Շամախիի մասին ասել է. Սեֆյանների նվաճումներ եւ թուրք-պարսկական մրցակցություն Շամախիի խանը մշտապես նշանակվում էր Իրանի շահի կողմից եւ ուղարկվում Սպահանից։ Շիրվանշահերն Ատրպատականում իրենց հարաբերական ինքնիշխանությունը կարողանում են պահպանել մինչեւ 1538 թվականը, երբ շահական արքունիքը վերջինիս զրկում է ինքնիշխանությունից։ Շիրվանշահերի պետությունը բազմաթիվ ընդհատումներով գոյություն է ունենում 799-1538 թվականներին։ Վերջինիս հիմնադրումով փակվում է Աղվանքի պատմության քրիստոնեական էջը։ Գոյության յոթ դարերի ընթացքում այստեղ թափանցել են զանազան իսլամադավան ցեղեր ու ժողովուրդներ՝ արաբներ, սելջուկներ, պարսիկներ, թուրքեր, որի արդյունքում տեղաբնիկ աղվանները վերջնականապես ձուլվում են նրանց մեջ եւ դառնում իսլամադավան։ Պարսից կուսակալության տարիներին արաբների կողմից տարածված սուննի իսլամը բնակչության շրջանում փոխարինվում է շիայով։ Նրանց փոքր հատվածները՝ ուդիներն ու լեզգիները, որոշ բնակավայրերում մինչ օրս շարունակում են պահպանել քրիստոնեական սովորույթները, կրոնը եւ գիրը։ Սեֆյանների արքունիքը գլխավորապես կազմված էր ղզլբաշներից, ովքեր էլ իրենց ձեռքն էին վերցրել շահական իշխանությունը։ 15-16-րդ դարերում տարածաշրջանում առաջացել էր նոր գերտերություն, ի դեմս՝ Օսմանյան կայսրության։ Վերջիններս նպատակ ունեին ի կատար ածել օղուզների զավթողական հավակնություններն արտացոլող պանթյուրքիզմի գաղափարախոսությունը, իսկ այդ ճանապարհին վերջիններիս գլխավոր խոչընդոտը Սեֆյան Պարսկաստանն էր, որն արեւելքում տիրապետում էր զգալի ընդարձակ տարածքների։ 1532-1555 թվականների թուրք-պարսկական պատերազմներից հետո կնքված Ամասիայի պայմանագրով Ատրպատականը մնում էր Սեֆյանների վերահսկողության տակ։ Ամասիայի հաշտությունից հետո տարածաշրջանում շուրջ երկու տասնամյակ տիրում է հարաբերական խաղաղություն։ 1578 թվականին Լալա Մուստաֆա փաշայի ղեկավարած թուրքական բանակը նավարկում է Սեւ ծովով եւ ափ իջնում Վիրքում։ Խախտելով զինադադարը թուրքերն առանց որեւէ դիմադրության գրավում են վրաց մայրաքաղաք Թբիլիսին, իսկ ամռան վերջին զավթում Շիրվանը։ 1587 թվականին Սեֆյան Իրանը դաշինք կնքելու մասին բանակցություններ է վարում Ցարական Ռուսաստանի հետ՝ խոստանալով վերջինիս զիջել Կասպից ծովի ավազանը՝ Դերբենդն ու Շիրվանը, սակայն դրանք ընթանում են ապարդյուն։ Արդյունքում՝ պարսից շահ Աբբաս I Սեֆին հարկադրված ծայրահեղ անշահավետ հաշտություն կնքել Օսմանյան կայսրության հետ։ 1590 թվականին կնքված Ստամբուլի պայմանագրով Շիրվանը (այդ ժամանակահատվածում գրեթե ամբողջությամբ զբաղեցնում էր մերօրյա Ադրբեջանի տարածքը), Վրաստանի եւ Արեւելյան Հայաստանի հետ միասին, բռնակցվում է Օսմանյան Թուրքիային։ Շուրջ երեք հարյուրամյակ Ատրպատականը շարունակում է մնալ թուրքական տիրապետության տակ։ 1605 թվականին պարսից գահակալ Շահ Աբասը իրականացնում է Նախիջեւանի հայ բնակչության բռնագաղթը, որն էլ նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում մուսուլման թաթարների կողմից տարածաշրջանի բնակեցման համար։ 1723-1728 թվականներին Քարթլի-Կախեթի թագավորությունը, Երեւանի ու Գանձակի կուսակալությունները գրավելուց հետո թուրքերը շարժվում են Ատրպատական, որի բնակչությունը օսմանյան քաղաքականության եւ անընդհատ կրկնվող պատերազմների ընթացքում կամ թուրքացել էր, կամ սատարում էր թուրքական սուլթաններին։ Օժանդակություն ստանալով Ատրպատականի մուսուլման բնակչությունից, օսմանյան զորքերը մեկը մյուսի հետեւից գրավում են Մարաղան, Խոյը, Նախիջեւանը, Օրդուբադը, Թավրիզը, Ուրմիան եւ այլ քաղաքներ։ Այս նվաճումները լրջորեն վտանգել են Ռուսաստանի շահերը, որը 1722-1723 թվականներին գրավել էր Կասպից ծովի արեւմտյան ափերը՝ Դերբենդից մինչեւ Բանդարե Անզալի։ Ռուս-թուրքական պատերազմի վտանգը կանխվում է 1724 թվականի հունիսի 13-ին կնքված պայմանագրով։ Դրա համաձայն՝ Շամախիից արեւմուտք ընկած տարածքները անցնում էին Օսմանյան կայսրությանը, իսկ Կասպից ծովի ափամերձ շրջանները՝ Ռուսաստանին։ Ռուս-պարսկական պատերազմներ եւ Թուրքմենչայի պայմանագիր Նադիր շահի գահ բարձրանալը հիմնովին փոխում է իրանահպատակ երկրների այս ժամանակահատվածի պատմությունը, քանզի վերջիններս ազատվեցին պարսկական եւ թուրքական զավթիչների մշտական արյունալի եւ կործանարար հարձակումներից եւ վերջ գտավ ֆեոդալական տարանջատվածությունը։ Նադիրը կարողանում է մի քանի կարեւոր հաղթանակներ տոնել թուրքերի եւ հյուսիսային Իրանում հաստատված աֆղանների նկատմամբ եւ Պարսկաստանի տիրակալությունում հաստատել Աֆշարների հարստությունը։ Հաղթանակ տոնելով Օսմանյան կայսրության նկատմամբ՝ Նադիրը հաշվեհարդար է տեսնում թրքեմետ շիրվանշահների նկատմամբ եւ Արցախն անջատում Գանձակի խանությունից (զբաղեցրել է Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի հյուսիսային շրջաններները՝ Գարդմանա, Շակաշեն գավառները, մասամբ՝ Փառիսոսը)։ Այնուամենայնիվ, Գանձակի իսլամադավան կուսակալները ժամանակ առ ժամանակ ասպատակում էին Արցախն ու Սյունիքը, որն էլ հանգեցնում էր արյունարբու բախումների։ 1747 թվականին Նադիրի շահի մահվանից հետո Պարսկաստանում վերստին սկսում է տիրել քաղաքական անկայունությունը. երկրում ստեղծվում են նորանոր ինքնավարություններ, որոնք թուլացնում են կենտրոնական իշխանությունը։ Նման պայմաններում փոխվում է Ռուսական կայսրության գահակալ Պետրոս I-ի դիրքորոշումը երկու դրացի մրցակիցների՝ Օսմանյան կայսրության եւ շահական Պարսկաստանի նկատմամբ, որը պայմանավորված էր Անդրկովկասյան տարածաշրջանին տիրանալու ռուսաց արքայի անթաքույց ձգտումով։ Քանի որ Անդրկովկասը մեծապես գտնվում էր պարսից տիրապետության տակ, անխուսափելի դարձավ ռուս-պարսկական ռազմական բախումը։ Հայկական եւ վրացական աշխարհազորայինների օժանդակությամբ՝ 1772 թվականին սկսվում է Պետրոս I-ի նշանավոր Կասպիական արշավանքը։ Ի տարբերություն քրիստոնյա հարեւանների՝ Շիրվանի խանությունը նպատակ չուներ թոթափել պարսից լուծը եւ զինակցում էր շահական բանակին։ Արշավանքի ընթացքում ռուսները պաշարում են Շիրվանի երկրամասի մեծ մասը՝ ներառյալ Դերբենդն ու Բաքվի խանությունը։ Շարունակելով նվաճումները՝ կայսերական բանակը հաստատվում է Կասպից ծովի հարավային շրջաններում՝ Գիլանում, Ռաշթում, Գորգանում եւ Մազանդարանում։ Այսպիսով՝ Ադրբեջանի ներկայիս տարածքն անցնում է Ռուսաստանի տիրապետության տակ։ Տարածքների հստակեցման նպատակով, այս անգամ ցար Ալեքսանդր I-ի նախաձեռնությամբ, 1804 թվականին բռնկվում է ռուս-պարսկական հերթական պատերազմը, որն ավարտվում է Պարսկաստանի խայտառակ պարտությամբ։ Հոկտեմբերի 24-ին Արցախի Գյուլիստան գյուղում կնքվում է հաշտության պայմանագիր, որով Ռուսաստանին են անցնում արեւելյան Վրաստանն ու Հայաստանը, ինչպես նաեւ Բաքվի, Ղարաբաղի, Շիրվանի, Դերբենդի ու Թալիշի խանությունները։ Ռուսաստանը ստանում է Կասպից ծովումռազմական նավատորմ պահելու բացառիկ իրավունք։ 1826 թվականին կորցրած տարածքները ետ վերադարձնելու համար Իրանը սանձազերծում է նոր պատերազմ, որտեղ եւս ռուսները տանում են փայլուն հաղթանակ։ 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագրով տարածաշրջանը վերջնականապես հաստատվում է Ռուսական կայսրության կազմում, իսկ Պարսկաստանն անցնում է ռուսական ազդեցության տակ։ Մուսավաթական Ադրբեջանի ստեղծում Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Ռուսական կայսրությունը բռնում է հետադիմական ռեակցիայի ուղին։ Տարածաշրջանային ուժերի ներգործությամբ, քաղաքական լուրջ ճգնաժամի պայմաններում՝ կապված երկրամասի քաղաքական կուսակցությունների միջեւ տարաձայնությունների եւ հասունացող թուրքական ագրեսիայի վտանգի հետ, Անդրկովկասում ստեղծվում է ռուսական կառավարությունից անկախ միասնական անկախ պետականություն, որը միավորում էր տարածաշրջանի երեք ժողովուրդներին՝ հայերին, վրացիներին եւ կովկասյան թաթարներին (այս ժամանակաշրջանում դեռեւս վերջիններս հայտնի չէին ադրբեջանցի անվանմամբ)։ Այնուամենայնիվ, Անդրկովկասյան սեյմը երկար կյանք չի ունենում եւ մայիսի 26-ին փլուզվում է։ Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետության անկախացումից մեկ օր անց՝ մայիսի 27-ին, տեղի Մուսավաթական կուսակցությունը՝ Մամեդ Էմին Ռասուլզադեի ջանքերով, Ռուսական կայսրության նախկին Բաքվի եւ Ելիզավետպոլի նահանգների տարածքում ստեղծվում է Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը։ Այսպիսով, կովկասյան թաթարները որպես երկրանվանում ընտրում են Իրանի պատմական «Ադրբեջան» երկրամասի անվանումը, որը հետագայում միջազգային ատյաններում քննադատության է ենթարկվում պարսկական կառավարության կողմից։ Այսպիսով, պատմության մեջ առաջին անգամ Կասպից ծովի ափին ստեղծվում են բուն ադրբեջանական պետականություն։ Մահմեդ Ռասուլզադեի ստեղծած Ադրբեջանը դառնում է իսլամադավան աշխարհի առաջին աշխարհիկ ժողովրդավարական պետությունը, որտեղ կանանց շնորհվում է ընտրական իրավունք։ Հիմնադրման առաջին իսկ օրվանից ի վեր ներկովկասյան հարաբերությունները զարգանում են փոխադարձ թշնամանքի, մրցակցության եւ վիճարկումների ֆոնի վրա։ Դա հատկապես պայմանավորված էր սահմանային անորոշությամբ, քանզի երեք հանրապետություններն ունեին փոխադարձ տարածքային հավակնություններ։ Այս հենքի վրա սանձազերծվում է հայ-ադրբեջանական պատերազմը, որը մղվում էր հանուն Արցախի, Նախիջեւանի եւ Զանգեզուրի։ Հակասություններ կային նաեւ վրաց մենշեւիկների եւ մուսավաթականների միջեւ, քանզի Ադրբեջանն ամեն կերպ ցանկանում էր յուրացնել վրացաբնակ Զաքաթալայի շրջանը։ Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունում մշտապես գերակայել է արտաքին ազդեցությունը։ 1918 թվականի հոկտեմբեր-մայիս ամիսներին հանրապետությունն ամբողջությամբ վերահսկվել է թուրքական կայազորների կողմից, իսկ 1918 թվականի նոյեմբերից մինչեւ 1919 թվականի օգոստոսը Բաքվում եւ երկրի արեւելյան մասում իր գործուն դերն ուներ էր բրիտանական բանակը։ Այնուամենայնիվ, 1919 թվականին հիմնադրվում է Ադրբեջանի մայր բուհը՝ Բաքվի պետական համալսարանը։ Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունն առաջին անկախ պետական միավորումն էր Ադրբեջանի պատմության մեջ։ Երկիրը գոյատեւում է 23 ամիս եւ անկում ապրում 1920 թվականի ապրիլի 27-ին։ Խորհրդային Ադրբեջան 1919-1920 թվականներին Ադրբեջանի անկախ Հանրապետությունն ապրում էր խոր քաղաքական եւ սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամ։ Երկրի տարբեր շրջաններում տեղի էին ունենում զինված հակամարտություններ տարբեր քաղաքական եւ սոցիալական խմբավորումների միջեւ։ Միաժամանակ, ընդհատակում, 1920 թվականի փետրվարի 12-ին Բաքվի աշխատավորները ձեռնամուխ են լինում Ադրբեջանի կոմունիստական կուսակցության հիմնադրմանը։ 1920 թվականի մարտին խորհրդային 11-րդ կարմիր բանակը հյուսիսից ներխուժում է Ադրբեջան եւ շարժվում դեպի Ապշերոն։ Մինչ այդ, Խորհրդային Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության ղեկավար Վլադիմիր Լենինը հայտարարել էր, որ ռուսական ներխուժումն արդարացի է, քանզի իրենք չեն կարող գոյատեւել առանց Բաքվի հարուստ նավթային պաշարների։ Երկրի պաշտպանության նպատակով մուսավաթականները հայտարարում են զորակոչ եւ մարտի դուրս բերում ձեւավորված 30 հազարանոց բանակը։ Ապրիլի 28-ին խորհրդային զինուժն ամբողջովին բռնազավթում է Ադրբեջանը եւ տապալում Մուսավաթականների իշխանությունը։ Նույն օրը Ադրբեջանը հռչակվում է Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն։ Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատումը տեղի չի ունեցել միանշանակ կերպով, քանզի ներխուժման պես ձեւավորվել է դիմադրության շարժում, որը ռուս զավթիչների դեմ պայքարել է մինչեւ վերջին րոպեն։ Ադրբեջանում խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո 11-րդ բանակը շարժվում է դեպի Երեւան եւ դեկտեմբերին խորհրդայնացնում Հայաստանը։ 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Խորհրդային Ռուսաստանի, Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ադրբեջանի հանրապետությունները Թուրքիայի հետ ստորագրում են հաշտության պայմանագիր։ Կարսի պայմանագրով Նախիջեւանը, որպես ինքնավար հանրապետություն, անցնում էր Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին, իսկ Հայկական ԽՍՀ-ն ստանում էր Զանգեզուրն ու Գյումրին։ Անդրֆեդերացիայի վերացումից հետո, 1936 թվականի դեկտեմբերի 5-ին, Ադրբեջանը հռչակվում է միութենական հանրապետություն, իսկ 1937 թվականի մարտի 14-ին ընդունվում է հանրապետության նոր սահմանադրությունը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Ադրբեջանը կարեւոր դերակատարություն է ունենում պետության էներգետիկ քաղաքականության մեջ, քանզի ԽՍՀՄ արեւելյան ճակատ մարատակարվող նավթի 80 տոկոսն ապահովում էր Բաքուն։ 1942 թվականի փետրվարին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ Ադրբեջանում նավթարդյունաբերությամբ զբաղվող ավելի քան 500 աշխատակիցներ պարգեւատրվում են պատվոգրերով եւ խրախուսական մեդալներով։ Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում գերմանա-ֆաշիստական հրամանատարությունը նպատակ ուներ շրջափակել եւ ջախջախել հարավային ռազմաճակատում գոյացած ռուսական զորքերը՝ նվաճելով Ռոստովից հարավ ընկած կովկասյան տարածքները՝ ի դեմս Բաքվի նավթառատ շրջանների։ Հայրենական մեծ պատերազմում ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ է դուրս գալիս ԱԽՍՀ-ի բնակչության մեկ հինգերորդը, այդ թվում՝ շուրջ 100 հազար կանայք։ Ադրբեջանի եւ Խորհրդային պետության պաշտպանության համար պայքարող 130 ադրբեջանցիներ արժանանում են ԽՍՀՄ Ազգային հերոսի կոչման, իսկ Ազի Ասլանովը՝ կրկնակի հերոսի կոչման։ Բազմաթիվ ադրբեջանցիների միջոցներով ստեղծվում են տանկային շարասյուներ եւ ավիացիոն էսկադրիլիաներ։ Վերջիններիս եռանդուն ջանքերի շնորհիվ ռազմաճակատն ապահովվում է վառելիքով, ռազմամթերքով եւ սնունդով։ Ետպատերազմյան տարիներին սկսվում է Ադրբեջանի տնտեսության ու մշակույթի զարթոնքի ժամանակաշրջան։ Հանրապետության հռչակում 20-րդ դարի վերջին՝ ԽՍՀՄ վերակառուցման ժամանակաշրջանում, Միխայիլ Գորբաչովի վարած գլասնոստի քաղաքականությունը առաջ է քաշում բազմաթիվ քաղաքացիական անհնազանդություններ եւ էթնիկ խռովություններ երկրի տարբեր շրջաններում՝ ներառյալ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզում։ Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում տեղի ունեցած անկարգությունները, ի պատասխան Մոսկվայի անխոհեմության, էլ ավելի են բորբոքում արդեն իսկ ջղաձգված Արցախյան հակամարտությունը, որն էլ հանգեցնում է անջատողական շարժման վերելքին եւ «Սեւ հունվարի» իրագործմանը։ 1990 թվականին Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը վերանվանում է երկիրը՝ հեռացնելով «խորհրդային սոցիալիստական» բնորոշումները։ Հաջորդիվ ընդունվում է «Հանրապետության ինքնիշխանության հռչակագիրը», իսկ առաջին հանրապետության դրոշը՝ զինանշանի հետ մեկտեղ, ընդունվում է պետական խորհրդանիշ։ 1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Ադրբեջանի գերագույն խորհուրդը երկիրը հռչակում է հանրապետական կառավարմամբ անկախ պետություն, որը հաստատվում է դեկտեմբերին անցկացված համաժողովրդական հանրաքվեով։ Դեկտեմբերի 26-ին ԽՍՀՄ-ն պաշտոնապես դադարում է գոյություն ունենալ։ ԽՍՀՄ տարրալուծման հետեւանքով կովկասյան տարածաշրջանում առաջանում են չորս անկախ պետություններ՝ Վրաստանը, Հայաստանը, Ադրբեջանը, ինչպես նաեւ ինքնահռչակ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը։ Արցախի հայ բնակչության բարձրացրած շարժումը շուտով սկսում է վայելել անկախ Հայաստանի աջակցությունը, որն էլ դառնում է լայնամասշտաբ պատերազմի բռնկման պատճառը։ Արցախյան պատերազմի հիմնական իրադարձություններն են «Օղակ» օպերացիան, Խոջալուի արյունահեղությունը, Մարաղայի կոտորածը եւ Գորանբոյ գործողությունը։ Պատերազմի ելքը վճռում է Շուշիի, Լաչինի եւ Քարվաճառի ազատագրումը հայկական զորքերի կողմից։ Արցախյան պատերազմի առաջին իսկ օրվանից ադրբեջանական իշխանություններն իրականացնում են Բաքվի եւ Սումգայիթի հայության մասսայական ջարդերը։ Պատերազմն ավարտվում է 1994 թվականին՝ հայկական կողմի հաղթանակով։ Կնքված զինադադարի պայմանագրի համաձայն Հայաստանը սկսում է տիրապետել նախկին Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզին եւ հարակից Շահումյանի շրջանին։ Արցախյան հակամարտությունը ներկայումս շարունակվում է։ Ադրբեջանի նորանկախ հանրապետության առաջին նախագահ է դառնում ԱԽՍՀ մինիստրների խորհրդի նախագահ Այազ Մութալիբովը։ Վերջինս կառավարում է մինչեւ 1992 թվականը, իսկ այդ տարուց նախագահի պաշտոնը ստանձնում է «Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատ» կուսակցության թեկնածու Աբուլֆազ Էլչիբեյը։ Լեռնային Ղարաբաղում ադրբեջանական բանակի պարտություններից հետո գործող նախագահ Էլչիբեյի հեղինակությունը սկսում է ընկնել։ Գնդապետ Հուսեյնովը, օգտագործելով երկրում սկսած համընդհանուր դժգոհություններից, զինված խռովություն է բարձրացնում։ 1993 թվականի հունիսի 4-ին Գանձակ քաղաքում Ադրբեջանի Հանրապետության անվտանգության ուժերի եւ Սուրաթ Հուսեյնովի զինված ուժերի միջեւ տեղի են ունենում բախումներ, ինչն էլ ազդարարում է Էլչիբեյի դեմ զինվորական հեղաշրջման սկիզբը։ Բանակցությունների արդյունքում Աբդուլֆազը հրաժարվել է վերադառնալ Բաքու՝ հայտնելով իր հրաժարականի մասին։ Արդյունքում՝ Միլի մեջլիսը Հեյդար Ալիեւին նշանակել է հանրապետության նախագահի պաշտոնակատար։ 1993 թվականի հոկտեմբերի 3-ին համաժողովրդական քվեարկության արդյունքում՝ Հեյդար Ալիեւն ընտրվում է Ադրբեջանի Հանրապետության նախագահ եւ պաշտոնավարում մինչեւ իր մահը՝ 2003 թվականը։ Այդ տարիների ընթացքում, ադրբեջանցի ժողովրդի հասարակական-քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կյանքի բոլոր ոլորտներում առաջընթացը կապված էր հատկապես նրա անվան հետ։ Նրա օրոք սկսվում է երկրի տնտեսության զարթոնքը եւ զարկ է տրվում նավթարդյունաբերությանը։ 2003 թվականին նրան հաջորդում է որդին՝ Իլհամ Ալիեւը։ Իլհամի կառավարման ժամանակահատվածում էլ ավելի է սրվում հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները, դիկտատուրան, կոռուպցիան, ավտորիտարիզմը եւ մարդու իրավունքների մասսայական ոտնահարումներն ընդունում են չափազանց մեծ ծավալներ։ Մերօրյա Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքուն ներկայումս Աշխարհագրություն Լեռնագրություն եւ ռելիեֆ Աշխարհագրորեն՝ Ադրբեջանի Հանրապետությունը գտնվում է Հարավարեւմտյան Ասիայի եւ Արեւելյան Եվրոպայի միջանցիկ գոտում՝ Եվրասիա մայրցամաքի հարավկովկասյան տարածաշրջանում։ Համարվում է Անդրկովկասի խոշորագույն պետությունը՝ ըստ տարածքի եւ բնակչության թվի։ Ադրբեջանի ցամաքային սահմանի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 2448 կմ (1645 մղոն)։ Ամենաերկարը Հայաստանի հետ սահմանն է՝ 1007 կմ երկարությամբ։ Սահմանակցում է նաեւ Իրանի Իսլամական Հանրապետությանը (756 կմ), Վրաստանին (480 կմ), Ռուսաստանի Դաշնությանը (390 կմ) եւ Թուրքիային (15 կմ)։ Հարավարեւմուտքում Ադրբեջանը սահմանակցում է նաեւ ինքնահռչակ Արցախի Հանրապետությանը, որը վերջինիս կողմից ճանաչվում է որպես հայկական օկուպացիոն վարչակարքի ներքո գտնվող սեփական անձեռնմխելի տարածք։ Արեւելքում Ադրբեջանական Հանրապետության ափերը ողողում են Կասպից ծովի ջրերը։ Ափամերձ տարածքները կոչվում են մերձկասպյան տարածաշրջաններ։ Ադրբեջանի եւ Կասպից ծովի սահմանային երկարությունը կազմում է 456 կմ։ Ափամերձ գոտում հիմնականում գերակշռում են ցածրադիր եւ հարթ տարածքները, իսկ մերձկասպյան հատվածում գերակշռում են կրաքարային ափերը, որոնք հարակից են անապատային եւ կիսաանապատային տարածքներին։ Կասպից ծովի արեւմտյան ափին է գտնվում Ապշերոնյան թերակղզին, որտեղ էլ տեղակայված է Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքուն։ Հարեւան Վրաստանի տարածքով Ադրբեջանը ելք ունի դեպի Սեւ ծով։ Հյուսիսից հարավ Ադրբեջանի տարածքը կազմում է 400 կմ, իսկ արեւմուտքից արեւելք՝ 500 կմ։ Խորհրդային տարիներին անարդարացիորեն Ադրբեջանի կազմում է ընդգրկվել նաեւ Նախիջեւանը, որը ներկայումս ունի ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ։ Նրա այժմյան տարածքը 5368 կմ2 է, որը ձգված է հյուսիսարեւմուտքից դեպի հարավարեւելք։ Ամբողջ մակերեւույթը խազատված է բազմաթիվ մեծ ու փոքր լեռնագյուղերով եւ միմյանց զուգահեռվելով ձգվում են դեպի մեծ ու փոքր դաշտերն ու գետահովիտները։ Ամենացածր կետը Գողթն գավառի Քոթամ գյուղի իջվածքն է՝ ծովի մակարդակից 600 մետր բարձրությամբ։ Ամենաբարձր կետը Կապուտջուղ լեռնագագաթն է, որը ունի 3806 մետր բարձրություն։ Ադրբեջանի Հանրապետության ծայրակետերն են՝ հյուսիսում՝ Խուդաթ, Խաչմասի շրջան հարավում՝ Աստարա, Աստարայի շրջան արեւմուտքում՝ Կողթ, Ղազախի շրջան Վերին Ոսկեպար, Ղազախի շրջան (Ադրբեջանի նախկին անկլավ) արեւելքում՝ Բաքու Ադրբեջանի էքսկլավ համարվող Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետության ծայրակետերն են՝ հյուսիսում՝ Նորաշեն, Շարուրի շրջան Տիգրանաշեն, Սանդրուքի շրջան (Ադրբեջանի նախկին անկլավ) հարավում՝ Օրդուբադ արեւմուտքում՝ Սանդրուքի շրջան արեւելքում՝ Օրդուբադ Ադրբեջանի Հանրապետությունը լեռնային երկիր է։ Հյուսիսում տարածվում են Մեծ Կովկասի, իսկ հարավում՝ Փոքր Կովկասի լեռները։ Մեծ Կովկասի մաս կազմող Սեւանի լեռնաշղթան սահմանաբաժան է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ։ Սեւանից արեւելք են ճյուղավորվում մի քանի լեռներ, որոնք ընդհուպ մինչեւ 1980-ական թվականների վերջը մեծ մասամբ հայաբնակ էին։ Այսօր այդ տարածքները՝ պատմական Գարդման, Շակաշեն եւ այլ գավառները, գտնվում են Ադրբեջանի կազմում։ Երկրի հարավ-արեւելքում շուրջ 100 կմ երկարությամբ տարածվում են Թալիշի լեռները, որի ամենաբարձր կետը Կյոմյուրքյու գագաթն է՝ 2492 մետր հարաբերական բարձրությամբ։ Ադրբեջանի Հանրապետության ամենաբարձր կետը Բազարդյուզու լեռն է՝ 4466 մետր բարձրությամբ։ Ամենացածր իջեւածքը գտնվում է Կասպից ծովում եւ ունի մինչեւ -28 մետր խորություն։ Բաքու քաղաքի եւ հարակից շրջանների միջնադարյան պատմական ժառանգությունը Ադրբեջանի Հանրապետությունում է կենտրոնացված ամբողջ աշխարհի ցեխահրաբուխների մեծ մասը։ Այդ հրաբուխները ներառված են ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության եւ Նոր աշխարհի բնական հրաշալիքների ցանկերում։ Գտնվելով գեոսինկլինալային լայնությունում՝ երկրում հաճախակի են նկատվում ստորգետնյա ցնցումներն ու երկրաշարժերը (պատճառը լեռնակազմական գործընթացների շարունակականությունն է)։ Բնապահպանական տեսանկյունից՝ Ադրբեջանի գերակա խնդիրներից է Կասպից ծովի մակարդակի բարձրացումը։ Այդ երեւույթի պատճառով Կուր-Արաքսյան դաշտավայրի ցածրադիր շրջաններում պարբերաբար տեղի է ունենում ջրածածկ։ Ջրագրական ցանց Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքը համեմատաբար հարուստ է ջրային պաշարներով։ Ջրագրական ցանցի մաս են կազմում գետերն ու լճերը, որոնք ձեւավորվել են երկար տարիների ընթացքում։ Այս գործընթացների հավաստիության մասին վկայում են Ադրբեջանում հայտնաբերված չորացած գետերի մնացորդները։ Երկրի ջրագրական ցանցը շարունակաբար փոփոխվում է բնական երեւույթների եւ մարդու արդյունաբերաձեռնարկատիրական գործունեության հետեւանքով։ Ադրբեջանի ջրային համակարգի անբաժանելի մասն են կազմում նաեւ արհեստական գետերն ու ջրանցքները։ Աշխարհագրորեն՝ Ադրբեջանի ներքին ջրերը պատկանում են Կասպից ծովի ավազանին։ Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքում կան շուրջ 250 լճեր, որոնցից խոշորագույններն են Հաջիկաբուլն (15,5 կմ2) ու Բեյուքշորը (10,3 կմ2)։ Լճերի ջուրն աղի է, իսկ որոշ շրջանների ջրեր ունեն սառցադաշտային ծագում։ Խոշորագույն գետերն են Կուրն ու Արաքսը։ Կուր գետի ափին են գտնվում Ադրբեջանի մի շարք խոշոր քաղաքներ, այդ թվում՝ Մինգեչաուրը, Եվլախը, Զարդոբը, Սաբիրաբադը, Սալյան եւ այլն։ Կուր եւ Արաքս գետերի ստորին հոսանքում է գտնվում Կուր-Արաքսյան դաշտավայրը, որի ընդերքը հարուստ է նավթի պաշարներով։ Գետերի ջրերն օգտագործվում են ոռոգման նկատառումներով եւ ծառայում որպես էլեկտրաէներգետիկա աղբյուր։ Կուր գետի ադրբեջանական հատվածը նավարկելի է փոքր չափեր ունեցող նավերի համար։ Ներկայումս Եվլախի եւ Կասպից ծովի միջեւ առկա է ջրային ճանապարհ։ Էներգետիկայի ստացման (Մինգեչաուրի հիդրոէլեկտրակայանի միջոցով), գյուղատնտեսության եւ ջրային տրանսպորտի զարգացման, ինչպես նաեւ ստորին հոսքում գետերի հեղեղումից խուսափելու համար 1959 թվականից ի վեր շահագործման է հանձնվել Մինգեչաուրի ջրամբարը։ Մինգեչաուրի ջրամբարից սկիզբ են առնում Վերինղարաբաղյան (172 կմ) եւ Վերինշիրվանյան (123 կմ) ալիքները։ Ավազանում բնակվում են՝ բրամ, շիղաձկներ եւ մի շարք այլ ձկնատեսակներ։ Ադրբեջանի խոշորագույն գետը Սամուրն է՝ 213 կմ երկարությամբ։ Ավազանի ընդհանուր մակերեսը կազմում 7330 կմ2։ Պայմանականորեն, Ադրբեջանի գետերը դասակարգվում են ըստ ջրատարածության ավազանի։ Դրանք հիմնականում ունեն հետեւյալ կարգաբանությունը՝ Կուր գետի ավազանին պատկանող՝ Ալազան, Կամբեճ, Աղստեւ, Թարթառ եւ այլն։ Արաքս գետի ավազանին պատկանող՝ Արփա, Ախտուբա, Բաղանռոտ եւ այլն։ Անմիջականորեն Կասպից ծով թափվող՝ Աստրաչայ, Հերազ, Կլյազմա, Արտահան եւ այլն։ Հողային ծածկույթ եւ բնական ռեսուրսներ Կլիմայական պայմաններ Կլիմայի տեսանկյունից Ադրբեջանի Հանրապետությունը բավականին բազմազան պետություն է։ Արեւելքից արեւմուտք կլիմայական պայմանները բարեխառնից կարող են վերածվել մինչեւ մերձարեւադարձայինի։ Ադրբեջանի տարածքը բաժանված է 11 եղանակային գոտիների, սակայն երկրի մեծ մասում կլիման մերձարեւադարձային է։ Կլիմայի ձեւավորման վրա զգալի ազդեցություն ունեցող գործոններն են ֆիզիկաաշխարհագրական դիրքը, ռելիեֆը եւ Կասպից ծովի ջերմաստիճանային պայմանները։ Էական նշանակություն ունի բարձրադիր լեռների ազդեցությունը։ Տարվա ամենաշոգ ամիսը հուլիսին է, իսկ ամենացուրտը՝ հունվարը։ Հուլիս ամսին Ադրբեջանի լեռնային շրջաններում գրանցված նվազագույն ջերմաստիճանը -1 °C է, իսկ տափաստաններում գրանցվում է միջինում +28 °C ջերմություն։ Տեղումների քանակը մեծ է՝ մինչեւ 200 մմ։ Առավելագույն ցուցանիշը գրանցվել է Ապշերոնի թերակղզում՝ Բաքվում, երբ տեղումների տարեկան քանակը հասել է մինչեւ 1200-1700 մմ-ի։ Աշնանը գերակշռում են են հյուսիսային ուժգին քամիները։ Կլիման Կուր-Արաքսյան դաշտավայրում չոր մերձարեւադարձային է (հունվարին՝ 0 °C-ից 3 °C, հուլիսին՝ 25 °C-ից 27 ;°C, տեղումները՝ 200-300 մմ), Լենքորանի դաշտավայրում եւ Թալիշի նախալեռնային շրջաններում՝ խոնավ մերձարեւադարձային (1000-1700 մմ տեղումներով), լեռների ստորոտներում եւ ցածրադիր լանջերին՝ բարեխառն տաք, 1000-2000 մ բարձրության վրա՝ բարեխառն ցուրտ, ավելի բարձր՝ ցուրտ։ Ի տարբերություն Ադրբեջանական Հանրապետության (նաեւ Հայաստան եւ Վրաստան), Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետությունում օդի խոնավությունը համեմատաբար ավելի ցածր է։ Առավելագույն խոնավությունը Նախիջեւանի ԻՀ-ում գրանցվել է ձմռանը՝ հունվար ամսին։ Կենսաբազմազանություն Ադրբեջանի տարածքում կենդանիների բազմազանության մասին առաջին հիշատակումները կարելի է գտնել միջնադարյան շրջանի արեւելյան ճանապարհորդների ճամփորդական գրառումներում։ Գաբուստանի արգելոցի հնագիտական ժայռապատկերների վրա հանդիպում են կենդանիների պատկերներ, որոնք ապրել են այստեղ վերջին 25 հազար տարիներին՝ ջեյրան, վայրի այծ, եղնիկ, վայրի խոզ, ձի, առյուծ եւ այլն։ Ժայռերին նույնպես կարելի է տեսնել թռչունների, ձկներ, օձերի, մողեսների եւ բազմաթիվ միջատների նկարներ։ Ադրբեջանի բուսական եւ կենդանական աշխարհի մասին առաջին տեղեկություններն ամբողջացվել են 17-րդ դարում՝ բնագիտական ուսումնասիրություններից հետո։ Բնական պայմանների բազմազանության շնորհիվ Ադրբեջանում տարածված են բազմաթիվ կենդանատեսակներ։ Ընդհանուր առմամբ Ադրբեջանի տարածքում ապրում են 101 տեսակի կաթնասուններ, 365 տեսակի թռչուններ, 52 տեսակի սողուններ, 10 տեսակի երկկենցաղներ, 101 տեսակի ձկներ, շուրջ 25 հազար տեսակի միջատներ եւ ավելի քան 1000 տեսակի փափկամարմիններ եւ հոդվածոտանիներ։ Ադրբեջանի հարթավայրային տարածքներին բնորոշ են նապաստակները, գայլերը, աղվեսները, վիթերը, մողեսները եւ այլ ցամաքային ու ճահճային կենդանիներ։ Կուր եւ Արաքս գետերի հովիտներում բնակվում են վայրի խոզեր, այծյամներ, գորշուկներ եւ շնագայլեր։ Լեռներում ապրում են հիմնականում կճղակավորներ` Դաղստանյան այծ, քարայծ, բեզոարյան այծ, այծյամ, ինչպես նաեւ Հայկական լեռնաշխարհի առավելագույնս վտանգված տեսակներից մուֆլոնը, որին այստեղ կարելի է հանդիպել հազվադեպ։ Լեռներում ապրում են նաեւ արջեր, լուսաններ, վայրի կատուներ, ընձառյուծներ եւ այլն։ Ադրբեջանը հարուստ է նաեւ ճահճային կենդանիներով եւ մողեսների բազմազանությամբ։ Բազմազան է նաեւ թռչունների աշխարհը (փասիան, կաքավ, ցախաքլոր, բադ, սագ, կարապ, հավալուսն, ծկնկուլ, ֆլամինգո եւ այլն)։ Շատ են նաեւ թռչունները, որոնք ձմռանը հեռանում են տարածաշրջանից։ Ադրբեջանի ազգային կենդանին Ղարաբաղի ձին է, որը հնագույն ժամանակներից Արցախի տարածքում տարածված հեծկան ձիերի ցեղին պատկանող ազնվացեղ նժույգ է։ Ադրբեջանի տարածքում հանդիպում են ավելի քան 4500 տեսակի բույսեր։ Բնակլիմայական յուրահատկությունները նպաստավոր պայմաններ են ստեղծում հարավկովկասյան տարածաշրջանի համար արտասովոր համարվող բույսերի աճեցման համար։ Կովկասում աճող տեսակների շուրջ 67 %-ը կարելի է գտնել Ադրբեջանի Հանրապետության տարածքում։ Ժամանակակից էկոլոգիական խնդիրները (մթնոլորտի օդային ավազանի աղտոտում, անտառահատումներ, ճահճացումներ, հողերի էրոզիա) համարվում են Ադրբեջանի բնապահպանների առջեւ առկախված գերակա խնդիրներից։ Երկրի կառավարությունը քայլեր է ձեռնարկում բնության նպատմամբ մարդու անթրոպոգեն ազդեցությունը նվազեցնելու նպատակով։ Ծանոթագրություններ Թուրքական խորհրդի երկրներ ԱՊՀ երկրներ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Ունիտար պետություններ 1991 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Ժամանակակից թյուրքական պետություններ Հարավային Կովկաս Հանրապետություններ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ


1975-ին Սպահանում կառուցւած Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձանն անհանգստացրել է թուրք լրագրողին - «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ You are here:Գլխաւոր էջ»Լուրեր»Համայնք»Նոր Ջուղա»1975-ին Սպահանում կառուցւած Հայոց Ցեղասպանութեան յուշարձանն անհանգստացրել է թուրք լրագրողին 23/06/2019 - 12:10 https://alikonline.ir/news/community/isfahan/item/55289-1975-%D5%AB%D5%B6-%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D6%81%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%81-%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%B6-%D5%A1%D5%B6%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D6%81%D6%80%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84-%D5%AC%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%AB%D5%B6#sigProId49034ce92e Նոր Ջուղայի Ս Ամենափրկիչ վանք թուրք լրագրող Հինգշաբթի՝ 2019 թւականի նոյեմբերի 28-ի երեկոյեան ժամը 7։00-ից, Նոր Ջուղայի Հայ Մ.Մ. «Արարատ» միութեան եւ նոյն միութեան Շահինշահրի մասնաճիւղի կենտրոնատեղիներում իրականացւեց նւիրահաւաք՝ Հայաստան համահայկական հիմնադրամի «Թելեթոն 2019»-ի ծիրում, նախաձեռնութեամբ շրջանի Հայ Դատի յանձնախմբի եւ կազմակերպութեամբ Հ.Յ.Դ. «Ռուբէն» երիտասարդական միութեան։ Նոր Ջուղայի ՀՅԴ «Ռուբէն» Երիտասարդական միութեան յայտարարութիւնը Հ. Յ. Դ. «Ռուբէն» Երիտասարդական միութիւնը Իրանի հարաւային շրջանից յայտարարում է՝ Արայիկ Յարութիւնեա՛ն Դասեր մի՛ տուր Դաշնակցութեանը.... #ԺԱՄԱՆԱԿՆ_է_ՀՐԱԺԱՐՒԻ՛Ր #Մէկ_Դաշնակցութիւն_Յուսախաբ_Արայիկ Ամիր Ջամշիդիի «Քարէ դիմանկարներ» խորագրով լուսանկարների ցուցահանդէսը՝ Ս. Ամենափրկիչ վանքի ցուցասրահում Լուսանկարիչ Ամիր Ջամշիդիի «Քարէ դիմանկարներ» խորագրով լուսանկարների ցուցահանդէսը կայացաւ 2019 թւականի հոկտեմբերի 20-25-ը, Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի ցուցասրահում։


source: fineweb

text: ՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԻԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԿՈՆԳՐԵՍՈՒՄ - 08.01.2008 Իշխանական մամուլում ժամանակ առ ժամանակ նյութեր են հայտնվում Հայ ազգային կոնգրեսում առկա հակասությունների մասին։ Այդ հրապարակումները պարբերաբար ահազանգում են, թե ահա ՀԱԿ լիդերների միջեւ հակասություններ կան, ինչն էլ Կոնգրեսի հետագա ճակատագրի մասին «հոռետեսական կանխատեսումների» հիմք է տալիս։ ՀԱԿ ներկայացուցիչները, սակայն, երբեւէ չեն էլ փորձել հերքել հակասությունների փաստը եւ ցույց են տվել, որ դրան վերաբերվում են որպես բնական, աշխատանքային երեւույթի։ Կոնգրեսը, թերեւս, ներքաղաքական կյանքի միակ խաղացողն է, որ այսպիսի վերաբերմունք ունի եւ իր շարքերում առկա հակասությունները թաքցնելը չի համարում կենսական անհրաժեշտություն։ Նման մոտեցման պատճառն այն է, որ այդ հակասությունները ոչ միայն չեն խանգարում Կոնգրեսի գործունեությանը, այլեւ կենսական անհրաժեշտություն են նրա հետագա ամրապնդման ու զարգացման համար։ Բանն այն է, որ Հայ ազգային կոնգրեսը ունի հզոր քաղաքացիական հենարան` ի դեմս այն հարյուր հազարավոր մարդկանց, ովքեր 2008-ին հզոր շարժում ձեւավորեցին Հայաստանում։ Այս շարժման մեջ ներգրավված մարդիկ առանձնանում են նրանով, որ ոչ թե հարմար տեղ են փնտրում պատսպարվելու համար, այլ ունեն սկզբունքներ եւ այդ սկզբունքների պաշտպանությունը նույնքան սկզբունքային հարց են համարում։ Սկզբունքային քաղաքացիների այս ամբողջությանը միավորում է նպատակների, իդեալների, ապագայի միասնական ռազմավարությունը, սակայն այդ շերտերից շատերը այդ նպատակներին հասնելու մարտավարության սեփական տարբերակը ունեն։ Այն մարտավարությունը, որ իրագործվում է Կոնգրեսի կողմից, շատ դրվագներով կարող է չհամընկնել այն պատկերացումների հետ, որ ունեն Կոնգրեսի անդամ հանդիսացող տասնյակ խմբեր, նախաձեռնություններ։ Պաշտոնական գծի հետ անհամաձայնություն ունեցող խմբերի տեսակետները, իրենց հերթին, հակասություններ ունեն միմյանց հետ։ Եվ ահա, երբ Կոնգրեսի հրապարակած պաշտոնական քաղաքականությունը չի արտահայտում այդ խմբերից մի քանիսի կամ որեւէ մեկի տեսակետը, սա կարող է դառնալ Կոնգրեսից տվյալ խմբի օտարման պատճառ։ Նման բան, սակայն, տեղի չի ունենում. այսպիսի վիճակում հայտնված քաղաքական խմբի ներկայացուցիչները տեսնում են, որ իրենց տեսակետներն արտահայտողներ կան Կոնգրեսի վերնախավում, պաշտոնական գծին հակասող այդ տեսակետները հնչում են հենց Հայ ազգային կոնգրեսի միջոցառումների ժամանակ, հենց Կոնգրեսի ամբիոնից։ Այսինքն` հակասությունների արտահայտումը իրականում միայն ամրացնում է Կոնգրեսը` մի քանի պատճառներով։ Առաջինը արդեն նշեցի։ Հաջորդ կարեւոր պատճառն այն է, որ Հայ ազգային կոնգրեսը այդպիսով դառնում է տեսակետների բախման, քաղաքական բանավեճի մի մեծ միասնական միջավայր, որն աննախադեպ երեւույթ է երրորդ Հանրապետության պատմության մեջ։ Տեսակետների բախման այդ թատերաբեմը գրավիչ է դառնում եւ հետաքրքիր։ Եվ հետո, տեսակետների փոխադարձ հանդուրժողականությունը նրանցից յուրաքանչյուրին գոյության իրավունք է տալիս, ինչը Հայ ազգային կոնգրեսին դարձնում է ավելի ճկուն ուժ, որը անհրաժեշտության դեպքում ի վիճակի է կտրուկ շրջադարձերի։ Բազմազան, երբեմն` հակադիր տեսակետները, իրար հետ շփվելով, իրար հետ բախվելով, նաեւ հղկում են միմյանց, փոխադարձաբար ազդում մեկը մյուսի վրա, եւ ստացվում է մի վիճակ, որ Հայ ազգային կոնգրեսը ունենում է ոչ թե մեկ կոնկրետ մարտավարություն, այլ մարտավարական բազմաթիվ շերտեր։ Ընդ որում, այս երեւույթի արդյունքները մենք տեսնում ենք Կոնգրեսի վերջին ամիսների գործունեության մեջ։ Ստացվել է մի վիճակ, երբ Կոնգրեսը միանգամից մի քանի ուղղություններով հարձակվելու աննախադեպ ընդունակություն է ձեռքբերել։ Եվ նրանք, ովքեր ամենակարեւորը համարում են գործունեության X ուղղությունը, իրենց այդ դիրքորոշման իրագործումը տեսնում են կյանքում, նրանք ովքեր ամենակարեւորը համարում են Y ուղղությունը, նույնպես իրենց մտածածի իրագործումը տեսնում են։ Նույն վիճակում են նաեւ մյուս ուղղությունների կրողները։ Սա, ըստ էության, Կոնգրեսի կենսունակության կարեւոր բանաձեւերից մեկն է, եւ, մեր մեջ ասած, այսպես ինքնաբուխ չի ստացվել։ Հենց ի սկզբանե ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի շուրջ համախմբված ուժերը իրենց համագործակցության հիմքում դրել են հակասությունների միասնության սկզբունքը, ինչն էլ, մեծ հաշվով, ապահովում է համաժողովրդական շարժման անկասելիությունը։ Եվ ի դեպ, այդ սկզբունքը, աշխատաոճը գնալով ավելի ու ավելի է կատարելագործվում, ինչը հիմք է տալիս հուսալու, որ ընթացքի մեջ է նաեւ ներքաղաքական բոլորովին նոր կուլտուրայի ներդրումը Հայաստանում։


source: CulturaX

text: ԱԺ-ում օրվա երկրորդ կեսին եւս քվորում չապահովվեց նիստը սկսելու համար | ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ Հայկական լրատվական գործակալություն 16:03, 20 Մարտ, 2017 ԵՐԵՎԱՆ, 20 ՄԱՐՏԻ, ԱՐՄԵՆՊՐԵՍ: Ազգային ժողովի հերթական քառօրյա նիստը չմեկնարկեց` քվորում չապահովելու պատճառով: Ինչպես հաղորդում է «Արմենպրես»-ը, Ազգային ժողովի փոխնախագահ Էդուարդ Շարմազանովը հայտարարեց, որ մարտի 20-ի նիստը չի կայանա, քանի որ լրացել է գրանցման համար անհրաժեշտ երեք լրացուցիչ ժամը, սակայն քվորում չի ապահովվել: ԱԺ փոխնախագահը հիշեցրեց, որ Ազգային ժողովի կանոնակարգի համաձայն` մինչեւ 15:00-ն պետք է հնարավորություն տային պատգամավորներին գրանցվելու համար: «Քվորում այս պահին չկա, ուստի նիստն այսօր չի կայանա»,- հայտարարեց Էդուարդ Շարմազանովը:


Լրատվություն Շնորհավորական Նախագահը շնորհավորական ուղերձ է հղել ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանին` ծննդյան 90-ամյակի առթիվ 17.11.2014 Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր շնորհավորական ուղերձ է հղել ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս Սերգեյ Սարինյանին՝ ծննդյան 90-ամյա հոբելյանի առթիվ: «Մեծ է Ձեր ավանդը հայ գրականագիտության եւ գրական քննադատության զարգացման գործում: Ձեր գիտական ուսումնասիրություններն ու հոդվածները հատկապես հայ նորագույն գրականության ուսումնասիրման ասպարեզում նշանակալի են եւ մեր գրական գործընթացի մասն են կազմում: Բարձր ենք գնահատում նաեւ Ձեր մանկավարժական եւ հասարակական շնորհակալ աշխատանքը: Մաղթում եմ Ձեզ առողջություն, երջանիկ կյանք եւ ամենայն բարիք»,-ասված է ՀՀ Նախագահի շնորհավորական ուղերձում:


text: Անկանոն արբանյակ |Ուշադրություն, այս հոդվածն աղբյուրների կարիք ունի։ Դուք կարող եք օգնել նախագծին՝ գտնելով բերված տեղեկությունների հաստատումը վստահելի աղբյուրներում եւ ավելացնելով այդ աղբյուրներին հղումները հոդվածին։ Անհիմն հղումները ենթակա են հեռացման։ Անկանոն արբանյակ (անգլ.՝ irregular), մոլորակի բնական արբանյակ, որի շարժումը տարբերվում է համընդհանուր օրենքներից։ Դա կարող է լինել արբանյակ, որի ուղեծիրը ավելի ձգված է, այլ կերպ ասած, ունի մեծ էքսցենտրիսիտետ, կամ արբանյակ, որը պտտվում է իր ուղեծրով հակադարձ ուղղությամբ, կամ նրա ուղեծրի թեքումը հասարակածային հարթությանը չափազանց մեծէ։


Փաստաթղթեր ՀՀ նախագահի հրամանագրերը 28.12.2016 Մ. Է. ԲԱԴԱԼՅԱՆԻՆ «ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ ՄԱՏՈՒՑԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ» 2-ՐԴ ԱՍՏԻՃԱՆԻ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍՒՆ 28.12.2016 Ա. Ա. ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆԻՆ «ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ ՄԱՏՈՒՑԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ» 2-ՐԴ ԱՍՏԻՃԱՆԻ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍՒՆ 28.12.2016 Դ. Ա. ԼՈՔՅԱՆԻՆ «ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ ՄԱՏՈՒՑԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ» 2-ՐԴ ԱՍՏԻՃԱՆԻ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍՒՆ 28.12.2016 Լ. Հ. ՄԿՐՏՉՅԱՆԻՆ «ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ ՄԱՏՈՒՑԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ» 2-ՐԴ ԱՍՏԻՃԱՆԻ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍՒՆ 28.12.2016 Մ. Ա. ՄԿՐՏՉՅԱՆԻՆ «ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ ՄԱՏՈՒՑԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ» 2-ՐԴ ԱՍՏԻՃԱՆԻ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍՒՆ 28.12.2016 Հ. Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆԻՆ «ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ ՄԱՏՈՒՑԱԾ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ» 2-ՐԴ ԱՍՏԻՃԱՆԻ ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍՒՆ 28.12.2016 Լ. Խ. ԵՐԱՆՈՍՅԱՆԻՆ «ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՐԳԻ ԳԵՐԱԶԱՆՑ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՀԱՄԱՐ» ՄԵԴԱԼՈՎ ՊԱՐԳԵՎԱՏՐԵԼՈՒ ՄԱՍՒՆ


Ուժային կառույցների հարաբերությունների սրումը ձեռնտու էր նախորդ ոչ ժողովրդավար վարչախմբերին. Արմեն Դանիելյան «Բաժանիր, որ տիրես» գործելակերպը մշտապես իրականացվել է ոչ ժողովրդավար վարչախմբերի կողմից՝ իրենց տիրապետությունը ամրապնդելու եւ երկարաձգելու նպատակով։ Անկասկած այս միտքն ավելի հին է, քան մարդ արարածը: Մինչ մարդու հայտնվելը վայրի գիշատիչներն այս մասին ՛՛անգիր գիտեին՛՛. նրանք իրենց հանապազօրյա կերը հայթաթելու համար այլ կենդանիների հոտը ցրում էին՝ իրենց որսը հաջող իրականացնելու համար։ Նախկին վարչակարգի օրոք նմանաբնույթ ՛՛թակարդներից՛՛ չէին խուսափում անգամ ուժային մարմինները: Ժամանակ առ ժամանակ սրվում էին ուժայինների ղեկավարների հարաբերությունները, հատկապես՝ ոստիկանության եւ ԱԱԾ-ի։ Հակասություններ էին առաջանում նաեւ դատախազություն-ոստիկանություն, դատախազություն-Քննչական կոմիտե հարաբերություններում։ Ավելին՝ երբեմն հակամարտող երկյակներ էին ձեւավորվում՝ Քննչական կոմիտեի եւ ՀՔԾ-ի պետն ընդդեմ ՀՀ գլխավոր դատախազի, ՀՀ գլխավոր դատախազն ու ԱԱԾ ղեկավարն ընդդեմ ՀՀ ոստիկանապետի եւ այլն։ Այդ մարմինների ղեկավարները ՛՛միամտորեն՛՛ շտապում էին Բաղրամյան 26 եւ նախկին ՀՀ նախագահի «աչքերը բացում»։ Հ.Գ. Նրանցից շատերը մինչեւ վերջ այդպես էլ ՛՛չհասկացան՛, թե ով էր հանուն անձնական ու կլանային սպառողական նպատակների բաժան-բաժան անում իրենց: Իսկ երկրի ղեկավարին, որպես կանոն, նման անհաշտությունն ու բանավեճերը ոչ միայն ձեռնտու էին, այլեւ խիստ անհրաժեշտ. «բաժանիր, որ տիրես» բանաձեւը բոլոր ժամանակներում էլ կենսունակ է համարվել... 103 Մեկնաբանություն Ֆեյսբուքյան լուրեր Էդ ծաղկավոր խալաթը մի ողջ ժողովրդի էին հագցրել՝ ձեր ապաշնորհ... 2 842 views Գաղտնի պահվող բաղադրատոմս վրացի խոհարարից. Ահա թե ինչպես կարելի է... 1 573 views Յուրա Մովսիսյանին մեղադրանք ներկայացվեց.Նեմեցը ցնծում է 1 234 views Այսքանից հետո ինչու՞ պիտի աշակերտի համար իր ուսուցիչը հեղինակություն լինի 848 views Առաջին հարցը եղել է, թե ո՞նց են զորամասում, ի՞նչ կա... 404 views Բոլոր գինեկոլոգներին նյարդայնացնող 5 բան 5 365 views Էդ ծաղկավոր խալաթը մի ողջ ժողովրդի էին հագցրել՝ ձեր ապաշնորհ... 2 915 views «Չեք մոռացել չէ՞... սա էն ՛՛կարտոֆիլ ուտող աղքատ՛՛ ժողովուրդն ա».... 2 232 views Բոլոր գինեկոլոգներին նյարդայնացնող 5 բան 9 025 views Ինչու չես ունենում ջուր խմելու ցանկություն, ինչ է դա նշանակում 8 594 views Էդ ծաղկավոր խալաթը մի ողջ ժողովրդի էին հագցրել՝ ձեր ապաշնորհ... 2 916 views


Basic Center եւ Cool Club խանութ-սրահները համատեղ երեխաների պաշտպանության միջազգային օրը՝ հունիսի 1-ը, դարձրել էին յուրահատուկ:


Էլեկտրաէներգիայի պլանային անջատումներ կլինեն _ Realnews.am


Հեղուկի կորուստ Հավելանյութեր-OBC-G75S - Չինաստան Tianjin Oilbayer S & T Ամփոփում OBC-G75S մի տեսակ polyvinyl ալկոհոլի Հեղուկի կորուստ հավելում. Ի ջերմաստիճանի 20 115 °C, այն կարող է արդյունավետորեն վերահսկել հեղուկ կորուստը, նվազեցնել անվճար ջուր, բարելավել Ցեմենտ slurry կարգավորման կայունությունը: Այն ունի նաեւ գերազանց հակահայկական ուղղելու գործառույթը: OBC-G71S կարող է օգտագործվել միայն չոր mixing. Խնդրանքներին օգտագործել խմելու է խառնել slurry. Եվ դա չի հակա-աղ. Օգտագործում միջակայք ջերմաստիճանը: 20 °C ~ 115 °C (BHCT): Խորհուրդ է տրվում դեղաքանակ: 2.0 ~ 3.0% (BWOC): Կիրառելի ամեն տեսակի ցեմենտի slurry համակարգերի, w ... OBC-G75S մի տեսակ polyvinyl ալկոհոլի Հեղուկի կորուստ հավելում. Ի ջերմաստիճանի 20 115 °C, այն կարող է արդյունավետորեն վերահսկել հեղուկ կորուստը, նվազեցնել անվճար ջուր, բարելավել Ցեմենտ slurry կարգավորման կայունությունը: Այն ունի նաեւ գերազանց հակահայկական ուղղելու գործառույթը: OBC-G71S կարող է օգտագործվել միայն չոր mixing. Խնդրանքներին օգտագործել խմելու է խառնել slurry. Եվ դա չի հակա-աղ. Ջերմաստիճանը 20 °C ~ 115 °C (BHCT): Խորհուրդ է տրվում դեղաքանակ: 2.0 ~ 3.0% (BWOC): Կիրառելի ամեն տեսակի ցեմենտի slurry համակարգերի, որոնք կազմված են յուրաքանչյուր դասարանում նավթի-նաեւ ցեմենտի (օրենքով սահմանված APISpec10A) եւ այլ հավելումների (ճիշտ այնպես, ինչպես Սիլիկոնային փոշի, ամպեր beads, flyash, բենտոնիտային, բարիտային փոշի եւ Hematite): Սպիտակ կամ մոխրագույն, շագանակագույն փոշի Խտությունը, գ / սմ 3 Հաջորդ: Հեղուկի կորուստ Հավելանյութեր-OBC-G80L Հեղուկի կորուստ Հավելանյութեր-OBC-G80L


Ալիեւի խոսքերում ՀՀ տարածքային ամբողջականությանն ուղղված սպառնալիք չկա. Ադրբեջանի ԱԳՆ — irakanum.am Home»Աշխարհ, Արտաքին քաղաքականություն, Քաղաքականություն»Ալիեւի խոսքերում ՀՀ տարածքային ամբողջականությանն ուղղված սպառնալիք չկա. Ադրբեջանի ԱԳՆ Ալիեւի խոսքերում ՀՀ տարածքային ամբողջականությանն ուղղված սպառնալիք չկա. Ադրբեջանի ԱԳՆ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի հայտարարությունը «Զանգեզուրում միջանցքի ստեղծման մասին» չի պարունակում սպառնալիք՝ ուղղված Հայաստանի տարածքային ամբողջականության դեմ։ Ինչպես փոխանցում է ՏԱՍՍ գործակալությունը, այս մասին ասված է Ադրբեջանի ԱԳ նախարարության պարզաբանման մեջ։ Հիշեցնենք, որ Ալիեւը նախօրեին տեղական հեռուստաընկերությանը տված հարցազրույցում հերթական սպառնալիքն էր հնչեցրել Հայաստանի հասցեին, նշելով, որ եթե Երեւանը «հրաժարվի տրամադրել Զանգեզուրի միջանցքը, որը կկապի Ադրբեջանը Նախիջեւանի հետ, Բաքուն այն կանի ուժով»։ Ի պատասխան Ալիեւի հերթական սպառնալիքի, հանդես էր եկել պատասխանով ՀՀ ԱԳՆ մամլո խոսնակ Աննա Նաղդալյանը՝ ընդգծելով, որ Հայաստանը կձեռնարկի բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ իր ինքնիշխանությունը եւ տարածքային ամբողջականությունը պաշտպանելու համար: Edita Atoyan2021-04-21T10:20:19+04:0021 Ապրիլի 10:24|Աշխարհ, Արտաքին քաղաքականություն, Քաղաքականություն|0 Comments


text: Ինչպես Լուիզա Ղամբարյանն ամուսնու մահից 15 օր անց կարողացավ բեմ բարձրանալ, պարզվում է՝ Լուիզայի մայրն էլ ծանր հիվանդ է, արհեստական շնչառության ապարատով է շնչում - BlogNews.am event_note16:20 , 20 ապրիլ 2021 visibility 11015 commentմեկնաբանել Ռեժիսոր, հաղորդավար Սուրեն Շահվերդյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրառում է արել. «Խոնարհվում եմ Լուիզա Ղամբարյանի պրոֆեսիոնալիզմի առաջ: Մինչեւ այս առավոտ մենք բացարձակապես չգիտեինք ՝ պիեսը խաղալու ենք, թե ոչ: Մեր հարգելի ու սիրելի Գեորգի Կիմիչը արդեն 15 օր է ՝ նրա կողքին չէ: Եվ մինչ Լուիզան խաղում էր ներկայացումը, նրա մայրը ՝ Ալլա Միխայլովնան, տասներորդ օրն է, ինչ գտնվում է հիվանդանոցում, նրան միացված է արհեստական շնչառության ապարատ: Շնորհակալ եմ քեզ քո պրոֆեսիոնալիզմի համար, այսքան տարբեր լինելու համար, քո հեռուստադիտողին այսքան շատ սիրելու համար ... Առողջություն բոլորին: Հոգ տարեք ձեր եւ ձեր հարազատների մասին»: Նյութի աղբյուր՝ https://starnews.am/post/inchpes-louiza-ghambaryann-amousnou-mahic-15-or-anc-karoghacav-bem-bardzranal-parzvoum-e-louizayi-mayrn-el-tsanr-hivand-e-arhestakan-shncharoutyan-aparatov-e-shnchoum


Զաքար Զաքարյան - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան Զաքար Զաքարյան (օգոստոս 1849, Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - օգոստոսի 7, 1923(1923-08-07) կամ 1922, Saint-Léger-de-Montbrun), ֆրանսահայ նկարիչ։ Zakar Zakarian Վիքիպահեստում Ծնվել է Կ. Պոլսում։ Նախնական կրթություն ստացել է ծննդավայրում։ 1867 թվականին ուղարկվել է Փարիզ, որտեղ հետեւել է բժշկության՝ Սեն Բարբի վարժարանում, որից հետո մի քանի տարի աշխատել է Փարիզի հիվանդանոցներում։ Ուսանողական տարիներից իր մեջ նկարչական հակում ունենալով՝ հետեւել է այդ ասպարեզին։ 1879 թվականին Փարիզի Վոլնեյ ակումբում առաջին անգամ ցուցադրել է իր նկարները։ Քաջալերված գտած ընդունելությունից, ամբողջովին նվիրվել է նկարչության։ 1885 թվականին Շանզ Էլիզեի սրահներում ցուցադրած իր երկու նկարներից մեկը գնվել է Օռլեանի թանգարանի կողմից։ Ավելի ուշ նույն պատվին են արժանանում եւս 12 գործ։ Քսանից ավել թանգարաններ գնել են նրա վրձնի արտադրանքը։ Աչքի է ընկել որպես նատյուրմորտի մեծ վարպետ։ 1889 եւ 1900 թվականների համաշխարհային ցուցահանդեսներում արժանանում է ոսկե մեդալի, իսկ 1889-ին ստանում է Պատվո լեգեոն շքանշան։ 1907 թվականին փարիզյան ցուցահանդեսին ներկայացված «Երաժշտական գործիքները» անմիջապես գնեց Փարիզի Լյուքսենբուրգյան թանգարանը։ Թերթերն ու ամսագրերի բազմաթիվ հիացական տողերից բացի, Զաքարյանի մասին գրվել է Ռոժե Պերի «Գեղարվեստի ընդհանուր պատմության» եւ Պոլ Ադանի «Ֆրանսիական արվեստի տասը տարին» ուսումնասիրությունների մեջ։ Զաքար Զաքարյանի «Նատյուրմորտ. Սալորներ» նկարը, 1890-ական թվականներ Նատյուրմորտ. բաժակով ջուրն ու թզերը ↑ 1,0 1,1 1,2 Gallica — 1997. ↑ 2,0 2,1 Google Գրքեր(բազմ.) — 2005. ↑ 3,0 3,1 http://www.oxfordartonline.com/benezit/view/10.1093/benz/9780199773787.001.0001/acref-9780199773787-e-00200876 ↑ Շահեն Խաչատրյան (1991)։ Ֆրանսահայ կերպարվեստ։ Երեւան: «Անահիտ»։ էջ 13-18 ↑ «Շտեմարան - Հավաքածու - Հայաստանի ազգային պատկերասրահ»։ www.gallery.am (անգլերեն)։ Վերցված է 2017 թ. հունիսի 26 Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Զաքար_Զաքարյան&oldid=8198789» էջից Last edited on 10 հունվարի 2022, at 10:36 Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 10 հունվարի 2022-ի ժամը 10:36-ին:


text: Հայաստանում քարտային բիզնեսի հետ կապված իրավիճակը ես գնահատում եմ որպես բուռն զարգացող - PanARMENIAN.Net PanARMENIAN.Net - Անկանխիկ վճարումներն անպայման եւ անխուսափելի են դառնում Հայաստանի բնակչության համար, դրանց ավելացման մասին հոգ է տանում նաեւ երկրի կառավարությունը: Նոր հաճախորդներ ներգրավելու նպատակով առեւտրային բանկերը կիրառում են տարաբնույթ պրոմո-ակցիաներ` առաջարկելով առավել շահավետ պայմաններ իրենց քարտատերերին: Միաժամանակ այդ բանկերը չեն մոռանում ծառայությունների որակի եւ հուսալիության բարձրացման մասին: Քարտային բիզնեսում միտումների եւ նոր մոտեցումների մասին PanARMENIAN.Net-ի թղթակցի հետ հարցազրույցում պատմել է «Առէկսիմբանկ-Գազպրոմբանկի խումբ» ՓԲԸ-ի գլխավոր տնօրենի տեղակալ Ռուբեն Խաչատրյանը: Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանում քարտային բիզնեսի հետ կապված իրավիճակը, զարգացման ո՞ր փուլում է այն գտնվում, ինչպիսի՞ միտումներ են նկատվում: Վերջին տարիներին Հայաստանում քարտային բիզնեսը զգալիորեն զարգացել է, հատկապես վերջին 2-3 տարիների ընթացքում: Ներմուծվել են մի շարք ժամանակակից ծառայություններ եւ տվյալ պահին ընթանում է դրա ակտիվ զարգացում: Անկանխիկ վճարումները դառնում են անպայման եւ անխուսափելի Հայաստանի բնակչության համար, իսկ Հայաստանի կառավարության որոշումը անկանխիկ հաշվի անցնելու մասին ճիշտ եմ համարում, այդ թվում պլաստիկ քարտերով կենսաթոշակային վճարումների գծով: Համոզված եմ, որ այդ բիզնեսը զարգանալու է: Ինչ վերաբերվում է մեր բանկին, ապա 2010-ին 2009-ի համեմատ գործարքների փաստացի աճը կազմել է 100 տոկոս` կազմելով շուրջ 40 մլրդ դրամ, 50 տոկոսով ավելացել է բանկոմատների միջոցով օպերացիաների քանակը: Բանկոմատների միջոցով գործարքների ընդհանուր ծավալն ընթացիկ տարվա առաջին եռամսյակում կազմել է 4.8 մլրդ դրամ 2010-ի 3.8 մլրդ դրամի փոխարեն: Քարտերով գործարքների ընդհանուր ծավալը 2011-ի առաջին եռամսյակում կազմել է 9.3 մլրդ դրամ 2010-ի նույն շրջանի 7.96 մլրդ դրամի փոխարեն: 2011-ի առաջին եռամսյակում 24-25 տոկոսով ավելացել է բանկի կողմից թողարկված եւ ակտիվ կերպով օգտագործվող քարտերի քանակը: Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանում քարտային բիզնեսի ներկա իրավիճակը գնահատում է եմ որպես բուռն զարգացող: Նոր միտումների շարքում են` էլեկտրոնային վճարումների ներմուծումը, որոնք տարեց տարի ավելի տարածված են դառնում քարտատերերի շարքում: Պատմեք ընթացիկ քարտային նախագծերի մասին, որոնք բանկը հաջողությամբ իրագործում է: Առաջին հերթին «Առէկսիմբանկ-Գազպրոմբանկի խումբը» մտադիր է ակտիվ մասնակցել թոշակառուների սպասարկմանն ուղղված կառավարության ծրագրին, մարտից զգալիորեն ավելացել է բանկի ծառայություններից օգտվողների թիվը: Հետագայում բանկի ղեկավարության կողմից մեծ ուշադրություն է դարձվելու այդ ծրագրին: Ակտիվ փուլի է մեջ մտել բանկի հաճախորդների համար դիսկոնտային համակարգի ներմուծման ծրագիրը: Այսօր մեր քարտատերերը հնարավորություն ունեն զեղչեր ստանալ 3-25 տոկոսով սպասարակման ավելի քան 120 կետերում: Նախապատրաստական աշխատանքներ են տարվում նոր չիպային քարտերի թողարկումը սկսելու համարո, որոնք մենք նախատեսում ենք ավարտել 2011-ի վերջին: Չիպային քարտերը ժամանակի պահանջն են պաշտպանվածության եւ անվտանգության մակարդակի բարձրացման տեսակետից: Տվյալ պահին մենք գտնվում ենք Visa եւ MasterCard-ի հետ սերտիֆիկացման փուլում եւ արդեն 2011-ի վերջին նախատեսում ենք ձեռնամուխ լինել չիպային քարտերի թողարկմանը: 2011-ից սկսած բանկը ArCa վճարային համակարգի արժեթղթային-անդամ է եւ մոտ ապագայում բանկը ձեռնամուխ է լինում ArCa քարտերի թողարկմանը: Այսպիսով, բանկը դառնալու է երեք վճարային համակարգերի լիարժեք անդամ` միջազգային Visa եւ MasterCard, տեղային ArCa սպասարկման եւ էմիսիայի թույլտվությամբ: Կան նաեւ աշխատավարձային նախագծերի քանակի ավելացման պլաններ, որոնց քանակը 2010-ին 2009-ի համեմատ ավելացել է ավելի քան 2.5 անգամ: 2011-ին նախատեսում ենք ներգրավել նոր նախագծեր տեղային համակարգի կիրառմամբ, այդ ուղղությամբ աշխատանքներն ավարտված են, բանկը տեխնիկապես պատրաստ է, եւ մենք գտնվում ենք համաձայնագրերի ստորագրման փուլում: Քարտային նախագծերի հաջող իրագործման նպատակով շարունակում ենք ավելացնել բանկոմատների թիվը, այսօր բանկն ունի 46 բանկոմատ եւ 148 POS-տերմինալ: Մինչեւ 2011-ի հուլիսը նախատեսվում է ավելացնել բանկոմատների թիվը մինչեւ 56-ի: Ավարտվել են քարտից քարտ շուրջօրյա փոխացնումների ծառայությունների ներմուծման աշխատանքները Ռուսաստանի եւ Հայաստանի միջեւ «Գազպրոմբանկի» եւ «Առէիկսիմբան-Գազպրոմբանկի խմբի» բանկոմատներից: Տվյալ պահին, ճիշտ է, միայն MasterCard համարկարգի քարտերի միջոցով: Այս ուղղությամբ ավարտվում է բանակցությունների գործընթացը Visa վճարային համակարգի հետ: Արդյունքում հաճախորդներն ավելի ակտիվ եւ ավելի քիչ ծախսերով կարող են օգտվել դրամային փոխանցումներից: Բանկն անցկացնում է պրոմո-ակցիաներ, որոնք ուղղված են վաճառքի ծավալների խթանմանը, մասնավորապես, երկու ակցիաների շրջանակներում, որոնք անցկացվում են MasterCard-ի հետ եւ նվիրված են կանանց տոներին, MasterCard ունեցողների թիվը, որոնք թողարկվում են բանկի կողմից, ավելացել է 4000-ով նախատեսված 3000-ի փոխարեն: Բանակցություններ են ընթանում ամառային արձակուրդների ընթացքում ակցիաներ անցկացնելու համար: Մենք ակտիվ աշխատում ենք երկու համակարգերի հետ, ուստի քարտային ակցիաները կրելու են հետեւողական բնույթ: Ի՞նչ սպասումներ ունի բանկը 2011-ի արդյունքներով: Տվյալ պահին բանկը սպասարկում է ավելի քան 25 հազար պլաստիկ քարտեր: Նախատեսում ենք, որ մինչեւ ընթացիկ տարվա վերջ թողարկվող քարտերի թիվն ավելանալու է 30 տոկոսով, առավել եւս, որ բանկը մշտապես բարձրացնում է պլաստիկ քարտերից օգտվելու հասանելիությունը: Մեզ մոտ գործում է առցանց քարտեր պատվիրելու ծառայություն, երբ հաճախորդը ցանկացած պահի կարող է մտնել բանկի կայք, լրացնել հայտը եւ արդեն մեկ օր հետո բանկից վերցնել իր քարտը: Համաձայնվեք, արագ է եւ հարմար:


text: 13:42 , 10 Հունիս 2019 Դիտումներ2253 Հայաստանի եւ ԵԱՏՄ երկրների միջեւ ապրանքաշրջանառությունը կառույցին անդամակցելուց ի վեր զգալիորեն աճել է: Աճել է նաեւ Հայաստանից վերջնական սպառման ապրանքների արտահանումը ԵԱՏՄ երկրներ, նախորդ տարի արտահանումն, ընդհանուր առմամբ, աճել է 20.7 տոկոսով: Այդ մասին ԱԺ-ում «ՀՀ նախագահության տարին ԵԱՏՄ-ում. մարտահրավերներ եւ հնարավորություններ» թեմայով խորհրդարանական լսումներին ասաց ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Տիգրան Խաչատրյանը: «ԵԱՏՄ-ն Հայաստանի տնտեսության համար բացել է մեծ հնարավորություններ: Որոշ համեմատություններ ենք կատարել 2014 թվականի վերջի դրությամբ (նախքան անդամակցությունը) անդամ նույն երկրների հետ մեր հարաբերությունների քանակային ցուցանիշները: Եվ կարող ենք արձանագրել, որ առեւտրաշրջանառության ծավալները Հայաստանի եւ ԵԱՏՄ մյուս անդամ երկրների այս ժամանակահատվածում տարեկան աճել են 34.5 տոկոսով: Ընդ որում` ՀՀ-ից ԵԱՏՄ երկրներ արտահանման ծավալները նույն ժամանակահատվածում աճել են 2.1 անգամ: Միայն 2018 թվականի ընթացքում Հայաստանից ԵԱՏՄ անդամ երկրներ արտահանումն աճել է 20.7 տոկոսով: Կարեւոր է արձանագրել, որ այս արտահանումն իրենից ներկայացնում է վերջնական սպառման ապրանքներ »,-ներկայացրեց Խաչատրյանը:


Կուրսանտ Հայկազ Բարսեղյանի սպանության գործով ամբաստանյալ Նորիկ Սահակյանը հրաժարվեց ցուցմունք տալուց - Լուրեր Հայաստանից - Թերթ.am


13:42 28.01.2020 (Թարմացված է 13:47 28.01.2020) ԵՐԵՎԱՆ, 28 հունվարի — Sputnik. «Եռաբլուրում» լրագրողների հետ զրույցում Հայաստանի պաշտպանության նախկին նախարար Վաղարշակ Հարությունյանն ասաց, որ Հայաստանի հակաօդային պաշտպանության նոր զինատեսակների շնորհիվ Ադրբեջանի զինուժը չի կարողանա իր նպատակին արդյունավետորեն հասնել ինչպես հիմա, այնպես էլ պատերազմի ժամանակ: «Վերջին տարիներին Հայաստանը մի շարք նոր զենքեր է ձեռք բերել` հակաօդային պաշտպանության, ռադիոէլեկտրոն պայքարի։ Այդ ամեննն էլ բանակի մարտունակությունը բարձրացրել է։ Մեր բանակը տարեցտարի ավելի է հզորանում»,–ասաց Հարությունյանը։ Նրա խոսքով` վերջին շրջանում շփման գծում զինադադարի խախտման դեպքերը նվազել են, ինչը նույնպես փաստում է բանակի մարտունակության բարձրացման մասին։ Նկատառմանը, թե ընդդիմադիրները ներկայիս իշխանության քայլերն այնքան էլ չեն ընդունում` Հարությունյանն արձագանքեց, թե ընդունել–չընդունելու հարց չկա, քանի որ բոլորն են տեսնում` բանակի բյուջեն 28 տոկոսով ավելացել է, ձեռք են բերվել կարեւորագույն զինատեսակներ, սպաների աշխատավարձերն է բարձրացել։ Հիշեցնենք, որ առաջին բազմաֆունկցիոնալ կործանիչները` ՍՈՒ-30 ՍՄ, արդեն Հայաստանում են դեռ 2019թ.–ի դեկտեմբերից։ Առայժմ դրանք չորսն են, բայց Պաշտպանության նախարարությունը վստահեցնում է` մտադիր է էսկադրիլիա ստեղծել` ինքնաթիռների թիվը հասցնելով 12–ի։ Արցախ, Հայաստան, տոն, Բանակ, Սու-30ՍՄ կործանիչ, Ադրբեջան, Վաղարշակ Հարությունյան


Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանի բնակավայրեր


source: wikipedia

text: Հովհաննես Բաղրամյան (Հովհաննես կամ Իվան Քրիստափորի Բաղրամյան, ), Խորհրդային Միության նշանավոր զորահրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ, ԽՍՀՄ պաշտպանության փոխնախարար։ Իսկական անուն-հայրանունը՝ Հովհաննես Խաչատուրի (ռուսերեն՝ Ованес Хачатурович)։ Կենսագրություն Ծնվել է հայ երկաթուղային բանվորի ընտանիքում Ռուսական Կայսրության Ելիզավետպոլի (Գանձակի) նահանգի Չարդախլու գյուղում (ներկայիս այսպես կոչված ադրբեջանական Հանրապետության տարածքում)։ Նախնական կրթությունը ստացել է Գանձակի երկաթուղային դպրոցում։ Նույն գյուղում է ծնվել Համազասպ Խաչատուրի Բաբաջանյանը՝ ԽՍՀՄ զրահատանկային զորքերի գլխավոր մարշալը։ [1915]] թվականին Հովհաննես Բաղրամյանը կամավոր ընդգրկվեց Ռուսաստանի բանակում՝ 2-րդ Կովկասյան սահմանային գնդում՝ Ռուսաստանի էքսպեդիցիոն կորպուսի կազմում, եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեծ մասը կռվեց Կովկասյան ճակատում՝ օսմանյան Կայսրության դեմ։ Կարճ ժամանակ մասնակցելով Կովկասյան ռազմաճակատի մարտերին ընդունվում է Թիֆլիսի ենթասպաների դպրոցը։ Այն ավարտելուց հետո, 1917 թվականին կրկին մեկնում է ռազմաճակատ՝ համալրելու Էրզումի շրջանում գործող ռուսական զորքերի շարքերը։ 1917-1918 թվականներին Բաղրամյանը ականատես է լինում Կովկասյան ռազմաճակատում կատարված արմատական փոփոխություններին, մասնակցում հայ ժողովրդի ազատագրության համար մղված կռիվներին , Հայկական բանակի կազմում մասնակցել է 1918 թվականի Սարիղամիշի եւ Կարսի տարածքում թուրքերի դեմ կռիվներին, ինչպես նաեւ Սարդարապատի հերոսամարտին, որպես դասակի հրամանատար։ Խորհրդային կարգերի հաստատման առաջին իսկ օրերից նա կարմիր բանակի շարքերում էր։ Իր բարձր ընդունակության, արտակարգ աշխատասիրության, կազմակերպչական կարողության ու կարգապահության, ռազմական գործի նկատմամբ ունեցած մեծ սիրո շնորհիվ նա շատ արագորեն է անցել ծառայության սանդուղքներով։ 1921-23 թվականներին հեծյալ էսկադրոնի հրամանատար էր։ Մի որոշ ժամանակ աշխատում էր նաեւ Խորհրդային Հայաստանի ռազմական ժողկոմատում։ 1923-31 թվականներին հայկական հեծյալ գնդի հրամանատար էր։ 1925 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի (Լենինգրադի) հեծելազորային դպրոցը, 1934 թվականին՝ Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան։ Այդ ընթացքում ծառայել է Հայաստանում տեղակայված խորհրդային զորքերում, Էջմիածինում, Երեւանում, Գյումրիում։ Ծառայական գործունեությունը 1934-1936 թվականներին ծառայել է՝ որպես Կարմիր բանակի 5-րդ հեծյալ դիվիզիայի շտաբի պետ, 1938 թվականից ավագ դասախոս է եղել ԽՍՀՄ ԶՈւ-ի Գլխավոր շտաբի ռազմական ակադեմիայում։Օժտված լինելով խոր գիտելիքներով եւ ռազմամանկավարժական հիանալի տակտով՝ նա լուրջ ավանդ է ներդնում բանակի համար բարձր հրամանատարական կադրեր պատրաստելու գործում՝ դասախոսելով ռազմական արվեստի պատմություն առարկան։ Այդ ընթացքում նաեւ կարճ ժամանակով բռնադատվել է։ Սակայն ինչպես շատ զինվորականներ, այնպես էլ Բաղրամյանը, գերադասում է ծառայությունը շարունակել բանակում։ Եվ ահա 1940 թվականի սեպտեմբերին նշանակվում է Կիեւի Կարմրադրոշ ռազմական հատուկ օկրուգի բանակներից մեկի, ապա օկրուգի շտաբի օպերատիվ բաժնի պետ։ 1941 թվականի հունիսի 22-ին, այդ պաշտոնում նա դիմավորում է Հայրենական Մեծ պատերազմը։ Մասնակցությունը Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմին Նացիստական Գերմանիայի ԽՍՀՄ ներխուժելուց հետո 1941 թվականի հունիսին նշանակվում է շտաբի պետի տեղակալ Հարավ-արեւմտյան ռազմաճակատում, որի շտաբը Կիեւում էր։ Մասնակցել է մեծ տանկային ճակատամարտերին Ուկրաինայի արեւմուտքում, Կիեւի պաշտպանության ճակատամարտին, որի հրամանատարն է եղել գեներալ Միխայիլ Կիրպոնոսը։Կիեւի պաշտպանության հերոսական եւ հարավարեւմտյան ռազմաճակատի նահանջի ծանր օրերին Բաղրամյանը եղել է շտաբի պետի տեղակալ, ապա շտաբի պետ։Գեներալ Միխայիլ Կիրպոնոսըզոհվեց եւ ամբողջ զորքը գերի ընկավ գերմանացիներին։ Բաղրամյանը այն քիչ սպաներից էր, ով կարողացավ խուսափել գերմանական գերությունից։ Ապա Բաղրամյանը նշանակվեց մարշալ Սեմեոն Տիմոշենկոյի շտաբի պետ եւ մարտնչեց Ռոստովի մոտ, ինչպես նաեւ մասնակցեց հաջողակ Խարկովյան հակահարձակմանը 1942 թվականին։ Այս ժամանակ Բաղրամյանը անհաջող խոշոր հակահարձակման համար խնդիրներ ունեցավ, սակայն շուտով դրանք հարթվեցին եւ նրան նշանակեցին Ռոկոսովսկու նախկին` 16-րդ բանակի հրամանատար, որը արդեն կոչվում էր 11-րդ գվարդիական բանակ։ Հենց այս բանակի հրամանատարի պաշտոնում նա վարեց մի քանի բացառիկ հաջողված ռազմագործողություններ, այդ թվում նաեւ Օրեոլի մոտ «Կուտուզով» օպերացիան։ 1943 թվականի նոյեմբերին Բաղրամյանը գեներալ-գնդապետի կոչումով նշանակվեց 1-ին Մերձբալթյան ռազմաճակատի հրամանատար եւ մասնակցեց 1944 թվականի խորհրդային մեծ հարձակմանը Բելառուսում եւ Լիտվայում՝ («Բագրատիոն» օպերացիա)։ Նրա բանակները ճեղքեցին-հասան Բալթիկ ծով եւ շրջապատեցին 30 գերմանական դիվիզիաների Լատվիայում։ Այս ռազմական սխրագործության համար Բաղրամյանն արժանացավ Սովետական Միության հերոսի կոչման։ 1945 թվականի սկզբին նրա բանակը մասնակցեց Արեւելյան Պրուսիայի գրավմանը։ Բաղրամյանն էր ղեկավարում Քեոնիգսբերգի (այժմ՝ Կալինինգրադ) գրավման օպերացիան. 1945 թվականի ապրիլին եւ 1945 թվականի վերջին ստիպեց Մերձբալթիկայում շրջափակված գերմանական հզոր զորախմբավորմանը հանձնվել։ Գործունեությունը հետպատերազմյան տարիներին Այդ տարիներին նա մեծ ներդրում կատարեց երկրամասում ֆաշիստական օկուպացիոն ռեժիմի հետեւանքները վերացնելու գործում։ Էստոնիայում, Լատվիայում, Կալինինգրադի մարզում Բաղրամյանը բարի անուն է թողել ոչ միայն զորքերի, այլեւ աշխատավորության, կուսակցության, խորհրդային ակտիվի ամենալայն շրջաններում։ Պատերազմից հետո նա մնաց Բալթյան ռազմական օկրուգի հրամանատար։ 1954 թվականին նշանակվեց պաշտպանության նախարարության գլխավոր տեսուչ։ 1955 թվականին նշանակվեց ԽՍՀՄ պաշտպանության փոխնախարար եւ ստացավ Խորհրդային Միության Մարշալի կոչում։ Նա նաեւ ԽՍՀՄ ԶՈւ Գլխավոր Շտաբի ռազմական ակադեմիայի պետն էր եւ ԽՍՀՄ ռեզերվային ուժերի հրամանատարը։Այդ պատասխանատու պաշտոններում լայնորեն են դրսեւորվում մարշալի կազմակերպչական կարողությունները։ Հիշենք գիտության եւ տեխնիկայի զարգացման շնորհիվ բանակում եւ նավատորմում տեղի ունեցած տեխնիկական վերափոխումները եւ դրա հիման վրա բանակի նյութատեխնիկական հագեցման պրոբլեմը, որոնց լուծման գործում իր տաղանդն է ներդրել նաեւ Հ. բաղրամյանը։ Զորացրվեց 1968 թվականին։ ԽՍՀՄ կրկնակի հերոս էր, պարգեւատրվել է նաեւ Լենինի, Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշաններով, Կարմիր դրոշի 3 շքանշանով, Սուվորովի 2 շքանշանով եւ Կուտուզովի շքանշանով։ Ընտանիքը Բաղրամյանը եղել է ընտանիքին նվիրված հայր, կինը՝ Թամարան, երեխաների կրթության եւ դաստիարակության նվիրյալ։ Որդին՝ Մովսեսը, պատերազմի մասնակից է առաջին օրվանից, սպա է։ Դուստրը՝ Մարգարիտան, գերազանցությամբ ավարտել է առաջին բժշկական ինստիտուտը՝ ակնաբույժի մասնագիտությամբ։ Թոռը՝ Իվան Սերգեյի Բաղրամյանը, ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի տնտեսագիտական ֆակուլտետը։ Թոռնուհին՝ Կարինե Նաջարյանը, ավարտել է օտար լեզուների ինստիտուտը, դասավանդում է ռազմական ակադեմիայում, ունի փոխգնդապետի կոչում։ Մարշալ Հովհաննես Բաղրամյանի հիշատակին Հովհաննես Բաղրամյանի անունով 1997 թվականին Հայաստանի Պաշտպանության նախարարությունը հիմնել է «Մարշալ Բաղրամյան» մեդալ, որով պարգեւատրվում են աչքի ընկնող հայ սպաներն ու գեներալները։ 2019 թվականին Վիտեբսկ քաղաքի 1045-ամյակի եւ նացիստական զավթիչների ազատագրման 75-ամյակի կապակցությամբ Վիտեբսկ քաղաքի թիվ 46 միջնակարգ դպրոցն անվանակոչվել է Մարշալ Բաղրամյանի անունով։ Դպրոցի շենքի վրա պատկերված է Հովհաննես Բաղրամյանի նկարը, որի հեղինակը նկարիչ Յուրի Դուբովսկին է։ Մարշալ Բաղրամյանի մասին Գերագույն գլխավոր հրամանատարության կայանի փաստաթղթերում պահպանվել է մի ուշագրավ գրառում, ուր Բաղրամյանի մասին ասված է. Միջադեպ Զորավար Անդրանիկի հետ 1968 թվականին մարշալ Բաղրամյանը հանդիպեց ԵՊՀ-ի ուսանողների հետ։ Զրույցի ժամանակ նրան հարցրեցին՝ արդյոք երբեւիցե հանդիպել է Զորավար Անդրանիկին։ Բաղրամյանը պատմեց, որ 1918 թվականին նրա ջոկատը կանգ էր առել Սարիղամիշի Խորասան գյուղի մոտ։ Նույն գյուղի մոտ էր Էրզրումից եկած Զորավար Անդրանիկը՝ 15000 գաղթականներով։ Առավոտյան նա իր մոտ կանչեց Բաղրամյանին եւ ապտակ հասցրեց. «Կոռնետ Վանո, քո այս երեսուն զինվորներն իմ հույսն են, բայց ինձ լուր տվին, որ նրանց մի մասը հրաժարվում է կռվել։ Սա մեր հայրենիքն է, ինչ կարեւոր է, թե ովքեր են ղեկավարում», - ասաց նա Բաղրամյանին։ Ուսանողներին նա պատմեց, որ այդ թվերին շատ էին խոսակցություններ, թե «թող հիմա էլ աղաների տղաները կռվեն, հերիք է՝ մենք ինչքան կռվեցինք»։ Այդ ապտակը սթափեցրեց Բաղրամյանին։ Նրա խոսքերով, հենց այդ ապտակն էր պատճառը, որ ինքը հետագայում մարշալ դարձավ։ Երկեր Բաղրամյան Իվան «Հերոս քաղաքը Դնեպրի ափին (Կիեւի հերոսական պաշտպանությունը Հայրենական Մեծ պատերազմի տարիներին)», Երեւան, 1967, 254 էջ։ Այսպես սկսվեց պատերազմը։ — Մոսկվա։ Ռազմական հրատարակչություն, 1971 Այսպես մենք գնում էինք դեպի հաղթանակը։ — Մ.: Ռազմական հրատարակչություն,1977 Բաղրամյան Իվան «Այսպես մենք հասանք հաղթանակի», Երեւան, 1979, 784 էջ։ Բաղրամյան Իվան «Մեծ ժողովրդի զավակները (հուշեր ականավոր զորավարների մասին)», Երեւան, 1987, 480 էջ։ Իմ հիշողությունները։ Երեւան, 1980 թվական։ Պայքարի փառքը։ Մոսկվա, 1981 թվական։ Մեծ ազգի որդիները։ Մոսկվա, 1984 թվական (Ժուկովի, Վասիլեւսկու, Ռոկոսովսկու, Շապոշնիկովի, Տիմոշենկոյի, Կոնեւի եւ Կարբիշեւի մասին վավերագրական ակնարկների հավաքածու)։ Գրականություն Մալխասյան Արմո «Սովետական բանակի հայ գործիչները», Երեւան, 1965, էջ, 217-243։ Մերժանով Մարտին «Զինվոր, գեներալ, մարշալ (Հ. Ք. Բաղրամյանի մասին)», Երեւան, 1975, 468 էջ։ Մնացականյան Արամայիս «Մարշալ Բաղրամյան (կյանքի եւ գործունեության ուրվագիծ)», Երեւան, 1978, 313 էջ։ Ղարիբջանյան Գեւորգ, Սիմոնյան Աբել «Մարշալ Բաղրամյան (ծննդյան 90–ամյակի առթիվ)», Երեւան, 1987, 32 էջ։ Ղարիբջանյան Գեւորգ «Հայ մեծ զորավարը (Խորհրդային Միության մարշալ Հ. Ք. Բաղրամյանի կյանքն ու գործունեությունը)», Երեւան, 1997, 104 էջ։ Հարությունյան Կլիմենտ «Մարշալ Բաղրամյան (կյանքն ու գործունեությունը)», Երեւան, 1997, 136 էջ։ Մկրտչյան Վահան «Մարշալ Հովհաննես Բաղրամյան», Երեւան, 2007, 63 էջ։ Ծանոթագրություններ 1897 ծնունդներ Դեկտեմբերի 2 ծնունդներ 1982 մահեր Սեպտեմբերի 21 մահեր Հայ մարշալներ Խորհրդային Միության մարշալներ Խորհրդային Միության կրկնակի հերոսներ Անձինք մետաղադրամների վրա Անձինք նամականիշերի վրա Չարդախլու գյուղում ծնվածներ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր ԽՍՀՄ հայազգի հերոսներ Մոսկվա քաղաքում մահացածներ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր Գյումրու պատվավոր քաղաքացիներ ԽՍՀՄ ԳԽ 2-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 3-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 4-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 5-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 6-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 7-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՍՀՄ ԳԽ 9-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՄԿԿ անդամներ Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած ռուսական ռազմական գործիչներ Խորհրդահայեր Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով պարգեւատրվածներ Խորհրդային հուշագիրներ ԽՍՀՄ ԳԽ 10-րդ գումարման պատգամավորներ ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 22-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 23-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 21-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 26-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՄԿԿ 25-րդ համագումարի պատվիրակներ ԽՍՀՄ քաղաքական գործիչներ Հայ կոմունիստներ Կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետներ Կարմիր աստղի շքանշանի ասպետներ Հայ ռազմական գործիչներ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ «1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի համար» մեդալակիրներ


Լրատվություն Շնորհավորական Նախագահ Սարգսյանի շնորհավորական ուղերձը Հայաստանի հրեական համայնքին` Ռոշ ա Շանա տոնի առթիվ 08.09.2010 Սրտանց շնորհավորում եմ ձեզ Ռոշ ա Շանայի` Նոր տարվա տոնի կապակցությամբ: Այս օրերին դուք մտովի անդրադառնում եք ձեր հոգեւոր ժառանգությանը, ամփոփում ձեռքբերումներն ու խնդիրները եւ կազմում ապագայի ծրագրեր: Դուք` որպես հինավուրց ժողովրդի ներկայացուցիչներ, ձեր աշխատասիրությամբ ու տոկունությամբ, ստեղծելու ու ստեղծագործելու ձիրքով արժանիորեն հարգանք եւ ճանաչում եք վաստակել Հայաստանում: Վստահ եմ, որ մեր երկրի հրեաները այսուհետ էլ իրենց ավանդը կունենան մեր հասարակության զարգացման գործում եւ կնպաստեն հանդուրժողականության ու փոխադարձ հարգանքի մթնոլորտի ամրապնդմանը: Ռոշ ա Շանա տոնի առիթով ձեզ եմ հղում իմ շնորհավորանքն ու բարեմաղթանքները: Թո՛ղ լույսով, սիրով ու ջերմությամբ լցվեն ձեր օջախները: Թո՛ղ գալիք նոր տարին լինի նոր ձեռքբերումների եւ հաստատուն առաջընթացի տարի: a88


text: Հայաստանի արտգործնախարար Էդվարդ Նալբանդյանը ուրբաթ օրը այցելել է Թբիլիսի, որտեղ հանդիպումներ է ունեցել Վրաստանի ղեկավարների հետ: Էկա Տկեշելաշվիլու խնդրանքով, Էդվարդ Նալբանդյանը ներկայացրել է Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորման բանակցությունների վերջին զարգացումները, ինչպես նաեւ հայ - թուրքական հարաբերությունների կարգավորման հնարավորությունները: Վրաստանի վարչապետ Լադո Գուրգենիձեի հետ բանակցությունների ընթացքում Էդվարդ Նալբանդյանը, ընդգծելով Վրաստանի տարածքով Հայաստան ներմուծման եւ Հայաստանից արտահանման ուղիների անխափան գործելու կարեւորությունը, շնորհակալություն է հայտնել Վրաստանի կառավարությանը խաթարված երկաթուղային գծի վերականգնման եւ այդ հարցում Հայաստանի հետ համագործակցության պատրաստակամության համար: Նույն օրը նախարար Նալբանդյանին ընդունել է Վրաստանի նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլին: Նախարար Նալբանդյանը նշել է, որ Հայաստանը, թերեւս, հարեւան երկրում կայունության, անվտանգության եւ խաղաղության մեջ ամենաշահագրգռված երկրներից է ոչ միայն այն պատճառով, որ նրա ապրանքաշրջանառության շուրջ 70 տոկոսը անցնում է Վրաստանի տարածքով, այլեւ որ երկու հարեւան երկրներին եւ ժողովուրդներին կապում է դարավոր բարեկամությունը: