source: wikipedia

text: Իսլամ, մահմեդականություն (արաբերեն՝ الإسلام), միաստվածային կրոն, որի համաձայն կա միայն մեկ աստված (Ալլահը), եւ Մուհամմադը աստծու մարգարեն է։ Այն աշխարհի երկրորդ ամենամեծ կրոնն է՝ 1.8 միլիարդ հետեւորդ կամ աշխարհի բնակչության 24%-ը՝ առավել հայտնի որպես մուսուլմաններ։ Մուսուլմանները 50 երկրում բնակչության մեծամասնությունն են կազմում։ Իսլամը սովորեցնում է, որ Աստված բարեգութ է, ամենազոր, եզակի եւ մարդկությանն ուղղորդում է իր մարգարեների, հայտնաբերված սուրբ գրությունների եւ բնական նշանների միջոցով։ Իսլամի նախնական սուրբ գրություններն են Ղուրանը, որը մուսուլմանների համար Աստծո բառացի խոսքն է, եւ Մուհամմադի ուսմունքները, որոնք կոչվում են սունա եւ բաղկացած են հադիս կոչվող բաժիններից (մոտ մ.թ. 570- 632 թվականներ)։ Մուսուլմանները հավատում են, որ իսլամը ամենահին հավատի ամբողջական ու տիեզերական տարբերակն է, որը բացահայտվել է շատ վաղ շրջանում մարգարեների կողմից՝ ներառյալ Ադամի, Աբրահամի, Մովսեսի եւ Հիսուսի։ Մուսուլմանները գտնում են, որ Ղուրանը Աստծո վերջնական ու անփոփոխ բացահայտումն է։ Ինչպես աբրահամյան մյուս կրոնները՝ իսլամը նույնպես սովորեցնում է, որ գոյություն ունի վերջին դատաստան՝ արդարամիտների համար դրախտի պարգեւատրումով եւ մեղսավորների համար դժոխքի պատիժով։ Կրոնական գաղափարների ու պրակտիկայի մեջ են մտնում իսլամի Հինգ հիմնասյուները, որոնք երկրպագության պարտադիր գործողություններ են, եւ Իսլամական օրենքը (շարիա), որը բառացիորեն վերաբերում է կյանքի ու հասարակության բոլոր ոլորտներին՝ բանկային համակարգից ու կանանց բարեկեցությունից մինչեւ շրջակա միջավայր։ Մեքքա, Մեդինա եւ Երուսաղեմ քաղաքները իսլամի երեք ամենասուրբ վայրերն են։ Աստվածաբանական տեսանկյունը մի կողմ դրած՝ համարում են, որ իսլամը պատմականորեն ծագել է մ.թ. վաղ 7-րդ դարում Մեքքայում, եւ մինչեւ 8-րդ դարը Օմայյան խալիֆայությունը ձգվել է Ալ-Անդալուսից՝ արեւմուտքում, մինչեւ Ինդոս գետը՝ արեւելքում։ Իսլամական ոսկեդարը վերաբերում է ավանդաբար 8-ից 13-րդ դարերին՝ Աբբասյան խալիֆայության ժամանակաշրջանին, երբ պատմական մուսուլմանական աշխարհը գիտական, տնտեսական եւ մշակութային ծաղկում էր ապրում։ Մուսուլմանական աշխարհի ընդլայնումը ընդգրկել է տարբեր խալիֆայություններ, ինչպիսին է Օսմանյան կայսրությունը, առեւտրականների ու միսիոններների կողմից դավանափոխության գործողություններ (դավա)։ Շատ մուսուլմաններ երկու հիմնական ուղղություններից մեկին են պատկանում. սուննի (85–90%) կամ շիա (10–15%) : Մուսուլմանների 13%-ն ապրում է Ինդոնեզիայում՝ մուսուլման մեծամասնությամբ ամենամեծ երկրում, 31%-ն ապրում է Հարավային Ասիայում՝ մուսուլման բնակչությամբ ամենամեծն աշխարհում, 20%-ը՝ Միջին Արեւելքում եւ Հյուսիսային Աֆիրկայում, որտեղ այն գերիշխող կրոն է, իսկ 15%-ը՝ Ենթասահարական Աֆրիկայում։ Մուսուլմանական մեծածավալ համայնքների թվում են Ամերիկաները, Կովկասը, Կենտրոնական Ասիան, Չինաստանը, Եվրոպան, Հարավարեւելյան Ասիան, Ֆիլիպինները եւ Ռուսաստանը։ Իսլամը աշխարհի ամենաարագ տարածվող կրոնն է։ Ծագումնաբանություն եւ նշանակություն Իսլամը բայական գոյանուն է, որը ծագում է եռաբաղաձայն S-L-M արմատից, որը ամբողջականության, հնազանդության, անվտանգության ու խաղաղության գաղափարների հետ կապ ունեցող բառերի մի լայն շարք է կազմում։ Կրոնական համատեքստում այն նշանակում է «կամավոր հնազադություն Աստծուն» : Islām-ը բայական արմատի IV ձեւն է եւ նշանակում է «հնազանդություն» կամ «հրաժարում»։ Իսլամին կից muslim (մուսուլման) բառը միեւնույն բայի ածական դերբայն է, որը նշանակում է «հնազանդվող» կամ «նա, ով հնազանդվում է»։ Բառը երբեմն տարբեր լրացուցիչ իմաստներ է ձեռք բերում Ղուրանի տարբեր հատվածներում։ Որոշ հատվածներում շեշտը դրվում է իսլամի հոգեւոր արժեքի վրա. «Աստված ում որ ցանկանում է ուղղություն ցույց տալ, բացում է նրա սիրտը իսլամի առջեւ»։ Այլ հատվածներ իսլամն ու կրոնը (dīn) դիտարկում են որպես մեկ ամբողջություն. «Այսօր ես կատարելագործել եմ քո կրոնը (dīn) քեզ համար, ես ավարտել եմ քո օրհնությունը, ես հավանության եմ արժանացրել իսլամը քո կրոնի համար»։ Ուրիշ հատվածներ իսլամը նկարագրում են ավելի շուտ որպես Աստծու մոտ վերադառնալու գործողություն, քան թե լոկ հավատի բանավոր հաստատում։ Հադիս Գաբրիելում islām-ը ներկայացված է որպես սուրբ երրորդության մի մաս, որի մեջ մտնում են նաեւ imān -ը (հավատ) եւ ihsān-ը (գերազանցություն)։ Պատմականորեն իսլամը անգլախոս հասարակություներում կոչվել է մահմեդականություն։ Այս տերմինը գործածությունից դուրս է եկել եւ երբեմն վիրավորական է համարվում, քանի որ ըստ դրա մուսուլմանների կրոնի կենտրոնում ավելի շատ մարդ արարածն է, քան թե Աստված, ինչպես Բուդդան բուդդայականության մեջ։ Որոշ հեղինակներ, այնուամենայնիվ, շարունակում են օգտագործել մահմեդականություն տերմինը՝ որպես կրոնական համակարգի տեխնիկական անվանում՝ հակադրելով իսլամի աստվածաբանական գաղափարին, որն առկա է այդ համակարգի ներսում։ Հավատի հանգանակներ Հավատը (Iman) եւ իսլամական դավանանքը (Aqidah) հաճախ ներկայացվում են հավատի վեց հանգանակների տեսքով, որոնք ներկայացված են Հասիդ Գաբրիելում։ Աստծու գաղափար Իսլամը երբեմն դիտարկվում է որպես գլխավոր կրոններից ամենապարզ ուսմունք ունեցողը։ Դրա ամենահիմնական գաղափարը խիստ միաստվածությունն է, որը կոչվում է թավհիդ (արաբերեն՝ توحيد): Աստված նկարագրվում է Ղուրանի 112-րդ գլխում. «Նա Աստվածն է, Մեկ եւ Միակը. Աստված, Հավերժությունը, Բացարձակը. Նա չի ծնում, ոչ էլ ծնվել է, եւ չկա Նրա նման երկրորդը» (112:1–4): Մուսուլմանները չեն ընդունում բազմաստվածությունն ու կռապաշտությունը, որը կոչվում է Shirk, եւ հրաժարվում են Սուրբ երրորդության քրիստոնեական գաղափարից։ Իսլամում Աստված հասկացողությունից վեր է, եւ, հետեւաբար, մուսուլմանները չպետք է մարդկային հատկանիշներ վերագրեն նրան։ Աստված նկարագրվում է հատուկ անուններով ու ածականներով, որոնցից ամենաընդհանուրներն են Al-Rahmān-ը՝ «կարեկցող», եւ Al-Rahīm-ը՝ «բարեգութ»։ Մուսուլմանները հավատում են, որ տիեզերքում ամեն ինչի ստեղծումը տեղի է ունեցել Աստծո հրամանով՝ «Եղի՛ր, եւ եղել է», եւ գոյության նպատակը երկրպագությունն է կամ Աստծուն ճանաչելը։ Նա դիտարկվում է որպես անհատական աստված, որը պատասխանում է, երբ որ կարիքավոր կամ վշտացած մարդիկ կանչում են իրեն։ Չկան միջնորդներ, ինչպես հոգեւորականները, որ կապ հաստատեն Աստծու հետ, որն ասում է. «Ես ավելի մոտ եմ քեզ, քան թե (քո) լծային երակը»։ Աստվածային գիտակցությունը կոչում են թաքվա (taqwa): Allāh բառը այն տեմինն է, որն առանց հոգնակի թվի կամ սեռի գործածվում է մուսուլմանների, արաբախոս քրիստոնյաների ու հրեաների կողմից՝ Աստծուն անվանելու համար, մինչդեռ 'ʾilāh' (արաբերեն՝ إله) տերմինը գործածվում է աստվածություն կամ ընդհանրապես աստված իմաստով։ Այլ ոչ արաբ մուսուլմաններ կարող են Ալլահից բացի գործածել տարբեր անուններ, ինչպես, օրինակ, «թանրը»՝ թուրքերենում, «խոդա»՝ պարսկերենում կամ «խուդա»՝ ուրդուում։ Հրեշտակներ Հրեշտակներին հավատալը իսլամում առանցքային է։ Ղուրանում հրեշտակ բառը (արաբերեն՝ ملك 'malak') ծագում է կամ Malaka-ից, որը նշանակում է՝ «նա վերահսկեց»՝ շնորհիվ հրեշտակների՝ տարբեր առաջադրանքներ կառավարելու կարողության, կամ էլ ’-l-k, l-’-k կամ m-l-k արմատից, որը նշանակում է «սուրհանդակ», ինչպես որ եբրայերենում (malʾákh) ու հունարենում (angelos): Ի տարբերություն եբրայերեն տարբերակի՝ տեմինը վերաբերում է բացառապես աստվածային աշխարհի երկնային հոգիներին, բայց ոչ երբեք մարդկային սուրհանդակներին։ Փոխարենը, Ղուրանը հրեշտակային ու մարդկային սուրհանդակներին նկատի ունենալիս գործածում է «ռասուլ» տերմինը։ Ղուրանը իսլամական հրեշտակների գաղափարի գլխավոր աղբյուրն է։ Դրանցից որոշները, ինչպես Գաբրիելն ու Միքայելը, Ղուրանում հենց իրենց անունով են ներկայացված, մինչդեռ մյուսները ներկայացված են իրենց գործառույթով։ Հադիսական գրականության մեջ հրեշտակները հաճախ միայն մեկ հատուկ երեւույթի հետ են կապվում։ Հրեշտակները կարեւոր դեր են խաղում Միրաժի գրականության մեջ, որտեղ Մուհամմադը մի քանի հրեշտակների է հանդիպում երկնքում իր ճամփորդության ընթացքում : Այլ հրեշտակներ հաճախ պատկերվել են իսլամական էսխատալոգիայում, իսլամական աստվածաբանության ու փիլիսոփայության մեջ։ Հրեշտակներին տրվող հանձնարարություններից են, օրինակ, Աստծո հայտնությունները հաղորդելը, նրան փառաբանելը, մարդկանց քայլերը արձանագրելը եւ մահվան պահին մարդու հոգու հետ խոսելը։ Իսլամում, ինչպես որ հուդայականության ու քրիստոնեության մեջ, հրեշտակները հաճախ ներկայացվում են մարդու տեսքով եւ գերբնական տարրերով՝ թեւեր, մեծ չափեր կամ երկնային ատրիբուտներ։ Ղուրանը նրանց նկարագրում է որպես «թեւերով սուրհանդակներ՝ երկու կամ երեք կամ չորս (զույգ). Նա [Աստված] ավելացնում է Արարմանը, ինչպես որ ցանկանում է...» : Հրեշտակների ընդհանուր առանձնահատկություններն են նրանց բացակայող մարմնական ցանկությունները, ինչպես ուտելու եւ խմելու։ Նյութական ցանկությունների բացակայությունը եւս ցույց է տալիս, որ նրանք լույսից են ստեղծվել. գթության հրեշտակները ստեղծված են nur -ից (սառը լույս)՝ ի հակադրություն պատժի հրեշտակների, որոնք ստեղծված են nar-ից (տաք լույս)։ Մուսուլմանները սովորաբար չեն ընդունում հրեշտակներին պատկերներում արտահայտելու ընկալումը, ինչպիսիք որ առկա են արեւմտյան արվեստում։ Իբն Սինան, որը պատկերել է Ալ-Ֆարաբի նեոպլատոնական ծագման տիեզերաբանությունը, զարգացրել է Ինտելեկտների հրեշտակային հիերարխիա, որը ստեղծված է «Միակի» կողմից։ Հետեւաբար, Աստծու ստեղծած առաջին արարածը գերագույն հրեշտակապետն է, որին հետեւում են մյուս հրեշտակապետերը, որոնք ավելի ցածր ինտելեկտ ունեն։ Այս ինտելեկտներից բխում են ավելի ցածր հրեշտակները կամ «շարժվող ոլորտները», որոնցից հերթով բխում են այլ ինտելեկտներ, մինչեւ որ հասնում են բարձրագույն Ինտելեկտին, որը ղեկավարում է հոգիները։ Տասներորդ ինտելեկտը պատասխանատու է նյութական էությունները կյանքի կոչելու եւ մտքերը լուսավորելու համար։ Որոշ ժամանակակից գիտնականներ ընդգծում են հրեշտակների գաղափարի փոխաբերական մեկնաբանությունը։ Հայտնություններ Մուսուլմանները հավատում են, որ իսլամական սուրբ գրքերը Ալլահի կողմից թելադրվել են տարբեր մարգարեների, իսկ նախապես հայտնաբերված սուրբ գրությունների մասերը՝ Tawrat (Թորա) եւ Injil (Ավետարան), խեղաթյուրված են եղել կա՛մ մեկնաբանության առումով, կա՛մ տեքստի, կամ էլ՝ երկուսի։ Ղուրանը (բառացի՝ «Արտասանություն») մուսուլմանները համարում են Աստծո վերջնական հայտնությունն ու բառացի խոսքը եւ դասական արաբերենով գրված լավագույն գրական երկը։ Մուսուլմանները հավատում են, որ Ղուրանի հատվածները Աստծու կողմից ուղարկվել են Մուհամմադին Գաբրիել (Jibrīl) հրեշտակապետի միջոցով հիմնականում մ.թ. 610 թվականից մինչեւ 632 թվականի հունիսի 8-ը՝ նրա մահը։ Քանի դեռ Մուհամմադը ողջ էր, այդ բոլոր հայտնությունները գրի էին առնվում նրա ուղեկիցների (sahabah) կողմից, թեեւ փոխանցման հիմնական մեթոդը բանավոր է եղել՝ հիշողության միջոցով։ Ղուրանը բաժանված է 114 գլխի (suras), որոնք միասին պարունակում են 6,236 չափածո հատված (āyāt): Ժամանակագրական առումով ամենավաղ սուրահները՝ Մեքքայում հայտնված, հիմնականում բարոյական ու հոգեւոր թեմաների շուրջ են։ Հետագայի Մադինայում հայտնված սուրահները քննարկում են մուսուլմանական համայնքի համար կարեւոր սոցիալական եւ իրավական հարցեր։ Ղուրանը ավելի շատ կենտրոնացած է բարոյական ուղղություն տալու, քան թե օրենսդրության վրա, եւ համարվում է «իսլամական սկզբունքների ու արժեքների սկզբնաղբյուր»։ Մուսուլման իրավաբանները հաշվի են նստում hadith -ի («զեկույցներ») կամ Մուհամմադ մարգարեի կյանքի գրավոր արձանագրությունների հետ, որոնք երկուսն էլ լրացնում են Ղուրանը եւ օգնում մեկնաբանել այն։ Ղուրանի մեկնության գիտությունը հայտնի է որպես tafsir:Ճիշտ ճարտասանության կանոնների ամբողջությունը կոչվում է tajwid: Մուսուլմանները սովորաբար որպես բնագիր սուրբ գրություն համարում են Ղուրան արաբերեն տարբերակը, իսկ դրա թարգմանությունները համարվում են թերի ու պարզապես Ղուրանի մեկնություններ։ Մարգարեներ եւ սուննաներ Մուսուլմանները իսլամի մարգարեներին (արաբերեն՝ أنبياء 'anbiyāʾ' ) սահմանում են Աստծու կողմից որպես իր սուրհանդակներ ընտրված մարդկանց։ Համաձայն Ղուրանի՝ մարգարեները աստծու կողմից հրահանգված են մարդկանց հաղորդել «Աստծու կամքը»։ Մուսուլմանները հավատում են, որ մարգարեները մարդկային են եւ ոչ թե աստվածային, թեեւ նրանցից ոմանք կարրող են հրաշքներ գործել՝ իրենց ճշմարտացիությունը ապացուցելու համար։ Իսլամական աստվածաբանությունն ասում է, որ Աստծու բոլոր սուրհանդակները քարոզել են իսլամի հաղորդագրությունը՝ Աստծո կամքին հանձնվելը։ Ղուրանը նշում է իսլամում մարգարեներ համարվող բազմաթիվ հայտնի կերպարների անուններ, այդ թվում՝ Ադամ, Նոյ, Աբրահամ, Մովսես եւ Հիսուս։ Մուսուլմանները հավատում են, որ Աստված վերջապես ուղարկեց Մուհամմադին՝ որպես վերջին իրավակիր մարգարեի (մարգարեների եզրափակումը)՝ աստվածային հաղորդագրությունը ամբողջ աշխարհին հայտնելու համար (ամփոփելու եւ ավարտելու Աստծու խոսքը)։ Իսլամում Մուհամմադի կյանքի «նորմատիվ» օրինակը կոչվում է Սուննա (բառացի՝ «բռնած ճանապարհ»)։ Մուսուլմաններին խրախուսվում է իրենց առօրյա կյանքում հետամուտ լինել Մուհամմադի գործունեությանը, իսկ Սուննան վճռական դեր ունի Ղուրանի մեկնության համար։ Այդ օրինակը ավանդության մեջ հայտնի է հադիս անունով, որը մարգարեի խոսքերի, գործունեության եւ անձնական հատկանիշների ամբողջությունն է։ Հադիս Քուդսին հադիսի ենթակատեգորիա է, որը համարվում է Մուհամմադի կողմից Աստծու բառացի խոսքերի մեջբերում, սակայն ոչ Ղուրանի մաս։ հադիսը բաղկացած է երկու տարրերից՝ պատմողների շղթա, որ կոչվում է սանադ, եւ փաստացի խոսքեր՝ մաթն։ հադիսները կարող են դասակարգվել ըստ պատմության՝ «իրական» կամ «ճշմարիտ»՝ Սահիհ (արաբերեն՝ صَحِيْح), «լավ»՝ Հասան (արաբերեն՝ حَسَن) կամ «թույլ»՝ Դաիֆ (արաբերեն՝ ضَعِيْف) եւ այլն։ Մուհամադ ալ-Բուխարին հավաքել է ավելի քան 300,000 հադիս, սակայն դրանցից միայն 2,602-ն են հավաստիության թեստի միջոցով ճշմարիտ համարվել՝ ընդգրկված իր գրքում՝ Սահիհ ալ-Բուխարիում, որը սուննիների համար Ղուրանից հետո ամենաիսկական աղբյուրն է։ հադիսների մեկ այլ հայտնի աղբյուր են Չորս գրքերը, որոնք շիաները համարում են ամենաիրական հադիսական վկայակոչումներ <noinclude> Հարություն եւ դատաստան «Հարության օրվան» հավատալը՝ Յոմ ալ-Քիյամահ () նույնպես կարեւոր է մուսուլմանների համար։ Նրանք հավատում են, որ Քիյամահի ժամանակը նախասահմանված է Աստծո կողմից, սակայն հայտնի չէ մարդուն։ Քիյամահին նախորդող եւ դրա ընթացքում տեղի ունեցող փորձություններն ու պատիժները նկարագրված են Ղուրանում եւ հադիսում, ինչպես նաեւ գիտնականների մեկնաբանություններում։ Ղուրանը ընդգծում է մարմնի հարությունը՝ անջատում մահվան նախաիսլամական արաբական հասկացությունից։ Մուսուլմանները հավատում են, որ Յոմ ալ-Քիյամահի օրը ամբողջ մարդկությունը կդատվի իրենց լավ ու վատ արարքների համար եւ կուղարկվեն Ջաննաթ (դրախտ) կամ Ջահաննամ (դժոխք)։ Ղուրանում Սուրաթ ալ-Զալզալահը սա նկարագում է այսպես «Ով որ ատոմի չափով անգամ բարություն գործի կտեսնի դա (99:7), իսկ ով ատոմի չափ չարություն անի, կտեսնի դա (99:8)»։ Ղուրանը թվարկում է մի շարք մեղքեր, որոնք կարող են մարդուն դժոխք ուղարկել, ինչպես Աստծուն չհավատալը ( ) եւ անազնվությունը. այնուամենայնիվ, Ղուրանը հասկանալ է տալիս, որ Աստված կների նրանց մեղքերը, որոնք կապաշխարեն։ Բարի արարքները, ինչպես բարեգործությունը, աղոթքը եւ կենդանիների հանդեպ կարեկցանքը, կպարգեւատրվեն դրախտով։ Մուսուլմանները դրախտը պատկերացնում են որպես ուրախության ու օրհնության վայր, իսկ Ղուրանը նկարագրում է դրա մանրամասները։ Իսլամում միստիկ ավանդույթնեըրայս դրախտային բերկրանքները դիտարկում են Աստծու հիամունքի արտահայտման կոնտեքստում։ Յոմ ալ-Քիյամահի Ղուրանում հայտնի է նաեւ որպես Յոմ ադ-Դին ()՝ «Կրոնի օր», աս-սա-ահ ()՝ «Վերջին ժամ» եւ ալ-Քարի-ահ ()՝ «Ահազանգող»։ Իսլամական ապոկալիպտիկ գրականությունը, որը նկարագրում է Արմագեդոնը, հաճախ հայտնի է որպես ֆիտնա կամ մալահիմ։ Արմագեդոնը նկարագրվում է Մահդիի (մարգարեացված փրկիչ) գալուստով, որը Հիսուսի օգնության կպայքարի Դաջալի դեմ։ Նրանք կհաղթեն՝ ազատելով իսլամը դաժանությունից, եւ դրան կհետեւի խաղաղության շրջանը, երբ մարդիկ կապրեն կրոնական արժեքներին հավատարիմ։ Աստվածային կամք Աստվածային կամքի գաղափարը կոչվում է , որը բառացիորեն նշանակում է չափել: Ամեն բան՝ լավ ու վատ, նախասահմանված է։ Երկրպագության գործողություններ Իսլամում կան հինգ հիմնական կրոնական գործողություններ, որոնք միասին հայտնի են որպես «Իսլամի հիմնասյուներ» (arkan al-Islam; նաեւ՝ arkan ad-din, «կրոնի հիմնասյուներ») եւ պարտադիր են բոլոր հավատացյալների համար։ Ղուրանը դրանք ներկայացնում է որպես պաշտամունքի ամբողջականության եւ հավատին նվիրված լինելու նշան։ Դրանք են՝ (1) հավատք (շահադա), (2) ամենօրյա աղոթքներ (նամազ), (3) հարկահավաքություն (զաքաթ), (4) ռամադանի (Սաում) ժամանակ ծոմապահություն եւ (5) ուխտագնացություն դեպի Մեքքա (Հաջ)՝ կյանքում գոնե մեկ անգամ։ Ե՛վ շիա, եւ՛ սուննի ուղղությունները այս բոլոր գործողությունների կատարման հիմնական ձեւերի հարցում միմյանց հետ համաձայն են։ Սրանցից բացի՝ մուսուլմանները կատարում են նաեւ կրոնական այլ ակտեր։ Դրանցից ամենանշանակալիցներն են բարեգործությունը (Սադաքա) եւ Ղուրանի ընթերցումները։ Վկայություն Շահադան իսլամի հիմնական հավատքն է, որը պետք է արտասանվի երդման հատուկ բառերով.«Ես վկայում եմ, որ չկա ուրիշ աստված, քան Ալլահը, եւ Մուհամմադն է նրա մարգարեն» (): Այս արտահայությունը իսլամում մյուս բոլոր հավատների ու գործողությունների հիմքն է։ Մուսուլմանները պիտի կրկնեն շահադան աղոթքի մեջ, իսկ ոչ մուսուլմանները, ովքեր ցանկանում են հարել իսլամին, պիտի արտասանեն դավանանքի տողերը։ Աղոթք Ծիսական աղոթքները կոչվում են Նամազ կամ Սալաթ (արաբ.՝ صلاة): Նամազի նպատակն է միտքը կենտրոնացնել Աստծո վրա եւ նրա հետ անձնական կապ հաստատել՝ ի նշան գոհունակության եւ երկրպագության։ Օրական հինգ անգամ աղոթելը պարտադիր է, սակայն ժամանակի կառավարման առումով որոշակի ճկունություն կա։ Աղոթքներն արտասանվում են արաբերենով եւ կազմված են Ղուրանի հատվածներից։ Դրանք կատարվում են կրծքավանդակով՝ քաաբայի ուղղությամբ, թեեւ իսլամի վաղ շրջանում կատարվում էին Երուսաղեմի ուղղությամբ։ Աղերսելու գործողությունը կոչվում է դուա։ Մզկիթը երկրպագության վայր է մուսուլմանների համար, որոնք հաճախ այն կոչում են արաբերեն masjid բառով: Ուրբաթօրյա աղոթքների կամ Զոհաբերության աղոթքների համար նախատեսված մեծ մզկիթները կոչվում են մասջիդ ջամի (masjid jāmi): Թեեւ մզկիթի գլխավոր նպատակը որպես աղոթավայր ծառայելն է, այն իսլամական հասարակության համար հանդիպման եւ կրթության վայր է նաեւ։ Մադինայում Ալ-Մասջիդ ալ-Նաբավին կամ Մարգարեի մզկիթը նույնպես աղքատների համար հավաքատեղի է եղել։ Ժամանակակից մզկիթների դիզայնը մեծ փոփոխությունների է ենթարկվել 7-րդ դարի համեմատությամբ եւ ընդգրկում է ճարտարապետական այնպիսի տարրեր, ինչպիսիք են մինարեթները։ Աղոթքի ժամը հուշող ձայնը կոչվում է ազան։ Բարեգործություն «Զաքաթը» ( "alms") ունեցվածքի մի որոշակի հատվածի տրամադրումն է աղքատներին կամ կարիքավորներին եւ զաքաթ հավաքող հատուկ մարդկանց, ինչպես նաեւ սրտեր միացնելու, գերյալներին ազատելու, պարտքի տակ գտնվողների ու ճամփորդների համար։ Սա կրոնական պարտականություն է համարվում (ի տարբերություն կամավոր բարեգործության). ունեւորները պարտական են կարիքավորներին, քանի որ նրանց ունեցվածքը «Աստծո առատաձեռնության նշանն է»։ Ըստ պահպանողական հաշվարկների՝ զաքաթի տարեկան քանակը համաշխարհային մարդասիրական օգնությունից 15 անգամ շատ է կազմում։ Ոչ աղքատների համար այն կազմում է տարեկան կապիտալի 2.5%-ը (1/40): Սադաքը կամավոր բարեգործությունն է, որը կրոնական պարտականության եւ առատաձեռնության նշան է։ Ե՛վ Ղուրանը, եւ՛ հադիսները մեծ շեշտ են դրել աղքատ մարդկանց բարեկեցության համար գումար տրամադրելուն եւ մուսուլմաններին կոչ են արել ավելի շատ կամավոր բարեգործություն անել։ Ղուրանն ասում է. «Գումար ծախսիր (բարեգործության մեջ) այն նյութից դուրս, որը Ես եմ քեզ շնորհել, նախքան Մահը կայցելի քեզ»։ Մուհամմադի սկզբնական ուսմունքը մարդկանցից ակնկալում էր իրենց ունեցվածքի հարցում լինել առատաձեռն եւ ոչ ժլատ։ Կարողություն կուտակելը եւ աղքատների կարիքի համար այն չուղղելը սովորաբար արգելված է։ Իսլամում բարեգործության մեկ այլ տեսակ է վաքուֆը, որը նշանակում է մշտական կրոնական նվիրատվություն։ Ծոմապահություն Ծոմապահությունը ( ) Ռամադան ամսվա ընթացքում առավոտից իրիկուն ուտելիքից ու խմիչքից հրաժարումն է։ Նպատակը Աստծուն մոտ գտնվելու զգացողության խթանումն է. դրա ընթացքում մուսուլմանները պիտի Աստծուն արտահայտեն իրենց երախտագիտությունն ու կախվածությունը, փոխհատուցումը անցյալի մեղքերի համար, զարգացնեն ինքնակառավարում եւ զսպվածություն եւ մտածեն կարիքավորների մասին։ Սաումը պարտադիր չէ որոշ խմբերի համար, որոնց դեպքում այն կդառնա ավելորդ ծանրաբեռնվածություն։ Մյուսների համար հրաժարումը թույլատրված է միայն որոշակի հանգամանքներում, սակայն ավելի ուշ հարկավոր է ավարտին հասցնել ծոմը։ Ուխտագնացություն Իսլամական պարտադիր ուխտագնացությունը՝ հաջը (), պիտի իրականացվի Դհու ալ-Հիջա իսլամական ամսվա ընթացքում դեպի Մեքքա քաղաք։ Ֆիզիկապես կարող ամեն մուսուլման պիտի ուխտագնացություն կատարի Մեքքա կյանքում առնվազն մեկ անգամ։ Հաջի ծիսակատարության մեջ են մտնում մեկ օր եւ մեկ գիշեր Մինայի անապատում վրանների մեջ անցկացնելը, ապա մեկ օր Արֆաթի անապատում Աստծուն աղոթելն ու երկրպագելը՝ հետեւելով Աբրահամի ոտնահետքերին, այնուհետեւ բացօթյա գիշեր անցկացնելը Մուզդալիֆայի անապատի ավազներին, հետո Ջամարաթ գնալը՝ խորհրդանշական կերպով կրկնելով Աբրահամի՝ Աստծուն չենթարկվելու գայթակղությունը, ապա Մեքքա գնալը եւ յոթ շրջան քայլելը Քաաբայի շուրջ, որն ըստ մուսուլմանների Աբրահամի կողմից կառուցվել է որպես Աստծուն երկրպագելու վայր, հետո Սաֆա եւ Մարվա սարերի միջեւ յոթ անգամ քայելը՝ կրկրնելով Աբրահամի կնոջ՝ Հագարի քայլերը, երբ նա իր որդի Իսմայելի համար անապատում ջուր էր փնտրում՝ նախքան Մեքքան բնակավայր կդառնար։ Ուխտագնացության մեկ այլ ձեւ է Ումրան, որը կարելի է անել տարվա ցանկացած ժամանակ։ Ղուրանի ընթերցում եւ մտապահում Մուսուլմաններն ընթերցում եւ սովորում են Ղուրանն ամբողջությամբ կամ մասամբ որպես առաքինության գործողություն։ Բարեպաշտ մուսուլմանները արտասանում են ամբողջ Ղուրանը Ռամադան ամսվա ընթացքում։ Նա, ով ամբողջությամբ անգիր է անում Ղուրանը, կոչվում է հաֆիզ, որը Վերջին դատաստանի օրը կկարողանա տասը մարդու համար բարեխոսել։ Դրանից բացի՝ գրեթե յուրաքանչյուր մուսուլման մտապահում է Ղուրանի որոշ հատվածներ՝ օրվա ընթացքում աղոթքի ժամանակ արտասանելու համար։ Օրենք Շարիաթը իսլամական ավանդույթի մաս կազմող կրոնական օրենք է։ Այն ծագում է իսլամի կրոնական պատվիրաններից՝ հատկապես Ղուրանից ու Հադիսից։ Արաբերենում sharīʿah տերմինը վերաբերում է Աստծու աստվածային օրենքին եւ հակադրվում է ֆիքհին, որը դրա գիտական մեկնաբանությունն է։ Դրա կիրառության ձեւը նոր ժամանակներում մուսուլման ավանդապաշտների ու ռեֆորմիստների միջեւ խնդրո առարկա է դարձել։ Իսլամական օրենսդրության ավանդական տեսությունը տարբերում է շարիաթի չորս աղբյուր՝ Ղուրան, սուննա (Հադիս եւ Սիրա), քիյաս (անալոգային հիմնավորում) եւ իջմա (իրավական կոնսենսուս)։ Իրավունքի տարբեր դպրոցներ զարգացրել են հոգեւոր աղբյուրներից շարիաթի օրենքները դուրս բերել մեթոդաբանություններ՝ կիրառելով իջթիհադ (հետեւություն) կոչվող գործընթացը։ Ավանդական օրենսդրությունը տարբերում է օրենքի երկու հիմնական ճյուղ՝ʿibādāt (ծեսեր) եւ muʿāmalāt (հասարակական հարաբերություններ), որոնք միասին կազմում են թեմաների մի լայն շրջան։ Վճիռները հինգ կատեգորիաներից մեկին են պատկանում՝ պարտադիր, խորհուրդ տրվող, թույլատրված, սարսափելի եւ արգելված։ Այսպիսով՝ շարիաթի որոշ ոլորտներ մասամբ համընկնում են արեւմտյան օրենքների հետ, մինչդեռ մյուսները ավելի շատ համապատասխանում են Աստծո կամքին համարժեք կյանքով ապրելուն։ Պատմականորեն շարիաթը մեկնաբանվել է անկախ իրավաբանների (մուֆթիներ) կողմից։ Իրավական նորմերը (ֆաթվաներ) հաշվի են առնվում առաջնորդի նշանակած դատավորների կողմից, որոնք ղեկավարում են qāḍī''' -ի ու maẓālim -ի դատարանները, որոնք վերահսկվում են առաջնորդի խորհրդի եւ քրեական օրենքի միջոցով։ Ժամանակակից շրջանում շարիաթի վրա հիմնված քրեական օրենքները մեծապես փոխարինվել են եվրոպական մոդելի օրենսդրություններով։ Մինչ մուսուլման մեծամասնությամբ երկրների սահմանադրությունները հղումներ են անում շարիաթին, դրա դասական օրենքները հիմնականում պահպանվում էին անձնական բնույթի (ընտանեկան) օրենքներում։ Այս օրենքները կոդավորող իրավական մարմինները փորձում են դրանք ավելի մոդեռն դարձնել՝ չհրաժարվելով ավանդական օրենսդրության հիմքերից։ 20-րդ դարավերջի իսլամական վերածնունդը իսլամական շարժումներ առաջ բերեց, որոնք կոչ էին անում ամբողջությամբ կիրառելու շարիաթը։ Շարիաթի դերը ամբողջ աշխարհում վիճարկելի հարց է դարձել։ Ներկայումս շարունակվող քննարկումներ կան այն հարցի շուրջ, թե արդյոք շարիաթը համատեղելի է կառավարման աշխարհիկ ձեւերի, մարդու իրավունքների, մտքի ազատության եւ կանանց իրավունքների հետ։ Գիտնականներ Իսլամը հուդայականության պես կրոնական իմաստով հոգեւորականություն չունի, ինչպես, օրինակ, քահանաներ, որոնք միջնորդ կհանդիսանան Աստծու եւ մարդկանց միջեւ։ Այնուամենայնիվ, իսլամում կան շատ տերմիններ, որոնք վերաբերում են իսլամի հոգեւորական աստիճաններին։ Լայն առումով՝ ուլեմա () տերմինն օգտագործվում է մուսուլման գիտնականների մարմինն անվանելու համար, որոնք մի քանի տարի իսլամական գիտության դասեր են արել։ Իսլամական օրենքը մեկնաբանող իրավաբանը կոչվում է մուֆթի () եւ հաճախ իրավական կարծիքներ է հայտնում, որոնք կոչվում են ֆաթվաներ։ Իրավագիտության մասնագերը կոչվում է ֆաքիհ (): Հադիսների գիտությունն ուսումնասիրողին անվանում են մուհադիս։ Քադին իսլամական դատարանի դատավորն է։ Գիտնականներին տվրող պատվավոր կոչումներ են շեյխը, մուլլան եւ մավլավին։ Իմամը () ղեկավար պաշտոն է, որը գործածվում է իսլամի երկրպագության ծառայությունների կոնտեքստում։ Իրավագիտության դպրոցներ Իրավագիտության դպրոցը կոչվում է մադհաբ (): սուննի ուղղության չորս գլխավոր դպրոցներն են՝ Հանաֆի, Մալիկի, Շաֆի եւ երբեմն՝ Զահիրի, միննչդեռ շիա ուղղության դպրոցներն են Ջաֆարին եւ Զաիդին։ Յուրաքանչյուրը տարբերվում է իր մեթոդաբանությամբ, որը կոչվում է Ուսուլ ալ-ֆիքհ։ Կրոնագետի կողմից ընդունված որոշումները կոչվում են թաքլիդ։ Գահիր մուքալիդ տերմինը բառացի վերաբերում է նրանց, ովքեր չեն գործածում թաքլիդը եւ չունեն մադհաբ։ Իսկ անհատի կողմից օրենքը անկախ մեկնաբանումը կոչբում է իջթիհադ։ Տնտեսություն Հարուստների ու աղքատների միջեւ տարբերությունը կրճատելու նպատակով իսլամական տնտեսական օրենսդրությունը խրախուսում է առեւտուրը, չի խրախուսում ունեցվածքի կուտակումն ու շահադիտական բնույթի վարկերը (ուսուրի, արաբերեն՝ ռիբա)Financial Regulation in Crisis?: The Role of Law and the Failure of Northern Rock By Joanna Gray, Orkun Akseli Page 97։ Հետեւաբար, ունեցվածքը հարկվում է զաքաթի միջոցով, սակայն առեւտուրը չի հարկվում։ Ուսուրին, որը թույլ է տալիս հարուստին էլ ավելի հարստանալ, արգելված է իսլամում։ Շահույթի բաժանումն ու ներդրվող ձեռնարկատիրական կապիտալը, որը նույնպես ռիսկ է ներկայացնում ներդրողի համար, ընդունելի է։ Շահարկման նպատակով մթերքի կուտակումը նույնպես չի խրախուսվում։ Ուրիշներին պատկանող հողը խլելը նույնպես արգելված է։ Ուսուրի արգելումը հանգեցրել է իսլամական բանկային համակարգի զարգացմանը։ Մուհամմադի ժամանակներում պետությանն ուղղված ցանկացած գումար անմիջապես ծախսվում էր աղքատներին օգնելու նպատակով։ Ապա՝ 634 թվականին Ումարը պաշտոնապես հիմնեց Բեյթ ալ-մալի բարեկեցիկ պետությունը։ Վերջինս աղքատ, կարիքավոր, ծեր, որբ ու հաշմանդամ մուսուլմանների եւ ոչ մուսուլմանների համար էր։ Բեյթ ալ-մալը հարյուրավոր տարիներ պահպանեց իր գոյությունը 7-րդ դարի Ռաշիդուն խալիֆայության ներքո եւ շարունակեց նաեւ Օմայյան խալիֆայության ու Աբբասյան խալիֆայության դարաշրջաններում։ Ումարը ներմուծեց նաեւ մանկական նպաստ ու մեծահասակների թոշակThe challenge of Islamic renaissance By Syed Abdul Quddus։ Ջիհադ Ջիհադ նշանակում է «ջանալ կամ պայքարել» (Աստծու ձեւով)։ Լայն իմաստով ջիհադը «վերջին ուժը, ջանքերը, նվիրումը կամ կարողությունը ներդնելն է՝ անհնազանդության օբյեկտի դեմ պայքարելու համար»։ Կախված այդ օբյեկտի տեսանելի լինելուց, Հրեշից եւ մարդու սեփական եսից (ինչպես, օրինակ, մեղսալի ցանկությունների առկայությունը)՝ գոյություն ունեն ջիհադի տարբեր կատեգորիաներ։ Ջիհադը վերաբերում է նաեւ մարդու՝ կրոնական ու բարոյական կատարելության ձգտմանը։ Առանց ածականի գործածության դեպքում ջիհադը ռազմական տերմին էBritannica Encyclopedia, Jihad։ Մուսուլման որոշ իշխանություններ՝ հատկապես շիաների ու սուֆիստների մոտ, տարբերում են «ավելի մեծ ջիհադ», որը վերաբերում է հոգեւոր ինքնակատարելագործմանը, եւ «ավելի փոքր ջիհադ»՝ պատերազմ։ Իսլամական օրենսդրության մեջ ջիհադը սովորաբար ոչ մուսուլման մարտիկների դեմ ուղղված զինվորական ուժն է։ Ջիհադը պատերազմի միակ թույլատրելի ձեւն է իսլամական օրենքում եւ կարող է հայտարարվել ապօրինի գործերի, ահաբեկիչների, հանցավոր խմբերի, ապստամբների, հավատուրացների, առաջնորդների կամ երկրների դեմ, որոնք ճնշում են մուսուլմաններին։ Շատ մուսուլմաններ ներկայումս ջիհադը մեկնաբանում են որպես պատերազմի միակ պաշտպանական ձեւ։ Ջիհադը դառնում է անհատական պարտականություն միայն նրանց համար, ովքեր իշխանության են գալիս։ Մյուսների համար այն տեղի է ունենում միայն ընդհանուր զորահավաքի դեպքում։ Շիաներից շատերի համար ագրեսիվ ջիհադ կարող է հայտարարել միայն մուսուլմանական համայնքի՝ աստծու կողմից նշանակված առաջնորդը, որպիսին 868 թվականին Մուհամմադ ալ-Մահդիի անհետացումից ի վեր չի եղելSeyyed Hossein Nasr The Heart of Islam, Enduring Values for Humanity (April., 2003), pp 72։ Հասարակություն Ընտանեկան կյանք Մուսուլմանական ընտանիքում երեխայի ծնունդն ուղեկցվում է մի շարք կրոնական ծեսերով։ Ծնունդից անմիջապես հետո երեխայի աջ ականջին շշնջում են ազանի խոսքերը։ Յոթերորդ օրը իրականացվում է աքիքայի ծիսակատարությունը, երբ կենդանի են զոհաբերում եւ միսը բաժանում աղքատներին։ Երեխայի գլուխը սափրում են եւ մազերի քաշի չափով գումար նվիրաբերում աղքատներին։ Բացի երեխայի հիմնական կարիքները հոգալուց՝ սնունդ, կացարան եւ կրթություն, ծնողները կամ ընտանիքի մեծերը ստանձնում են նաեւ երեխային բարոյական հատկանիշներ, կրոնական գիտելիքներ եւ պրակտիկաներ սովորեցնելու պարտականությունը։ Ամուսնությունը, որը մուսուլման ընտանիքի հիմքն է, քաղաքացիական պայմանագիր է երկու կողմերի միջեւ՝ երկու վկաների ներկայությամբ։ Փեսան պարտավոր է վճարել հարսի համար (մահր)՝ պայմանագրում նշվածի համաձայն։ Իսլամական աշխարհում շատ ընտանիքներ բաղկացած են մեկ զույգից։ Բազմայրությունը, երբ կինը ունենում է երկու կամ ավելի ամուսին, արգելված է իսլամում։ Այնուամենայնիվ, մուսուլման տղամարդիկ կարող են բազմակնության պրակտիկա ունենալ, այսինքն՝ միաժամանակ մեկից ավելի կին ունենալ՝ մինչեւ չորս՝ ըստ 4-րդ սուրահի 3-րդ հատվածի։ Տղամարդը առաջին կնոջ հավանության կարիքը չունի երկրորդ անգամ ամուսնանալու համար, քանի որ Ղուրանում կամ Հադիսում նման բան նշված չէ։ Կնոջ վկայությունն իսլամում հավասարազոր է տղամարդու վկայության կեսին։ Մուսուլմանական ամուսնության զանազան տարբերակներ կան ամբողջ մուսուլմանական աշխարհի մոտ։ Սովորաբար մուսուլման ընտանիքում կինը գործում է տանը, իսկ տղամարդը պատասխանատու է դրսի աշխարհի համար։ Այնուամենայնիվ, գործնականում այս բաժանումը քարացած չէ։ Ժառանգության առումով տղան ստանում է երկու անգամ ավելի մեծ բաժին, քան աղջիկը։ Մուսուլմանի մահվան ընթացքում եւ դրանից հետո կատարվում են որոշակի կրոնական ծեսեր։ Մահացողի մոտ գտնվողները նրան խրախուսում են արտասանել Շահադան, քանի որ մուսուլմաններն ուզում են, որ իրենց վերջին խոսքը հավատի արտահայտությունը լինի։ Մահվանից հետո միեւնույն սեռի ներկայացուցիչները լողացնում են մարմինը եւ փաթաթում սպիտակ սավանի մեջ, որը կոչվում է քաֆան։ Դին դնելով դագաղի մեջ՝ նախ տանում են մզկիթ, որտեղ հոգեհանգստի աղոթք է ասվում, ապա տանում են գերեզման։ Էթիկետ եւ դիետա Շատ պրակտիկաներ պատկանում են իսլամական էթիկայի կամ ադաբի կատեգորիային։ Դրանց թվում են՝ մյուսներին բարեւելը "as-salamu 'alaykum" («խաղաղությունն ընդ քեզ») խոսքերով, ուտելուց առաջ bismillah («Աստծու անունով») ասելը, ուտելիս կամ խմելիս միայն աջ ձեռքը գործածելը։ Իսլամական հիգիենայի պրակտիկան հիմնականում պատկանում է անձնական մաքության ու առողջության կատեգորիային։ Տղամարդկանց թլփատությունը նույնպես կիրառվում է իսլամում։ Իսլամական թաղման ծեսերն ընդգրկում են Salat al-Janazah -ը (թաղման աղոթք) դին լողացնելու, սավանով փաթաթելու եւ թաղելու ժամանակ։ Մուսուլմանները խիստ դիետայի են ենթարկվում։ Արգելված մթերքների թվում են խոզի միսը, արյունը, կենդանիների մաշկն ու ալկոհոլը։ Միսը պիտի լինի խոտակեր անասունների, որոնք մորթվում են Ալլահի անունով մուսուլմանի, հրեայի կամ քրիստոնյայի ձեռքով՝ բացառությամբ այն դեպքերի, երբ մարդ ինքն է որսացել։ Մուսուլմանների համար թույլատրելի մթերքը հայտնի է որպես հալալ մթերք։ Հասարակական պարտականություններ Մուսուլման հասարակության մեջ համայնքի անդամները տարբեր սոցիալական ծառայություններ են մատուցում։ Դրանք հրահանգվում են իսլմական կանոնիկ տեքստերով, եւ մուսւոլմանի կյանքը կիսատ է համարվում, եթե նա չի ծառայում մարդկությանը։ Իրականում, իսլամական ավանդության մեջ սոցիալական բարեկեցության գաղափարն ամենակարեւոր արժեքներից է։ Ղուրանի 2:117 հատվածը հաճախ մեջբերում են իսլամական սոցիալական բարեկեցության գաղափարը ներկայացնելու համար։ Նմանապես, իսլամում սահմանված են նաեւ ծնողների, հարեւանների, բարեկամների, հիվանդների, ծերերի ու փոքրամասնությունների հանդեպ վարվեցողության կանոնները։ Ծնողներին հարգելն ու հնազանդվելը եւ հատկապես մեծ տարիքում նրանց մասին հոգալը կրոնական պարտականություն էMuhammad Shafi Usmani. Maariful Quran. English trans. By Muhammad Taqi Usmani։ Բարեկամների հանդեպ վերաբերմունքի հարցում երկկողմ մոտեցում կա՝ նրանց հետ լավ հարաբերություններ պահպանել եւ անհրաժեշտության դեպքում ֆինանսական օգնություն առաջարկել։ Նրանց հետ կապերը խղելը հանդիմանության է արժանանում։ Անկախ հարեւանի կրոնական պատկանելության՝ իսլամը սովորեցնում է մուսուլմաններին հնարավորինս լավ վերաբերվել նրանց եւ խնդիրներ չառաջացնել։ Որբ երեխաների վերաբերյալ Ղուրանն արգելում է կոպիտ ու ճնշող վերաբերմունքը նրանց հանդեպ՝ խրախուսելով բարությունն ու արդարությունը։ Այն նաեւ հանդիմանում է նրանց, ովքեր չեն պատվում եւ կեեւակրում որբ երեխաներին (Ղուրան 89:17-18)։ Բնորոշ գծեր Ղուրանը եւ Մուհամմադի սունան մուսուլմանների համար բարոյական նորմերի մի ամբողջ համակարգ են սահմանում, որին նրանք պետք է հետեւեն իրենց անձնական, հասարակական, քաղաքական եւ կրոնական կյանքում։ Պատշաճ բարոյական վարվելակերպը, լավ արարքները, ճշմարտասիրությունը եւ բարի բնավորությունը մտնում են բարոյականության ուղենիշների մեջ։ Իսլամում բարոյական արժեքների պահպանումը միշտ կրոնական կարեւորություն ունի, քանի որ այն բարձրացնում է հավատացյալի կրոնական կարգավիճակը եւ հաճախ դիտվում է որպես երկրպագության անհերքելի գործողություն։ Բարոյականության վերաբերյալ իսլամի տիպական դասերից մեկը հանցագործին տուգանելն է իր հանցանիք չափով, սակայն նրան ներելը շատ ավելի նախընտրելի է։ Իսկ նրան լավություն անելը բարձրագույն գովասանքի է արժանի։ Ղուրանն ասում է.«Ե՛տ մղիր (չարիքը) լավ արարքով» (41:34)։ Հետեւաբար, մուսուլմանը պիտի միայն բարի գործ անի, քանի որ չար գործերը ավելացնում են վատ սովորությունները։ Իսլամի հիմնական բարոյական հատկանիշներն են արդարությունը, ներողամտությունը, ճշմարտացիությունը, բարությունը, ազնվությունը եւ աստվածավախությունը։ Կարեւոր մյուս արժեքների թվում են բարեգործություն անելը, խոստումը պահելը, համեստությունը եւ հնազանդությունը, խոսքի մեջ պարկեշտություն պահպանելը, հանդուրժողականությունը, վստահելիությունը, զայրույթի կառավարումը եւ նպատակների անկեղծությունը։ Որպես կրոն՝ իսլամը շեշտում է լավ բնավորություն ունենալու գաղափարը։ Ինչպես Մուհամմադն է ասում.«Ձեզանից լավագույնները նրանք են, ովքեր ունեն լավագույն բնավորությունն ու պահվածքը» (Շահիհ ալ-Բուխարի, 8:73:56)։ Իսլամում արդարությունը ոչ միայն բարոյական արժեք է, այլ նաեւ պարտականություն, որն անհրաժեշտ է կատարել ցանկացած պարագայում։ Ղուրանը եւ հադիսը Ալլահին նկարագրում են որպես բարի եւ իր արարածների հանդեպ գթասիրտ մեկի, եւ մարդկանց կոչ են անում նրա պես բարեգութ լինել։ Ներողամտությունը որպես արժանիք մեծապես ընդունված է իսլամում եւ համարվում է մուսուլմանական կարեւոր պրակտիկա։ Համեստության վերաբերյալ Մուհամմադն ասում է.«Ամեն կրոն ունի իր առանձնահատկությունը, իսկ իսլամի առանձնահատկությունը համեստությունն է»։ Կառավարություն Իսլամի հիմնական օրենքը չի տարբերակում «եկեղեցու» եւ «պետության» հարցերը. գիտնականները գործում են որպես իրավաբաններ եւ աստվածաբաններ։ Ներկայումս ոչ մի կառավարություն չի համապատասխանում իսլամի տնտեսական օրենսդրությանը, սակայն քայլեր են ձեռնարկվում դրա որոշ հատվածներ կիրառելու ուղղությամբ։ սուննի եւ շիա ուղղությունների բաժանումը ազդում է նաեւ մուսուլմանների միջկառավարական հարաբերությունների վրա, ինչպես, օրինակ, Սաուդյան Արաբիայի եւ Իրանի։ Պատմություն Մուհամմադ (610–632) Մուսուլմանական ավանդույթը Մուհամմադին (մ.թ. 570 – Հունիսի 8, 632 թվական) համարում է վերջին մարգարե։ Ըստ կենսագիրների՝ իր կյանքի վերջին 22 տարիների ընթացքում՝ սկսած մ.թ. 610 թվականին, երբ նա 40 տարեկան էր, Մուհամմադը պատմում է Ալլահից ստացած հայտնությունների մասին, որ նրան էին փոխանցվել Գաբրիել հրեշտակապետի միջոցով։ Մուհամմադի գործընկերները մտապահում եւ արձանագրում են դրանք, որն էլ դառնում է Ղուրանը։ Այդ ընթացքում Մուհամմադը Մեքքայում քարոզում է մարդկանց՝ աղերսելով նրանց հրաժարվել բազմաստվածությունից եւ երկրպագել միայն Ալլահին։ Թեեւ որոշ մարդիկ ընդունում են իսլամը, Մեքքայի իշխանությունները հետապնդում են Մուհամմադին եւ նրա հետեւորդներին։ Դրա հետեւանքով մուսուլմանները արտագաղթում են Աբասսինիա (Ակսումի թագավորություն)։ Իսլամ ընդունածները հիմնականում աղքատ, օտարերկրացի նախկին ստրուկներ էին, ինչպես Բիլալ իբն Ռաբահ ալ-Հաբաշին, որը սեւամորթ էր։ Մեքքայի վերնախավը զգում էր, որ Մուհամմադը խարխլում է իրենց հասարակական կարգի հիմքերը՝ քարոզելով երկրպագել միայն մեկ աստծու եւ ռասայական հավասարության կոչ անելով, եւ այդ գաղափարները ընկալվում են աղքատների ու ստրուկների կողմիցEncyclopedia of the Qur'an, Slaves and SlaveryThe Cambridge History of Islam (1977), p. 36։ Մեքքացիների կողմից 12 տարի հետապնդվելուց հետո Մուհամմադը, նրա հարազատներն ու հետեւորդները 622 թվականին Հիջրա («գաղթ») են կատարում դեպի Մեդինա քաղաք (նախկինում հատնի որպես Յաթրիբ)։ Այնտեղ մեդինացի կրոնափոխները (անսարներ) եւ մեքքացի գաղթականները հիմնում են կրոնաքաղաքական իշխանություն։ Ձեւավորվում է Մեդինայի Սահմանադրությունը՝ սահմանելով մի շարք իրավունքներ Մեդինայի մուսուլման, հրեա եւ քրիստոնյա համայնքների համար՝ ընդգրկելով նրանց մեկ համայնքի ներքո՝ ՈւմմաWatt. Muhammad at Medina. pp. 227–228 Watt argues that the initial agreement came about shortly after the hijra and that the document was amended at a later date—specifically after the battle of Badr (AH [anno hijra] 2, = AD 624). Serjeant argues that the constitution is in fact 8 different treaties which can be dated according to events as they transpired in Medina, with the first treaty written shortly after Muhammad's arrival. R.B. Serjeant. "The Sunnah Jâmi'ah, Pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrîm of Yathrib: Analysis and Translation of the Documents Comprised in the so-called 'Constitution of Medina'." in The Life of Muhammad: The Formation of the Classical Islamic World: Volume iv. Ed. Uri Rubin. Brookfield: Ashgate, 1998, p. 151 and see same article in BSOAS 41 (1978): 18 ff. See also Caetani. Annali dell'Islam, Volume I. Milano: Hoepli, 1905, p. 393. Julius Wellhausen. Skizzen und Vorabeiten, IV, Berlin: Reimer, 1889, p 82f who argue that the document is a single treaty agreed upon shortly after the hijra. Wellhausen argues that it belongs to the first year of Muhammad's residence in Medina, before the battle of Badr in 2/624. Even Moshe Gil a skeptic of Islamic history argues that it was written within five months of Muhammad's arrival in Medina. Moshe Gil. "The Constitution of Medina: A Reconsideration." Israel Oriental Studies 4 (1974): p. 45.։ Սահմանադրությունը սահմանում էր. համայնքի անվտանգությունը կրոնական ազատությունները Մեդինայի դերը որպես սուրբ վայր (արգելելով բռնությունն ու զենքի կիրառումը) կանանց անվտանգությունը Մեդինայի ներսում կայուն ցեղային հարաբերությունները ընդհարումների ժամանակ համայնքին աջակցելուն ուղղված հարկային համակարգը բացառիկ քաղաքական դաշինքների պայմանները անհատների պաշտպանությունը երաշխավորող համակարգը վեճերը լուծող արդարադատության համակարգը, որտեղ ոչ մուսուլմանները նույնպես կարող էին կիրառել իրենց սեփական օրենքներն ու դատավորներինWatt. Muhammad at Medina and R.B. Serjeant "The Constitution of Medina." Islamic Quarterly 8 (1964) p. 4.։ Բոլոր ցեղերը ստորագրեցին համաձայնագիրը՝ համաձայնվելով պաշտպանել Մեդիան արտաքին վտանգից եւ ապրել ներդաշնակության մեջ։ Մի քանի տարվա ընթացքում երկու ճակատամարտ տեղի ունեցավ Մեքքայի ուժերի դեմ. առաջինը Բադրի ճակատամարտն էր 624 թվականին, որտեղ մուսուլմանները հաղթանակ տարան, իսկ մեկ տարի անց, երբ մեքքացիները վերադարձան Մեդինա, տեղի ունեցավ Ուհուդի ճակատամարտը, որը վերջնական ավարտ չունեցավ։ Արաբիայի մնացած արաբական ցեղերը դաշնություն կազմեցին եւ Խրամատի ճակատամարտի ժամանակ (627 թվականի մարտ-ապրիլ) պաշարեցին Մեդինան՝ նպատակ ունենալով վերջ դնելու իսլամին։ 628 թվականին Մեքքայի եւ մոսուլմանների միջեւ կնքվեց Հուդայբիյահի պայմանագիրը, որը երկու տարի անց խախտվեց Մեքքայի կողմից։ Հուդայբիյահի պայմանագիրը ստորագրելուց հետո շատ մարդիկ դարձան մուսուլման։ Միեւնույն ժամանակ Մեքքայի առեւտրային ուղիները կրճատվեցին, քանի որ Մուհամմադը շրջապատող անապատների ցեղերին իր ղեկավարության տակ առավ։ Մինչեւ 629 թվականը Մուհամմադը հաղթող դուրս եկավ Մեքքայի նվաճման արյունալի պատերազմում, իսկ մինչեւ 632 թվականի իր մահը (62 տարեկանում) նա արդեն միավորել էր արաբական ցեղերին մեկ կրոնական պետության ներքո։ Մուսուլմանների ամենավաղ երեք սերունդները հայտնի են Սալաֆ անունով, իսկ Մուհամմադի համախոհները՝ Սաբահ անունով։ Նրանցից շատերը, ինչպես հադիսի ամենամեծ պատմիչ Աբու Հուրեյրան, կազմել են սուննաները։ Խալիֆայություն եւ քաղաքացիական հակամարտություն (632–750) 632 թվականին Մուհամմադի մահով անհամաձայնություն ծագեց այն հարցի շուրջ, թե ով պիտի փոխարինի նրան որպես մուսուլման հասարակության ղեկավար։ Աբու Բաքրը՝ Մուհամմադի գործընկերն ու մտերիմ ընկերը, դարձավ առաջին խալիֆ։ Նրա ղեկավարության ներքո մուսուլմանները դիմակայեցին արաբական ցեղերի բարձրացրած ապստամբությանը՝ հայտնի որպես Ռիդդայի պատերազմներ կամ «Ուխտադրժության պատերազմներ»։ 634 թվականին Աբու Քաբրի մահվանից հետո խալիֆ դարձավ Ումար իբն ալ-Խաթաբը, որին հաջորդեցին Ութման իբն ալ-Աֆֆանը, Ալի իբն Աբի Թալիբը եւ Հասան իբն Ալին։ Առաջին 4 խալիֆները սուննի իսլամում հայտնի են որպես al-khulafā' ar-rāshidūn («Իրավունքով առաջնորդվող խալիֆներ»)։ Նրանց ղեկավարության ներքո մուսուլմանների տարածքները ընդլայնվեցին Պարսկական եւ Բյուզանդական տարածքների ուղղությամբ։ Երբ 644 թվականին պարսիկները սպանեցին Ումարին, Ութմանի ընտրությունը՝ որպես նրա իրավահաջորդի, դիմադրության արժանացավ։ 656 թվականին Ութմանը նույնպես սպանվեց, եւ Ալին ստանձնեց խալիֆի պաշտոնը։ Սա հանգեցրեց առաջին քաղաքացիական պատերազմի («Առաջին ֆիտնա»)։ Ալին սպանվեց Խարիջիտների կողմից 661 թվականին։ Հետագա կռվից խուսափելու համար նոր խալիֆ Հասան իբն Ալին խաղաղության դաշնագիր կնքեց՝ իր տեղը զիջելով Մուավիային՝ Օմայյանների դինաստիայից՝ պայմանով, որ նա չանվանի իր հաջորդին։ Կրոնական ու քաղաքական այս վեճերը մուսուլման համայնքի մեջ բաժանման հիմք դրեցին։ Մեծամասնությունն ընդունեց առաջին չորս առաջնորդների լեգիտիմիությունը եւ կոչվեց սուննի։ Փոքրամասնությունը չհամաձայնվեց, քանզի կարծում էր, որ միայն Ալին եւ նրա հետնորդները պիտի ղեկավարեն. նրանք էլ հայտնի դարձան շիա անունով։ Մուավիան առաջադրեց իր որդուն՝ Յազիդ I-ին, որպես իր հաջորդ, եւ 680 թվականին նրա մահից հետո բռնկվեց «Երկրորդ ֆիտնան», որտեղ Հուսեյն իբն Ալին սպանվեց Կարբալայի ճակատամարտում. սա նշանակալից իրադարձություն է շիա իսլամում։ Այսպիսով՝ սուննի եւ շիա ուղղությունները տարբերվում են մի շարք կողմերով։ Օմայյանների դինաստիան նվաճեց Մաղրիբը, Պիրենեյան թերակղզին, Նարբոնյան Գալիան եւ Սինդը։ Տեղաբնիկ հրեաներն ու քրիստոնյաները հետապնդվում էին որպես կրոնական փոքրամասնություններ եւ ավելի բարձր հարկեր վճարում՝ Բյուզանդա-սասանյան պատերազմները ֆինանսավորելու համարHofmann (2007), p. 86։ Մուհամադին հաջորդած, բայց նրա համախոհների ժամանակակից սերունդը հայտնի է Թաբիուն անունով, որին հաջորդեց Թաբի ալ-Թաբինը։ Խալիֆ Ումար իբն Աբդ ալ-Ազիզը հիմնեց մի ազդեցիկ կոմիտե՝ «Մեդինայի յոթ ֆուքաները»Umar Ibn Adbul Aziz By Imam Abu Muhammad Adbullah ibn Abdul Hakam died 214 AH 829 C.E. Publisher Zam Zam Publishers Karachi, pp. 54–59՝ Քասիմ իբն Մուհամմադ իբն Աբու Բաքրի գլխավորությամբ։ Մալիկ իբն Անասը գրել է իսլամական օրենսդրության վերաբերյալ ամենվաղ գրքերից մեկը՝ Մուվաթթան՝ որպես իրավաբանների կարծիքների փոխահամաձայնեցման արդյունք։ Մուհամմադի քեռի Աբբաս իբն Աբդ ալ-Մութալիբի հետնորդները Օմայյանների դեմ միավորեցին դժգոհ ոչ արաբ կրոնադարձներին (մավալի), աղքատ արաբներին եւ որոշ շիաների՝ գահընկեց անելով նրանց եւ 750 թվականին հիմք դնելով Աբբասյանների դինաստիային։ Միացյալ իսլամական պետությունից անկախ առաջին մուսուլման երկրները առաջ եկան Բերբերի ապստամբությունից (739/740-743 թվականներ)։ Դասական շրջան (750–1258) Ալ-Շաֆին հնարեց հադիսի հուսալիությունը սահմանելու մի մեթոդ։ Աբբասյանների ղեկավարման վաղ շրջանում սուննիների հադսի հավաքածուները կազմվում էին գիտնականներ կողմից, ինչպես Բուխարին կամ Մուսլիմը, մինչդեռ շիաների հավաքածուները Ալ-Կուլայնիի ու Իբն Բաբավայի պես գիտնականների կողմից։ Ջաֆարիական օրենսդրությունը կազմվեց Ջաֆար ալ-Սադիքի ուսումնքներից, իսկ սուննիների իրավական չորս դպրոցների օրենսդրությունը՝ Աբու Հանիֆայի, Ահմադ իբն Հանբալի, Մալիկ իբն Անասի եւ ալ-Շաֆիի գործերից։ 9-րդ դարում ալ-Շաֆին իր ar-Risālah գրքում իսլամական օրենքի համար տեսական հիմք եւ Հիջազի ավանդույթների գործնական մոտեցման նախադրյալ դրեց։ Այնուամենայնիվ, իսլամական օրենքը մինչեւ 1869 թվականը չէր կազմվել։ 9-րդ դարում Ալ-Թաբարին ավարտին հասցրեց Ղուրանի առաջին մեկնաբանությունը, որը դարձավ սուննի իսլամում ամենաշատ մեջբերվող մեկնաբանական գիքերից մեկը՝ Թաֆսիր ալ-Թաբարի։ Որոշ մուսուլմաններ սկսեցին կասկածի տակ դնել աշխարհիկ կյանքում կրոնական բարեպաշտություն պահպանելը եւ մարմնական ցանկություններից հրաժարման միջոցով աղքատության, հնազանդության ու մեղքերից խուսափելու երեւույթները։ Հասան ալ-Բասրիի պես ճգնավորները զարգացրին մի շարժում, որը վերածվեց Թասավուֆի (սուֆիզմ)։ 930 թվականին Իսմայիլի խումբը՝ հայտնի որպես կարմատներ, անհաջող կերպով ապստամբեց Աբբասյաննների դեմ, թալանեց Մեքքան եւ գողացավ Սեւ քարը, որը հետագայում վերադարձվեց։ Մամուն ալ Ռաշիդ եւ Ալ-Մութասիմ խալիֆները մութազիլականության փիլիսոփայությունը դարձրին պաշտոնական հավատալիք եւ պարտադրեցին մուսուլմաններին հետեւել դրան։ Մութալիզականությունը հույներից ազդված մտահայեցողական աստվածաբանության դպրոց էր, որը կոչվում էր քալամ եւ վերաբերում էր դիալեկտիկային։ Շատ ուղղափառ մուսուլմաններ չընդունեցին մութալիզականության դոկտրինան եւ դատապարտեցին Ղուրան ստեղծելու դրա գաղափարը։ Ինկվիզիցիայի ժամանակ Իմամ Հանբալը հրաժարվեց ընդունել այն, որի պատճառով խոշտանգվեց եւ ուղարկվեց Բաղդադի մի մութ բանտախուց՝ մոտ տասներեք ամսով։ Քալամի մյուս ճյուղը Աշարի դպրոցն էր՝ հիմնված Ալ-Աշարիի կողմից։ Աբբասյան խալիֆայության տարածումով Սասանյան կայսրությունում իսլամը ձեռք բերեց հելլենիստական եւ պարսկական շատ գաղափարներ, որոնք ներկրվեցին իրանցի եւ թուրք մտածողների միջոցովShireen Hunter, Shireen T. Hunter The Future of Islam and the West: Clash of Civilizations Or Peaceful Coexistence? Greenwood Publishing Group 1998 p. 44։ Ալ-Ֆարաբիի եւ Ավիցեննայի նման փիլիսոփաները ուղիներ էին փնտրում հունական սկզբունքները իսլամի գաղափարաբանության մեջ ընդգրկելու համար, մինչդեռ մյուսները, ինչպես Ալ-Ղազալին, դեմ էին նման սինկրետիզմի։ Ավիցեննան փորձարարական բժշկության ռահվիրան էր եւ առաջին ֆիզիկոսն էր, որ կլինիկական փորձարկումներ կատարեց։ Նրա երկու ամենահայտնի գործերն են Բժշկության գիրքը եւ Բժշկության կանոնը, որոնք իսլամական աշխարհում, ավելի ուշ՝ նաեւ Եվրոպայում, կիրառվում էն որպես ստանդարտ բժշկական տեքստեր։ Նրա ներդրումների թվում են վարակիչ հիվանդությունների վարակիչ բնույթի բացահայտումը եւ կլինիկական դեղագիտության ներմուծումը։ Մաթեմատիկայի ոլորտում մաթեմատիկոս Մուհամմադ իբն Մուսա ալ-Խարիզմին իր անունը տվեց ալգորիթմի գաղափարին, իսկ հանրահաշիվ բառը (algebra) ծագում է al-jabr-ից։ Պարսիկ պոետ Ֆիրդուսին գրեց իր էպիկական պոեմ Շահնամեն։ Ռումին գրեց պարսկական պոեզիայի հրաշալի էջեր, որով մինչեւ օրս էլ Ամերիկայում ամենաշատ վաճառվող պոետների թվում է։ Ներդրված իրավական հաստատությունները ընդգրկեցին վստահված գույքի եւ բարեգործական գույքի (վաքֆ) գաղափարները ։ Այս շրջանը երբեմն կոչվում է «Իսլամական ոսկեդար»։ Այս ընթացքում հասարակական հիվանդանոցներ հիմնվեցին (կոչվում էին Բիմարիստանի հիվանդանոցներ), որոնք համարվում են ժամանակակից իմաստով «առաջին հիվանդանոցները». դրանք առաջին բժշկական դիպլոմները տվեցին։ Գինեսի ռեկորդների գիրքը Ալ-Կարաուինի համալսարանը՝ հիմնված 859 թվականին, համարում է գիտական աստիճան տվող ամենահին համալսարանը։ Ներմուծվեցին փորձարարության ստանդարտներ եւ որակավորման տեխնիկաներ, ինչպես նաեւ մեջբերման ավանդույթը։ Այդ հարցում կարեւոր դերակատարում ունեցավ Իբն ալ-Հայթամը, որը համարվում է ժամանակակից գիտական մեթոդի հայրը եւ կոչվում է «աշխարհի առաջին իսկական գիտնական»G.J. Toomer. Review on JSTOR, Toomer's 1964 review of Matthias Schramm (1963) Ibn Al-Haythams Weg Zur Physik Toomer p. 464: "Schramm sums up [Ibn Al-Haytham's] achievement in the development of scientific method."։ Կառավարությունը գիտնականներին վճարում էր այնքան, որքան պրոֆեսիոնալ մարզիկներին այսօր։ Փաստարկում են, որ արեւակենտրոն համակարգի եզրակացությունների համար Կոպեռնիկոսի կիրառած տվյալները հավաքվել են, իսկ Ալ-Ջահիզը առաջարկել է բնական ընտության տեսությունը։ Աբբասյանների խալիֆայությունը անկում ապրեց Ալ-Վաթիքի (842–847) եւ Ալ-Մութադիդի(892–902) կառավարման շրջանում, եւ 1258 թվականին Մոնղոլական կայսրությունը դրեց Աբբասյան դինաստիայի վերջը։ Անկման շրջանում Աբբասյան խալիֆայությունը բաժանվեց փոքր պետությունների ու դինաստիաների, ինչպես Թուլունիդների եւ Ղազնեւիների պետությունը։ Ղազնեւիդների դինաստիան իսլամական դինաստիա էր, որը հիմնեցին թյուրքական ստրուկ զինվորները մեկ այլ իսլամական կայսրությունից՝ Սամանիների կայսրությունից։ Թուրքական երկու ցեղեր՝ կարախանիդները եւ սելջուկները, 10-րդ դարի ընթացքում իսլամ ընդունեցին, իսկ հետագայում ենթարկվեցին Օսմանյան կայսրությանը, որի հետ կիսում են նույն ծագումն ու լեզուն։ Կարեւոր է նշել, որ Օսմանյան տերության կողմից իսլամական իշխանությունը մեծապես ազդվեց օսմանյան ղեկավարների ու սուֆիզմի միջեւ սիմբիոզից։ Ըստ օսմանյան պատմագրության՝ ղեկավարի լեգիտիմիությունը վերագրվում է Շեյխ Էդեբալին։ Նա Օսման Գազիի երազը մեկնաբանում է որպես Ալլահի կողմից իր իշխանության հավանություն։ Մեվլեվի կանոնը եւ Բեքթաշի կանոնը կապված են սուլթաններ հետ։ Սելջուկները մեծ դեր խաղացին սուննիականության վերածնունդի մեջ, իսկ հետո շիա ուղղությունը մեծացրեց իր ազդեցությունը։ Սելջուկ զինվորական առաջնորդ Ալփ-Արսլանը ֆինանսապես աջակցեց գիտությանն ու գրականությանը եւ Բաղդադում հիմնեց Նեզամիյեի համալսարանը։ Այս ընթացքում Դելիի սուլթանությունը գրավեց հնդկական մայրցամաքի հյուսիսային հատվածները։ Կրոնական առաքելությունների արդյունքում Կամա-վոլգյան Բուլղարիան եւս ընդունեց իսլամը։ Շատ մուսուլմաններ առեւտրի նպատակով Չինաստան գնացին՝ աստիճանաբար իշխելով Սոնգ դինաստիայի ներկրման եւ արտահանման ոլորտները։ Նախամոդեռն դարաշրջան (1258–18-րդ դար) Իսլամն ընդլայնեց մուսուլմանական առեւտրի ցանցերը՝ հասնելով մինչեւ Ենթասահարա, Կենտրոնական Ասիա եւ Մալայան կղզեխումբ։ Օսմանյան կայսրության ներքո իսլամը տարածվեց Հարավարեւելյան Եվրոպայում։ Այս տարածումների ընթացքում այն միախառնվում էր տեղական մշակույթներին, որի վկայություններից է այն, երբ Մուհամմադ մարգարեն հայտնվում է հնդկական էպոսում եւ ֆոլկլյորում։ Իսլամ ընդունելը, սակայն, հին կրոնական պրակտիկաների հենց այնպես դադարեցումը չէր. այն ավելի շուտ «իսլամական ծեսերը, տիեզերաբանությունը, գրականությունը տեղական կրոնական համակարգի հետ ձուլելու գործընթաց էր»։ Չինաստանի մուսուլմանները, որոնք վաղ շրջանի ներգաղթյալների սերունդն էին, սկսեցին ձուլվել՝ ընդունելով չինական անուններն ու մշակույթը, իսկ Նանկինը դարձավ իսլամի ուսումնասիրության կարեւոր կենտրոն։ Թուրքերը թուրքական շամանիզմի տարրեր ավելացրին իրենց նոր կրոնին եւ նորովի մեկնաբանեցին իսլամը։ Կարեւոր էր կանանց կարգավիճակի փոփոխությունը։ Ի տարբերություն արաբական ավանդույթի՝ թուրքականը կառուցված էր մայրական հասարակության վրա։ Թուրքերը պահպանեցին կնոջ կարգավիճակը իսլամն ընդունելուց հետո։ Ավելին՝ նրանք ապշեցուցիչ նմանություններ գտան սուֆիզմի ծեսերի եւ շամանական պրակտիկաների միջեւ։ Այնուամենայնիվ, թուրքական հավատի ազդեցությունը չէր սահմանափակվում սուֆիզմով. Անատոլիայում, Կենտրոնական Ասիայում եւ Բալկաններում մուսուլմանները ընդունեցին իսլամի ուղղափառ տարբերակը։ Արդյունքում՝ շատ (նախկին) շամանական ավանդույթներ սովորական մուսուլմաններ կողմից համարվեցին իրապես իսլամական։ Շամանական շատ հավատալիքներ, ինչպես սուրբ էության, հոգիների, ծառերի ու կենդանիների հանդեպ հավատը, պահպանվել են մինչեւ օրս։ Այն ժամանակ շիաների մեջ մեծամասնություն կազմող եւ ամենատարեց խումբը, որը Ալիի թոռան՝ գիտնական Զեյդ իբն Ալիի անունով էր կոչվում, կիրառում էր Հանաֆիի օրենսդրությունը, ինչպես որ շատ սուննիներThe Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict: A Political, Social and Military History edited by Spencer C. Tucker, Priscilla Mary Roberts p. 917 ։ Շիաների Սեֆյանների դինաստիան 1501 թվականին իշխանության եկավ եւ ավելի ուշ նվաճեց Իրանը։ Սուննի բնակչության համար 12-ի շիա իսլամի պարտադիր ընդունումը ամրապնդեց Զեյդի եւ Իսմայիլի սեկտաների վրա 12-ի սեկտայի գերիշխանությունը։ Նադիր շահը, որը տապալեց Սեֆյաններին, փորձեց բարելավել հարաբերությունները սուննիների հետ՝ խթանելով սուֆիզմի ինտեգրումը եւ դա կոչելով Ջաֆարի Մադհաբ։ Իբն Թայմիյան (1263-1328 թվականներ) անհանգստացած էր իսլամի ինտեգրումով եւ փորձեց աստվածաբանական ուսմունք հիմնել, որը իսլամը կմաքրեր հավանական փոփոխություններից։ Ի տարբերություն իր ժամանակակից գործընկերների, որոնք հիմվում էին ավանդույթների ու վաղ պատումների վրա, Իբն Թայմիյայի մեթոդաբանությունը ընտրված հադիսները կիրառելու եւ Ղուրանը բառացի հասկանալու միախառնուրդ էրCenap Çakmak Islam: A Worldwide Encyclopedia [4 volumes] ABC-CLIO 2017 p. 665։ Նա մերժեց իսլամի շատ փիլիսոփայական մոտեցումներ եւ փոխարենը առաջարկեց պարզ, հստակ ու դոգմատիկ աստվածաբանություն։ Նրա աստվածաբանության կարեւոր հատկանիշներից է Կրոնապետության կարեւորության ընդգծումը. մինչ իշխող տեսակետը կրոնական իմաստությունը անհրաժեշտ էր համարում պետության համար, Իբն Թայմիյան քաղաքական իշխանությունն էր անհրաժեշտ համարում կրոնական գերազանցության հասնելու համար։ Հետագայում նա մերժեց որոշ հադիսներ, որոնք տարածված էին իր շրջանի մուսուլմանների մոտ եւ հիմնվեց միայն Շահիհ Բուխարիի ու Շահիհ Մուսուլմանի վրա՝ ցանկանալով կանխել ԱշարիականությունըJonathan Brown The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon Brill 2007 p. 313։ Վախենալով խաչակիրներից, ինչպես նաեւ՝ մոնղոլներից, Իբն Թայմիյան պնդում էր, որ մուսուլմանների համար պարտադիր պիտի լինի անհավատների դեմ ֆիզիկական ջիհադին միանալը։ Անհավատների թվում էին ոչ միայն նվաճողները, այլ նաեւ մուսուլմանների մեջ հերետիկոսները՝ ներառյալ շիաները, աշարականները եւ «փիլիսոփաները», որոնց Իբն Թայմիյան մեղադրում էր իսլամը վատթարացնելու մեջ։ Այնուամենայնիվ, նրա գրածները կենսական նշանակություն ունեցան միայն իր կյանքի ընթացքում։ Նրան շարունակ մեղադրում էին սրբապղծության մեջ՝ Ալլահին մարդու կերպար տալու համար. նրա աշակերտ Իբն Խաթիրը հեռացավ իր ուսուցչից եւ ժխտեց անթրոպոմորֆիզմը, սակայն միաժամանակ ընդունեց իր նախկին ուսուցչի հակառացիոնալիստական եւ հադիսական ուղղվածության մեթոդաբանությունը։ Այդ ազդեցությունը երեւում է Թաֆսիրի մասին նրա ակնարկում, որը արժեզրկում է մինչեւ այդ գոյություն ունեցած բացառիկ ավանդույթների մեծամասնությունըAysha A. Hidayatullah Feminist Edges of the Qur'an Oxford University Press 2014 p. 25։ Սակայն, Իբն Թայմիյայի գործերը կարեւոր աղբյուր դարձան Վահաբիզմի եւ 21-րդ դարի Սալաֆյանների աստվածաբանության համար, իսկ նրա Թաֆսիր Իբն Խաթիր երկը մեծապես արժեւորվեց ժամանակակից սալաֆիզմում։ Մոդեռն դարաշրջան (18 – 20-րդ դարեր) Մուսուլմանական աշխարհը 1800-ական թվականներից սկսած քաղաքական անկման մեջ էր, հատկապես համեմատած ոչ մուսուլման եվրոպական հատվածի հետ։ Անկումը ակնհայտ էր մշակութային առումով. եթե 18-րդ դարում Թաքի ալ-Դինը Ստամբուլում աստղադիտարան հիմնեց, ու կառուցվեց նաեւ Ջայ Սինգի աստղադիտարանը, ապա մինչեւ 20-րդ դարը մուսուլմանական մեծամասնություն ունեցող ոչ մի երկրում չկար որեւէ մեծ աստղադիտարան։ Պիրենեյան թերակղզու մուսուլմանների դեմ ծավալված Ռեկոնկիստան 1492 թվականին հաջողության հասավ։ Մինչեւ 19-րդ դարը Բրիտանական կայսրությունը Հնդկաստանում պաշտոնապես վերջ էր դրել Մուղալի դինաստիային։ 19-րդ դարում սկիզբ առան Դեոբանդիի եւ Բարլեվիի շարժումները։ 18-րդ դարի ընթացաքում Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Բահաբը հիմնեց Օսմանյան սուլթանությանը հակադրվող ռազմական մի շարժում՝ խորհուրդ տալով իր երիտասարդ ընկերներին վերադառնալ Ահմադ իբն Հանբալի աստվածաբանության վրա հիմնված իսլամական սկզբունքներինGa ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters Encyclopedia of the Ottoman Empire Infobase Publishing 2010 p. 260։ Նա խորապես ազդված էր Իբն Թայմիյայի եւ Իբն ալ-Քայիմի աշխատություններից եւ դատապարտում էր իսլամական մի շարք ավանդույթներ, ինչպես, օրինակ, Մուհամմադի կամ սրբերի գերեզմաններ այցելելը։ 18-րդ դարի ընթացքում նա դաշինք հիմնեց Սաուդների ընտանիքի հետ, որը հիմնել էր Վահաբիի սեկտան։ Վերածնության այս շարժման նպատակն էր պահպանել միաստվածությունը եւ մաքրել իսլամը նորարարություններից։ Նրանց գաղափարաբանությունը հանգեցրեց ամբողջ աշխարհում սրբավայրերի ապասրբացման՝ ներառյալ Մուհամմադի եւ իր գործընկերների սրբավայրերը Մեքքայում եւ Մեդինայում։ Շատ արաբ ազգայնականներ, ինչպես Ռաշիդ Ռիդան, խալիֆայությունը համարեցին թուրքերի կողմից արաբներից խլված իրավունք։ Հետեւաբար, նրանք ապստամբեցին Օսմանյան կայսրության դեմ, մինչեւ որ այն կազմալուծվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո եւ վերացավ 1924 թվականին։ Զուգահեռաբար, Իբն Սաուդը նվաճեց Մեքքան՝ իսլամի սիրտը, եւ վահաբականությունը իսլամական մշակույթի մաս դարձրեց ։ 19-րդ դարի վերջին մուսուլման լուսավորիչները, ինչպիսիք էին Մուհամմադ Ադհունը, Ռաշիդ Ռիդան եւ Ջամալ ալ-Դին ալ-Աֆղանը, իսլամը Լուսավորության դարաշրջանի սոցիալական եւ մտավորական գաղափարների հետ համադրելու ուղիների էին փնտրում՝ մաքրելով այն ենթադրյալ փոփոխություններից եւ հավատարիմ մնալով Ռաշիդունի շրջանի գաղափարներին։ Սալաֆյաններին հավատարիմ մնալու համար նրանք իրենց կոչեցին ՍալաֆիյաRobert Rabil Salafism in Lebanon: From Apoliticism to Transnational Jihadism Georgetown University Press 2014 chapter: "Doctrine"։ Այնուամենայնիվ, նրանք տարբերվում են սալաֆյանների շարժումից, որը ծաղկում ապրեց 20-րդ դարի երկրորդ կեսին՝ հիմնված լինելով վահաբականների շարժման վրա, որոնք համարվում են իսլամի մոդեռնիստները։ Նրանք մերժեցին իրավունքի սուննիական դպրոցները եւ թույլատրեցին իջիհադը։ Ահլե Սուննաթ շարժումը կամ առավել հայտնի՝ Բարլեվիի շարժումը ընդգծեց իսլամական օրենքի գերակայությունը սուննիների պրակտիկայի եւ Մուհամմադ մարգարեին անձնական նվիրվածության հանդեպ։ Այն առաջ եկավ իրավաբան Իմամ Ահմեդ Ռազա Խան Քադրիի, Ալամա Ֆալիզե Հաք Խայրաբադի, Շահ Ահմադ Նուրանի եւ Մուհամմադ Աբդուլ Ղաֆուր Հազարվիի աշխատություններից՝ Բրիտանական Հնդկաստանում մուսուլմանների մտավոր եւ բարոյական անկման պայմաններում։ Շարժումը զանգվածային էր, պաշտպանում էր սուֆիզմը եւ բարեփոխում դրա պրակտիկաները. այն առաջ եկավ ի պատասխան Հարավային Ասիայում Դեոբանդի արմատական շարժման եւ մյուս վայրերում Վահաբականների շարժման։ Շարժումը հակադրվեց Ահմադիյայի շարժմանը եւ հայտնի է Մավլիդի տոնակատարությամբ։ Այսօր շարժումը սփռված է աշխարհով մեկ՝ հետեւորդներ ունենալով Պակիստանում, Հնդկաստանում, Բանգլադեշում, Թուրքիայում, Աֆղանստանում, Իրաքում, Հարավային Աֆրիկայում, Միացյալ Նահանգներում, Միացյալ Թագավորություննում եւ այլ երկրներում։ Հետեւորդների թիվը ներկայումս գերազանցում է 200 միլիոնը։ Պոստմոդեռն ժամանակներ (20-րդ դարից մինչեւ օրս) Արդյունաբերական երկրների հետ կապերը հանգեցրին մուսուլման բնակչության տնտեսական ներգաղթի դեպի նոր շրջաններ։ Շատ մուսուլմաններ որպես ծառա հիմնականում Հնդկաստանից եւ Ինդոնեզիայից գաղթեցին դեպի Կարիբյան ծով՝ Ամերիկա մայրցամաքում կազմելով մուսուլման բնակչության ամենամեծ տոկոսը։ Ենթասահարայում քաղաքաշինության եւ առեւտրի զարգացման արդյունքում մուսուլմանները հաստատվեցին նոր շրջաններում եւ տարածեցին իրենց կրոնը՝ մուսուլման բնակչության թիվը կրկնապատկելով 1869-1914 թվականների ընթացքում։ Մուսուլման գաղթականները 1960-ական թվականներից սկսած սկսեցին ժամանել Արեւմտյան Եվրոպայի երկրներ որպես ժամանակավոր աշխատողներ՝ հիմնականում նախկին գաղութներից։ Շատ ու շատ մուսուլման գիտնականներ իսլամական վաղեմի հավատալիքները տարանջատում են արխայիկ մշակութային ավանդույթներից։ Լիբերալ իսլամը մի շարժում է, որը փորձում է կրոնական ավանդույթը համաձայնեցնել աշխարհիկ կառավարման եւ մարդու իրավունքների ժամանակակից նորմերին։ Դրա կողմնակիցներն գտնում են, որ իսլամի սուրբ տեքստերը կարդալու բազմաթիվ ձեւեր կան, նրանք շեշտում են «կրոնական հարցերի շուրջ ազատ միտք» ունենալու անհրաժեշտությունը։ Կանանց վերաբերող հարցերը կարեւոր տեղ են զբաղեցնում իսլամի մոդեռն դիսկուրսում։ Աշխարհիկ իշխանությունները, ինչպիսիք են չինական Կարմիր պահապանները, փակեցին շատ մզկիթներ եւ ոչնչացրին Ղուրանի օրինակները, իսկ կոմունիստական Ալբանիան առաջին երկիրն էր, որ արգելեց բոլոր կրոնների պրակտիկան։ Մոտ կես միլիոն մուսուլմաններ Կամբոջայում սպանվեցին կոմունիստների կողմից, որոնք նրանց գլխավոր թշնամի էին համարում եւ ցանկանում էին ոչնչացնել նրանց։ Թուրքիայում զինվորականությունը հեղաշրջում կատարեց իսլամիստ կառավարություններից ազատվելու համար, իսկ գլխարկները արգելվեցին պետական շենքերում, նույնը նաեւ Թունիսում։ Ջամալ-ալ-Դին ալ-Աֆղանին իր գաղափարակից Մուհամմադ Աբդուի հետ համարվում է իսլամական վերածննդի նախակարապետը։ Աբուլ Ալա Մավդուդին օգնեց բարեփոխել մոդեռն քաղաքական իսլամը։ Իսլամիստ խմբերը, որոնցից են Մուսուլման եղբայրները, ներկայացնում են իսլամը որպես համապարփակ քաղաքական լուծում՝ ի հեճուկս հաճախ արգելված լինելուն։ Իրանում հեղափոխության արդյունքում աշխարհիկ կառավարությանը փոխարինեց իսլամական պետությունը։ Թուրքիայում իսլամիստ ԱԶԿ կուսակցություն (Արդարություն եւ զարգացում կուսակցություն) ժողովրդավարական ճանապարհով իշխանությունում է գտնվում գրեթե մեկ տասնամյակ, իսկ Արաբական գարնանը հաջորդած ընտրություններում իսլամիստ կուսակցությունները լավ արդյունքներ գրանցեցին։ Իսլամական վեհաժողով կազմակերպությունը (ԻՎԿ)՝ բաղկացած մուսուլման մեծամասնությամբ երկրներից, հիմնվեց 1969 թվականին՝ Երուսաղեմում Ալ-Ակսա մզկիթի այրվելուց հետո։ Բարեպաշտությունը գնալով խորանում է աշխարհում Շատ վայրերում հիջաբի կիրառությունը դառնում է սովորական, իսկ Շարիաթին հետեւող մուսուլմանների քանակը աճում է։ Ըստ հաշվարկների՝ մինչեւ 2050 թվականը աշխարհում մուսուլմանների թիվը կհավասարվի քրիստոնյաների թվին՝ «հաշվի առնելով ծնելիության տեմպերը եւ աշխարհի գլխավոր կրոններում երիտասարդ բնակչության ներգրավվածությունը, ինչպես նաեւ մարդկանց դավանաափոխությունը»։ Թերեւս այս փոփոխությունները հաշի առնելով շատ մասնագետներ համաձայնվում են, որ իսլամը շատ ավելի արագ է աճում, քան որեւէ այլ կրոն Արեւելյան եւ Արեւմտյան Աֆրիկայում։ Դավանանքներ Սուննի Իսլամում ամենամեծ դավանանքը Սուննի իսլամն է, որը կազմում է բոլոր մուսուլմանների 75–90% եւ անվիճելիորեն աշխարհի ամենամեծ կրոնական դավանանքն է։ Սուննի մուսուլմանները կոչվում են նաեւ Ահլ աս-Սուննա, որը նշանակում է «[Մուհհամադի] ավանդույթի մարդիկ»<ref> {{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithtoday.html |title=Islam Today |website=Islam: Empire of Faith (2000)|quote=Islam, followed by more than a billion people today, is the world's third fastest growing religion. |publisher=PBS|accessdate=2010 թ. օգոստոսի 25}}</ref>։ Սուննիները հավատում են, որ առաջին չորս խալիֆները Մուհամմադի օրինական հետնորդներն էին. քանի որ Ալլահը նրան փոխարինող որեւէ կոնկրետ առաջնորդի չէր առանձնացրել, այդ առաջնորդները ընտրվեցին։ Սուննիները կարծում են, որ ով ճշմարտացի է, կարող է խալիֆ դառնալ, սակայն նա պետք է գործի ըստ Ղուրանի եւ հադիսների՝ Մուհամմադի օրինակով։ Սուննիները հետեւում են Ղուրանին եւ հադիսներին, որոնք սուննիական ավանդույթի մեջ հայտնի են որպես Ալ-Քութուբ Ալ-Սիտահ (վեց գլխավոր գրքեր)։ Ղուրանից ու հադիսներից բխող իրավական հարցերում շատերը հետեւում են սուննիների չորս մադհաբներին (մտքի դպրոցներ). Հանաֆի, Հանբալի, Մալիքի եւ Շաֆի։ Բոլոր չորսն էլ ընդունում են մյուսների հիմնավորումը, իսկ մուսուլմանը կարող է դրանիցի ընտրել այն, որը համապատասխանում է իրեն։ Աստվածաբանության սուննի դպրոցը ընդգրկում է Աշարիականությունը, որի հիմնադիրն է Ալ-Աշարին (մ.թ. 874–936), Մաթուրիդիզմը՝ հիմնված Աբու Մանսու ալ-Մաթուրիդիի կողմից (853–944 թվականներ) եւ ավանդական աստվածաբանությունը՝ Ահմադ իբն Հանբալի (780–855 թվականներ) առաջնորդությամբ։ Ավանդական աստվածաբանությունը բնութագրվում է Ղուրանի եւ Սուննահի բառացի մեկնաբանությամբ, Ղուրանը հավերժական եւ անստեղծ համարելով եւ կրոնական հարցերում գիտակցությանը (քալամ) հակադրվելով։ Մյուս կողմից՝ մաթուրիդիզմը պնդում է, որ լավ եւ վատ հասկացությունները կարող է տարբերակել միայն գիտակցությունը։ Մադուիդիի ուսմունքը՝ հիմնված Հանաֆիի օրենքի վրա, պաշտպանում է մարդու կարողությունն ու կամքը Աստծու գերակայության հետ միասին՝ հիմք ապահովելով առավել մեծ ճկունության, հարմարվողականության եւ սենկրետիզմի համար։ Մաթուրիդիզմը ծաղկում ապրեց հատկապես Կենտրոնական Ասիայում։ Այնուամենայնիվ, մարդիկ հիմնվում էին հայտնության վրա, քանի որ բանականությունը չի կարող ընկալել ամբողջ ճշմարտությունը։ Աշարիականությունը գտնում է, որ էթիկան կարող է ծագել միայն աստվածային հայտնությունից, բայց ոչ մարդկային բանականությունից։ Այն ընդունում է բանականությունը միայն բացառիկ հարցերում եւ ավանդական գաղափարների հետ համադրված Մութալիզայի մոտեցումները։ Սուննիների Բարլեվի շարժումը սուֆիզմից ազդված ուղղություն է՝ հայտնի որպես Ահլ Սուննաթ Ոալ Ջամաաթ, որն ունի ավելի քան 200 միլիոն հետեւորդ ՝ հիմնականում Հարավային Ասիայում։ Դեոբանդիի շարժումը ռեֆորմիստական բնույթի է, ծագել է Հարավային Ասիայում եւ կրել Վահաբականների շարժման ազդեցությունը։ 18-րդ դարում Մուհամմադ իբն Աբդ ալ-Վահաբը առաջնորդեց Սալաֆի շարժումը, որը ժամանակակից Սաուդյան Արաբիայում կոչում են վահաբականություն։ Նրանք մերժում էին իսլամական սուննի դպրոցների իշխանությունը, ինչպիսիք են Շաֆին, Հանաֆին, Մալիքին եւ Հանբալին։ Նմանապես, Ահլ ալ-Հադիսը Ղուրանի եւ հադիսների դերը նվազեցնող շարժում էր։ Շիա Շիաները կազմում են իսլամի 10–20%-ը եւ երկրորդ մեծ ճյուղը։ Եթե սուննիները հավատում են, որ խալիֆը պիտի ընտրվի համայնքի կողմից, շիաները գտնում են, որ Մուհամմադը իր խորթ որդուն՝ Ալի իբն Աբի Թալիբին նշանակել է որպես իր հաջորդ, եւ միայն Ալիի հետնորդները կարող են իմամ դառնալ։ Արդյունքում, նրանք հավատում են, որ Ալի իբն Աբի Թալիբը եղել է առաջին իմամը (առաջնորդ)՝ մերժելով նախորդ մուսուլման խալիֆներ Աբու Բաքրին, Ութման իբն ալ-Աֆֆանին եւ Ումար իբն ալ-Քաթաբին։ Անհամաձայնության մյուս կետերը որոշակի պրակտիկաներն են, որոնք նորարարություն են մտցնում կրոնի մեջ, ինչպես, օրինակ, թաթբիրի սգո պրակտիկան եւ սուննիների կողմից հարգված կերպարներին անիծելը։ Այնուամենայնիվ, Ջաֆար ալ-Սադիքն ինքը չէր ընդունում այն մարդկանց, որոնք չէին ընդունում իր մեծ նախապապ Աբու Բաքրին եւ Զեյդ իբն Ալիին՝ պատված որպես Աբու Բաքր եւ Ումար։ Վերջերս Մեծ Այաթոլլահ Ալի Խամենեին եւ Ալի ալ-Սիստանին դատապարտեցին այդ պրակտիկան։ Շիա իսլամն ունի մի քանի ճյուղեր, որոնցից ամենահայտնիներն են Տասներկուականները (ամենամեծ ճյուղը), Զեյդականները եւ Իսմայիլականները։ Տարբեր ճյուղեր որպես իմամ ընդունում են Ալիիի տարբեր հետնորդների։ Իմամ Ջաֆար ալ-Սադիքի մահվանից հետո, որը Տասներկուականների եւ Իսմայիլականների մոտ համարվում է վեցերորդ իմամը, Իսմայիլականները նրա իրավահաջորդ յոթերորդ իմամ ճանաչեցին նրա որդի Իսմայիլ իբն Ջաֆարին, մինչդեռ Տասներկուականները՝ մյուս որդուն՝ Մուսա ալ-Քադիմին։ Զեյդականները գտնում են, որ իմամ Ջաֆար ալ-Սադիքի հորեղբայր Զեյդ իբն Ալին է իրենց հինգերորդ իմամը, եւ հետեւում են նրանից ծագող այլ հաջորդականության։ Մյուս փոքր խմբերն ընդգրկում են Բոհրան, ինչպես նաեւ՝ ալավիներին եւ ալեվիներին։ Այդ տեսակներից են ճարտարապետությունը, գեղագրությունը, նկարչությունը եւ խեցեգործությունը՝ ի թիվս մյուս տեսակների։ Թեեւ Ղուրանում նշված չէ, սակայն մարդկանց եւ կենդանիների նկարներ անելը ընդւոնված չէ իսլամում եւ կապված է կռապաշտության դեմ օրենքի հետ, որը տարածված էր աբրահամյան կրոններում, ինչպես Աբդուլլահ իբն Մասուդն է փոխանցում Մուհամմադի խոսքերը.«Հարության օրը Ալլահը ամենախիստ կեպով կպատժի հատկապես նկար ստեղծողներին»։ Այնուամենայնիվ, այս կանոնը տարբեր կերպ է մեկնաբանվել տարբեր գիտնականների կողմից, եւ մոնղոլական, պարսկական ու թուրքական արվեստում կան կենդանիների ու մարդկանց պատկերների օրինակներ։ Կենդանի արարածների նկարները անելուց խուսափելու այս երեւույթի գոյությամբ է բացատրվել գեղագրության, տեստելավորման եւ մոդելավորման մեծ դերը իսլամական մշակույթում։ Օրացույց Իսլամական դարաշրջանի պաշտոնական սկիզբ ընտրվեց մ.թ. 622 թվականի հիջրան, որը Մուհամմադի համար ճակատագրական պահ էր։ Իսլամական օրացույցը լուսնային է։ Իսլամական սուրբ օրերը համապատասխանում են լուսնային օրացույցի կոնկրետ օրերի, որը նշանակում է, որ դրանք տեղի են ունենում Գրիգորյան օրացույցի տարբեր եղանակների։ Իսլամական ամենակարեւոր տոներն են Էյդ-ալ-Ֆիթրը ()՝ Շավվալի առաջին օրը, որը խորհրդանշում է Ռամադան ամսվա պահքի վերջը, եւ Էյդ-ալ-Ադհան ()՝ Դհու ալ-Հիջջայի 10-րդ օրը՝ համընկնելով Հաջջ ուխտագնացության ավարտի հետ։ Քննադատություն Իսլամի քննադատությունը գոյություն է ունեցել դեռեւս ձեւավորման փուլերում։ Վաղ շրջանի քննադատությունը գալիս է քրիստոնյա հեղինակներից, որոնցից շատերը իսլամը համարում էին քրիստոնեական հերետիկոսություն կամ կռապաշտության մի ձեւ։ Ավելի ուշ հայտնվեցին քննադատություններ հենց մուսուլման աշխարհից, ինչպես նաեւ հրեա հեղինակներից եւ եկեղեցական քրիստոնյաներից։ Քննադատության առարկաների թվում են Մուհամմադի կյանքի բարոյախոսությունը, վերջին օրենքը իսլամի մարգարեին հայտնի լինելու փաստը, նրա հասարակական եւ անձնական կյանքը։ Իսլամական սուրբ գրքի՝ Ղուրանի իսկությանն ու բարոյականությանը վերաբերող հարցերը նույնպես քննարկման առարկա են։ Այլ քննադատություններ շեշտը դնում են մարդու իրավունքների խնդրի վրա ժամանակակից երկրներում, որտեղ մուսուլմանները մեծամասնություն են կազմում, ինչպես նաեւ իսլամական օրենքում ու պրակտիկայում կանանց հանդեպ վերաբերմունքի վրա։ Բազմամշակութային վերջին միտումների պարագայում իսլամի ազդեցությունը Արեւմուտքում մուսուլման գաղթականների վրա քննադատության է արժանացել։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Siljander, Mark D. and John David Mann. A Deadly Misunderstanding: a Congressman's Quest to Bridge the Muslim-Christian Divide. First ed. New York: Harper One, 2008. Հանրագիտարաններ Հետագա ընթերցանություն Abdul-Haqq, Abdiyah Akbar (1980). Sharing Your Faith with a Muslim. Minneapolis: Bethany House Publishers. N.B. Presents the genuine doctrines and concepts of Islam and of the Holy Qur'an, and this religion's affinities with Christianity and its Sacred Scriptures, in order to "dialogue" on the basis of what both faiths really teach. Cragg, Kenneth (1975). The House of Islam, in The Religious Life of Man Series. Second ed. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Co., 1975. xiii, 145 p. Hourani, Albert (1991). Islam in European Thought. First pbk. ed. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1992, cop. 1991. xi, 199 p. ; alternative ISBN on back cover, 0-521-42120-0 A. Khanbaghi (2006). The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran. I. B. Tauris. Khavari, Farid A. (1990). Oil and Islam: the Ticking Bomb. First ed. Malibu, Calif.: Roundtable Publications. viii, 277 p., ill. with maps and charts.


ինքնաթիռ — Երկիր Մեդիա


source: fineweb

text: «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության հիմնադիր Գագիկ Ծառուկյանը, հազարավոր քաղաքացիների պահանջով, վերադառնում է ակտիվ քաղաքականություն, երկուշաբթի լրագրողներին ասաց «Բարգավաճ Հայաստան» խորհրդարանական խմբակցության ղեկավար Նաիրա Զոհրաբյանը։ «Այո՛, ես կարող եմ ասել, որ Գագիկ Ծառուկյանը առաջիկա քաղաքական գործընթացներին մասնակցելու է: Ի՞նչ ձեւաչափով, ի՞նչ ֆորմատով, ի՞նչ կերպ, կարծում եմ, շատ կարճ ժամանակում այդ ամենը պարզ կլինի», – ասաց Զոհրաբյանն ու ավելացրեց, որ մանրամասներն առաջիկայում կհրապարակի Գագիկ Ծառուկյանը: Նա նաեւ նշեց, որ Գագիկ Ծառուկյանը միանշանակ լինելու է ընդդիմադիր դաշտում, հատկապես որ ԲՀԿ-ն իր քաղաքական կուրսը չի փոխել: Նա չբացառեց, որ Ծառուկյանը կարող է կրկին գլխավորել ԲՀԿ-ն։ «Դա մեր ցանկությունն է, դա եղել է մեր առաջակը, որ պարոն Ծառուկյանը կրկին գլխավորի «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը, բայց առաջիկայում նա հանդես կգա հրապարակային հայտարարությամբ, եւ բոլոր հարցերի պատասխանը կտա», – նշեց Զոհրաբյանը։


text: Նկարագրություն Բարի գալուստ Chatroulette Arno Atoll Roulettechatting է լավագույն Chatroulette Arno Atoll այլընտրանք. Ունեն զվարճալի chatting մարդկանց ամբողջ աշխարհում: Անվճար Chatroulette Arno Atoll, որը դուք կարող եք անել հետեւյալ բաները - Chat անվճար է բոլոր տեսակի մարդկանց. To նշեք, գնալ «կայանքներով». - Fun մարդկանց հետ ամբողջ աշխարհում: - Զրուցեք վեբկամերան է «վիդեո» ռեժիմում. - Հանդիպել սերը կամ լավագույն ընկերը կյանքի ամեն կտտոցով. - Chat անանուն առանց միկրո եւ ոչ վիդեո է «տեքստային» ռեժիմում. - Աշխարհի ամենահայտնի Վիճակագրություն, որ կստիպի դուք ունեք մի լավ ժամանակ. - Էջում այլոց վիդեո զրույցները անանուն եթե արգելված է. - Հանդիպել ֆանտաստիկ է մարդկանց ամբողջ աշխարհում: - Եթե դուք չեք ցանկանում, որ spied փոխել այն »կայանքներով». Խումբը մամուլի «F2» կամ սեղմեք 'սկսել.


Երուսաղեմի ժառանգավորաց վարժարան - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան Երուսաղեմի ժառանգավորաց վարժարան Երուսաղեմի Ժառանգավորաց վարժարան, կրոնական գիշերօթիկ ուսումնական հաստատություն պատրիարքարանի տնօրինության ներքո։ Հիմնվել է 1843 թվականին, Ռամլեում, Զաքարիա Կոփեցի պատրիարքի օրոք։ Մեկ տարի անց տեղափոխվել է Երուսաղեմ։ Սուրբ Աթոռում նորահաս աշակերտների պատրաստությունը երբեւէ անտեսված գործ չի եղել, չնայած ավանդության մեջ ինչ-որ հատուկ շենքի գոյության հիշատակություններ չենք գտնում։ Դրա պակասը վերագրվում է ուսուցման նախկին ձեւին, ըստ որի՝ ուսուցանվում էր ոչ թե դասարանում, այլ որեւէ վարդապետի հետ ապրելով որպես աշակերտ, վարժվում էին եկեղեցու սպասավորությանը՝ ուսանելով անհրաժեշտ առարկաները։ 19-րդ դարի առաջին կեսին հասունանում է Ժառանգավորաց վարժարան ստեղծելու մտադրությունը, որի առաջին քայլերը կատարողները եղան Պողոս Ադրիանապոլսեցի կառավարիչը, Զաքարիա Կոփեցի եւ Կիրակոս Երուսաղեմացի պատրիարքները։ Կ. Պոլսում եւ Վենետիկում տեսածի ազդեցության ներքո Զաքարիա Կոփեցի պատրիարքն առաջինը հետամուտ եղավ այդ գործին։ 1843 թվականին Ռամլեի վանքում բացեց առաջին վարժարանը, որից մեկ ու կես տարի հետո՝ 1845 թվականին, փոխադրեց Երուսաղեմ՝ մի մասնավոր տուն եւ ուսուցիչ նշանակեց Արմաշի վանքից Մուրատ Վարժապետին։ 1847 թվականին իրեն հաջորդած Կիրակոս պատրիարքը վարժարանն ավելի զորացնելու համար, այն տեղափոխեց Սրբոց Հակոբյանց վանքի այն սրահը, որը Շղթայակիր պատրիարքը կառուցել էր Հովհաննես Կոլոտ պատրիարքի համար։ Կիրակոս Պատրիարքը ժառանգաւորաց վարժարանը հանձնում է Լիմ անապատի միաբան Սիմեոն Վարդապետին։ Ինչպես նաեւ հրավիրում է իր ժամանակի մեծ մտավորական եւ ուսուցիչ Տիգրան Սավալանեանցին։ Հատկացված տարածքը բավարար չէր պահանջվածին, ուստի Կիրակոս պատրիարքը փորձեց հատուկ շենք կառուցել, բայց ձախողվեց։ Հովհաննես պատրիարքը 1851 թվականին պատրիարքարանի շենքը կառուցելուց հետո կառուցում է նաեւ Չամ թաղը (անվանումը գալիս է տարածքին մոտ գտնվող մայրու ծառերից), որի հիմքերը Կիրակոսն էր դրել, իբրեւ ուխտավորաց թաղ։ Հովհաննես պատրիարքը ձեռնարկում է նաեւ վարժարանի շինությունը, որն այժմ գտնվում է սբ. Հրեշտակապետաց վանքից մի քանի մետր հեռու գտնվող խաղադաշտին կից (ճարտարապետ Իզմիրցի Սարգիս) ։ Արդեն 1857 թվականին շենքը պատրաստ էր շահագործման համար, սակայն զանազան պատճառներով նորակառույց շենքի բացումը հետաձգվում էր։ 1860 թվականին մահացավ Հովհաննես պատրիարքը, իսկ Երուսաղեմի պատրիարքական աթոռը թափուր մնաց մինչեւ 1865 թվականը։ Վարժարանի բացումը կատարեց նրան հաջորդող Եսայի պատրիարքը, ով ճեմարանին կցեց նաեւ Չամ թաղը՝ ավելացնելով գիշերօթիկ վարժարանի համար պահանջվող սենյակների թիվը։ 1915 թվականին վարժարանը փակվում է թուրքական կառավարության կողմից։ Աշակերտները զինվորագրվում են, իսկ տեսուչը՝ Մեսրոպ Վարդապետ Նշանյանը, եւ պատրիարքը՝ բանտարկվում են։ 1916 թ. Վարժարանը վերաբացվում է որպես դպրոց Սահակ Վարդապետ Խապայեանի կողմից, ով նախկին շրջանավարտն էր նույն ժառանգավորացի եւ ով հետո Կիլիկիայի կաթողիկոս դարձավ, սակայն բուն վերաբացումը կատարեց Եղիշե Պատրիարք Դուրյանը (Պետրոս Դուրյանի եղբայրը) 1921 թ.-ին։ Որպես ժառանգավորներ ընդունվում են Մեծ Եղեռնից որբացած խելացի պատանիներ եւ տեսուչ է նշանակվում Բաբկեն եպիսկոպոս Կյուլեսերյանը։ 1927 թվականին բացի Կյուլպենկյան ընտանիքի հովանավորությամբ գործող դասարանից, ժառանգավորաց վարժարանում կազմվում են եւս երկու դասարաններ՝ Մելքոնյան եղբայրների նվիրատվությամբ եւ կոչվում «Մելքոնյան» դասարաններ։ 1931 թ.-ին Թորգոմ Պատրիարք Գուշակյանի գահակալությամբ ժառանգավորաց վարժարանը եւ ընծայարանը հատուկ խնամքի առարկա են դառնում։ 1932 թ.-ին տեսչությունն է ստանձնում Տիրան Վրդ. Ներսոյեանը եւ 1934 թվականին ուսուցչության են հրավիրվում երկու մեծանուն մտավորականներ՝ գրականագետ Հակոբ Օշականը եւ մանկավարժ-իմաստասեր Շահան Պերպերյանը։ Այս տարիների ընթացքում աշակերտներ ընդունվեցին արաբական երկրներից՝ Լիբանանից, Սիրիայից եւ այլն։ Վարժարանը գտնվում է Երուսաղեմի հայոց Մատենադարանի աջ կողմում, շրջապատված փոքրիկ ու գեղեցիկ պարտեզով։ Վարժարանը կազմված էր երկու կառույցներից՝ բնակելի մասնաշենքից եւ բուն վարժարանից (Չամ թաղ)։ Բուն վարժարանը ուներ կանոնավոր քառանկյան տեսք՝ 51 մ. երկարությամբ եւ 29 մ. լայնությամբ, որն է՝ 1480 տարածություն։ Ննջարանային մասնաշենքը երկհարկանի էր՝ մեջտեղում բաց տարածությամբ։ Գետնահարկում՝ արեւմտյան եւ արեւելյան կողմերում, դեմ դիմաց գտնվում էին իննական միանման եւ համաչափ սենյակներ։ Վարժարանի գործարկման տարիներին այդ սենյակները հատկացվում էին Ընծայարանի աշակերտներին եւ սարկավագներին։ Առաջին հարկում էին գտնվում հանդերձատունը, խոհանոցը եւ լվացարանը, իսկ վերին հարկում՝ տեսչարանը, ժառանգավորների ննջարանները, մեկ կամ երկու ուսուցիչների սենյակներ, գրադարանը եւ այլն։ Ժառանգավորաց վարժարանի շենքը ուներ շատ գեղեցիկ ճարտարապետական տեսք, որի ընդարձակ սենյակը ծառայում էր իբրեւ սերտարան, չորս սենյակներից երեքը իբրեւ դասարաններ, իսկ մեկում պահվում էին բնագիտական գործիքները։ Շենքը արտաքինից 21 մ. թեւերով եւ 240 տարածությամբ քառակուսու տեսք ունի՝ գեղեցիկ ճակատային հատվածով։ Ներսից կառույցը խաչաձեւ է, իսկ տանիքի կենտրոնում վեր է խոյանում մի սրածայր գմբեթ՝ գագաթը հատակից 15 մ. բարձրությամբ։ Պատերի մեջ պահարաններ կային (ութը՝ հյուսիսից հարավ գնացող թեւերի մեջ եւ չորս ավելի փոքրերը մնացած թեւերում), որոնք լցված էին պատմական, հնագիտական, ազգաբանական գրքերով եւ առարկաներով, որոնք պետք է կազմեին Ս. Հակոբյանց թանգարանի կորիզը։ Ճեմարանի ներքնահարկը Երուսաղեմահայ երեխաների համար, հաճախ ծառայել է իբրեւ դպրոց Մեսրոպյան անվամբ, երբեմն էլ՝ գծագրության դասարան։ 1975 թվականը մի նոր էջ բացեց Ժառանգավորաց Վարժարանի եւ Ընծայարանի պատմության մեջ։ Հունիսի 25-ին Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Վազգեն Վեհափառ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի, Կ.Պոլսի Պատրիարք Տ. Շնորք Արքեպիսկոպոսի, Տ. Եղիշե Պատրիարքի եւ Ս. Յակոբեանց միաբանության ներկայությամբ, ազգի մեծ բարերարի կողմից բացվեց նորակառույց շենքը, որը կոչվեց Ալեքս եւ Մարի Մանուկյան Ժառանգավորաց Վարժարան եւ Ընծայարան։ Ժառանգավորաց վարժարանը առատ հունձքով հոգեւոր հովիվներ եւ առաջնորդներ է պատրաստել պատմական Հայաստանի երբեմնի շեն թեմերին եւ ծխերին։ Իսկ 1921 թվականից սկսած, երբ արեւելյան Հայաստանը Խորհրդային ռեժիմին էր ենթարկվում եւ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանը քայքայված էր, Կիլիկիայի կաթողիկոսությունը տարագիր էր իր սրբազան աթոռից եւ հայրենիքից եւ Կ. Պոլսոյ պատրիարքության ենթակա հոգեւոր դպրանոցները փակված էին թուրքական նոր կառավարության կողմից, Երուսաղեմի վարժարանի շրջանավարտ-եկեղեցականներից էր, որ Սուրբ Աթոռը առաքեց հայկական սփյուռքի հին եւ նոր հաստատվող համայնքներին որպես հովիվներ եւ առաջնորդներ։ Խորհրդային միության փլուզումից հետո 1991 թվականից սկսած, երջանկահիշատակ Թորգոմ Պատրիարք Մանուկյանի նախաձեռնությամբ աշակերտները բերվեցին նաեւ Հայաստանից։ Ներկայումս վարժարանն ունի երկու բաժին՝ վարժարան (4 տարի) եւ ընծայարան (3 տարի)։ Առաջինում դասավանդվում են գրականություն,գրաբար, լեզու,տրամաբանություն, պատմություն եբրայերեն, արաբերեն,անգլերեն երկրորդում՝ աստվածաբանություն,Վարդապետական Աստվածաբանություն,ճարտասանություն ,հոգեբանություն իմաստասիրություն, եկեղեցական, մեթոդական եւ այլ առարկաներ։ Ուսուցչական կազմը՝ շուրջ 20 հոգեւորական եւ աշխարհական։ Վարժարանում դասավանդել են Եղիշե արքեպիսկոպոս Դուրյանը, Թորգոմ արքեպիսկոպոս Գուշակյանը, Բաբկեն արքեպիսկոպոս Կյուլսերյանը, Տիրան արքեպիսկոպոս Ներսոյանը, Եղիշե արքեպիսկոպոս Տերտերյանը, Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստյանը, Նորայր արքեպիսկոպոս Պողարյանը, Հակոբ Օշականը, Շահան Պերպերյանը, Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկյանը եւ ուրիշներ։ Այժմ վարժարանն ունի քառասուն ժառանգավորներ եւ ընծայարանի ուսանողներ Հայաստանից, Աբխազիայից,Ռուսաստանից ԱՄՆ-ից եւ Վրաստանից ովքեր շարունակում են իրենց հանձնված առաքելությունը հովանավորությամբ Սուրբ Աթոռի գահակալ Տ. Նուրհան արքեպիսկոպոս Մանուկյանի։ Աստուծո ողորմությամբ եւ սրբոց Հակոբեանց բարեխոսությամբ ժառանգավորաց վարժարանը պատմության ընթացքում լիովին կատարել է իր հիմնադիրների եւ երախտավորների նպատակը՝ միշտ հիմնվելով նրանց տեսիլքին եւ լուսավոր ապագայի երազին։ Շրջանավարտ հոգեւորականները զինվորագրվել են Ս. Հակեբեանց միաբանության շարքերը եւ իրենց նվիրական ծառայությունն են մատուցում Քրիստոսակոխ սրբավայրերի պահպանության եւ Երուսաղեմահայ համայնքի հոգեւոր եւ բարոյական դաստիարակության գործում։ ↑ «Կրոնի հանրագիտարան Երուսաղեմի Ժառանգավորաց վարժարան»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2018-11-21-ին։ Վերցված է 2018-11-10 ↑ «Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան, գլխավոր խմբագիր՝ Հովհաննես Այվազյան, Երեւան, 2002։ Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Երուսաղեմի_ժառանգավորաց_վարժարան&oldid=8007108» էջից Last edited on 13 Հուլիսի 2021, at 07:16 Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 13 Հուլիսի 2021-ի ժամը 07:16-ին:


ArmDaily.am | Հետաքրքիր իրավաբան եք Դուք տիկին Ավանեսյան. կարծես թե օրենքների հոդվածները ընտրողաբար կարդացած լինեք. Ինեսսա Վարդանյան Սոցցանցերի քրոնիկոն\t 22 Սեպտեմբեր, 2021 20:30 Փաստաբան Ինեսսա Վարդանյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է. «Տիկին Անահիտ Ավանեսյան/Anahit Avanesyan կարդացի Ձեր սրտաճմլիկ ֆեյսբուքյան գրառումը... Եվ սա գրում եք Դուք, մի մարդ, ում ղեկավարած նախարարությունը օրեր առաջ տարածել էլ «ինքնակամ» պատվաստված անձանց ԱՆՁՆԱԿԱՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐ...Իսկ այդ ժամանակ չէիք հիշում անձնական տեղեկություններ տարածելու համար նախատեսված քրեական պատասխանատվության մասին? Եթե ոչ, հիշեցնեմ՝ ՀՀ քրեական օրենսգիրք հոդված 144։ Խոսում եք այն մասին, որ «Բնակչության բժշկական օգնության եւ սպասարկման մասին» ՀՀ օրենքով անձի բժշկական գաղտնիք պարունակող տվյալները կարող են փոխանցվել երրորդ անձանց միմիայն նրա ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅԱՄԲ: Բա հենց նույն, կարծես թե Ձեր իմացած միակ, օրենքի հոդված 8-ով էլ սահմանվում է, որ մարդու ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ բժշկական միջամտության համար անհրաժեշտ պայման է: Իսկ պատվաստումը բժշկական միջամտություն է: Հետաքրքիր իրավաբան եք Դուք տիկին Ավանեսյան: Կարծես թե օրենքների հոդվածները ընտրողաբար կարդացած լինեք... Հ.Գ. Մի բանում Ձեր հետ լիովին համամիտ եմ... ի վերջո սահմաններ կա, որ չի կարելի հատել...»:


Լրատվություն Մամլո հաղորդագրություններ Նախագահն ընդունել է Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի պատգամավոր Օլիվիե Դասոյին 26.09.2017 Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր ընդունել է Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի պատգամավոր Օլիվիե Դասոյին: Ողջունելով հյուրին մեր երկրում՝ Հանրապետության Նախագահը հայ-ֆրանսիական առանձնաշնորհյալ հարաբերությունների ամրապնդման գործում մեծ դեր է վերապահել միջխորհրդարանական համագործակցությանը: Գոհունակությամբ փաստելով, որ երկու բարեկամ պետությունների միջեւ հարաբերություններն արդյունավետորեն զարգանում են բոլոր ոլորտներում՝ Սերժ Սարգսյանը նշել է, որ երկկողմ օրակարգի առաջնայնություններից է հայ-ֆրանսիական առեւտրատնտեսական հարաբերությունների խորացումը՝ այն ակտիվ երկխոսությամբ առանձնացող քաղաքական հարաբերությունների բարձր մակարդակին համահունչ դարձնելու նպատակով: Նախագահ Սարգսյանը եւ Ֆրանսիայի ԱԺ պատգամավոր Օլիվիե Դասոն հայ եւ ֆրանսիացի ժողովուրդների դարավոր բարեկամության եւ միջպետական հարաբերությունների ամրապնդման գործում կարեւորել են Հայաստան-Ֆրանսիա միջխորհրդարանական բարեկամության խմբերի արդյունավետ գործունեությունը, ինչպես նաեւ միջազգային կազմակերպությունների շրջանակներում սերտ փոխգործակցությունը: Ընդգծելով Օլիվիե Դասոյի եւ նրա ընտանիքի դերակատարությունը Ֆրանսիայի հասարակական-քաղաքական կյանքում՝ Նախագահը հույս է հայտնել, որ նրա այցը Հայաստան իր նպաստը կբերի հայ-ֆրանսիական բարեկամական կապերի առավել սերտացմանն ու զարգացմանը:


Դուք գիտեք, որ հեղափոխության օրերին շատ էր խոսվում, որ հարյուրավոր, միլիոնավոր դոլարներ Հայաստանից արտահոսում են, եւ դա համապատասխանում էր իրականությանը, իրոք, կար այդպիսի բան: Բայց այսօր միանշանակ եւ պաշտոնապես ասում եմ, որ դուրս գնացած գումարների համեմատ երկիր է եկել մոտավորապես 116 միլիարդով ավելի շատ գումար, 116 միլիարդ, այսինքն՝ դուրս եկած գումարների չափով գումար է եկել, իսկ Հայաստանի բանկերում ավանդներն ավելացել են 116 միլիարդ դրամով, այսինքն՝ մոտ 250 միլիոն դոլարով: Ընդ որում, սա ֆիզիկական եւ իրավաբանական անձանց կողմից բանկերում թողած ավանդներն են, ինչը նշանակում է, որ Հայաստանի քաղաքացինեըը եւ սփյուռքի մեր հայրենակիցներն ապագայի նկատմամբ ունեն բացառիկ վստահություն, եւ սա տնտեսական հետագա առաջընթացի ու աճի ամենակարեւոր երաշխիքն է: Վերջին 3 ամսում հայաստանյան բանկերի վարկային պորտֆելն աճել է շուրջ 99 մլրդ դրամով, այսինքն՝ այսքան ավելի վարկ են վերցրել Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիները եւ ներդրել են բիզնեսի մեջ»,- հրապարակում հայտարարեց վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը՝ ավելացնելով, որ ինքը 40 րոպեում վերացրել է Հայաստանի բոլոր մենաշնորհները:


Լրատվություն Շնորհավորական Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Հունաստանի վարչապետ Ալեքսիս Ցիպրասին 27.01.2015 Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր շնորհավորական ուղերձ է հղել Հունաստանի Հանրապետության վարչապետ Ալեքսիս Ցիպրասին՝ Հունաստանում կայացած խորհրդարանական ընտրություններում նրա գլխավորած կուսակցության հաղթանակի եւ Հունաստանի վարչապետի պաշտոնում նշանակվելու կապակցությամբ: «Վստահ եմ, որ Ձեր ղեկավարությամբ գալիք տարիները բարեկամ Հունաստանի համար կլինեն վերելքի եւ միջազգային դերի ամրապնդման տարիներ: Հայաստանի եւ Հունաստանի հարաբերությունները եւ համագործակցությունը խարսխված են մեր ժողովուրդների եղբայրական կապերի, փոխադարձ աջակցության եւ վստահության վրա: Լիահույս եմ, որ որպես Հունաստանի Վարչապետ՝ Դուք հանձնառու կլինեք հայ-հունական բարձր մակարդակի միջպետական հարաբերությունների խորացմանը, եւ համատեղ ջանքերով մեր համագործակցության հարուստ օրակարգն առավել կընդլայնվի՝ ի բարօրություն մեր երկրների եւ ժողովուրդների»,-ասված է ՀՀ Նախագահի շնորհավորական ուղերձում:


text: Դեպքեր Հունվարի 30 - Փետրվարի 8 - Շվեյցարական Սանկտ Մորից քաղաքում անցկացվեցին V Ձմեռային Օլիմպիական խաղերը։ Սեպտեմբեր 24 - Հոնդա մեքենաների միությունը հիմնադրվեց Դեկտեմբերի 11 -ընդունվեց Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը։ Ծնունդներ Հունվարի 10 - Միշա Մայսկի, հրեա թավջութակահար Փետրվարի 5 - Սվեն Յորան Էրիքսոն, շվեդ ֆուտբոլային մարզիչ Փետրվարի 19 - Թոնի Այոմի, անգլիացի կիթառահար, երգահան, նշանավոր Բլեք Սաբաթ խմբի հիմնադիր եւ միակ անփոփոխ անդամ Փետրվարի 28 - Ստիվեն Չու, ամերիկացի ֆիզիկոս, Նոբելյան մրցանակակիր Մարտի 20 - Նիկոս Փափազոգլու, հույն երգիչ, երգահան, երաժիշտ (մ. 2011) Ապրիլի 8 - Գալուստ Սահակյան, Հայաստանի պետական գործիչ, Հայաստանի Ազգային ժողովի նախագահ։ Ապրիլի 13 - Միխայիլ Շուֆուտինսկի, ռուս էստրադային երգիչ Մայիսի 6 - Լեւոն Վարդանյան, քանդակագործ Մայիսի 16 - Ռուզան Ասատրյան, հայ բանաստեղծուհի, հրապարակախոս, հասարակական գործիչ Հունիսի 19 - Խաչատուր Ազիզյան, հայ նկարիչ Հունիսի 22 - Վարուժան Վարդանյան, նկարիչ Հուլիսի 1 - Նորայր Կարգանյան, հայ քանդակագործ, Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ (2009) Հուլիսի 7 - Լուիս Էստրադա (ֆուտբոլիստ), մեքսիկացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Հուլիս 13 - Կատրին Բրեյան, ֆրանսիացի կինոռեժիսոր, վիպասան Օգոստոսի 24 - Նանա Ջորջաձե, վրացի կինոռեժիսոր, սցենարիստ, նկարիչ, ուսուցիչ, Կաննի կինոփառատոնի հաղթող Օգոստոսի 28 - Ժան Միշել Ժառ, ֆրանսիացի կոմպոզիտոր, երաժիշտ Նոյեմբերի 9 - Սերգեյ Բոնդարենկո, ԽՍՀՄ ֆուտբոլիստ, խաղացել է կիսապաշտպանության եւ պաշտպանության դիրքերում Մահեր Մարտի 23 - Նիկոլայ Բերդյաեւ, ռուս փիլիսոփա, սոցիոլոգ, ինքնատիպ քաղաքական մտածող Եղիա Գասպարյան, հայ նկարիչ եւ գրող Ապրիլ 4 - Վահան Թեքեյան, հայ ժողովրդական բանաստեղծ (ծ. 1878) Ապրիլի 24 - Յազեպ Վիտոլ, լատվիացի կոմպոզիտոր, ուսուցիչ, երաժշտական քննադատ Հակոբ Օշական - արեւմտահայ գրող (ծ. 1883) Հոկտեմբերի 13 - Սեմուել Հինդս, ամերիկացի դերասան (ծնվ. 1875)։ Արշիլ Գորկի - Հայ նշանավոր նկարիչ (ծ. 1904 թ.) 1948 Տարեթվեր


Հարաւային Կորէայի դատախազները պահանջում են «Samsung»-ի ժառանգորդին դատապարտել 12 տարւայ ազատազրկման - «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ Գլխաւոր էջ»Լուրեր»Հասարակական»Հարաւային Կորէայի դատախազները պահանջում են «Samsung»-ի ժառանգորդին դատապարտել 12 տարւայ ազատազրկման Երեքշաբթի, 08 Օգոստոսի 2017 08:30 Հարաւային Կորէայի դատախազները պահանջում են «Samsung»-ի ժառանգորդին դատապարտել 12 տարւայ ազատազրկման Հարաւային Կորէայի դատախազները պահաջել են «Samsung» ընկերութեան ժառանգորդին դատապարտել 12 տարւայ ազատազրկման՝ կոռուպցիոսն սկանդալի հետ կապւած, որի պատճառով պաշտօնանկ արւեց երկրի նախագահը։ «alikonline.ir» - Հարաւային Կորէայի դատախազները պահաջել են «Samsung» ընկերութեան ժառանգորդին դատապարտել 12 տարւայ ազատազրկման՝ կոռուպցիոսն սկանդալի հետ կապւած, որի պատճառով պաշտօնանկ արւեց երկրի նախագահը։ Գրում է «life.panorama.am»-ը: «Samsung Electronics»-ի փոխնախագահ Լի Ջէյ-Եոնգի վերջնական դատալսմանը դատախազները նրան անւանել են «լիակատար շահառու» տեղի ունեցած սկանդալում ու պահանջել 12 տաւայ ազատազրկում։ 49-ամեայ Լին գտնւում է կալանքի տակ փետրւարից. առաջադրւած են կաշառակերութեան ու հափշտակութեան մեղադրանքներ։ Լին, սակայն, մերժում է իրեն առաջադրէած մեղադրանքները։Դատական որոշումը սպասւում է օգոստոսի 27-ին։ Ճապոնիան, ԱՄՆ-ը եւ Հարաւային Կորէան համատեղ վարժանքներ են սկսել Փհենեանի շուրջ իրադրութեան սրման ֆոնին Ճապոնիան, ԱՄՆ-ը եւ Հարաւային Կորէան դեկտեմբերի 11-ին համատեղ ռազմածովային վարժանքներ են անցկացնում Կորէական թերակղզում իրադրութեան սրման ֆոնին: Հիւսիսային Կորէան ԱՄՆ-ին «միջուկային դեւ» է անւանել Առաջիկայում կայանալիք ամերիկեան-հարաւկորէական համատեղ զօրավարժութիւնները ցոյց են տալիս, որ Վաշինգտոնը «միջուկային դեւ» է, իսկ իր քաղաքաշինութեամբ ԱՄՆ-ն «միջուկային պատերազմի շեփոր է հնչեցնում»: Լաւրով. «Հիւսիսային Կորէայի հնարաւոր միջուկային յարձակման դէպքում առաջին տուժողները կը լինեն Ճապոնիայի եւ Հարաւային Կորէայի բնակիչները» Ռուսաստանի Դաշնութեան արտաքին գործերի նախարար Սերգէյ Լաւրովը յայտարարել է, որ Հիւսիսային Կորէայի հնարաւոր միջուկային յարձակման դէպքում առաջին տուժողները կը լինեն Ճապոնիայի եւ Հարաւային Կորէայի բնակիչները:


text: i'm specifically looking for correct Armenian word for gheyma - if it's khjoghak then i'm happy Սիրելի Մովսէս, ինչու այդքան հմավուելես թուրքերէնով? Մի անգամ եւս դիտէ այդ Video ն որտեղ այդ Տիկինը ասէ ԱՂԱՑ(ած) ՄԻՍ. Ինչու մենք այդքան թուրքացել ենք որ անպայման թուրքերէնը Հայերէնի թարգմանենք:** Միթէ մենք ուրոյն լէզու չունենք? Եւ ես, ալ դոլմայի մասին չպիտի խօսեմ: Եթէ իմ պատգամը իր տեղինթէ այդ դօլմա (dolma) է, ոչ տոլմա(tolma) չի հասել, ալ ես ասելիք չունեմ: Ես չբիտի ասեմ Մսաղաց քանի այդ մեքենա է Ես այդ մեքենան ունիմ: ** ;Ես թուրքերէն գիտեմ եւ գիտեմ որ բառերը Հայերէն չեն: Ինչպէս Ichli kufta իմա Միջուկով Կոլոլակ: Աւելիով մեր Ֆրանսախօս բարեկամները ասեն Իշլի Ishli Is Dolmabakhche an Armenian Urartian word? Edited by Arpa, 05 December 2013 - 01:26 PM.


text: Հայաստանի զինանշանի մասին օրենքն ընդունվել է Հայաստանի Գերագույն Խորհրդի կողմից 1992 թվականի ապրիլի 19-ին։ Վերականգնվել է Հայաստանի առաջին հանրապետության (1918-1920 թվականներ) զինանշանը, որի հեղինակներն են ճարտարապետ, Ռուսաստանի գեղարվեստի ակադեմիայի ակադեմիկոս Ալեքսանդր Թամանյանը եւ նկարիչ Հակոբ Կոջոյանը։ 2005 թվականի նոյեմբերի 27-ի ՀՀ Սահմանադրության բարեփոխումներից հետո, 2006 թվականի հունիսի 15-ին ընդունվել է «ՀՀ զինանշանի մասին» նոր օրենքը։ Հայաստանի պետական զինանշանի կենտրոնական մասում՝ վահանի վրա, պատկերված են հայկական չորս թագավորական տոհմերի՝ Արտաշեսյանների, Արշակունիների, Բագրատունիների եւ Ռուբինյանների (Կիլիկյան թագավորություն) զինանշանները։ Դրանք բոլորում են բիբլիական Արարատ լեռան պատկերը, որի գագաթին ուրվագծվում է Նոյյան տապանը։ Վահանի երկու կողմից պատկերված են առյուծ եւ արծիվ, որոնք խորհրդանշում են ոգու, իշխանության, աննկունության եւ արիության ուժը։ Ներքեւում պատկերված սուրը խորհրդանշում է հայ ժողովրդի պայքարը հանուն ազատության եւ անկախության, փետուրն ու հասկերը՝ հայ ժողովրդի ստեղծարար տաղանդը եւ խաղաղասիրությունը։ Սիմվոլիզմ Զինանշանի կենտրոնում՝ վահանի վրա պատկերված են Արարատ լեռը՝ Նոյյան տապանով եւ պատմական Հայաստանի թագավորություններից չորսի՝ վերեւից ձախ՝ Բագրատունիների, վերեւից աջ՝ Արշակունիների ներքեւից ձախ՝ Արտաշեսյանների, ներքեւից աջ՝ Ռուբինյանների զինանշանները։ Վահանը պահում են արծիվը (ձախից) եւ առյուծը (աջից), իսկ վահանից ներքեւ պատկերված են սուր, ճյուղ, հասկերի խուրձ, շղթա եւ ժապավեն։ Հայաստանի զինանշանի հիմնական գույնն է ոսկեգույնը, պատմական Հայաստանի թագավորություններինը՝ վերեւից ձախ՝ կարմիր, վերեւից աջ՝ կապույտ, ներքեւից ձախ՝ կապույտ, ներքեւից աջ՝ կարմիր, եւ կենտրոնում՝ վահանի վրա պատկերված Արարատ լեռը՝ նարնջագույն։ Նշված գույները խորհրդանշում են Հայաստանի դրոշի գույները։ ՀՀ զինանշանի Արշակունիներին վերաբերվող խորհրդանշանի մասին (երկգլխանի արծիվ) Ցավոք մենք չունենք 1920 թ. ընդունված զինանշանի բլազոնը՝ հերալդիկ պաշտոնական նկարագրությունը, ուստի զինանշանի մասին տեղեկությունները քաղում ենք Ս. Վրացյանի «Հայաստանի Հանրապետություն» գրքից, որտեղ նա ներկայացնելով դրա ընդունման քննարկումներից մանրամասներ, նշում է դեռ այն ժամանակ կառավարության, հանձնաժողովի անդամների մեջ եղած տարաձայնությունների մասին։ Հարցերի թվում են եղել նաեւ Արտաշիսյանների զինանշանի արծիվները, երկգլխանի արծվի հիմնավորվածությունը եւ այլն։ 1920 թ. դրությամբ երկգլխանի արծիվն իրապես նորություն էր հիշյալ զինանշանների համեմատությամբ, սակայն արդյո՞ք այն խորհրդանշում էր միայն Արշակունյաց հարստությունը։ Ի տարբերություն Արտաշիսյանների պետության կամ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունից մեզ հասած ժառանգության, առայժմ հայտնաբերված չեն Արշակունիների շրջանին պատկանող դրամներ, թագավորական խորհրդանշաններ պարունակող բարձրաքանդակներ, խճանկարներ եւ այլն, որոնք առավել համոզիչ կերպով թույլ տկային պատկերացում կազմել Հայաստանում մ.թ. 1-5 դդ. կիրառված արքայական նշանների մասին։ Անկախ տեղեկությունների սակավությունից, կարելի է փաստել, որ Արշակունյաց արքունիքում եւ դրան մոտ կանգնած հայկական տոհմերի, մասնավորապես Մամիկոնյանների կողմից կիրառվել են արծվի-վարուժանի պատկերներ ունեցող զինանշաններ։ Հայ Արշակունիների անկումից հետո Մամիկոնյանները շարունակել են մեծ դերակատարություն ունենալ Հայաստանի կյանքում, իսկ նրանց վերագրվող հերալդիկ հորինվածքով պատկերաքանդակները հուշում են, որ այս հարստության գոնե Տաշիրում հաստատված ճյուղը կիրառել է երկգլխանի արծվի պատկերն իր տիրույթներում։ Պատմական Գուգարքում, այժմ Դսեղ գյուղի կենտրոնում եւ Դսեղից 2 կմ հյուսիս-արեւելք կառուցած Բարձրաքաշ Սուրբ Գրիգորի վանքի ճակատային մասերում պահպանվել են Մամիկոնյան զինանշանի օրինակները՝ երկգլխանի արծիվ, որի թեւերը վերնամասում պարույրաձեւ իջնում են մինչեւ ճանկերը, որոնք բռնում են խոցված գառան մարմինը։ Երկգլխանի արծվի պատկերների համեմատաբար ավելի հաճախ հանդիպում ենք 11-14-րդ դարերի հայկական մանրանկարչության մեջ (օրինակ՝ Մատենադարանի Սեբաստիայի Ավետարան, 1066 թ.): Այսօր դժվար է ասել, թե երբ է ձեւավորվել ավանդույթը երկգլխանի արծիվը որպես Գրիգոր Լուսավորչի նշան համարելու մասին, բայց արդեն 12-րդ դարից մենք ունենք մի շարք օրինակներ Հայոց եկեկեղեցում այն որպես կաթողիկոսական եւ պատրիարքական աստիճանի խորհրդանշան օգտագործելու վերաբերյալ։ Այսօր այն Հայոց Կաթողիկոսի նշանն է։ Հաշվի առնելով այս ամենը՝ կարելի է եզրակացնել, որ 1920 թ. հուլիսին ժամանակավոր ընդունված զինանշանի վահանի Արշակունիներին վերաբերվող դաշտի երկգլխանի արծիվը, արտահայտում է ոչ միայն արքայական այդ հարստությունը, այլ հանդիսանում է նաեւ Մամիկոնյանների ու Հայ առաքելական եկեղեցու միասնական խորհրդանշանը՝ մարմնավորելով Արշակունյաց Հայաստանի զինվորական եւ հոգեւոր փառքը։ Արարատ լեռը եւ Նոյի տապանը Հայաստանի զինանշանում 1780-ական թթ. Հովսեփ Արղությանի (Արգուտինսկու) եւ Հովհաննես Լազարյանի (Իվան Լազարեւ) գլխավորած հայ հասարակական եւ քաղաքական շրջանակները Ռուսաստանում կազմեցին Հայաստանի ազատագրման նոր նախագիծ, որը ստացավ «Միության պայմանագիր երկու ժողովուրդների՝ ռուսների եւ հայերի միջեւ» անունը։ Այն հայտնի է նաեւ «Հյուսիսային» անվանմամբ իր 18 հոդվածներով, որն նախատեսում էր Հայաստանի ազատագրում Ռուսաստանի պրոտեկտորատի ներքո։ Նախագծի 10-րդ հոդվածում նշվում էր պետական բարձրագույն պարգեւի հաստատման անհարաժեշտության մասին։ Նրա կենտրոնում պետք է լիներ Նոյի տապանի խորհրդանշանը ու կապվեր կարմիր, կանաչ եւ կապույտ գծերից բաղկացած եռագույն ժապավենով։ Արարատի գագաթին Նոյի տապանի՝ որպես Հայաստանի խորհրդանիշի, գաղափարը տեղ գտավ նաեւ Վրաց թագավոր Հերակլ II- ի (1762-1798) օրոք կնքված Գեորգիեւյան դաշնագիր կոչվող պայմանագրի կնիքում։ Կնիքի վրա վրացական հողերի հին խորհրդանիշերի հետ տեսնում ենք հայկական հողերը ներկայացնող Նոյի տապանն Արարատի վրա եւ եռագմբեթ եկեղեցին, որը խորհրդանշում էր Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը։ Դրանից հետո Արարատի վրա Նոյի տապանի խորհրդանշանը շարունակաբար առկա է Հայաստանի զինանշանների գրեթե բոլոր նմուշներում, իսկ 19-րդ դարի երկրորդ կեսից այն առանձին դաշտով դրվում էր վահանի կենտրոնում։ 1833 թվականին հաստատված Հայկական մարզի զինանշանը՝ կրկնում էր այդ գաղափարը։ 1849 թվականին Ռուսական կայսրությունում վերանայվեցին քաղաքների զինանշաններն ու վերամշակվեցին պետական մակարդակով։ Այս ժամանակաշրջանից մեզ հասած զինանշանների վրա Արարատ լեռն արդեն ընդունում է երկու գագաթներով հայտնի տեսքը։ Դրանից առաջ Արարատը Հայաստանի թագավորության զինանշանում մշտապես գծված էր մեկ բլուր ունեցող բարձր լեռան տարբերակով։ Արարատ լեռը առանց Նոյի տապանի 1920-ին զբաղեցրեց Հայաստանի Հանրապետության զինանշանի կենտրոնական մասը, իսկ այնուհետեւ դարձավ ՀՍՍՀ զինանշանի գլխավոր պատկերը։ 1992 թվականից հաստատված Հայաստանի զինանշանի վահանի վրա վերականգնվեց Նոյի տապանն Արարատի վրա։ Հայաստանի նախկին զինանշանները Աղբյուրներ Արտաքին հղումներ Հայաստանի պետական խորհրդանշանները Հայկական զինանշաններ զինանշան 1992 զինանշաններ Արծիվներով զինանշաններ Առյուծներով զինանշաններ Լեռներով զինանշաններ Խաչերով զինանշաններ Թրերով զինանշաններ Նավակներով զինանշաններ Շղթաներով զինանշաններ


Lurer.com _ ՖՄԿ գագաթնաժողովի շրջանակում ՀՀ վարչապետը հանդիպել է Մոլդովայի նախագահի, Բելգիայի վարչապետի եւ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրենի հետ


text: Սեռական հարաբերություն ||Այս հոդվածը կարող է չհամապատասխանել հանրագիտական ոճի վերաբերյալ Վիքիպեդիայի չափանիշներին: Ներկայացված մտահոգությունների համար այցելեք քննարկման էջը: Տե՛ս Վիքիպեդիայի ոճական ուղեցույցը հոդվածը բարելավելու ցուցումների համար: Սեռական հարաբերություն արտահայտությունը (նաեւ սեքս, կենակցում, կոիտուս, մերձեցում) հիմնականում բնութագրում է այն գործողությունը, երբ տղամարդու առնանդամը մուտք է գործում կնոջ հեշտոց՝ սեռական հաճույք ստանալու կամ վերարտադրողական նպատակով (բազմացում)։ Սահմանումը կարող է նաեւ բնութագրել այլ ներթափանցող սեռական գործողությունները, ինչպիսիք են անալ սեքսը, օրալ սեքսը եւ մատնախաղը, որը կարող է իրականացվել եւ՛ տարասեռական, եւ՛ նույնասեռական զույգերի կողմից։ Բովանդակություն Սեռական հարաբերությունը, որպես ֆենոմեն[խմբագրել] Սեռական հարաբերությունը մարդու եւ կենդանիների ամենազորեղ բնազդներից է։ Այն իր մեջ ներառում է տարբեր գործառույթներ, բավարարում է լիբիդոյին, նպաստում է մադու (կենդանու) կեսնաբանական բնականոն գործունեությանը։ Կենդանիների սեռական գործողությունը անվանվում է զուգավորում։ Զուգավորման պատճառը բնազդն է, որը ծառայում է սերունդ ստեղծելուն։ Մարդկանց մոտ սակայն, ի տարբերություն կենդանիների, սեռը ոչ միայն բնազդով կառավարվող ընթացք է, այլեւ առավելապես գիտակից որոշման արդյունք, որը ունի նաեւ սոցիալական մեծ նշանակություն։ Հոգեբանության մեջ Սեռական հարաբերությունը բնութագրվում է որպես «ցանկության գործողություն», որի շարժիչ ուժը անվանվում է նաեւ լիբիդո։ Քանի դեռ սեռական բավարարվածությունը չի հագեցվել, սեռական ակտիվության ցանկությունը գնալով ուժեղանում է։ Ֆիզիոլոգիապես լիբիդոն կախված է սեռական հորմոնների արտադրությունից։ Սրանք տղամարդկանց մոտ կոչվում են տեստոստերոն, իսկ կանանց մոտ՝ էստրոգեն եւ պրոգեստերոն։ Լիբիդոյի պատճառով կանացի դաշտանի ընթացքում բազմաթիվ կանանց մոտ ի հայտ է գալիս սեռական անվճռականություն։ Սեռական գրգռվածությունը սկզբնապես գլխուղեղի լիմբիական համակարգի ռեակցիան է, որոշակի զգայական գրգիռների հանդեպ, որոնք անկախ մարմնական ցանկությունից կարող են բերել սեռական ակտիվության։ [1] Սեռական կողմնորոշում[խմբագրել] Սեռական կողմնորոշումը անձի սեռական ձգտումն է որոշակի առարկայի կամ անձի նկատմամբ։ - Հակառակ սեռի նկատմամբ սեռական հակումը կոչվում է հակասեռահակություն (Հետերոսեքսուալություն)։ - Նույն սեռի նկատմամբ հակվածության տենդենցը կոչվում է համասեռահակություն (Հոմոսեքսուալություն)։ - Միաժամանակ երկու սեռերին հակումը՝ երկսեռություն (Բիսեքսուալություն)։ - Հետաքրքրության պակասը՝ ասեքսուալություն։ Սեռական գործողություն[խմբագրել] Սեռական գործողություն է կոչվում ցանկացած գործողություն, որը սուբյեկտիվորեն ծառայում է սեռական բավարարման։ Սրա մեջ է մտնում ոչ միայն սեռական օրգանների արհեստական գրգռումը, այլեւ ցանկացած գրգիռ, նույնիսկ համբույրը։ Կաթնասունների մոտ ամենատարածված սեռական գործողությունը, այսպես կոչված «միսիոներական դիրքն»[փա՞ստ] է։ Մարդկանց մոտ սեռական գործողությունը շատ բազմազան է։ Սա կախված է մարդու երեւակայությունից եւ նպատակաուղղված է ֆիզիկական հաճույք ստանալուն։ Ինքնաբավարարում[խմբագրել] Ինքնասեռականություն կամ ինքնաբավարարումը ընդգրկում է այն սեռական գործողությունները, որոնք կատարվում են առանձին մարդու մոտ, առանց սեռական գործընկերոջ։ Ձեռնաշարժությունը կատարվում է ձեռքի միջոցով, սակայն կարող են օգտագործվել նաեւ տարբեր առարկաներ։ Մերձեցում[խմբագրել] Սեռական մերձեցումը՝ իրար հետ կենակցելը, նշանակում է երկու սեռական գործընկերների միացում, որոնք ներթափանցման կամ սեռական օրգանների ինտենսիվ գրգռման միջոցով են հասնում սեռական կոնտակտի՝ անկախ սրա ձեւից։ Ավանդական սեքսի ժամանակ տեղի է ունենում երկկողմանի քնքնշանքի դրսեւորում։ Ներթափանցումը առնանդամի, մատի, ձեռքի կամ սեռական խաղալիքի թափանցումն է սեռական զուգընկերոջ մարմնի որեւէ բացվածքի մեջ։ Հակասեռական մերձեցումը որպես կանոն տղամարդու առնանդամի մուտքն է կնոջ հեշտոց՝ իրար հաջորդող դուրս ու ներս շարժումներով։ Այս շարժման ընթացքում տղամարդկանց մեծամասնությունը գրգռման միջոցով հասնում է օրգազմի։ Դրան հակառակ կանաց միայն 30 տոկոսն[փա՞ստ] է միայն հեշտոցի միջոցով հասնում օրգազմի։ Հաճախ օգնության է հասնում օժանդակ գրգռիչ՝ ծլիկին, որը կարող է լինել օրինակ մարմնի շարժման կամ մատով լրացուցիչ գրգռման միջոցով։ Այս ձեւը կարելի է գործածել տարբեր դիրքերում՝ այսպես կոչված «Միսիոներ դիրքում», «շան դիրքում», «հեծյալի դիրքում» եւ այլն։ Բերանացի գործողության ժանամակ սեռական գործողությունը կատարվում է բերանի եւ լեզվի օգնությամբ, որում բերան–առնանդամ զուգորդությունը կոչվում է ֆելատիո, իսկ բերան–հեշտոց զուգորդությունը՝ կոնիլինգուս։ Այս երկուսի միաժամանակյա գործադրումը նաեւ պատկերավոր անվանվում է «Վաթսունինը»։ Սեռական հարաբերությունը եւ առողջությունը[խմբագրել] Գերազանցապես սեռական գործունեության ընթացքում տարածվող հիվանդությունները, որով զբաղվում է սեռաբանությունը, կոչվում են «սեռական ճանապարհով փոխանցվող հիվանդություններ»։ Սրանց նախապատճառներն են Վարակները, Բակտերիաները եւ հարուցիչները։ Հին ժամանակներում ամենատարածված հիվանդություններից էր սիֆիլիսը։ 20–րդ դարում ամենամեծ վտանգը իրենից ներկայոցնում են ՁԻԱՀը եւ Հեպատիտ Բ–ն։ Այս հիվանդությունների հետագա տարածմումը կանխելու համար կարեւորվում են արտաամուսնական կամ պատահական կապերի ժամանակ պահպանակի գործածությունը, որը սակայն նույնպես 100 տոկոսով չի ապահովում մարդու առողջությունը։ Այսպիսով սեռական հիվանդությունները դեռեւս մարդկության առողջության համար ներկայացնում են լուրջ վտանգ, սակայն պահպանակի շարունակական օգտագործումը զգալիորեն նվազեցնում է այդ ռիսկը։ Սեռական հիվանդություննեի կանխարգելում[խմբագրել] Կանխարգելում եզրը իր մեջ առաջին հերթին ներառում է սեռական հիգիենայի հիմնարար կանոնները։ Ամենականխարգելիչ միջոցը պահպանակն է, որն իրենից ներկայացնում է լատեքսից թարս ոլորված պարկ, որը հագցվում է գրգռված առնանդամին։ Սրա նպատակը ինչպես վարակներից, այնպես էլ անցանկալի հղիություններից խուսափելն է։ Կան նաեւ կանանց պահպանակներ, որոնք լայն տարածում չեն գտել։ Ճիշտ գործածման դեպքում պահպանակի պաշտպանությունը շատ բարձր է հղիության դեմ, բայց ոչ այնքան, ինչքան հորմոնալ կանխարգելիչ միջոցներինը[փա՞ստ], սակայն պահպանակը միակ միջոցն է, որը միաժամանակ պաշտպանում է նաեւ ՁԻԱՀ–ից ու Հեպատիտ Բ–ից։ Հղիության կանխարգելման ամենահայտնի միջողը հղիության հաբերն են։ Կանոնավոր բերանացի ընդունվող հաբերը, որոնք պարունակում են էստրոգեն եւ պրոգեստերոն հորմոններ՝ գրագետ օգտագործման դեպքում ապահովում են վստահելի պաշտպանվածություն հղիության դեմ, սակայն ավելացնում են ներքին արյունահոսության ռիսկը ինչպես նաեւ ուրիշ կողմնակի ազդեցություններ։ Նաեւ հաբերը չեն պաշտպանում վարակներից եւ ՁԻԱՀ-ից, որոնց համար անհրաժեշտ է պահպանակ։ Սեռական հարաբերությունը ու հասարակությունը[խմբագրել] Բոլոր հասարակություններում սեքսն ու բարոյական սկզբունքները անքակտելիորեն կապակցված են։ Սեռական հարաբերությունը հասարակության ինքնաարտադրման գրավականն է։ Հասարակական նորմերի եւ արժեքային համակարգի միասնությունը, որը պայմանավորված է նաեւ էթիկ խմբի առանձնահատկություննեից, մշակույթից եւ ժամանակաշրջանից, կոչվում է սեռական բարոյականություն։ Աղբյուրներ[խմբագրել] - Հանս Գիզե, «Մարդկանց սեռական կյանքը» Բժշկական սեռական հետազոտության ձեռնարկ (գերմ.՝ Hans Giese (Hrsg.): Die Sexualität des Menschen. Handbuch der medizinischen Sexualforschung. 2 Bde., Stuttgart (Enke), 2. Auflage 1968-1971) Արտաքին հղումներ[խմբագրել] - Սեքսուալ կյանքին նվիրված խորհրդատվական, ուսուցողական եւ կրթական կայք - Բժշկությանը նվիրված տեղեկատվական կայք ֊ (հայերեն), (անգլերեն), (ռուսերեն) - Սեքսոլոգիայի զարգացման պատմությունը