ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ՆԵՐԿԱՆ ՈՒ ԱՊԱԳԱՆ ՆԵՐԿԱՆ ՈՒ ԱՊԱԳԱՆ ԴԷՊԻ ԿԱՏԱՐԵԱԼ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ Նուիրում եմ բոլոր ժամանակների բոլոր ազգերազատասեր մարդկանց... ժողովրդավարութիւնը մեծագոյն համամարդկային արժեքներից է։ Պետութիւնների ժողովրդավարականութեան կողմնակիցներն արձանագրում են, որ իր բոլոր թերութիւններով հանդերձ ժողովրդավարութիւնը հասարակական հարաբերութիւնների կարգաւորման եւ ազգային պետական կեանքի կառավարման լաւագոյն համակարգային հնարաւորութիւնն է։ Ընդգծւում է նաեւ այն, որ ժողովրդավարութիւնը դարձել է միջազգային հարաբերութիւնների կարգաւորման, պետութիւնների խաղաղ գոյակցութեան եւ զարգացման գլխաւոր նախապայմանը։ Պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում գործած ժողովրդավարութեան զանազան դրսեւորումների մասին ես կխօսեմ միայն ըստ անհրաժեշտութեան։ Աւելորդ եմ համարում անդրադառնալ հանրայայտ եւ բազմիցս մատուցուած ճշմարտութիւններին, քանի որ ժողովրդավարութեան մասին հազարաւոր գրքեր ու յօդուածներ են գրուել։ 21-րդ դարում գործող ժողովրդավարական համակարգերը, նրանց իւրահատկութիւնները տարբեր հեղինակների կողմից մատուցուած են հանգամանօրէն։ Այդ համակարգերը էականօրէն տարբերւում են իրարից՝ պետութիւնների կառուցուածքով, ընտրական համակարգերով, իշխանութեան ճիւղերի ձեւաւորման եղանակով, սակայն ընդհանրական են անպայմանօրէն ժողովրդի կամքով ձեւաւորուող ժողովրդի ներկայացուցչական մարմիններով՝ խորհրդարաններով։ Ժողովրդավարութիւնը` «դեմո-կրատիա»-ն, որպէս հասկացութիւն ներկայանում է հնագոյն ժամանակներից եւ նոյնքան հին է որքան մարդկային քաղաքակրթութիւնը, սակայն տարբեր ժամանակներում այն տարբեր բովանդակութիւն է ունեցել։ Այդ տարբերութիւնը նախ եւ առաջ դրսեւորուել է տարբեր դարերում գործած ժողովրդավարական համակարգերում «դեմոս»-ի բովանդակութեամբ՝ պարունակութեամբ։ Մեր օրերում «դեմոս»-ը, թւում է, ստացել է իր վերջնական սահմանումը։ Այն ներառում է բոլոր մարդկանց` անկախ նրանց սեռային, կրոնական, ռասսայական եւ այլ առանձնահատկութիւններից։ Թերեւս վերջին խոչընդոտը մարդկանց քաղաքացիութիւնն է, առանց որի նոյն տարածքում ապրող մարդիկ կարող են ունենալ կամ չունենալ տուեալ տարածքի կառավարմանը մասնակցելու՝ քուէարկելու իրաւունք։ Կարծում եմ ժողովրդվարութեան հարցում ընդհանուր յայտարարի գալու ձգտումը կարող է շահել, եթէ մենք նախ փորձենք ճշտել ժողովրդավարութեան տեղը գիտական համակարգում։ Իմ կարծիքով դա առաջնային հարցերից մէկն է։ Կայ տեսակետ, որ ժողովրդավարութիւնը պատկանում է քաղաքագիտութեան ոլորտին։ Համեմատաբար պակաս են ժողովրդավարութիւնը իրաւագիտական ոլորտի բաղկացուցիչ համարողները։ Այս հարցի վերաբերեալ մեր մոտեցումը ներկայացնելուց առաջ փորձենք հստակեցնել ժողովրդավարութիւն հասկացութեան առանցքային բովանդակութիւնը։ Ժողովրդավարութիւնը բարդ բառ է՝ բաղկացած ժողովուրդ եւ վարել-իշխել-կառավարել արմատներից։ Ժողովուրդ նշանակում է մարդկային հաւաքականութիւն։ Պետութեան պարագայում այդ պետութեան հիմնական բնակիչները կոչւում են նաեւ քաղաքացիներ։ Վարելու- կառավարելու-ինքնակառավարուելու տարիքային սահմանափակումը որպէս կանոն արտայայտւում է քաղաքացու չափահասութեան պահանջով։ Տարբեր մասնագէտներ այլեւայլ շեշտադրումներով մատնանշում են ժողովրդավարութեան բաղադրիչների փունջը, սակայն բոլորն էլ ընդունում են, որ առաջնայինը ժողովրդավարութեան ենթակայ հաւաքականութեան՝ տուեալ պետութեան քաղաքացիների պետական կառավարման համակարգում ընդգրկվածությունն է: Այլ խօսքով ժողովրդավարութեան առկայութեան անհրաժեշտ եւ բաւարար նախապայմանն այն է, որ ժողովրդի մաս կազմող, ժողովուրդ երեւոյթը կայացնող քաղաքացիներն իրաւունք ունենան անմիջականօրէն կամ միջնորդաւորուած մասնակցելու ժողովրդի ընդհանրական կեանքի կառավարմանը։ Ընդ որում խիստ կարեւոր է քաղաքացիների մասնակցութեան իրաւահաւասարութեան ապահովումը։ Պետութիւնը ժողովրդավարական է, եթէ նրա քաղաքացիները առանց որեւէ խտրականութեան իրաւահաւասար կերպով ուղղակիօրէն կամ միջնորդաւորուած մասնակցում են պետութեան կառավարմանը։ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱԿԱՆՈՒԹԻԻՒՆԸ Վերջին հարիւրամեակներում ժողովրդավարութեան հիմնական բաղադրիչների վերաբերեալ մարդկութիւնն հանգել է ընդհանրական եզրակացութիւնների։ Դրանք են, մասնաւորապէս՝ խօսքի ազատուիւնը, ընտրելու եւ ընտրուելու, միաւորումներ ստեղծելու եւ դրանց գործունէութեանը մասնակցելու, հանրահաւաքներ անցկացնելու, ազատ տեղաշարժի, տեղեկութիւն ստանալու եւ այլ իրաւունքներ։ Դրանով հանդերձ դեռեւս չի յաջողուել ընդհանրական պատկերացում ձեւաւորել ժողովրդավարական պետական համակարգի վերաբերեալ, չնայած նոյնիսկ փորձ է արուել Ժողովրդավարութեան համընդհանուր հռչակագիր ընդունել։ Ընդունուած է հաւասարապէս ժողովրդավարական համարել եւ նախագահական, եւ խորհրդարանական, եւ կիսանախագահական հանրապետութիւններն ու սահմանադրական միապետութիւնները։Ի տարբերութիւն գիտութեան այլ ոլորտների, երբ որոշակի չափորոշիչների հիման վրա հստակ տեսակետ է արտայայտւում այս կամ այն համակարգի առաւելութեան մասին, ժողովրդավարութեան մասնագէտները, որպէս կանոն, խուսափում են նախապատւութիւն տալ ժողովրդավարական համակարգերից որեւէ մէկին։ Պետական համակարգերի աւել կամ պակաս ժողովրդավարական լինելու վերաբերեալ հստակ գնահատականներ տալուն խոչընդոտող հանգամանքերից է հարգալից կամ զգուշաւոր վերաբերմունքը ազգերի ժողովրդավարութեան հարցում ընդգծուած պահպանողականութիւն՝ աւանդապաշտութիւն դրսեւորելու նկատմամբ ։ Անկեղծ լինելու դէպքում մենք կարձանագրենք, որ սրընթաց արագութիւնների մեր ժամանակներում միայն ժողովրդավարութիւնն է, որ առաջընթաց չի արձանագրում։ Եւ մարդիկ, որ ընդամենը տաս տարուա հնութեան որեւէ տեխնիկական միջոց հակուած են հնացած համարել, ժամանակակից ու օգտագործելի են համարում հարիւրամեայ նոյնիսկ մի քանի հարիւրամեայ հնութեան ժողովրդավարական համակարգերը։ Ակնկալել, որ կարելի է գտնել համընդհանուր (ունիվերսալ) ժողովրդավարական համակարգ, որն ընդունելի կլինի բոլոր ազգերի համար, տեղին չէ։ Քանի դեռ ժողովրդավարութիւնը քաղաքագիտական հասկացութիւն է համարւում եւ նրա կիրառումը շարունակում է մնալ քաղաքական գործիչների առանձնաշնորհը, մոտակայ տասնամեակներում էական փոփոխութիւնն ակնկալելն անյոյս գործ է։ Բանն այն է, որ քաղաքական գործիչների հիմնական մտահոգութիւններն են իշխանութեան տիրելը եւ այդ իշխանութեան օգտագործումը։ Երկու դէպքում էլ նրանց հետաքրքում է նախ եւ առաջ իրենց գործունէութեան արդիւնաւէտութիւնն ու հարմարաւէտութիւնը։ Միայն այն ժամանակ կարելի է ակնկալել ժողվրդավարական պատկերացումների եւ բուն ժողովրդավարութեան զարգացում, երբ ժողովրդավարութիւնը կընկալուի որպէս իրաւագիտական՝ քաղաքացիների իրաւահաւասարութիւնը ճշգրտօրէն ապահովող հասկացութիւն։ Այսօր աշխարհում բավական տարածուած է տարբեր ժողովուրդների՝ սեփական ժողովրդավարութիւնն ունենալու իրավունքի ընդունումը, աւելին՝ խրախուսումը: Նման դիրքորոշում կարելի է գտնել նաեւ միջազգային փաստաթղթերում, մասնավորապես՝ ժողովրդավարութեան համընդհանուր հռչակագրում, ուր ասված է, որ ամեն ժողովուրդ իրավունք ունի ինքը որոշելու իր ժողովրդավարութեան տեսակը։ Ավելին՝ հայտնի են եւ որպէս ժողովրդավարական համակարգերի օրինակելի եւ հաւասարազոր տարբերակներ են ներկայացւում տարբեր տեսակի ժողովրդավարությիւններ՝ նախագահական հանրապետութիւն, սահմանադրական միապետութիւն, խորհրդարանական հանրապետութիւն,եվրոպական տեսակ, լատինաամերիկեան տեսակ եւ այլն։ Պետությունների ժողովրդական համակարգերի այդ տեսակներն իրար հետ համեմատելիս շատ իրողութիւններ, հանգամանքներ են վկայակոչվում, սակայն առանցքային՝ քաղաքացիների իրավահավասար կերպով ընտրություններին եւ այդ կերպ պետութեան կառաւարմանը մասնակցելու դրույթները առաջնային չեն համարւում։ Այդ պատճառով այսօր իրապես ժողովրդավարութեան ձգտող մասնագետները, եթէ անգամ նրանք հասել են առավել ժողովրդավարական կամ կատարեալ ժողովրդավարական համակարգ բացահայտած լինելու մակարդակի, ստիպուած են զսպել իրենց՝ ենթարկուել տիրող մտայնութեանը։ Տարիներ առաջ ես շրջանառութեան մեջ մտցրի պետական համակարգերի ժողովրդավարականութեան մակարդակը թուաբանօրէն արտայատելու կոչուած մի բանաձեւ։ Այն տարբեր ժողովուրդների ուղղակիօրէն չեր պարտադրում մեկ միասնական պետական համակարգ որդեգրել, սակայն հնարավորութիւ էր տալիս միասնական, բոլոր պետութիւնների համար ընդհանրական չափորոշիչների միջոցով ճշտել, թե յուրաքանչյուր պետութիւն իր պետական համակարգով քանի տոկոսով է ժողովրդավարական։ Նոյն բանաձեւը հնարաւորութիւն է տալիս ճշտել, թե ինչ մասնաւոր պատճառներով է մի երկրի պետական համակարգը իր ժողովրդավարականութեան մակարդակով աւելի բարձր կամ ցածր մէկ այլ երկրի պետական համակարգի ժողովրդավարականութեան մակարդակից։ Յաջորդող տրամաբանական հարցն այն է, թէ մասնաւորապէս որոնք են այդպիսի տարբերութեան պատճառները։ Բանաձեւի օգնութեամբ հեշտութեամբ երեւում է, թէ ինչ ցուցանիշով, որ գործակցով է պայմանաւորուած տարբերութիւնը։ Դրանից յետոյ արդեն տվեալ ժողովրդի իրաւասու հաստատութիւնների՝ սահմանադրական դատարանների ու խորհրդարանների, իրաւագէտների ու քաղաքագէտների հայեցողութեանը կմնա բարձրացնե՞լ, թէ՝ ոչ, իրենց պետական համակարգի ժողովրդավարականութեան մակարդակը։ Խօսքը, օրինակ, կարող է վերաբերել ընտրութիւնների հաճախականութեանը, խորհրդարանի ներկայացուցչականութեանը, գործադիր իշխանութեան ձեւաւորման եղանակին։ Կարծում եմ, դա ժողովրդավարութեան վերաբերյալ տարակարծութիւնները նուազագոյնի հասցնելու եւ ընդհանուր յայտարարի գալու ամենարդյունավետ ճանապարհն է։ Այլեւս անհրաժեշտ չի լինի բազում ապացոյցներ եւ հիմնաւորումներ ներկայացնել այս կամ այն համակարգի առաւելութեան, նպատակահարմարութեան կամ ինչ-ինչ պատճառներով նախընտրելիութեան վերաբերեալ։ Եթէ ժողովրդավարութիւնն է նպատակը եւ ժողովրդավարականութիւնը գլխաւոր որականիշը, ահա միասնական չափորոշիչ։ Միայն այս ճանապարհով է կարելի ազգերին, որոնց կարծիքով իրենք հարյուրամյակների ժողովրդավարական աւանդոյթներ ունեն, նրբանկատօրէն ցոյց տալ իրենց պետական համակարգի շեղումները իրական ժողովրդավարութիւնից։ Եթէ փորձ արուի Մեծ Բրիտանիայի քաղաքական գործիչներին պարզապէս ակնարկել, որ նրանց պետական համակարգը հեռու է ժողովրդավարութիւնից, նրանք դա կարող են շատ ծանր ընկալել։ Հարյուրամյակներ ապրել են այդ համակարգի պայմաններում եւ դա նրանց էութիւնն է դարձել։ Մինչդեռ ժողովրդավարականութեան բանաձեւը բացատրական աշխատանքներ չի տանում։ Այն ուղղակի օգնում է տեսնել իրական եւ համեմատական վիճակը եւ աւելի կատարեալին անցնելու որոշում կայացնել։ Իրականում խօսքն այնքան կատարեալին անցնելու մասին չէ, որքան անկատարից հրաժարուելու։ Յետագայ շարադրանքում մենք կանդրադառնանք այն իրողութեանը, որ շատ ժողովրդավարական պետութիւններում խորհրդարանական համակարգերը ուղղակի հակասում են սահմանադրութեամբ երաշխաւորուած քաղաքացիների իրաւահաւասարութեան սկզբունքին. խորհրդարանները ոչ թէ ընտրութեանը մասնակացած բոլոր քաղաքացիներին ներկայացնող մարմիններ են, այլ՝ հաղթանակած քաղաքացիներինը։ Իսկ դա նշանակում է՝ խախտւում է սահմանադրականութեան հիմքերի հիմքը՝ քաղաքացիների իրաւահաւասարութիւնը։ Մեր առաջարկած բանաձեւն օգնում է տեսնել բոլոր թերացումները մարդու իրաւունքների տեսանկիւնից եւ, օրինակ, մեծամասնական ընտրական համակարգին վարժուած հասարակութիւններում անցում կատարել մեծամասնական սակայն բազմամանդատ ընտրական համակարգի։ Դա արդէն ինքնին էականօրէն կնպաստեր, որ ընտրութիւնների արդիւնքում խորհրդարան անցնեին եւ առաջին տեղը գրաւած եւ միւս տեղերը գրաւած թեկնածուների օգտին քուէարկած քաղաքացիների ձայները։ Այդ դեպքում պետության կառավարման գործընթացին մասնակցելու տրամադրուած քաղաքացիների հիմնական մասի ձայները կանցնեին խորհրդարան։ Ընտրութեանը մասնակցած քաղաքացիներն իրենց տարածքներում բաւարար քուէներ հաւաքած չլինելու պատճառով դուրս չէին մնա իրենց կեանքի համար կարեւոր գործընթացի մաս կազմելու իրենց իրավունքից։ Ավանդապաշտ բրիտանական քաղաքական գործիչը այս իրավիճակում կարող է տրամադրվել փոխելու բրիտանական պետութեան խորհրդարանական համակարգը եւ անցնել մի համակարգի, որը մի կողմից պահպանում է ավանդական մեծամասնական (առավելային) ընտրակարգը, միւս կողմից բրիտանական խորհրդարանը դառնում է իսկապես ներկայացուցչական՝ ընտրութեանը մասնակցած եւ ոչ՝ ընտրութիւններում համեմատաբար աւելի քուէներ ստացած քաղաքացիների ներկայացուցչական մարմին: Մինչ նշածս բանաձեւին անդրադառնալը, կարծում եմ, ճիշտ կլինի անդրադառնալ ժողովրդավարութեան կարեւորագույն բաղադրիչի՝ խորհրդարանական համակարգերի ձեւավորման առանձնայատկութիւններին։ Պետություններն այն դեպքում են համարվում ժողովրդավարական, երբ այդ պետության ժողովուրդը ունի պետության կառավարմանը այս կամ այն ձեւով մասնակցելու ներայացուցչական կառույց։ Որպես կանոն, ներկայացուցչական մարմինների` խորհրդարանների հիմնական գործառոյթը օրենսդիր գործունեությունն է: Այդ պատճառով նոյնիսկ այն դէպքերում, երբ խորհրդարանների իրաւասութեան մէջ մտնում է նաեւ գործադիր իշխանութեան ձեւաւորումը, նրանք համարվում են օրենսդիր մարմին։ Պետական իշխանության երեք հիմնական ճյուղերից օրենսդիրը ընկալւում է որպես պետությունների ժողովրդավարության հիմնական բաղադրիչ։ Ոչ մի հաստատութիւն այնքան չի նոյնացւում ժողովրդավարութեան գաղափարի հետ որքան խորհրդարանը՝ պառլամենտը։ Հենց այդ պատճառով էլ, հաւանաբար, որպէս ժողովրդավարութեան հոմանիշ օգտագործւում է պառլամենտարիզմ եզրոյթը: Աշխարհում որպես ժողովրդավարական հանդես եկող ներկայացուցչական մարմինները իրենց ձեւաւորման եղանակով իրարից էականօրէն տարբերվում են։ Տարիներ առաջ, երբ ես դեռ շրջանառության մեջ չէի մտցրել քաղաքացիների ներկայացուցչականության գործակից հասկացութիւնը, եւ սահմանված չէր խորհրդարանի ներկայացուցչականության տոկոսի գաղափարը, մենք, ուղղակի պարզ համեմատություններ կատարելով, առաջարկում էինք ժողովրդավարական պետությունների համար նախընտրելի համարել համամասնական ընտրակարգը ի հակադրութիւն մեծամասնական ընտրակարգի։ Վկայակոչում էինք այն հանգամանքը, որ մեծամասնականի դէպքում չազդարարուած արգելանքի մակարդակը կարող էր հիսուն տոկոսից աւելի լինել։ Համեմատութեան համար ընդգծւում էր, որ համամասնականի դէպքում այն որպէս կանոն 7 տոկոսից աւելի չի լինում։ Սակայն նոյնիսկ այդ ցածր 5 կամ 7 տոկոսանոց արգելանքի պայմաններում անգամ նույն համամասնական ընտրական համակարգը տեսականօրէն կարող է ներկայացուցչականության առումով խիստ անընդունելի իրավիճակներ ստեղծել: Օրինակ, եթէ 7 տոկոսանոց արգելանք ունեցող խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցում է 14 կուսակցություն եւ նրանցից 13-ը ստանում են մինչեւ 6.9 տոկոս ձայներ, 1-ը՝ մնացյալ 11 տոկոսը, ապա չնայած բազմակուսակցական համամասնական համակարգի առկայութեանը խորհրդարանը բաղկացած կլինի մեկ կուսակցության ներկայացուցիչներից: Այսինքն, շատերի համար նախապատուելի համարուող համամասնականը տեսականօրէն նոյնպէս կարող է բազմակարծութիւնը բացառող իրավիճակի առջեւ կանգնեցնել։ Երբ քաղաքական գործիչներն իրենց երկրի իրավագէտների հետ առաջնորդվում են կառավարելիությունը դյուրինացնելու նպատակադրումով, որպէս կանոն դա անում են խորհրդարաններում տարբեր տեսակի արգելանքների կիրառումով քաղաքացիների ներկայացուցչականությունը նվազեցնելու գնով։ Նրանց հետաքրքրում է կառավարման արդիւնաւէետութիւնը եւ բոլորովին չի մտահոգում խորհրդարանի հիմնական հայտանիշի՝ ներկայացուցչականութեան նուազումը։ Ցանկացած գաղափար, միտք գնահատելիս պետք է շեղում թույլ չտալ տվյալ գաղափարն արտայատոող բառի բուն՝ բովանդակային նշանակութիւնից։ Եթէ խորհրդարանը քաղաքացիների ներկայացուցչական մարմինն է, ուրեմն նախապատվելի պետք է համարվի այն խորհրդարանը, որը առավելագույն ներկայացուցչականություն է ապահովում։ Այդ մարմնի համար ձեւաւորման այնպիսի համակարգ պէտք է որդեգրուի, որը նոյնիսկ բացառիկ ծայրահեղական իրավիճակներում բացառի քաղաքացիների ներկայացուած լինելու՝ ներկայացուցչականության խաթարումը։ Որեւէ նկատառում կամ նպատակ չպետք է նսեմացնի, պակասեցնի ներկայացուցչական մարմին ներկայացուցչականութիւնը։ Այսօր աշխարհում գործող խորհրդարանական համակարգերը հիմնականում երկուսն են՝ համամասնական, որը երբեմն կոչվում է նաեւ բազմակուսակցական ընտրական համակարգ (արգելանքի տոկոսով կամ առանց դրայ) եւ մեծամասնական (իմ նախորդ գործերում ես այն կոչում եմ առաւելային) ընտրակարգը։ Վերջինիս նրբերանգներից է բացարձակ մեծամասնական կոչուող ընտրակարգը։ Մեծամասնականի դեպքում տուեալ ընտրատարածքից ընտրված է համարվում այն թեկնածուն, որն առավել թվով ձայներ է հավաքել, այսինքն՝ միւս թէկնածուների համեմատութեամբ աւելի շատ քուէներ է ստացել։ Քաղաքագիտութեան մեջ այդ ընտրակարգը կոչւում է «հաղթողն ստանում է ամենը» (ՀՍԱ) ընտրակարգ: Բացարձակ մեծամասնական են կոչում այն համակարգը, որի պայմաններում տվյալ ընտրական տարածքից ընտրված է համարվում նա, ով ընտրությանը մասնակցողների ձայների կեսից ավելին է ստանում առաջին կամ երկրորդ փուլում։ Մեծամասնական ընտրական համակարգը իրավագիտական տեսանկյունից արատավոր է։ Եթե որեւէ երկրում որեւէ քաղաքացի դիմի դատարան, ապա հեշտությամբ կարող է ապացուցել, որ դա մի ընտրակարգ է, որի դեպքում խախտվում է քաղաքացիների իրավահավասարությունը։ Խախտւում է քաղաքացիների համար բախտորոշ՝ երկրի կառավարմանը նրանց մասնակցելու, ժողովրդավարութեան հարցում։ ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատը, որին շատ մեծ դեր է վերապահված ԱՄՆ-ի պետական-քաղաքական կեանքում, ընտրվում է մեծամասնական ընտրական համակարգով։ Այն որդեգրված է աւելի քան 200 տարի առաջ եւ ամրագրված է Ամերիկայի սահմանադրությամբ: Այդ պալատը կոչվում է Ներկայացուցիչների պալատ։ Այն չի կոչվում ընտրութիւններում հաղթած, հաղթող կամ միւս քաղաքացիների նկատմամբ առաւելութիւն ստացած քաղաքացիների ներկայացուցչական պալատ, այլ ուղղակի՝ Ներկայացուցիչների պալատ։ Միչդեռ այն ԱՄՆ տարբեր ընտրատարածքներում հաղթած քաղաքացիների ներկայացուցիչների պալատն է։ Տարբեր ընտրատարածքներում պարտված քաղաքացիները, համարվում է, որ ներկայացվում են այդ հաղթանակած քաղաքացիների քուէների արդիւնքում կոնգրեսական դարձած ներկայացուցիչներով։ Որքան էլ որ ճիգ գործադրենք, շատ դժվար է պատկերացնել, որ որպես դեմոկրատ ընտրված որեւէ կոնգրեսական կարող է իրապես ներկայացնել հանրապետական հայացքների տէր քաղաքացիների դիրքորոշումը: Ընտրվածին ընտրողների զանգուածից խորթացնող արհեստական մտածողութիւն է այս երեւոյթը, որովհետեւ քաղաքացին չի ընտրել այդ խորհրդարանականին՝ կոնգրեսականին, բայց իրեն համոզում եւ պարտադրում են նրան ճանաչել որպես իր ներկայացուցիչ։ Նոյն կերպ այդ ներկայացուցիչը գիտէ, որ քաղաքացիների մի զգալի մասը իրեն ձայն չի տուել՝ քուեարկել է մրցակից եւ կոնգրես չանցած մէկ այլ թէկնածուի օգտին, սակայն ինքը պիտի նաեւ իրեն չընդունողների ներկայացուցիչ զգայ։ Արդիւնքում, մի արհեստական հոգեվիճակ է ստեղծվում, որն ի վերջոյ հանգեցնում է խորհրդարանականների նկատմամբ վստահութեան նուազեցմանը։ Մի բան որ համարւում է ժամանակակից ժողովրդավարութեան առջեւ ծառացած հիմնական մարտահրաւերներից մէկը։ Բարձր քաղաքական մշակույթի առկայության պայմաններում կարող է ցցուն չարտահայտվել կացութեան անհամարժեքութիւնը, սակայն նոր ձեւավորվող ժողովրդավարութիւններում այն կարող է նոյնիսկ ժողովրդվարական արժեքային համակարգի դէմ գործել եւ մարդկանց հիասթափեցնել ժողովրդավարութիւնից ։ ժողովրդավարության կայացման երկու ճանապարհ կա։ Դրանցից մէկը կարելի է կոչել աւանդական-բարեփոխական, միւսը՝ գիտական-արմատական։ Առաջինի բնոյթն արտայտւում է տեւականօրէն գործած ավանդույթները՝ այդ թւում պետական համակարգը նոր ժամանակների պահանջներին համապատասխանեցնելով։ Այդպէս բազմաթիւ բացարձակ միապետութիւններ ժամանակի ընթացքում դարձան սահմանադրական միապետութիւններ։ Նրանցում աստիճանաբար պետական համակարգը համապատասխանեցուեց մարդու իրաւունքներին՝ մարդկանց՝ երկրի կառավարմանը մասնակցելու իրավունքին, ներդաշնակեցուեց այդ իրաւունքի հետ։ Երկրորդը բնութագրւում է եւ իր ստեղծման ճանապարհով, եւ սկզբունքներով։ Այն հենւում է տեսությանը, գիտական՝ քաղաքագիտական եւ իրավագիտական ձեռքբերումներին, դրա հիման վրա ստեղծում օրենսդրական դաշտ, որն էլ նպաստում է նոր ժողովրդավարական մշակոյթի կայացմանը: Ինչպես ցույց է տալիս ժողովրդավարության առկա վիճակը, այսօր եւ քաղաքական բարձր մշակույթ ունեցող, եւ սկսնակ ժողովրդավարական պետությունները պետք ունեն հարցը վերանայեն իրավական ընկալման վրայ հենուելով։ Տարիներ առաջ, երբ ես պատրաստում էի շրջանառության մեջ դնել ժողովրդավարականութեան չափման բանաձեւը, համոզում էի հայտնել, որ կատարյալ ներկայացուցչական ժողովրդական մարմին ունենալու բաղձալի իրավիճակին երբեք հնարավոր չէ հասնել։ Սակայն ի զարմանս ինձ, ընդամենը երկու-երեք տարի անց գտնուեց լուծումը։ Ինչպես հաճախ է պատահել մարդկութեան պատմության մեջ, պարզվեց, որ այն ինչ անհնարին էր թւում երեկ, կարող ամենապարզն ու ամենահնարաւորը լինել այսօր։ Խորհրդարանական ընտրական համակարգերից խոսելիս ես պէտք է ընթերցողիս ուշադրությունը հրավիրեմ մի իրողության վրա, որը ժամանակին ինձ լրջորեն օգնեց հետեւողականորեն զարգացնելու քաղաքացիների՝ իրավահավասար կերպով երկրի կառավարմանը մասնակցելու իրավունքը։ Ելակետս այն էր, որ եթէ խորհրդարանը քաղաքացիների ներկայացուցչական մարմինն է, ապա մենք պետք է այդ ներկայացուցչականությունը չափելու հնարավորություն ունենանք։ Գնալով այդ ճանապարհով ինձ յաջողուեց գտնել խորհրդարաների ներկայացուցչականութեան չափման կերպը եւ արդիւնքում ներկայացուցչութեան մակարդակն արտայայտել թուերով։ Կարծում եմ օրինակով աւելի հեշտ կմատուցեմ։ Եթե մեծամասնական խորհրդարանական համակարգում խորհրդարանականը ընտրված է 10 000 ընտրողների քվեարկության արդյունքում, ապա նրան ձայն տուած 10 000 քաղաքացիներից իւրաքանչիւրը ունի խորհրդարանական 1 ձայնը՝ քուէն, բաժանած 10 000-ի՝ 1/10 000խորհրդարանական ձայն։ Քաղաքացիների իրավահավասարությունը պահանջում է, որ խորհրդարան անցած բոլոր խորհրդարանականների ստացած քուէներիի թիվը հավասար լինի մյուս խորհրդարանականների ստացած ձայներին։ Միայն այդ դէպքում կարող են քաղաքացիներն իրաւահաւասար կերպով ներկայացուած լինել, այսինքն հաւասար ներկայացուցչականութիւն ունենալ խորհրդարանում։ Հարցը դիտարկենք այլ շեշտադրումով. Ա եւ Բ ընտրատարածքներում կա 20 000-ական ընտրելու իրաւունք ունեցող քաղաքացի, սակայն ընտրութիւններին մասնակցել են 18 000-ական քաղաքացիներ եւ Ա տարածքից ընտրուած պատգամաւորն ստացել է 12 000 ձայն, իսկ Բ տարածքից ընտրուած պատգամաւորը՝ 6 000։ Այսօր աշխարհի խորհրդարաններում պատգամաւորնեը քուէարկում են մեկական ձայնով։ Ա տարածքի պատգամաւոր ունեցող քաղաքացիներից իւրաքանչիւրը խորհրդարանում ներկայացուած է 1/12 000 խորհրդարանական ձայնով։ Բ տարածքում քաղաքացիներից իւրաքանչիւրը ունի 1/6000։ Ստացւում է, որ Ա տարածքի քաղաքացիները Բ տարածքի քաղաքացիներից երկու անգամ պակաս ներկայացուցչականութիւն ունեն, որովհետեւ 1/12 000 ականը երկու անգամ փոքր է 1/6 000-ից։ Եթէ փորձենք համեմատել այն քաղաքացիների ներկայացուցչականութեան (0/ 6000 կամ 0/12 000) հետ, ում թէկնածուներն ընդհանրապէս չեն անցել խորհրդարան, ապա ակնյատօրէն կնկատենք, որ գործ ունենք անթոյլատրելի իրաւախախտման հետ։ Քաղաքացիները պէտք է իրաւահաւասար լինեն, սակայն ներկայացուցչական մարմնում օրէնքով (երբեմն նաեւ սահմանադրութեամբ) ամրագրուած համակարգային անկատարութեան հետեւանքով ակնյայտօրէն խախտուած է նրանց այդ իրաւունքը։ Որեւէ երկրի սահմանադրություն մարդկանց իրաւահաւասարութիւնը չի ենթակայեցնում, ստորադասում պատգամաւորների իրաւահաւասարութեանը։ Ընդհակառակը, գրեթէ բոլոր սահմանադրութիւններում խօսւում է քաղաքացիների իրաւահաւասարութեան մասին, սակայն նոյն, գրեթէ բոլոր սահմանադրութիւններից բխում է, որ խորհրդարանականները անկախ նրանից թէ իրենց օգտին քանի քուէարկող են ունեցել, խորհրդարաններում պիտի քուէարկեն հաւասար մէկ ձայնով, այսինքն՝ նրանք իրավահավասար են։ Մեծամասնական ընտրական համակարգերում, երբ տարբեր խորհրդարանականներ տարբեր ձայներով կարող են ընտրվել, որպես կանոն սահմանվում է, որ բոլոր պատգամավորների ընտրատարածքները պէտք է իրար հաւասար լինեն կամ իրարից շատ չտարբերուեն։ Ընտրուածները այդ տարածքների ներկայացուցիչներն են, հետեւաբար տարածքների տարբերությունը միմիանցից մեծ չպէտք է լինի։ Սակայն անտեսւում է այն հանգամանքը, թէ բնակչութեամբ իրար հավասար այդ ընտրատարածքներից ընտրված եւ մեկական խորհրդարանական ձայն ունեցող խորհրդարանականները քանի ձայնով են ընտրվել։ ԱՄՆ-ում, օրինակ, կարող է խորհրդարանական՝ կոնգրեսական դառնալ թէկնածու, ով ստացել է 100 000 քուէ եւ թէկնածու, ով ստացել է 400 000 քուէ։ Նրանք կունենան մեկական հավասար խորհրդարանական ձայն, իսկ նրանց ձայն տուած քաղաքացիները իրարից չորս անգամ պակաս ներկայացուցչականութիւն: Առաջնորդուելով քաղաքացիների ներկայացուցչականութեան գործակցով, որ նշանակում է խորհրդարանականի 1 ձայնը բաժանած քաղաքացիների քուէների այն քանակի վրա, որոնցով ընտրուել է այդ խորհրդարանականը, մենք տեսնում ենք, որ մի դեպքում քաղաքացու ներկայացուցչականության գործակիցը հավասար է 1 բաժանած 100 000-ի, մյուսը դէպքում՝1-ը բաժանած 400 000-ի։ Ակնյայտ է, որ խախտւում քաղաքացիների իրավահավասարությունը անբեկանելի սկզբունքը, որն ամրագրված է թէ՝ սահմանադրութեամբ, թէ՝ բազմաթիվ միջազգային փաստաթղթերով։ Այդ իրավահավասարությունը պետք է դրսեւորուի մանավանդ երկրի կառավարմանը մասնակցելու քաղաքացիների իրավունքի հարցում, որովհետեւ դա այն ոլորտն է, որի միջոցով կարգավորվում են քաղաքացիների մյուս իրավունքները։ Այսպիսով՝ հաղթանակած քաղաքացիներին ներկայացուցչական մարմին դարձած Մեծ Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի եւ այլ մեծամասնական ընտրական համակարգով ձեւաւորուող խորհրդարանները հակասահմանադրական՝ խտրականություն արմատաւորող համակարգեր են։ Մեր օրերում ժողովրդավարության մասնագէտները քաղաքացիների իրավահավասարության մասին խոսելիս բավարարվում են նրանով, որ քաղաքացիները ընտրության օրը լինեն իրավահավասար, ամէն մարդ ունենայ մէկ քուէ։ Սակայն որեւէ երկրի սահմանադրության մեջ գրված չէ, որ քաղաքացիները միայն ընտրության օրերին պետք է լինեն իրավահավասար։ Քաղաքացիները իրավահավասար պետք է լինեն մշտապես, եւ նրանց միջնորդ կառույցները չպետք է որեւէ կերպ խախտեն քաղաքացիների իրավահավասարությունը։ Սա այն սկզբունքային հարցադրումն է, որը կատարյալ ներկայացուցչական մարմիններ գտնելու ելակետ հանդիսացաւ: Կարծում եմ, եկաւ այն պահը, երբ ես պէտք է ազդարարեմ, որ,ըստ էության, ես ոչինչ չեմ հայտնագործել։ Պարզապես ի մի եմ բերել քաղաքացիական իրավունքի, տնտեսական իրավունքի եւ ընտրական իրավունքի հայտնի դրույթներ: Տնտեսական իրավունքի դրոյթների մասին խոսելիս նկատի ունեմ այն, որ ամեն քաղաքացի ոչ թե քվեաթերթիկով է ներկայանում ընտրություններին, այլ պետութեան կառավարման իր բաժնետոմսով։ Ամեն քաղաքացի ունի երկրի (երկրի կառավարման) մէկ բաժնետոմս, եւ ընտրությունը մի միջոցառում է, որի ընթացքում քաղքացիները իրենց ունեցած երկրի կառավարման բաժնետոմսերը փոխանցում են իրենց կողմից վստահության արժանացած միջնորդ անհատին կամ այդ անհատին ընդգրկող միաւորմանը։ Իր հերթին միջնորդ-ներկայացուցիչ-խորհրդարանականը քաղաքացիների երկրի կառավարմանը մասնակցելու իր ստացած բաժնետոմսերի քանակով քուէարկում է խորհրդարանական քվեարկությունների ժամանակ, ինչպես բաժնետիրական ընկերությունների ընդհանուր ժողովներում քուէարկում են բաժնետէրերը կամ նրանց լիազոր ներկայացուցիչները։ Այդպես քաղաքացին միջնորդի միջոցով մասնակցում է պետութիւն «բաժնետիրական ընտրութեան» ժողովներին: Կա նաեւ տարբերակ՝ հանրաքուէ, երբ քաղաքացին ինքնուրույն է օգտագործում երկրի կառավարմանը մասնակցելու իր բաժնետոմսը։ Դա ուղղակի ժողովրդավարությունն է։ Հանրաքվեի ժամանակ մարդիկ ինքնուրույն տնօրինում են իրենց ունեցած բաժնետոմսեր-քուէաթերթիկները: Շատ կարեւոր է, որ տնտեսական իրավունքի այդ դրույթը գործադրելու ընթացքում քվեարկելու իրավունքից չզրկվի որեւէ ներկայ բաժնետէր եւ չանէանայ որեւէ բաժնետոմս։ Ընտրությանը մասնակցած, այսինքն՝ երկրի կառավարմանը մասնակցելու ցանկություն հայտնած որեւէ քաղաքացու ընտրական իրավունքը՝ բաժնետոմսը, չպետք է ընտրական համակարգի անկատարության պատճառով դուրս մնա։ Այսինքն՝ բաժնետիրական ընկերության որոշումներ կայացնելուն մասնակցել ցանկացած բոլոր բաժնետէրերի քուէները պետք է մինչեւ վերջ ներկայացված լինեն խորհրդարանում: Այժմ տեսնենք, թէ ինչ է առաջարկւում այն քաղաքացիների քուէների վերաբերեալ, ում թէկնածուները արդէն բարեփոխուած՝ բազմամանդատ առաւելային կամ նոյնպէս բարեփոխուած վարկանիշային համամասնական ընտրակարգերի պայմաններում քիչ քուէներ ստանալով խորհրդարանական չեն դարձել։ Լուծումը վերցնում ենք քաղաքացիական իրաւունքի այն դրոյթներից, համաձայն որոնց մարդիկ կարող են իրենց անունից յանդէս գալու եւ այդ իրաւունքը վերափոխանցելու երաշխաւորութիւն՝ լիազորութիւն տալ։ Ըստ այդմ ընտրությունների ընթացքում հաջողության չհասած թեկնածուն իրաւունք ունի կամ կարող է (բարոյեապէս նաեւ պարտաւոր է) իր ստացած քուէները՝ ձայները, վերահասցեագրել այդ ընտրությունների ընթացքում յաջողության հասած թեկնածուներից որեւէ մեկին։ Ենթադրւում է, որ այդ գործողութիւնը պէտք է կատարուի ընտրութիւնների նախնական արդիւնքների ազդարարումից, ընտրուած թէկնածուների ցուցակները պաշտոնապէս ներկայացնելուց յետոյ մէկ շաբաթուա ընթացքում։ Ինչպես քաղաքացին ընտրություն կատարելու հնարաւորութիւն ուներ, խորհրդարանական դառնալու տեսակետից յաջողութեան չհասած թեկնածուն պետք է նույնպես ընտրութիւն կատարելու հնարաւորութիւն ունենայ, մի բան որ բացառւում է միամանդատ ընտրական տարածքներում։ Հետեւութիւն, որպես առաջին պահանջ ամբողջ աշխարհով մեկ պետք է հակասահմանադրական, մարդու իրավունքները սահմանափակաող ազդարարուի առաւելային (նաեւ մեծամասնական) միամանդատ ընտրակարգը եւ նրանից բխող «Հաղթողն ստանում է ամենը» գործելակերպ դարձած կարգախօսը։ Չպէտք է վախենալ պահանջել օրենքից դուրս ճանաչել այդ հակամարդկային, մեծամասնական համակարգը: Ժողովրդավարության միջնաբերդ համարվող Մեծ Բրիտանիան , ԱՄՆ-ն, Ֆրանսիան եւ շատ այլ երկրներ, որոնք օգտագործում են այդ համակարգը, պետք է շուտափույթ կերպով ձերբազատվեն դրանից անցնելով բազմամանդատ (գոնէ երկմանդատ) կամ վարկանիշային համամասնական (կամ գոնէ առանց արգելանքի տոկոսի համամասնական) ընտրական համակարգի: Երկմանդատ մեծամասնականի տարբերակը պիտի աւելի հոգեհարազատ լինի մեծամասնական միամանդատ ընտրակարգի սովոր ազգերին, որովհետեւա բազմամանդատն ըստ էութեան հղկումն է տասնամեակների, աւելին՝ հարիւրամեակների ընթացքում սրբագործուած միամանդատ մեծամասնական համակարգի։ Աւանդապաշտ մտածողութեան տէր քաղաքացիներն էլ փոփոխութիւնը յեղափոխական չեն համարի, որովհետեւ այդ պայմաններում կպահպանուեն մեծամասնական ընտրական համակարգի ժամանակ գործած ընտրատարածքները։ Դրանք պարզապէս կմիաւորուեն՝ երկու, երեք եւ այլ քանակի մանդատներին համապատասխան։ Այսպէս նկատում ենք, որ բազմամանդատ մեծամասնական մանդատների քանակի աւելացումով կվերանայ կամ նուազագոյնի կհասնի մեծամասնական եւ համամասնական ընտրական համակարգերի միջեւ եղած տարբերութիւնը։ Երկմանդատ ընտրական համակարգում այսօր գոյություն ունեցող 2 հարեւան տարածքներ միաւորւում են իրար հետ եւ այդ միաւորուած ընտրատարածքից կարող են ընտրվել արդեն երկու խորհրդարանական։ Եթէ օրինակ ԱՄՆ-ի նահանգներից մեկում այսօր ընտրվում է 40 պատգամավոր, այդ 40-ի թիվը պահպանվում է, սակայն ընտրատարածքների թիվը լինումէ ոչ թե 40, այլ 20, եւ ամեն տարածքից ընտրվում է 2 հոգի: Բազմամանդատ (մէկ տարածքից երկու եւ աւելի խորհրդարանականները ընտրող) ընտրական համակարգի կողմնակից պետությունների ընտրատարածքներում ընտրություններում ընտրուած են համարւում առաջին տեղերում հայտնված՝ տուեալ ընտրատարածքում նախատեսուած խորհրդարանականների՝ մանդատների քանակով, թեկնածուները։ Միւս թէկնածուները, անկախ նրանից, թե քանիսն են նրանք, իրենց ստացած ձայները իրավունք ունեն փոխանցելու ընտրուած թեկնածուներից ում կամենան: Այդ գործողութիւնը պէտք է կատարուի ողջախոհ ժամանակահատվածում.մէկ շաբաթուա (առաւեալգոյնը տաս օրուա ընթացքում) նախկին թէկնածուները պէտք է յայտարարեն եւ ընտրական հանձնաժողով ներկայացնեն, թե իրենց տրուած քուէները ում են փոխանցում: Այսպիսով՝ ժողովուրդը՝ ընտրողներն են որոշում են, թե իրենց ընտրատարածքում թէկնածուներից ովքեր են դառնում խորհրդարանական եւ միայն դրանից հետո խորհրդարանական չդարձած մյուս թեկնածուներին հնարաւորութիւն է տրվում իրենց ստացած քուէները ըստ իրենց նախընտրական խոստումների կամ ըստ իրենց հայեցողության փոխանցել այդ ընտրութիւններում յաջողուած թէկնածուներին։ Համայն աշխարհում ընդունված՝ խորհրդարանականները քվեարկում են մեկական ձայնով դրոյթը, պահպանվում է միայն խորհրդարանի ներքին աշխատանքները կարգաւորելիս, օրինակ՝ խորհրդարանի խոսնակ կամ որեւէ յանձանաժողողովի ղեկավար ընտրելիս։ Այդ դեպքում խորհրդարանականները միայն իրենց են ներկայացնում (ոչ իրենց օգտին քուէարկած քաղաքացիներին) եւ իսկապես յանդէս են գալիս որպես միասնական կառոյցի իրավահավասար անդամներ։ Սակայն երբ խորհրդարանականները յանդէս են գալիս որպես քաղաքացիների ներկայացուցիչներ, ամեն խորհրդարանական պետք է քվեարկի իր ստացած եւ իրեն փոխանցուած քուէների քանակով։ Ժամանակակից տեխնիկական հնարավորություններն այդ առումով աւելի քան բավարար են։ ՀԱՄԱՍՆԱԿԱՆ ԸՆՏՐԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՄԱՍԻՆ Մի քանի խօսք համամասնական ընտրական համակարգի մասին։ Պէտք է արձանագրել, որ չնայած համամասնական ընտրակարգը մեծամասնականի համեմատութեամբ ավելի ներկայացուցչական է համարվում, եւ իրականում այդպիսին է, բայց եւ այնպէս այն նոյնպէս բոլոր քաղաքացիների ներկայցուցչական մարմինը չէ։ Համամասնական ընտրակարգով ընտրությունների ընթացքում նոյնպէս որոշ քաղաքական ուժեր բաւարար քուէներ չստանալու պատճառով կարող են չհայտնվել խորհրդարանում։ Դրա հետեւանքով խորհրդարանում չեն յայտնվի, ներկայացուցչական մարմնում ներկայացուած չեն լինի նաեւ այդ ուժերի օգտին քուէարկած քաղաքացիները։ Մինչդեռ առանցքային մոտեցումն այն է, որ ներկայացուցչական կառույցում ներկայացված լինելու հնարավորություն ունենան ընտրութիւններին մասնակցած գրեթե բոլոր քաղաքացիները։ Դա իմ առաջարկած կատարյալ ժողովրդական պետական համակարգերի հիմնական պայմանն է։ Դրանից ելնելով համամասնական ընտրական համակարգ որդեգրած պետություններին նոյնպէս հորդորվում է որդեգրել խորհրդարան չանցած ընտրական միավորների ձայները խորհրդարան անցածների օգտին փոխանցելու, այսինքն՝ ստացած քվեները վերահասցեագրելու գործելակերպը: Նկատենք, որ աշխարհի շատ երկրներում արդեն կիրառվող եւ ամերիկյան նախընտրության (փրայմըրիի) համակարգը ընտրությունների վերջնական գործընթացի հետ համատեղող վարկանիշային համամասնական ընտրակարգը, համամասնական ընտրական համակարգի բոլոր տարբերակներից լաւագոյնն է։ Այն նախընտրելի է հիմնականում այն պատճառով, որ քաղաքացիներին է վերապահւում համամասնական ցուցակով առաջադրված՝ ընտրական միավորներում ընդգրկված անձանց հերթականութեան, ցուցակում նրանց յաջորդականութեան որոշումը։ Կուսակցությունը կամ ընտրական միավորը ներկայացնւմ է նախընտրական ցուցակ, սակայն դա լոկ նախնական ցուցակ է։ Քվեարկության ժամանակ ընտրողներն իրավունք ունեն կուսակցության օգտին քուէարկել նշելով թէ այդ կուսակցութեան ցուցակում նշուած որ թէկնածուն է նախընտրելի։ Քուէարկելով այդ թեկնածուի օգտին, նրանք հնարաւորութիւն են տալիս ընտրական հանձնաժողովներին վերադասավորել ընտրական միավորների կողմից ներկայասված ընտրական ցուցակը՝ ըստ ստացած ձայների քանակական առաւելութեան: Եթէ քաղաքացին քուէարկում է կուսակցութեան օգտին տողում, դա նշանակում է, որ ինքը դէմ չէ կուսակցութեան ընտրացուցակի յաջորդականութեանը։ Այդ տեսակի քուէները հաւասարապէս բաշխւում են բոլոր խորհրդարաանականներին։ Եթե ընտրական միավորի ներկայացրած ցուցակի 20 հոգուց խորհրդարան է անցնում միայն 6-ը, այդ ցուցակի հաջորդ տեղերում ձայներ ստացած թեկնածուները մեկ շաբաթվա ընթացքում իրենց ձայներն արդեն պաշտոնապես փոխանցում են իրենց կուսակցության խորհրդարանական դարձած թէկնածուներին։ Բացառիկ դեպքերում իրենց հայեցողութեամբ նրանք կարող են իրենց քուէները փոխանցել այլ կուսակցության խորհրդարանականների։ Դա քիչ է հավանական, բայց բացառել չի կարելի, որովհետեւ եթե քաղաքացիները ձայն են տվել որոշակի անձի, այդ քաղաքացիները նաեւ վստահել են իրենց ձայները տնօրինելու իրավունքը։ ՅԱՋՈՂՈՒԹԵԱՆ ՉՀԱՍԱԾ ԹԷԿՆԱԾՈՒՆԵՐԻ ՔՈՒԷՆԵՐԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐԸ Ինչպէս մեծամասնական ընտրական համակարգի պայմաններում, այնպէս էլ համամասնականում յաջողութեան չհասած, այսինքն՝ ընտրութիւններում պարտուած թեկնածուների քուէները մէկ շաբաթվա ընթացքում պէտք է փոխանցուեն խորհրդարանական դարձած անհատներին։ Կարող են նաեւ ընտրական միավորին՝ կուսակցութեանը փոխանցուել։ Դա նշանակում է այդ քուէները պէտք է հաւասարապէս բաշխուեն խորհրդարանական դարձած թէկնածուների միջեւ հաւասարապէս։ Ենթադրենք, նախկին թէկնածուն ստացել է 600 ձայն, իսկ իր թիմից խորհրդարան է անցել 6 հոգի։ Եթէ նա իր քուէները փոխանցում է կուսակցությանը, ապա կուսակցության 6 խորհրդարանականներն էլ ստանում են՝ ամեն մեկը հարյուրական ձայն: Այս մոտեցման կիրառման արդյունքում ընտրություններին մասնակցած քաղաքացիներից որեւէ մեկի ձայնը դուրս չի մնում խորհրդարանից: Համամասնական համակարգերում խորհրդարանական քվեարկությունների ժամանակ խորհրդականները նույնպես քվեարկում են ըստ իրենց ստացած քուէների քանակի, սակայն եթէ ներքին տարաձայնութիւններ չունեն քուէարկուող հարցի վերաբերեալ, կուսակցութեան խմբակցութեան ներկայացուցիչը կարող է քուէարկել կուսակցութեան ստացած ընդհանուր ձաների քանակով։ Այս համակարգերի որդեգրումը պէտք է ուղեկցուի խորհրդարանականի փոխարինողի հասկացութեան ընդունումով։ Բոլոր խորհրդարանականները պաշտոնաստանձման պահից պէտք է ներկայացնեն իրենց փոխարինողներին։ Փոխարինողը խորհրդարանականը ստանձնում է խորհրդարանականի պաշտոնը խորհրդարանականի անաշխատունակութեան պայմաններում։ Մինչ այդ նա որեւէ իրաւասութիւն կամ լիազորութիւն չունի։ Իսկ խորհրդարանական դառնալու պահից նա իրաւունք է ստանում մասնակցել խորհրդարանի աշխատանքներին եւ քուէարկել նոյնքան քուէներով, որքանով որ քուէարկում էր իր փոխարինած խորհրդարանականը։ Խորհրդարանականի լիազորութիւններ ստացած խորհրդարանականը պարտաւոր է անմիջապէս ներկայացնել նոր փոխարինող խորհրդարանականին։ Կան նաեւ ընտրական այլ համակարգեր, որոնք ներկայացուցչականութեան տեսակետից որեւէ առավելություն չունեն։ Դրանց հատուկ չեմ անդրադառնում հիմնականում այն պատճառով, որ ներկայացուած երկու հիմնական տարբերակներից որեւէ մեկը ընտրելու դեպքում լուծվում է ամենակարեւոր՝ ներկայցուցչական մարմինների կատարյալ ներկայացուցչական դառնալու հարցը: Խառը խորհրդարանական համակարգերով ձեւավորվող խորհրդարանների մասին խօսելիս, մենք պետք է մեր ստացած արդյունքներն ամփոփենք մեծամասնականի մասով առանձին, համամասնականով առանձին, հետո այդ տոկոսները գումարենք իրար եւ բաժանենք 2-ի, որպեսզի ընդհանուր պատկերացում ունենանք, թե քանի տոկոսանոց ներկայացուցչականություն է ապահովում տվյալ համակարգի խորհրդարանը: ԺՈՂՈՎՐԴՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ՀԱԿԱՌԱԿՈՐԴ ԿԱՌԱՎԱՐԵԼԻՈՒԹԵԱՆ ՁԳՏՈՒՄԸ Խորհրդարանական պետութիւններում խորհրդարաններին է վերապահւում կառավարության ձեւավորման գործառոյթը եւ դրա հետ կապուած՝ կառավարական ճգնաժամերից խուսափելու հիմնաւորմամբ շատ պետութիւններում արգելանքի տոկոս սահմանելու ճանապարհով նուազեցւում է խորհրդարանների ներկայացուցչականութիւնը՝ ժողովրդավարութիւնը։ Ստացւում է, որ համեմատական փոքրամասնութիւններին ճնշելու, որոշ ժամանակայատուածով նրանց անեէացնելու ճանապարհով է բարձրացւում կառավարման արդյունավետութիւնը կամ կառավարական ճգնաժամերի հնարաւորութիւնը նուազագյոնի հասցնելու ցանկութիւնը։ Այդպիսի մոտեցումը կարող է տեղ գտնել միայն այնպիսի հասարակութիւններում, որտեղ ընդհանրական պայմանաւորուածութիւն է ձեռք բերւում ժողովրդավարութիւնը կառավարելիութեանը ստորադասելու հարցում։ Հետեւաբար, գործ ենք ունենում մի հասարակութեան հետ, որի խնդիրը ոչ թէ ժողովրդավարութեան, այլ կառավարելիութեան ապահովումնե է։ Արդեօ՞ք կարող ենք ժողովրդավարութիւնը բարձրագոյն արժեք համարող հասարակութիւնում արդարացուած համարել ժողովրդի ներկայացուցչականութեան սահմանափակումը յանուն կառավարելիութեան։ Մի՞թէ կառավարելիութեան բարձրացումը գերակայ առաջնահերթ խնդիր է։ Ինքնին ժողովրդավարութիւն բառն յուշում է, որ այդ եզրից ժողովուրդ բառի բաժնեմասն նուզեցնելու միտումը արդիւնքում կարող է հանգեցնել ցանկացած բռնակալի մեծագոյն երազի իրականացմանը։ Կմնա միայն վարելու, կառավարելու, իշխելու յատուածը։ Սա, իհարկէ, ժողովրդավարութեան հետ որեւէ կապ չունի։։ Խորհրդարանական համակարգեր ասելիս ես միշտ նկատի եմ ունեցել խորհրդարանի ընտրակարգը եւ աշխատակարգը: Եթե ընդհանուր առմամբ դրանք իրար հետ կապված երեւույթներ չեն, ապա կատարյալ ժողովրդավարության մոդելը ամրագրելու ճանապարհին մենք կտեսնենք, որ անմիջականորեն զգացվում է այդ երկու իրարից անկախ երեւույթները միավորված տեսնել: Այստեղ պետք է եւս մէկ անգամ նշել, որ մեր ուշադրության կիզակետում եղել է եւ մնում է համակարգային մոտեցումը։ Առանձին երեւույթներ, օրինակ ընտրախախտումեր՝ կեղծիքներ, կրկնակի քուէարկութիւններ, ընտրողներին նիւթապէս շահգրգռելը, ցուցակներում ընտրողների հաւելագրումը եւ ալն, եւ այլն պետք է կարգավորվեն այլ միջոցներով, ընդհուպ մինչեւ իրավապահ եւ ազգային անվտանգութեան մարմինների միջամտությամբ։ Մեր նպատակը համակարգային անկատարութիւններից խուսափելու ուղիների մատուցումն է։ Ինչպէս բոլոր ոլորտներում այդպէս էլ ժողովրդավարութեան հարցում համակարգային՝ ռազմավարական հստակ դիրքորոշումն է արմատական առաջընթաց ապահովող ճանապարհը։: ԸՆՏՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ՀԱՃԱԽԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ Այժմ անդրադառնանք ժողովրդավարութեան համար խիստ էական՝ ժողովրդի պետութէնական կեանքի մասնակցութեան հաճախականութեան հարցին։ Ժողովրդավարութիւն եզրը իր մէջ ժամանակային որեւէ տարր չի պարունակում, աւելին ընդծում է իր տիրոյթների մշտատեւութինը, անսահմանափակութիւնը։ Այնուամենայնիւ երկրի կառավարմանը ժողովրդի մասնակցութեան հարցում ժամանակային սահմանափակումներ կան։ Ուղղակի ժողովրդավարական գործողութիւններ՝ հանրաքուէներ կազմակերպւում են ըստ անհրաժեշտութեան իսկ միջնորդաւորուած մասնակցութեան մարմինների՝ խորհրդարանների եւ միւս ընտրովի հաստատութիւնների ընտրութիւններն իրականացւում են որոշակի պարբերականութեամբ։ Ժողովրդավարութեան վերաբերեալ բոլոր միջազգային փաստաթղթերում ընդգծւում է որոշակի պարբերականութեամբ իրականացուող ընտրութիւնների կարեւորութիւնը ժողովրդավարութեան համար։ Որոշ մասնագէտներ շեշտադրում են նաեւ ընտրութիւնների հաճախականութիւնը, սակայն քչերն են (այնքան քիչ, որ ես չեմ կարող վկայակոչել որեւէ մէկին), որ անմիջական կապ են տեսնում ժողովրդավարութեան մակարդակի եւ ընտրական գործընթացների հաճախականութեան մէջ։ Մինչդեռ բաւական է վերադառնալ ժողովրդավարութիւն բառի իմաստային պարունակութեանը՝ ժողովրդավարութիւն՝ ժողովրդի մասնակցութիւն երկրի կառավարմանը իր կողմից ընտրութիւնների միջոցով ձեւաւորուած մարմինների միջոցով, որպէսզի կռահենք, որ ընտրութիւնների հաճախականութինը ուղիղ համեմատական է ժողովրդավարութեան մակարդակին։ Այսինքն՝ առանձին վերցրած ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի երկու տարին մէկ իրականացուող ընտրակարգի շնորհիւ ժողովրդավարութիւնն այդ երկրում արդէն երկու եւ կէս անգամ աւելի է քան հինգ տարին մէկ խորհրդարանի ընտրութիւն իրականացնող Հայաստանի Հանրապետութիւնում։ Ի դէպ, մինչ 2005 թ. սահմանադրական «բարեփոխումները» Հայաստանում խորհրդարանը ընտրւում էր չորս տարին մէկ։ Ես լինելով սահմանադրական բարեփոխումների նախաձեռնողն ու նախագահը առաջարկում էի աւելացնել խորհրդարանի ընտրութիւնների հաճախականութիւնը հասցնլով այն եթէ ոչ ԱՄՆ օրինակով երկամեայ, ապա գոնէ եռամեայ պարբերականութեան։ Ինչպէս աշխարհի բոլոր երկրներում այդպէս էլ Հայաստանում քիչ չեն այն ուժերը, որոնք էութեամբ ժողովրդավարական չլինելով, աւելին՝ դէմ լինելով քաղաքական գործընթացներին ժողովրդի մասնակցութեանը, սարսափում են ընտրութիւններից եւ իբրեւ թէ մտահոգուած «ընտրութիւնների պատճառով առաջացող լարուածութիւնից», պատրաստ են նոյնիսկ ընդհանրապէս հրաժարուել ընտրութեան ինստիտուտից։ Այդպիսի մարդիկ եւ ուժեր էին իշխում Հայաստանում քսաներորդ դարի վերջին։ Իմ նախաձեռնած գործը նրանք նախ փոխանցեցին իրենց կամակատարներին, ապա նուազեցրին թէ խորհրդարանի (մէկ քառորդով) եւ թէ տեղական ինքնակառավարման մարմինների (մէկ երրորդով) ընտրութիւնների հաճախականութիւն։ Դրա հետեւանքով առանց այն էլ ժողովրդավարական աւանդոյթներ եւ մշակոյթ չունեցող Հայաստանեան պետական համակարգում ժողովրդավարութեան մակարդակը նուազեց մոտաւորապէս երեսուն տոկոսով։ Առանց թուաբանական մատուցման էլ, իհարկէ, ակնյայտ է, որ եթէ մենք խնդրին նայում ենք ժողովրդավարության տեսանկիւնից, ապա ժողովրդավրությունն այն դեպքում է արդյունավետ, երբ ժողովուրդը հնարավորին չափ հաճախակի է մասնակցում այդ գործընթացին: Եթե ուղղակի ժողովրդավարության դեպքում՝ Շվեյցարիայի օրինակով, դրանք հանրաքուէներն են, ապա միջնորդավորված ժողովրդավարության պայմաններում դրանք միջնորդ կառույցներն են։ Քանի որ քաղաքացու վերաբերմունքը կարող է նույնիսկ անհատական մասնակցության դեպքում հանգամանքների ազդեցության տակ կամ փորձառության ձեռքբերումով, փոխվել, ապա կարեւոր է որ այդ տեղաշարժը առարկայօրէն կեանքի կոչելու՝ նոր ընտրութիւններով նոր ուղի որդեգրելու հնարաւորութիւն ունենայ։ Ինչպէս վերեւում նշուեց, ժողովրդավարության մասնագետները մշտապէս շեշտադրում են պարբերաբար իրականացուող ընտրությունների կարեւորութիւնը։ Այս ճանապարհով էլ կարելի նոյն եզրակացութեանն հանգել։ Եթէ պարբերականութիւնն օգտակար է, ապա աւելի մեծ պարբերականութիւնը՝ հաճախակի տեղի ունեցող ընտրություններն անտարակոյս շատ աւելի օգտակար պիտի լինեն ժողովրդավարականութեան մակարդակը բարձրացնելու տեսանկիւնից։ Մեր բանաձեւում կայ նաեւ ընտրութիւնների հաճախականութեան հետ կապուած մի գործակից։ Նրա օգնութեամբ որոշակի գնահատական է տրվում տվյալ երկրի ժողովրդավարությանը՝ կախված խորհրդարանի ընտրությունների հաճախականությունից։ Նախնական տարբերակում սահմանուած էր, որ 3 տարին մեկ ընտրվող խորհրդարանների համար այդ միավորը 1-ն է, 2 տարին մեկ ընտրվող խորհրդարանների դեպքում՝ 1.2, 4-ի դեպքում՝ 0.8։ Ասինքն՝ այն թիվը, որը պետք է ստանանք տվյալ պետության ժողովրդավարության մակարդակը հաշվելիս բազմապատկվում է նաեւ այս գործակցով: Ներկայիս, յուսով եմ արդէն վերջնական տարբերակում գործակցի առաւեալագոյն թիւը 1-ն է։ Ինչ վերաբերում է խորհրդարանականների յետկանչի դրույթին, ապա ընտրությունների հաճախականության ավելացումով վերանում է այդ երեւոյթի անհրաժեշտութիւնը։ Հաճախականութեան աւելացման անհրաժեշտութիւնը վերաբերում է, թէ խորհրդարանական, եւ թէ գործադիր իշխանության ձեւավորմանը: Ամփոփելով ընդգծենք, որ խորհրդարանական համակարգերի ժողովրդավարականության համար շատ կարեւոր են ընտրութիւններին մասնակցող քաղաքացիների հարիւր տոկոսանոց ներկայացուցչականութեան երաշխաւորումը եւ ընտրությունների հաճախականությունը: Աշխարհի շատ պետություններ ունեն պետության գլուխ հասկացությունը, որը կամ սահմանդրական միապետություններում ժառանգաբար փոխանցվող միապետի պաշտոնն է, կամ էլ, որը բավական լայն տարածում ունի խորհրդարանական կամ կիսախորհրդարանական- կիսանախագահական համարվող պետություններում, դա ժողովրդի կողմից ընտրված նախագահի պաշտոնն է: Նախագահական պետություններում, ինչպիսինն է ԱՄՆ-ն, լատինամերիկյան եւ այլ երկրներ են, կա դործադիր իշխանությեան՝ կառավարության ընտրովի ղեկավար, որ պետության առաջին դեմքի հետ նույնացվում է, սակայն եվրոպական երկրներում հանդիպող պետության գլուխ հասկացությունը բացակայում է։ Գործադիր իշխանությունը նախագահական պետություններում ձեւավորվում է ժողովրդի կամքով պարբերաբար տեղի ունեցող ընտրությունների միջողով։ Պետութեան գլխի ընտրությունը տարբեր երկրներում տարբեր հաճախականությամբ է տեղի ունենում, սակայն ակնյատ է միտումը, բացառութեամբ Ռուսաստանի եւ մի քանի պետութիւնների, նուազեցնել ժամկետ, որ նոյնն է՝ աւելացնել ընտրութիւնների հաճախականությունը։ Օրինակ՝ Ֆրանսիայում նախագահական ընտրութիւնների 7 տարին տեւական քննարկումների եւ հանրաքուէի արդյունքում վերածվեց 5 տարվա։ Իմ բանաձեւում ուղղակի գործադիր իշխանության ղեկավարի ընտրություն չունեցող պետությունների ժողովրդավարության գործակիցը բազմապատկվում է 0.5 միավորով, որը նշանակում է, որ այդ պետության ժողովրդավարության մակարդակը ուղիղ երկու անգամ պակաս է։ Եթէ գործադիր իշխանության ղեկավարը ուղղակի չի ընտրւում իր ժողովրդի կողմից՝ նուազում է ժողովրդի մասնակցութիւնը, որ նոյնն է՝ ժողովրդավարութիւնը։ Միջնորդավորված ընտրությունը նշանակում է ժողովրդի՝ անմիջական ղեկավար ընտրելու հնարավորության փոխանցում նաեւ սեփական նկատառումներով առաջնորդուող միջնորդներին: Եթէ ԱՄՆ դէպքում այդ միջնորդ ընտրիչներն ժողովրդի կողմից ընտրւում են հենց գործադիրի ղեկավար ընտրելու եւ միայն այդ նպատակով, ապա խորհրդարանական հանրապետութիւններում գործադիրի ընտրութիւնն իրականացնում են գործադիր իշխանութեան հակակշիռ հանդիսացող օրենսդիր իշխանութեան ներկայացուցիչները։ Ինչ երանելի հակակշիռ... Քեզ հակակշռելու կոչուած հաստատութեան ղեկավարին ոչ թէ ժողովուրդն է ընտրում, այլ խորհրդարանական դարձած քաղաքական գործիչներն իրենց հավակնություններով ու նկատառումներով (եւ հազիւ թէ ժողովրդավարության նկատմամբ սիրով): Քաղաքացին գործադիր իշխանության ղեկավար ընտրելիս պետք է անմիջականորեն եւ ուղղակիորեն մատնանշի, թե ում է ինքը նախապատվություն տալիս: Ի տարբերություն ժողովրդի ներկայացուցչական մարմնի՝ գործադիր իշխանության ղեկավարը կարող է չներկայցնել բոլորին, նա դառնում է բոլորի նախագահը կամ վարչապետը, սակայն որպես գործադիր իշխանության ղեկավար՝ ընդամենը ենթակա է բոլորի կողմից ընտրված ներկայցուցչական մարմնի վերահսկողությանը։ Հենց գործադիր իշխանությանն է տրված որոշակի գործառոյթներ իրականացնելու իրավասությունը, եւ քանի որ այդ գործողությունները կարող են երբեմն չհամապատասխանել ժողովրդի բոլոր շերտերի ցանկություններին, ժողովրդի բոլոր շերտերը վերահսկողություն են իրականացնում այն իմաստով, որ չոտնահարվի իրենց իրավունքները, սակայն հիմնական ուղղությունը որոշում է ժողովրդի այն քանակությունը, ով առավելություն է ստացել գործադիրի ընտրության ժամանակ։ Պակտերավոր ասած մեծ կառքը պետք է մի ձիավար ունենա, որը սանձերը պետք է պահի իր ձեռքում, կառքում նստած ուղեւորները կարող են որոշ մարդկանց ընտրել որպեսզի կառապանի գործողությունները վերահսկեն։ Գործադիր իշխանության առաքելությունն է գլխավորել պետության գործադիր հատվածը, սակայն ժողովրդից կողմից ուղղակի ընտրված ներկայացուցչական հակակշռի պայմաններում։, Իր հերթին գործադիրն էլ հակակշռում է օրենսդիր իշխանությանը։ Տեւական հակասութեան ժամանակ գերակայութիւն է ստանում ներկայցուցչական մարմինը իր ձայների 2/3-ով. դեռեւս 200 տարի առաջ ԱՄՆ-ում գտնված այս հարաբերակցությունը թվաբանորեն ճշգրիտ է, որովհետեւ եթե խորհրդարանական պարզ մեծամասնությունը կարող է պակաս լինել նախագահի ստացած ձայներից, ապա, որպես կանոն, խորհրդարանական ձայների 2/3-ը իր հերթին կգերակայի նախագահի ստացած ձայներին: Այնպես որ տեղին է այն մոտեցումը, որ ժողովրդի կողմից ընտրված գործադիր իշխանավորի արգելանքը խորհրդարանի նկատմամբ կարող է հաղթահարուել խորհրդարանի՝ ներկայացուցչական մարմնի ձայների 2/3-ով: Մեր բանաձեւում գործադիր իշխանության ղեկավարի ընտրությունը եւ այդ ընտրութեան հաճախականութիւնը համարվում են ժողովրդավարության կարեւորագույն հայտանիշերից եւ ավելացնում կամ պակասեցնում են պետության ամբողջական ժողովրդավարության մակարդակը: Իշխանութեան երեք ճիւղերից դատականի ժողովրդավարականութեան հաշուարկելի եւ թուաբանօրէն արտայատելի ձեւ չի առաջարկւում։ Կարեւոր է համարւում այս կամ այն կերպ դատական իշխանութիւնների ձեւաւորման եւ գործառոյթների՝ արդարադատութեան իրականացման մէջ ժողովրդի՝ քաղաքացիների մասնակցութիւնը։ Մասնավորապես՝ առաջին ատեանի դատարանների որոշումները վերաքննելու իրաւասութեամբ օժտուած երկրորդ ատյանի դատավորները կարող են լինել ընտրովի։ Ժողովրդի մասնակցութեան՝ ժողովրդավարականության դրսեւորում է նաեւ երդվյալ ատենակալների հաստատության գոյութիւնն ու գործունէութիւնը։ Այս երկու գործոններից մէկի առկայութիւնն արդէն մենք բաւարար ենք համարում դատական համակարգը համեմատաբար ժողովրդավարական համարելու համար։ Իսկ այն երկրներում, որտեղ ժողովրդի դերակատարությունը ընդհանրապէս բացակայում է, պէտք է ընդունենք, որ այդ երեւոյթը նոյնպէս ազդելու է պետության ժողովրդավարականության մակարդակի վրա: Այսպիսով, միայն նշանակովի դատաւորներով համալրուած դատական համակարգ ունեցող պետությունները, բնականաբար, նվազ ժողովրդավարական կարող են համարվել, քան ընտրովի դատավորներ ունեցող պետութիւնները։ Դատական համակարգի ժողովրդավարականութեան դրսեւորումներից կարելի է համարել նաեւ երդուալ ատենակալների հաստատութեան առկայութիւնը։ Դրանից ելնելով իմ բանաձեւում դատական համակարգի ժողովրդավարականութեան գործակիցը նոյն արժեքն է ունենում ընտրովի վերադաս դատարանների կամ երդուեալ ատենակալների հաստատութեան կամ միաժամանակ նրանց երկուսի առկայութեան դէպքում։ Սա նշանակում է, որ դատական համակարգը կարող է ժողովրդավարական համարուել նաեւ նշանակովի դատավորների պայմաններում պայմանով որ գործի երդվյալ ատենակալների հաստատությունը: Պետութեան ժողովրդավարականության կարեւոր գործոններից է նաեւ տեղական ինքնակառավարման (ՏԻ) համակարգը: Վերջինիս գոյությունը՝ ընտրովի կառույցների տեսքով ավելացնում է ժողովրդավարության մակարդակը տվյալ երկրում։ Տեղական ինքնակառավարման ընտրովի մարմինների բացակայությունը, բնականաբար, նվազեցնում է ժողովրդավարութիւնը: Սա արտահայտվում է բանաձեւի որոշ գործակիցներով։ ՏԻ մակարդակով իշխանության ճյուղերի հակակշռումը եւս ի նպաստ ժողովրդավարության կարող է գործել , բայց քանի որ խոսքն ընդհանուր պետությանն է վերաբերում, ես այս դէպքում բավարարվում եմ միայն ընտրովիության գաղափարն ամրագրելով: Իհարկէ, ճիշտ՝ աւելի ժողովրդավարական է ՏԻ այն համակարգը, որում ՏԻ ներկայացուցչական մարմինները՝ ավագանիները ինքնուրույն կառույց է։ Դա նշանակում է, որ այն ընտրւում է տուեալ համայնքի բնակիչների կողմից ուղղակի ընտրութիւններով եւ նոյն համայնքի բնակիչների ընտրած համայնքի ղեկավարին զուգահեռ, նրան հակակշռելով գործում է ինքնուրոյն՝ ունի իր կազմից ընտրուած ղեկավար։ Համայնքի գործադիր մարմինը իր հերթին ինքնուրույն պետք է գործի, սակայն նրա գործունէութիւնը պէտք է ուղեկցուի իր հակակշիռ, համայնքի ծախսագումարը հաստատող համայնքի ներկայացուցչական մարմնի գործունէութեամբ։ ՏԻ համակարգում նույնպես ժողովրդավարութեան տեսանկիւնից խիստ կարեւոր է ընտրությունների հաճախականությունը: Բոլոր այն հասարակութիւններում, որտեղ վախենում են հաճախակի իրականացուող ընտրություններից, ընտրութիւն երեւոյթը չի ընկալւում որպէս մարդու իրավունքների՝ երկրի ու համայնքի կառավարմանը մասնակցելու իրաւունքի դրսեւորման, իրականացման տօն։ Հաճախական ընտրութիւններից խուսափելը նշան է այն բանի, որ այդ միջավայրում դեռեւս չի կայացել ընտրուելու եւ ընտրելու միջողով քաղաքական կեանքին մասնակցելու մշակույթը։ Դա վկայութիւնն է նաեւ մէկ այլ շատ աւելի արատաւոր՝ իշխանական լծակներին ամեն գնով տիրանալու եւ դրանք այլոց փախցնելու մտքի նկատմամբ թշնամաբար տրամադրուած լինելու ավազակաբարոյ հոգեբանության գերակայութեան։ Խորհրդարանների, նախագահների եւ համայնքային ընտրութիւնների հաճախականութիւնը նուազեցնելու կողմնակիցները որպէս կանոն իրենց տեսակէտն հիմնաւորում են «հերթական լարուածութիւնից» խուսափելու եւ կայունութիւն ապահովելու ցանկութեամբ։ Այդորակ մոտեցմանն անկեղծօրէն հաւատացող մարդկանց պարզապէս պէտք է յուշել, որ իրենք ակամայ աջակցում են ընտրութիւններն ընդհանրապէս վերացնելու, ժողովրդավարութիւնն իրենցով փոխարինելու տրամադրուած ցածրորակութիւններին։ Պետությունների ժողովրդավարականության բանաձեւն ասպարէզ իջեցնելիս՝ 2003 թուականին ես նշել էի, որ, ցավոք սրտի, այդ բանաձեւը կիրառելի չէ դաշնային (ֆեդերալ) պետությունների համար։ Նկատի էր առնված այն, որ դաշնային պետություններն ընդհանրապէս 2 ներկայացուցչական մարմիններ են ունենում. ներկայացուցչական մարմին, որը ներկայացնում է քաղաքացիներին եւ ներկայացուցչական մարմին, որը ներկայացնում է դաշնության ենթականերին՝ պետությունների կամ, ԱՄՆ դէպքում՝ նահանգներին։ ԱՄՆ-ի օրինակով, նահանգներից մեկը կարող է ունենալ 40 մլն բնակչութիւն, միւսը՝ 2 մլն, սակայն նրանք հավասարապես՝ հաւասար քանակութեամբ պատգամաւորներով են ներկայացւում Սենատում: Եթե քաղաքացիների ներկայացուցչական մարմնում կարեւոր էր համարվում քաղաքացիների ներկայացուցչականութեան ապահովումը, ապա դաշնային պետության դաշնային ենթակաների ներկայացուցչական մարմնում երաշխավորվում է դաշնային պետության դաշնային ենթակաների իրավահավասարությունը։ Այդ ելակետային պայմաններում անհնարին էր թւում դաշնութեան ենթակաների իրաւահաւասարութինը մարդկանց՝ քաղաքացիների իրաւահաւասարութեանը զուգակցելը։ Կրկին ԱՄՆ օրինակով, նահանգների իրաւահաւասարութիւնն արտայայտւում է իւրաքանչիւր նահանգից 2 սենատորներ ներկայացնելով։ Թվում էր, թէ այդ կառույցում քաղաքացիների իրավունքների հիմք՝ իրաւահաւասարութեան նկատմամբ ուշադրության դրսեւորումը տեղին չէ: Սակայն երեք տարի առաջ՝ 2009 թվականին, նաեւ ինձ համար անակնկալ գտնուեց նաեւ դաշնային պետութեան դաշնային ենթակաների ներկայացուցչական մարմինների էութիւնը արտայայտել եւ տարածքների, եւ այդ տարածքների ընտրողների ներդաշնակ ներկայացուածութեամբ։ Լուծումը դարձեալ ներկայացնեմ ԱՄՆ օրինակով։ Դաշնային ներկայացուցչական մարմնի՝ Սենատի ընտրություններում, որտեղ դաշնության ենթակաների՝ նահանգների երկուական ներկայացուցիչներն ընտրվում են նոյն նահանգների ժողովրդի կողմից, ժողովրդից ստացած քուէները բաշխւում են թէկնածուների վրայ ըստ նրանց ստացած քուէների տոկոսային հարաբերակցութեան։ Եթէ նահանգում երկու սենատորների ընտրութեան համար առաջադրուել են ութ թէկնածուներ եւ նրանք ստացել են Ա-ն՝ 8, Բ-ն՝ 7, Գ-ն՝ 5, Դ-ն՝ 4, Ե-ն՝ 3, Զ-ն՝ 2, Է-ն՝ 2 եւ Ը-ն՝ 1 միլիոն քուէներ, տուեալ նահանգը ներկայացնող սենատոր են դառնում 8 եւ 7 միլիոն քուէներ ստացած Ա եւ Բ թէկնածուները։ Նախնական արդիւնքների ազդարարումից յետոյ ողջամիտ ժամանակայատուածում յաջողութեան չհասած թէկնածուները փոխանցում են իրենց ստացած քուէները սենատոր դարձած թէկնածուներին։ Արդիւնքում Ա-ն ունենում է, օրինակ՝ 8+5+3+2=18 մլն քուէ, իսկ Բ-ն՝ 7+4+2+1= 14 մլն քուէ։ Տոկոսային հարաբերակցութեամբ Ա-ն ունի տուեալ նահանգի ընտրողների ձայների 56.25%-ը եւ Բ-ն՝ ընտրողների ձայների 43.75%-ը։ Ամեն դաշնային միավոր, դաշնության ենթակաների ներկայացուցչական մարմնում՝ Սենատում, ներկայանում է ոչ թէ երկուական սենատորական ձայներով, այլ իր նահանգի ընտրողների ձայների 100 տոկոսով։ Այսպիսի մոտեցումն ընդունելուց եւ սահմանադրութեամբ ու օրէնքներով ամրագրելուց յետոյ Սենատի քուէարկութիւններում սենատորը քուէարկում է ոչ թէ մէկ ձայնով՝ սենատորական քուէով, այլ իր նահանգից իր ստացած եւ իրեն փոխանցուած քուէների տոկոսի չափով։ Այսինքն՝ վերեւում նշածս Ա-սենատորը քուէարկութիւններին մասնակցում է 56.25 միաւորով, իսկ Բ-ն՝ 46.75 միաւորով։ Նոյն կերպ բոլոր նահանգներից ընտրուած սենատորները։ Սենատն այդ դէպքում կունենայ ոչ թէ 100 սենատորական քուէ, այլ 5 000 տոկոս կամ միաւոր։ Այս կարգը կարող է առաջին հայացքից անհասկանալի իրավիճակ ստեղծել, սակայն միայն առաջին հայացքից։ Օրինակ՝ քուէարկութեան ժամանակ կարող է սենատի ձայների մեծամասնութիւնն ստացած ՝2501 միաւոր (տոկոս) ապահոված սենատորների թիւը՝ սենատորների քանակը, ենթադրենք՝ 40, պակաս լինի 2 499 տոկոս (միաւոր) ունեցող սենատորների քանակից, ենթադրենք՝ 60։ Այս կերպ կհաստատուի, որ այդ դաշնային երկրում անգամ դաշնային ենթակաների ներկայացուցչական մարմնի՝ սենատի մակարդակով որոշումներ ընդունելիս առաջնային կարեւորութիւն է ստանում քաղաքացիների դիրքորոշումը, իսկ սենատորներն ընդամենը նրանց միջնորդ ներկայացուցիչներն են։ 2010 թուականից Պետութիւնների ժողովրդավարականութեան իմ առաջարկած բանաձեւում տեղ գտաւ նաեւ դաշնային պետութիւնների դաշնային ենթակաների ներկայացուցչական մարմինների ներկայացուցչականութեան վերաբերող գործակիցը։ Այս լուծումը գտնելուց յետոյ ես աւարտուած եմ համարում մարդու իրաւունքների հիման վրայ ժողովրդավարութեան առջեւ ծառացած մարտահրաւէրների պատասխանները գտնելու իմ աշխատանքը։ Հաւակնություն չունեմ այս բանաձեւն համարել կատարելութիւն, սակայն չեմ կասկածում, որ դէպի կատարեալ ժողովրդավարութիւն տանող առայսօր ներկայացված ժողովրդավարության մակարդակ քննելու առթիվ արված յաջողուած փորձերից մեկն է։ ՆԵՐԿԱՅԱՆՈՒՄ Է ԱՅՍ ՏԵՍՔՈՎ՝ PSD-ն Պետութիւնների ժողովրդավարութեան տոկոսն է (The percentage of the States’ Democraticity)։ R –ը խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցող եւ ընտրությունների արդյունքում խորհրդարանում ներկայացուցիչ ունեցող քաղաքացիների թիվն է. V – ն ընտրությանը մասնակցող քաղաքացիների թուաքանակն է. F –ը խորհրդարանական (նաեւ միւս) ընտրությունների հաճախականութեան գործակիցն է։ Այն փոփոխւում է կախուած ընտրութիւնների հաճախականութիւնից։ Եթե ընտրություններն իրականցվում են 2 տարին մեկ անգամ, ապա F=1, եթե ընտրությունները տեղի են ունենում 3 տարին մեկ անգամ, ապա՝ F=0.9, 4 տարին մէկ տեղի ունենալու դէպքում F=0.8, 5 տարին մեկի դէպքում՝ F=0.7, եւ եթե խորհրդարանը ընտրվում է 6 տարին մեկ, ապա F=0.6։ E – ն գործադիր իշխանության ընտրության կամ նշանակովի լինելու գործակիցն է: Եթե գործադիր իշխանության ղեկավարը նշանակվում է խորհրդարանի կողմից, ապա E=0.5, եւ երբ նա ընտրվում է ուղղակիորեն ժողովրդի կողմից, ապա E=1: F –ը այս դէպքում ընտրովի գործադիր իշխանութեան ղեկավարի ընտրությունների հաճախականութեան գործակիցն է։ Այն հաւասար է 1-ի, եթէ գործադիրի ղեկավարը նշանակովի է, այսինքն՝ E=0.5-ի։ Ինչպէս եւ խորհրդարանական ընտրութիւնների հաճախականութեան դէպքում այն փոփոխւում է կախուած ընտրութիւնների հաճախականութիւնից։ Եթե ընտրություններն իրականցվում են 2 տարին մեկ անգամ, ապա F=1, եթե ընտրությունները տեղի են ունենում 3 տարին մեկ անգամ, ապա՝ F=0.9, 4 տարին մէկ տեղի ունենալու դէպքում F=0.8, 5 տարին մեկի դէպքում՝ F=0.7, եւ եթե խորհրդարանը ընտրվում է 6 տարին մեկ, ապա F=0.6։ J –դատական համակարգի գործակիցն է: Եթե երկրորդ ատյանի դատավորները նշանակովի են, ապա J=0.8, այն դեպքում, երբ ժողովրդի կողմից են ընտրվում կամ գործում է նաեւ երդուալ ատենակալների համակարգը, ապա J=1: L –տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործակիցն է: L=1, եթե համայնքային ընտրությունները տեղի են ունենում 2 տարին մեկ, 0.9՝ երբ 3 տարին մեկ, 0.8՝ երբ 4 տարին մէկ են տեղի ունենում ընտրութիւններ եւ 0.7 երբ դրանք տեղի են ունենում 5 տարին մէկ: U –դաշնային կամ (թէ) միատար (ունիտար) պետության ցուցանիշն է։ Եթէ բանաձեւը կիրառւում է ճշտելու միատարր պետութեան ժողովրդավարականութեան տոկոսը, ապա եւ U-ն, եւ F-ը հաւասար են 1 միաւորի։ Եթէ ճշտւում է դաշնային պետութեան ժողովրդավարութեան մակարդակը, ապա կախուած այն բանից թէ ինչ սկզբունքով են դաշնային ներակայացուցչական մարմնում ընտրւում եւ քուէարկում դաշնային ենթականերից ընտրուած պատգամաւորները U-ն կարող է տարբեր արժեք ունենալ։ Այն հաւասար է 1-ի, երբ դաշնային ներկայացուցչական մարմնում պատգամավորները համամասնորեն են ներկայացնում իրենց դաշնային ենթակայի (նահանգի) տարածքի բնակչութեանը։ Օրինակ, եթէ որպես նահանգի ներկայացուցիչ ընտրուած պատգամաւորը կամ պատգամաւորների խումբը նահանգում հաւաքել է 40 % է, ապա այդ տոկոսով էլ մասնակցում է սենատում տեղի ունեցող քուէարկութիւններին։ U-ն հաւասար է 0.7-ի, երբ հավասարապես են ներկայցվում դաշնային կառույցները, բայց այդ ներկայացման պայմաններում հաշվի չի առնվում տվյալ դաշնային միավորի դաշնության ենթակա կառույցի ներսում ընտրութիւնների ընթացքում դրսեւորուած քաղաքացիների համամասնութիւնը: Այս բանաձեւը պետությունների ժողովրդավարականությունը ներկայացնում է տոկոսային մատուցմամբ՝ տոկոսաչափերով։ Դրա հետ է կապուած բանաձեւի վերջում100 %-ի աւելացումը։ Ամփոփելով անցյալում կատարած իմ աշխատանքները եւ ընդգծելով, որ մասնավորապես 2003 թվականին հրատարակած ուսմանասիրության մեջ ես գործակիցներին այլ միավորներ եմ հատկացրել, ուզում եմ նշել, որ բանաձեւը պարզեցնելու նպատակով հաճախականությունների հետ կապված գործակիցը եւ խորհրդարանական, եւ նախագահ-վարչապետական ընտրութիւններում դարձրել եմ նույնը, այսինքն՝ 2003 թվականից առ այսօր իմ հրատարակած հոդվածներում, ելոյթներում նշուած հաճախականութեան տարբեր գործակիցները նպատակահարմար եմ համարում նույնացնել: Ժողովրդավարականութեան բանաձեւի վերաբերեալ կարելի է, թերեւս այլ՝ ոչ պակաս արդիւնաւէտ առաջարկներ ներկայացնել, բայց իմ կարծիքով ամենակարեւորն այն է, որ գոյութիւն ունենայ ժողովրդավարականութեան չափման ընդհանրական միավոր՝ միասնական չափորոշիչ։ Այս բնոյթի չափորոշիչի օգնութեամբ ժողովրդավարութիւնը դադարում է լինել վերացական մի հասկացութիւն։ Այս բանաձեւը միջոց է չափելու հետաքրքրող պետութեան ժողովրդավարութեան մակարդակը եւ հստակեցնելու, պարզեցնելու, թէ հատկապես ինչ թերությունների պատճառով է այդ պետութեան համակարգը պակաս ժողովրդավարական, քան կարող էր լինել։ Դրանից յետոյ արդէն տուեալ պետութեան նախասիրութեան կամ նկատառումների հարց կմնայ բացթողումները վերացնելով մերձենա՞լ 100 տոկոսանոց ժողովրդավարութեանը, թէ գոհանալ եղածով։ Յուսով եմ, իմ հարգելի ընթերցողը հասկանում է, որ իմ խոսքը ոչ թէ ընդհանրապես ժողովրդավարության, այլ ժողովրդավարական համակարգերի մասին է, ժողովրդավարությունը օրենքով ամրագրելու հնարավորության մասին: Բանաձեւը կազմելիս ես գնացել եմ մի ճանապարհով, որը հնարավորութիւն է տալիս բանաձեւի առանձին հատվածները կիրառել առանձին վերցրած իշխանւթեան տարբեր ճիւղերի համակարգերի համար։ Ինչպէս երեւում է դատական իշխանութեան յատուածում հաճախականության գործակից չի նշվում։ Դա արուած է դատավորների կախվածությունը նաեւ քաղաքացիներից նուազագոյնի հասցնելու նպատակով։ Դատավորը` վճռորոշ ատեանի դատաւորը պէտք է ընտրուի քաղաքացիների կողմից, բայց եւ պետք է անկախ լինի։ Նա երբեք չպետք է իրեն կախվածության մեջ զգայ անգամ իրեն նշանակողից, նույնիսկ եթե այդ նշանակողը ժողովուրդն է: 21-րդ դարի սկզբում ժողովրդավարության առջեւ ծառացած խնդիրներից եւ մարտահրավերներից են քաղաքացիների վստահության պակասը քաղաքական գործընթացների եւ իշխանութիւնների նկատմամբ, հետաքրքրութեան նուազումը ժողովրդավարութեան գործընթացների հանդէպ։ Վերեւում շարադրուած մոտեցումների կիրառումը կաւելացնի քաղաքացիների դերակատարությունը եւ դրան զուգահեռ՝ վստահութիւնը իրենց մասնակցութեան կարեւորութեան նկատմամբ։ Մանաւանդ խորհրդարանական համակարգերում քաղաքական գործիչները կընկալուեն որպէս քաղաքացիների հերթական ներկայացուցիչները միայն։ Պետություն եւ ժողովուրդ հարաբերություններում գլխավոր դերակատարութիւնը կանցնիէ քաղաքացիներին։ Այդ ամենը տեղի է ունենալու նախ եւ առաջ բ) քաղաքական գործընթացներին քաղաքացիների մասնակցելու հաճախականութիւնը աւելացնելու միջոցով։


source: fineweb

text: Հայաստանի եւ Ռուսաստանի նախագահների փետրվարի 25-ի հանդիպման ընթացքում քննարկվել է Հայաստան մատակարարվող ռուսական գազի սակագնի հարցը։ «2011 թվականի ընթացքում Հայաստանի սպառողների համար գազի գինը չի աճի: Ավելին, սոցիալապես անապահով խավի համար գազի սակագինը կնվազի: Հայաստանի նախագահը հանձնարարել է մշակել համապատասխան մեխանիզմներ»,- Սանկտ-Պետերբուրգում Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի եւ Ռուսաստանի նախագահ Դմիտրի Մեդվեդեւի միջեւ կայացած հանդիպումից հետո լրագրողներին ասել է Հայաստանի նախագահի խոսնակ Արմեն Արզումանյանը՝ նշելով, որ նախագահները այդ հանդիպման ընթացքում պայմանավորվածություն են ձեռք բերել Հայաստան մատակարարվող գազի սակագնի վերաբերյալ: «Մենք բավարարված ենք հանդիպման արդյունքներով», - ընդգծել է Արզումանյանը։ Անցած տարվա ապրիլի 1-ից «Գազպրոմ»-ը 17 տոկոսով բարձրացրեց եւ 180 դոլար սահմանեց (մոտ 65 հազար դրամ) Հայաստան մատակարարվող 1000 խորանարդ մետր գազի սակագինը: Դրա արդյունքում բնակիչների կողմից սպառվող 1 խորանարդ մետր գազի գինը կազմեց 132 դրամ` նախկին 96-ի փոխարեն: Անցած ամիս «Գազպրոմ» ընկերության ներկայացուցիչները հայտարարել էին, որ Հայաստանի իշխանությունների հետ քննարկում են գարնանը գազի սականգի նոր բարձրացումների հնարավորությունը։ Հայաստանի էներգետիկայի նախարար Արմեն Մովսիսյանը հայտարարել էր, թե Հայաստանի կառավարությունը ջանքեր է գործադրում գազի նոր թանկացումները կանխելու ուղղությամբ։ Նա մասնավորապես, ասել էր, որ Հայաստանի նախագահը «կոնկրետ եւ խիստ» հանձնարարական է տվել՝ ամեն ինչ անել, որպեսզի էներգակիրների գները Հայաստանում չփոխվեն։ Հարցերը մնում են... Ինչպես շաբաթ օրը «Ազատություն» ռադիոկայանի հետ զրույցում կարծիք հայտնեց տնտեսագետ Սամվել Ավագյանը, նախագահների հանդիպումից հետո հրապարակված հայտարարությունը ավելի շատ հարցեր է առաջացրել, քան պատասխաններ տվել: «Այս տեքստով, որ մենք ստացել ենք հայտարարությունը, հիմք չկա ենթադրելու, որ Հայաստան մատակարարվող գազի գինը չի փոխվի։ Խոսք է գնում միայն սպառողներին մատակարարվող գազի սակագնի մասին», - ասաց Ավագյանը: - «Հնարավոր է արդյունաբերությանը մատակարարվող գազի թանկացում, որովհետեւ այստեղ նշված է սպառողների՝ ենթադրում ենք, որ ազգաբնակչությանը»։ Տնտեսագետի խոսքով, Հայաստան մատակարարավող գազի նոր սակագնի հարցից զատ, բաց է մնում այն հարցը, թե ինչի՞ շնորհիվ հայաստանցի սպառողների համար գազի գինը չի աճի այս տարի։ «Կարելի է ենթադրություն անել, որ, օրինակի համար, դա տեղի կունենա «ՀայՌուսգազարդ»-ի շահույթների մասին, կամ «ՀայՌուսգազարդ»-ի ներդրումային ծրագրերի մի մասին սառեցման հաշվին, կամ ծախսերի ավելի խնայողական ռեժիմի անցնելու հաշվին եւ այլն», - նշեց Ավագյանը։ Փորձագետը բացառեց սպառողների համար գազի գինը ցածր պահելու նպատակով Հայաստանի պետբյուջեից գումարներ հատկացնելու հանարվորությունը՝ նշելով, որ բյուջեն արդեն հաստատված է, եւ այնտեղ նման ծախսեր չեն նախատեսվում։ Չի բացառվում, նաեւ հերթական «գույք՝ պարտքի դիմաց» համաձայնագրի կնքումը Ռուսաստանի հետ։ Հիշեցնենք, Ռուսաստանին ունեցած 93 միլիոն դոլար պարտքի դիմաց, որը հիմնականում առաջացել էր մատակարարվող ռուսական գազի դիմաց, 2002 թվականին պաշտոնական Երեւանը հայկական ընկերությունների բաժնեմասերի հանձման համաձայնագիր ստորագրեց Մոսկվայի հետ: Փաստաթղթի համաձայն, Ռուսաստանին հանձնվեցին «Մարս» ՓԲԸ-ն (գնահատվեց 56.29 մլն դոլար), «Երեւանի մաթեմատիկական մեքենաների ավտոմատացված ինստիտուտ» ՓԲԸ-ն (2.75 մլն դոլար), «Երեւանի ղեկավարման ավտոմատացված համակարգերի ԳՀԻ» ՓԲԸ-ն (3.37 մլն դոլար), «Երեւանի նյութագիտության» ԳՀԻ-նՓԲԸ (0.35 մլն դոլար) եւ «Հրազդանի ՋԷԿ-ի գույքահամալիրը» (31 մլն դոլար): Հայաստանի նախագահի մամլո գրասենյակից հրաժարվեցին մեկնաբանել, թե ի՞նչ գին է ունենալու Հայաստան մատակարարվող գազը, ու սպառողների համար գազի գինը չբարձրացնելու նպատակով ի՞նչ քայլեր են ձեռնարկվելու։


«Հրապարակ». Հայկ Մարությանը մայթերի սալիկների փողով ընկերոջ աշխատասենյակն է նորոգում - Լուրեր Հայաստանից - Թերթ.am «Հրապարակ». Հայկ Մարությանը մայթերի սալիկների փողով ընկերոջ աշխատասենյակն է նորոգում 08:39 • 05.02.20 Երեկ «Հրապարակը» տեղեկություն ուներ, որ Երեւանի քաղաքապետ Հայկ Մարությանը հունվարի 31-ի կարգադրությամբ մայթերի սալիկապատման համար նախատեսվող գումարն ուղղել է Կենտրոն թաղապետարանի շենքի վերանորոգմանը։ Կենտրոն վարչական շրջանի ղեկավար, Հայկ Մարությանի ընկեր Ավետ Պողոսյանը, հարցը լսելով, ասել էր, թե հեռախոսով հարցերի չի պատասխանում՝ առաջարկել էր գրավոր։ Նույնը եւ՝ քաղաքապետի խոսնակ Հակոբ Կարապետյանը։ Ապա մեր հոդվածի հրապարակումից հետո սկսել էր նամակագրություն մեր լրագրողի հետ՝ իրեն բնորոշ ոճով ծաղրելով ու վիրավորելով նրան։ Բանն այն է, որ մինչեւ գրավոր փաստաթուղթ չես ունենում, այս անձինք եռանդով հերքում են փաստը եւ կեղծ տեղեկություններ տարածում։ Իսկ երբ գրավոր ապացույցներ ես ներկայացնում, սկսում են տարբեր ծիծաղելի արդարացումներ բերել, վարչապետի սիրած բառով՝ «կռուտիտներ», հույս ունենալով, որ կկարողանան մոլորեցնել անտեղյակ մարդկանց։ Այժմ մեր ձեռքի տակ է հայտնվել այն փաստաթուղթը, որը հաստատում է մեր ունեցած տեղեկությունները։ Հունվարի 31-ին քաղաքապետ Հայկ Մարությանը կարգադրել է 2020թ. հունվարի 20-ի որոշման «մայթերի վերանորոգման՝ սալիկապատման» բառերը փոխարինել «Կենտրոն վարչական շրջանի վարչական շենքի վերանորոգման» բառերով։ Ինչը նշանակում է, որ մայրաքաղաքի քանդված ու ավերված մայթերը սալիկապատելու փոխարեն քաղաքապետն ու իր ընկերը նորոգելու են առանց այն էլ շատ լավ նորոգված ու բարեկարգ թաղապետարանի շենքը։ Ովքեր գեթ մեկ անգամ մտել են Սայաթ-Նովա-Տերյան փողոցների խաչմերուկում գտնվող այդ շենքը, կվկայեն, որ այդպես է։


source: wikipedia

text: Օգոստոսի 3, տարվա 215-րդ (նահանջ տարիներին՝ 216-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 150 օր։ Դեպքեր 1914 - Առաջին համաշխարհային պատերազմում Գերմանիան պատերազմ հայտարարեց Ֆրանսիային 1912 - Օսմանյան կայսրությունն Ալբանիային շնորհեց սահմանափակ անկախություն դպրոցներում թույլատրեց ալբաներենի դասավանդումը 1956 - Սիրիայում կատարվեց ռազմական հեղաշրջում 1960 - Նիգերն անկախություն ստացավ Ֆրանսիայից 1975 - Մարոկկոյում Բոինգ-707-ը բախվում է լեռանը, զոհվում է 188 մարդ 2005 - Մահմուդ Ահմադինեժադը դառնում է Իրանի նախագահ Ծնունդներ 1887 - Ավգուստ Կորկ, խորհրդային ռազմական գործիչ 1903՝ Լեւոն Հարությունյան, բժիշկ Շահան Շահնուր, հայ գրող 1923 - Շենուդա Գ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցու պատրիարք 1930 - Եվգենի Աբրահամյան սովետական ատոմային տեխնիկ 1935 - Զազա Ալեքսիձե ზაზა ალექსიძე վրացի պատմաբան, լեզվաբան եւ հայագետ 1937 - Վան Սողոմոնյան, հայ նկարիչ, խեցեգործ 1959 - Աշոտ Խաչատրյան, ֆուտբոլիստ 1966 - Գագիկ Գինոսյան, պարուսույց Արցախի պատերազմի մասնակիցներ 1952 - Վլադիմիր Առուստամյան 1976 - Նարինե Առաքելյան Մահեր 1919 - Յոզեֆ Կոհլեր,գերմանացի իրավաբան, բանաստեղծ, գրականագետ 1931 - Օլգա Մայսուրյան, դերասանուհի 1946 - Վիկտոր Դենի, ռուս խորհրդային գրաֆիկ 1984 - Վլադիմիր Տենդրյակով, ռուս խորհրդային գրող 1992 - Արցախի պատերազմի եզդի ազգության մասնակից Գագիկ Հաջոյան 1993 - Գարեգին Հովսեփյան, գրականագետ 1994 - Ինոկենտի Սմոկտունովսկի, ռուս սովետական դերասան 1996 - Հովիկ Աբրահամյան, Արցախի պատերազմի մասնակից 2000 - Իոան Լիսով, էստոնացի բասկետբոլիստ 2003 - Արկադի Տեր-Հակոբյան, ռուսաստանցի իրավաբան 2004 - Անրի Կարտիե Բրեսոն, ֆրանսիացի լուսանկարիչ 2008 - Ալեքսանդր Սոլժենիցին, ռուս արձակագիր, հրապարակախոս եւ հասարակական գործիչ Տոներ Հայաստանում ԼԳԲՏ+ անձանց իրավունքների համար պայքարի ազգային օր Նիգեր՝ Անկախության օր (Ֆրանսիայից, 1960 թ.) Վենեսուելա՝ Դրոշի օր Ծանոթագրություններ


Լրատվություն Մամլո հաղորդագրություններ 28.10.2016 / Նախագահին հավատարմագրերն է հանձնել Հայաստանում Ֆինլանդիայի դեսպան Արյա Մակկոնենը Նախագահ Սերժ Սարգսյանին այսօր իր հավատարմագրերն է հանձնել Հայաստանի Հանրապետությունում Ֆինլանդիայի Հանրապետության դեսպան Արյա Մակկոնենը (նստավայրը՝ Հելսինկի): Հանրապետության Նախագահը շնորհավորել է դեսպանին պաշտոնն ստանձնելու կապակցությամբ, մաղթել հաջողություններ եւ գոհունակությամբ նշել, որ Հայաստանի եւ Ֆինլանդիայի միջեւ հարաբերությունները կայուն զարգանում են, քաղաքական երկխոսությունը շարունակական բնույթ է կրում, երկու երկրները հաջողությամբ համագործակցում են նաեւ միջազգային... 2047 27.10.2016 / Նախագահը հանդիպում է ունեցել սիրիահայ համայնքի ներկայացուցիչների հետ Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր հանդիպում է ունեցել սիրիահայ համայնքի ու հայկական մի շարք կառույցների ներկայացուցիչների, համայնքային խնդիրներով զբաղվող բարերարների եւ պատասխանատու պաշտոնյաների հետ: Հանրապետության Նախագահը նշել է, որ հանդիպման մասնակիցներին հրավիրել է քննարկելու աջակցության նոր գաղափարներ, նոր ծրագրեր, ինչպես նաեւ Սիրիայում բնակվող մեր հայրենակիցներից անմիջականորեն տեղեկանալու վերջին զարգացումների եւ առկա իրավիճակի, այդ իրավիճակում գտնվող հայկական համայնքի ներկայիս կարիքների... 27.10.2016 / Նախագահը ներկա է գտնվել «Երեւան շոու-2016» ոսկերչական ցուցահանդեսի եւ «Երեւան Տոնավաճառ» առեւտրի կենտրոնի բացման արարողություններին Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր «Մերիդիան» ցուցահանդեսային կենտրոնում ներկա է գտնվել հոկտեմբերի 27-30-ը անցկացվող «ՋՈՒՆՎԵՔՍ Երեւան շոու-2016» ոսկերչական միջազգային ցուցահանդեսի բացմանը: Ցուցահանդեսային կենտրոնը տեղակայված է ոսկերչական ազատ տնտեսական գոտու տարածքում, որից օգտվող տնտեսվարողներն օգտվում են հարկային եւ մաքսային արտոնություններից: Հանրապետության Նախագահը շրջել է «Հայ ոսկերիչների համաշխարհային միության» (AJA) կողմից արդեն վեցերորդ տարին... 26.10.2016 / Նախագահ Սերժ Սարգսյանը հանդիպում է ունեցել Քիմբերլի գործընթացի նախագահ Ահմեդ Բին Սուլայեմի հետ Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր «Մերիդիան» ցուցահանդեսային կենտրոնում հանդիպում է ունեցել Քիմբերլիի գործընթացի նախագահ, Արաբական Միացյալ Էմիրությունների ներկայացուցիչ Ահմեդ Բին Սուլայեմի հետ, ով մեր երկրում է գտնվում ս.թ. հոկտեմբերի 24-28-ը Երեւանում անցկացվող Ոսկերիչների համաշխարհային համադաշնության ՍԻԲՋՕ-ի ամենամյա համաժողովի շրջանակներում: Հանրապետության Նախագահը ողջունել է հյուրին մեր երկրում եւ հույս հայտնել, որ պարոն Ահմեդ Բին Սուլայեմի այցը Հայաստան կնշանավորվի... 26.10.2016 / Նախագահը մասնակցել է Ոսկերիչների համաշխարհային համադաշնության համաժողովին Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր մայրաքաղաքի «Մերիդիան» ցուցահանդեսային կենտրոնում ներկա է գտնվել Ոսկերիչների համաշխարհային համադաշնության՝ ՍԻԲՋՕ-ի համաժողովին, որին աշխարհի 25 երկրից ժամանած ոսկերչության եւ թանկարժեք մետաղների մշակման ոլորտները ներկայացնող ավելի քան 80 պատվիրակների հետ միասին մասնակցել է ՍԻԲՋՕ-ի նախագահ Գայետանո Կավալիերին: Հանրապետության Նախագահը ողջույնի խոսք է հղել համաժողովի մասնակիցներին: *** Նախագահ Սերժ Սարգսյանի ողջույնի խոսքը ՍԻԲՋՕ-ի... 25.10.2016 / Նախագահ Սերժ Սարգսյանը հանդիպում է ունեցել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր հանդիպում է ունեցել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներ Իգոր Պոպովի (Ռուսաստան), Ջեյմս Ուորլիքի (ԱՄՆ), Պիեռ Անդրիոյի (Ֆրանսիա) եւ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչ Անջեյ Կասպրշիկի հետ: Զրուցակիցները քննարկել են ղարաբաղյան հիմնախնդրի խաղաղ կարգավորման գործընթացին եւ առկա խնդիրներին վերաբերող հարցեր: Համանախագահները ՀՀ Նախահագին ներկայացրել են այցի առաքելության շրջանակներում մինչ այս Բաքվում եւ Ստեփանակերտում ունեցած հանդիպումների արդյունքները:...


text: ԵՐԵՎԱՆ, 9 ապրիլի — Sputnik. Հայաստանի սուսերամարտի ֆեդերացիայի սահմանափակ ֆինանսական հնարավորությունները թույլ չեն տալիս երկրի հավաքականին լիարժեք մասնակցություն ունենալ միջազգային բոլոր մրցումներին, որոնք թույլ են տալիս օլիմպիական խաղերի ուղեգիր նվաճել։ Այդ մասին երկուշաբթի լրագրողներին ասաց Նորագավիթի սուսերամարտի մասնագիտացված մարզադպրոցի տնօրեն, Հայաստանի սուսերամարտի հավաքականի գլխավոր մարզիչ Ալիկ Նավասարդյանը։ Նրա խոսքով, եթե տարվա ընթացքում երկրի հավաքականը ելույթ չունենա ութ գլխավոր մրցաշարում, որոնք անցկացվում են աշխարհի տարբեր երկրներում, ապա կկորցնի օլիմպիադային մասնակցելու հնարավորությունը։ «Մեզ այս անգամ շատ օգնել է սպորտի եւ երիտասարդության նախարարությունը, մեր մարզիկները լավ պայմաններ ունեն մարզումների համար, սակայն գումարի պակասը շարունակում է հիմնական խնդիր մնալ», — նշեց նա։ Նավասարդյանը հիշեցրեց, որ ապրիլի 15-19-ը Երեւանում տեղի կունենա մինչեւ 23 տարեկան մարզիկների շարքում սուսերամարտի Եվրոպայի առաջնությունը։ Նախատեսվում է, որ առաջնությանը կմասնակցեն 60 թիմ եւ 290 մարզիկ 31 երկրից։ Եվրոպայում տեղի է ունեցել ընդհանուր հավաք, որի ընթացքում քննարկվել է` որտեղ անցկացնել մրցումները` Իսրայելում, թե Հայաստանում։ 34 երկրներ քվեարկել են մեր օգտին, Իսրայելը ստացել է ընդամենը 8 ձայն։ «Առաջնությունը Հայաստանում կանցկացվի հայկական ֆեդերացիայի ջանքերի շնորհիվ», — ասաց Նավասարդյանը։ Հայաստանը կներկայացնեն երկու թիմ` աղջիկների (ճկասուսեր) եւ պատանիների (խոցասուսեր)։ Ավագ մարզիչ Արտաշես Մադոյանը նշեց, որ մենք լավ մարզիկներ ունենք` Էդուարդ Հովիկյանը, Մայքլ Հովհաննիսյանը եւ Էմմա Պողոսովան։ «Նրանցից յուրաքանչյուրը զբաղվում է մարզումների անհատական ծրագրին համապատասխան։ Առաջիկայում մարզիկներ կժամանեն տարբեր երկրներից, որպեսզի մասնակցեն համատեղ մարզումներին։ Դա զարգացման հիանալի հնարավորություն է ինչպես մեր սուսերամարտիկների, այնպես էլ օտարերկրյա մարզիկների համար», — ասաց Մադոյանը։ Մամուլի ասուլիսին ներկա Էդուարդ Հովիկյանն իր հերթին նշեց, որ Հայաստանում անցկացվելիք Եվրոպայի առաջնությունը մեծ պատասխանատվություն է թե՛ մարզիկների, թե՛ մարզիչների համար։ «Իհարկե, հարազատ պատերը կօգնեն մեզ ավելի վստահ լինել, բայց կան ուժեղ մարզիկներ, մասնավորապես, Իտալիայից, Ֆրանսիայից եւ Հունգարիայից», — նշեց սուսերամարտիկը։ Հովիկյանը խոստովանեց` ցանկալի է, որ հայ հավաքականն ավելի լավ արդյունքներ ցույց տա, քան անցած տարիներին։


Դեմքին սեւ կետերի առաջացման հիմնական պատճառներն ու խորհուրդներ դրանցից ազատվելու համար — PRIVET.AM «Ու չես ամաչո՞ւմ». 41-ամյա Թինա Կանդելակիին քննադատել են առանց տաբատի նկար հրապարակելու համար Տղաները բանակի ծառայությունից առաջ եւ հետո. ահա, թե ինչպես են նրանք փոխվել «Էմմի 2017»-ի ամենալավ եւ ամենավատ կերպարները Ոչ ոք չգիտեր, թե տղամարդը ինչ էր արել կնոջ մահից հետ. ամեն ինչ պարզ դարձավ 20 տարի անց Կարեն Կարապետյանը խոստովանեց տապալումը. Նա շտապօգնություն է կանչում Ռուսաստանից ՎԻԴԵՈ. Նազենի Հովհաննիսյանը ամուսնանու՞մ է , տեսեք՝ Ո՞վ է նրա ընտրյալը Մի խումբ երիտասարդների կողմից Մամիկոնյանց փողոցում կատարված խուլիգանության տեսագրությունը (տեսանյութ)


text: ԱՊՀ եւ Բալթյան երկրների ավելի քան 220 ուսանողներ Մոսկվայի քաղաքապետի կրթաթոշակ կստանան 13:07 28 Սեպտեմբերի 2010 Մոսկվայի իշխանությունները 2,983 մլն ռուբլի են հատկացրել ԱՊՀ եւ Բալթյան երկրների 221 ուսանողների կրթաթոշակների վճարման համար, որոնք հաստատվել են մայրաքաղաքի քաղաքապետի կողմից, երեքշաբթի ՌԻԱ Նովոստիին է հաղորդել քաղաքապետարանի աղբյուրը։ «Լիտվայում, Էստոնիայում, Լատվիայում, Ադրբեջանում, Հայաստանում, Մոլդովայում, Մերձդնեստրում հաստատվել է հոգաբարձուների խորհուրդների կողմից ներկայացված «Մոսկվայի քաղաքապետի կրթաթոշակ» ծրագրի 221 կրթաթոշակառուների ցուցակը եւ 2009-2010 ուսումնական տարվա աշնան կիսամյակի ընթացքում նրանց կողմից վճարված կրթաթոշակների չափերը»,- պատմել է գործակալության թղթակիցը։ Ըստ նրա, ծախսերի վճարումը, որոնք կապված են կրթաթոշակների վճարման հետ, իրականացվում է Մոսկվայի 2010թ.-ի բյուջեում առկա այն միջոցների հաշվին, որոնք նախատեսված են 2009-2011 տարիների ընթացքում արտասահմանի հայրենակիցների հանդեպ պետական քաղաքականության իրականացման համալիր նպատակային միջնաժամկետ ծրագրի իրականացման համար։ Քաղաքապետարանի ներկայացուցիչը ճշտեց, որ 221 կրթաթոշակառուներից յուրաքանչյուրը 13,5 հազարական ռուբլի կստանան։ -0-


text: Մանտրա ||Այս հոդվածը կարող է վիքիֆիկացման կարիք ունենալ Վիքիպեդիայի որակի չափանիշներին համապատասխանելու համար։ Դուք կարող եք օգնել հոդվածի բարելավմանը՝ ավելացնելով համապատասխան ներքին հղումներ եւ շտկելով բաժինների դասավորությունը, ինչպես նաեւ վիքիչափանիշներին համապատասխան այլ գործողություններ կատարելով։ Մանտրա բառը սանսկրիտով սկզբնաղբյուրներում նշանակում է մարդու միտքը անարատ պահելու կոչված, պարզ ու ռացիոնալ շարադրված աֆորիզմ, որն առաջին հերթին պետք է հասկանալի լինի, այլապես դրա կիրառումը մարդու կյանքում անիմաստ է ու ոչ մի օգուտ չի կարող տալ։ Ցավոք սրտի «մանտրա» բառը պղծում են զանազան կրոնական ուղղությունների կեղծ գուրուները (ուսուցիչները), որոնք, նորմալ չիմանալով սանսկրիտ (աշխարհի հնագույն լեզուներից մեկը), սխալ են թարգմանում իմաստներն ու աղավաղած ներկայացնում դրանք, որպեսզի պարզապես շահարկեն մանտրաների հեղինակությունն ու այդ միջոցով առաջ տանեն իրենց նեղ կրոնական (բուդդիստական, հինդուիստական եւ այլ) շահերը։ Ահա մանտրայի մի օրինակ. «Ուդվայամ տամասասպարի պասյանտա ուտտարամ. Դեվամ դեվատրա սուրյամագանմա ջյոտիրուտտարամ» / Ռիգվեդա, մանտրա 1/50/10։ Չորս Վեդաներից (Ռիգվեդա, Յաջուրվեդա, Սամավեդա, Աթհարվավեդա) ամենահնագույնից՝ Ռիգվեդայից մեջբերված Սանսկրիտերեն այս մանտրան բնագրից թարգմանած նշանակում է հետեւյալը. «Մենք, հաղթահարելով խավարն ու տգիտությունը, մեր հայացքն ուղղում ենք առ նյութն ու դրանով կերտված աշխարհը, տեսնում ենք ինքներս մեզ, որպես հոգի, ապա տեսնում ենք ունիվերսալ հոգուն` Արարչին, որ աղբյուրն է լույսի ու էներգիայի»։ Ոչ բնագրից արված կամ բնագրից ոչ ճիշտ արված թարգմանություններում այս նույն մանտրան այլեւս որեւէ ռացիոնալ, տրամաբանական ու իմաստուն իմաստ չի կրում, այլ միայն կիսատ ու անհեթեթ մտքեր։ Աղբյուր[խմբագրել | խմբագրել կոդը] - "Արիական Իմաստության Գոհարներ" գրքից / հեղինակ՝ Աչարյա Վայդյանաթ Շաստրի / տպագրված է "Սարվադեշիկ Արյա Պրատինիդհի Սաբհա"-ի կողմից, "Մահարիշի Դայանան Բհավան" տպագրատուն, հասցեն՝ Ռամլիլա Գրաունդ, Նոր Դելի-1։ Տպագրոթյունը 1968 թ.


text: Երեւակայություն Երեւակայություն, որը նաեւ անվանում են երեւակայելու ընդունակություն, նոր պատկերներ եւ զգացողություններ ձեւավորելու կարողությունն է, որոնք չեն ընկալվում զգայարանների միջոցով՝ տեսողական, լսողական կամ այլ զգայարանների միջոցով։ Երեւակայությունը գիտելիքները դարձնում է կիրառելի խնդիրներ լուծելու ժամանակ եւ կարեւոր է փորձ ձեռք բերելու եւ սովորելու գործընթացի համար[1][2][3][4]: Երեւակայությունը զարգացնելու հիմնական միջոց է հանդիսանում պատմություններ լսելը[1][5], որտեղ ընտրված բառի ճշգրտությունը կարեւոր գործոն է "հորինված աշխարհների" համար[6]: Երեւակայությունը "թաքնված" պատկերների կամ զգացողությունների ձեւավորում է, որոնք տեղի են ունենում առանց որեւէ մեկի իմացության։ Անհատը կարող է երեւակայել՝ ըստ տրամադրության, որը կարող է լավ կամ վատ լինել՝ կախված իրավիճակից։ Որոշ մարդիկ երեւակայում են, որպեսզի դուրս գան լարվածությունից կամ մռայլ տրամադրությունից։ Այն ընդունված է համարել ներքին կարողություն եւ մտքում շրջակա միջավայրի ընկալման զգացումից բխած տարրերից մասնակի կամ ամբողջական անձնական ոլորտներ ստեղծելու գործընթաց։ Այս տերմինը տեխնիկապես կիրառվում է հոգեբանության՝ մեջ մտքում ինչ որ բան վերականգնելու գործընթացի համար՝ ընկալվող առարկա կամ պատկեր, որը նախկինում եղել է իմաստային ընկալման մեջ։ Քանի որ այս տերմինի նմանատիպ կիրառումը հակասում է սովորական լեզվին, որոշ հոգեբաններ նախընտրել են այն նկարագրել որպես "պատկերում" կամ "պատկերներ", կամ խոսել դրա մասին որպես "վերարտադրողական" -ի՝ ի տարբերություն "արտադրողական" կամ "կառուցողական" երեւակայության։ Բովանդակություն Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Երեւակայություն տերմինը ընդհանուր առմամբ կիրառվում է մտքում նոր պատկերների ձեւավորման գործընթացը նկարագրելու համար, որոնք նախկինում երբեք չեն եղել կամ համենայնդեպս միայն մասնակի կամ տարբեր կոմբինացիաներով են եղել։ Բնորոշ օրինակներ են՝ Ճշմարտաբանության ձեւը, որը հաճախ կիրառվում է ֆանտաստիկ ժանրերում կամ գիտական վեպերում, դրդում է ընթերցողներին նմանատիպ պատմությունները որպես իրականություն ընդունել։ Երեւակայությունը, որը չի սահմանափակվում գործնական պահանջների անհրաժեշտությամբ հստակ գիտելիքի ձեռք բերումով, հիմնականում զերծ է օբյեկտիվ սահմանափակումներից։ Սոցիալական կապերի եւ հասկացողության համար շատ կարեւոր է ուրիշի փոխարեն ինքդ քեզ պատկերացնելու երեւույթը։ Ալբերտ Էյնշտեյնն ասել է. «Երեւակայությունը ավելի կարեւոր է, քան գիտելիքը։ Գիտելիքը սահմանափակ է, իսկ աշխարհը պտտվում է երեւակայության շուրջ»[7]: Բայց իրականում առանց գիտելիք չի կարող զարգանալ երեւակայությունը։ Տարբեր ոլորտներում, սակայն, նույնիսկ երեւակայությունն է պրակտիկորեն սահմանափակ. այսպիսով, անձը, ում երեւակայության արդյունքում կարող է տուժել մտավոր տարրական օրենքները կամ պրակտիկ հնարավորության անհրաժեշտ սկզբունքները սովորաբար մտավոր առողջության մասնագետների կողմից ընդունվում է որպես խելագար։ Միեւնույն սահմանափակումները ազդում են երեւակայության վրա գիտական վարկածների ոլորտում։ Գիտական ուսումնասիրություններում տեղի ունեցող առաջընթացը լինում է մասնավորապես ի շնորհիվ կանոնակարգային բացատրությունների, որոնք բարելավվում են երեւակայության շնորհիվ, սակայն նման վարկածները պետք է ձեւակերպվեն նախկինում պարզված փաստերի հիման վրա եւ համաձայն տվյալ գիտության սկզբունքների։ Երեւակայությունը մտքի փորձարարական բաժանումն է, որը հիմնվելով գործառույթների վրա մշակում է թեորիաներ եւ գաղափարներ։ Օբյեկտները ընդունելով այնպես, ինչպես իրականում նրանք կան, երեւակայությունը կիրառում է համալիր IF գործառույթները, որպեսզի մշակի նոր կամ արդեն վերանայված գաղափարներ։ Մտքի այս բաժինը շատ կարեւոր է հին եւ նոր խնդիրներ լուծելու համար ավելի լավ եւ հեշտ ձեւեր մշակելու համար։ Այս փորձարարական գաղափարները կարող են բարեհաջող կերպով կառավարվել վիրտուալ աշխարհում, իսկ հետո, եթե գաղափարը հավանական է, իսկ գործառույթը իրական, գաղափարը կարող է ի կատար ածվել։ Երեւակայությունը մտքի նոր աճի բանալին է եւ կարող է կիսվել բոլորի հետ՝ զարգացնելով միասնություն։ Համաձայն դիտավորության սկզբունքի՝ երեւակայությունը կարելի է դասակարգել՝ - Գիտակցված երեւակայության (երազ քնի ժամանակ, անուրջ) - Պատահական երեւակայության (վերարտադրողական երեւակայություն, ստեղծարար երեւակայություն, հեռանկարային երազ)։ Երեւակայության հոգեբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Երեւակայություն եւ ընկալում[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Երեւակայություն թե հավատ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Երեւակայությունը հավատից տարբերվում է, քանի որ սուբյեկտը հասկանում է, որ այն, ինչ անձամբ հորինվել է մտքի կողմից, անպայմանորեն չի ազդում գործողության ընթացքի վրա, որը տեղի է ունենում ակնհայտորեն ընդհանուր աշխարհում, մինչդեռ հավատը ընդհանուր եւ անձնական աշխարհի մասին ինչ որ մեկի կողմից ընդունված ճշմարտության մաս է կազմում։ Երեւակայության խաղը անկախ ակնհայտ սահմանափակումներից պայմանավորված է միայն տվյալ պահին մտքի ընդհանուր տենդենցով։ Մյուս կողմից, հավատը անմիջապես կապված է պրակտիկ գործունեության հետ. հնարավոր է պատկերացնել, որ դու միլիոնատեր ես, սակայն երբ դու հավատում ես դրան, դու չես գործում ինչպես միլիոնատեր։ Երեւակայության եւ հավատի միջեւ եղած տարբերակիչ գիծը լայնորեն փոփոխվում է՝ կախված տեխնոլոգիական զարգացումների տարբեր փուլերից։ Երեւակայությունը որպես իրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը] Աշխարհը տվյալների մեկնաբանությունն է, որոնք փոխանցվում են զգայարանների կողմից։ Նրանք, ովքեր ընդունում են հալյուցինացիա առաջացնող դեղեր, ավելի մեծ երեւակայություն ունեն։ Այս տարբերությունն այն մակարդակներից միայն մեկն է եւ կարող է փոփոխվել մի շարք պատմական պատճառներով, մասնավորապես ուղեղի քիմիական փոփոխություններով, հիպնոսներով կամ գիտակցության վիճակի այլ փոփոխվող գործոններով՝ մեդիտացիայի, մի շարք հալյուցինացիա առաջացնող դեղերի եւ հոսանքի, որը ուղղվում է ուղեղի մասնավոր հատվածներին։ Երեւակայական եւ գիտակցական իրականության միջեւ եղած տարբերությունը կարելի է ապացուցել մտավիճակներով։ Մի շարք մտավոր հիվանդություններ կարելի է վերագրել այս անկարողությանը՝ տարբերելու համար զգացական եւ ներքին ստեղծած աշխարհները միմյանցից։ Երեւակայությունը, անկախ լինելով արտաքին սահմանափակումներից, հաճախ իրական հաճույքի եւ ավելորդ տառապանքի միջոց է։ Առաջնորվելով այս գաղափարով, հաճելի եւ սարսափելի երեւույթներ երեւակայելը միմյանց է կապում էմոցիոնալ օղակներ, որոնք ներառված են էմոցիոնալ ընկալման եւ փորձի մեջ։ Երեւակայությունը կարող է նաեւ առաջացնել իրական հիվանդության որոշակի ախտանիշեր, օրինակ հոգեսոմատիկ հիվանդություն։ Նմանատիպ վարկած կա, որ մարդկային ճանաչողության ամբողջության հիմքում ընկած է երեւակայությունը։ Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը] - Norman 2000 pp. 1-2 - Brian Sutton-Smith 1988, p. 22 - Archibald MacLeish 1970, p. 887 - Kieran Egan 1992, pp. 50 - Northrop Frye 1963, p. 49 - As noted by Giovanni Pascoli - Viereck George Sylvester (հոկտեմբերի 26, 1929)։ «What life means to Einstein: an interview»։ The Saturday Evening Post - Ward, T.B., Smith, S.M, & Vaid, J. (1997). Creative thought. Washington DC: APA


Սիրահարվելու յոթ նախադրյալ 20:02, 13 սեպտեմբերի Նմանություն. չնայած, ասում են, որ հակադրությունները ձգում են միմյանց, լուրջ հարաբերությունների համար մարդիկ հաճախ իրենց նմաններին են ընտրում: Իբր՝ ամեն մարդ սիրում է իրեն, իսկ դա նշանակում է՝ նաեւ նրան, ով իր նման է: Փոխադարձ զգացմունք. իհարկե, ինչպե՞ս առանց դրա: Բայց դրանք ոչ միշտ են միաժամանակ առաջանում: Հոգեբանների համոզմամբ՝ գիտակցությունը, որ դուք ինչ-որ մեկին դուր եք գալիս, կարող է ձեզ ստիպել սիրահարվել այդ մարդուն: Գրավչություն. յուրաքանչյուր մարդու մեկ այլ անձի մեջ ինչ-որ բան է գրավում: Ոմանց ավելի շատ դուր է գալիս խելքը, մյուսներին՝ արտաքինը: Սոցիալական ազդեցություն. սա այն է, որը մենք սովորել ենք ընդունելի համարել՝ տարիքը, մշակույթը, դաստիարակությունը: Եթե դուք 25 տարեկան եք եւ ձեզ տարիքով տղամարդիկ չեն գրավում, հազիվ թե կարողանաք սեր գտնել 45-ամյա տղամարդու հետ: Վտանգի գործոն. ուզում եք սե՞ր գտնել: Գնացեք պարաշյուտով թռչելու: Կատակ չէ: Էքստրեմալ իրավիճակում մեկ այլ մարդու հետ համատեղ ապրումները մտերմացնում են եւ օգնում սիրահարվել: Բավարարում. մարդը, որին մենք սիրահարվում եք, բավարարում է մեր որեւէ պահանջմունք: Պարտադիր չէ, որ դա գիտակցաբար լինի: Ենթագիտակցական մակարդակով մենք որոնում ենք նրան, ով կարող է մեր կյանքի որոշակի բացեր լրացնել: Х ֆակտոր. ինչպես հեռուստաշոուում՝ սիրահարվել նշանակում է՝ գտնել նրան, ում մեջ ինչ-որ առանձնահատուկ բան կա, Х ֆակտոր, որը հենց ձեզ է գրավում: Դա կարող է յուրահատուկ հումորի զգացում լինել, ինքնատիպ ժպիտ կամ պարզապես բարի սիրտ: Նյութը՝ Creu.ru-ի 00:45, 21 հունիսի «Թեժ է լինելու». Գոռ Հակոբյան 00:15, 21 հունիսի 23:45, 20 հունիսի 23:15, 20 հունիսի Քայլի Ջեները՝ զբոսանքի ժամանակ (ֆոտո) 22:45, 20 հունիսի 22:15, 20 հունիսի Թիմաթիի նախկին ընկերուհի Ալյոնա Շիշկովան պարծեցել է հարթ որովայնով 21:30, 20 հունիսի «Կուզեի բոլորիդ հարցի պատասխանը տալ՝ ես քաղցկեղով հիվանդ չեմ». Սեդա Շահնազարյանը՝ իր առողջական վիճակի մասին 21:19, 20 հունիսի Շերը ստիպված է եղել Թրամփի պատճառով խաշած լեզու ուտել


Զիդան. «Տրանսֆերների հարցին կվերադառնանք հունիսին» :: RealMadrid.am Կարդացվել է 5891 անգամ:


text: Ֆինլանդիա (, , պաշտոնապես Ֆինլանդիայի Հանրապետություն, , ), պետություն Հյուսիսային Եվրոպայում։ Սկսած 1956 թվականից Հյուսիսային Խորհրդի, 1995 թվականից՝ Եվրոպական Միության եւ 1996 թվականից Շենգենյան համաձայնության անդամ է։ Արեւելքում սահմանակից է Ռուսաստանին, հյուսիս-արեւմուտքում՝ Շվեդիային, հյուսիսում՝ Նորվեգիային։ Ողողվում է Բալթիկ ծովի, Ֆիննական ու Բոտնիկ ծոցերի ջրերով։ Ֆինլանդիայի կազմի մեջ են մտնում նաեւ Ալանդյան կղզիները։ Տարածությունը 338 հզ. կմ2 է (առանց ներքին ջրերի՝ 305,5 հզ. կմ2), բնակչությունը՝ 5,5 մլն. (2015), մայրաքաղաքը՝ Հելսինկի։ Վարչականորեն բաժանված է 12 լյանի (նահանգի)։ Անկախ պետություն է 1917 թվականից։ 2010 թվականին Ֆինլանդիան Newsweek ամսագրի կողմից գրավել է առաջին տեղը «Աշխարհի լավագույն պետություններ» ցանկում (անգլերեն՝ The world's best countries), իսկ 2012 թվականին դարձավ «Ամենակայուն երկիրն աշխարհում» ամերիկյան «Fund for Peace» ֆոնդի գնահատմամբ։ Անվանում Երկիրը Ֆինլանդիա են անվանել շվեդները, որոնք երկար դարեր տիրում էին նրան։ Ֆիններն իրենց երկիրն անվանում են Սուոմի, որ նշանակում է Ճահիճների ու լճերի երկիր։ Աշխարհագրություն Վարչական բաժանում 2011 թվականի հունվարի 1-ից Ֆինլանդիայի Հանրապետության վարչական բաժանման համակարգը հետեւյալն է՝ 19 շրջանների (կամ տարածաշրջանների) (, ) շրջանները բաժանվում են 72 մարզերի (, ) մարզերը բաժանվում են 342 համայնքների (, ) Բնություն Ֆինլանդիան գտնվում է Ֆենեոսկանդիայի սահմանում։ Ափագծի երկարությունը (առանց ոլորանների) 1100 կմ է։ Ափերը ցածրադիր են, արեւմուտքում՝ կտրտված շխերներով։ Ռելիեֆում տիրապետում են մորենաթմբային հարթավայրերը (տարածքի 2/3-ից ավելին ցածր է 200 մետրից)։ Ժայռային ապարների ելքերով, լճային գոգավորություններով եւ բարձրադիր բլուրներով (Մաանսելկյա, Սուոմենսելկյա, Սալպաուսելկյա)։ Ծայր հյուսիս-արեւմուտքում Սկանդինավյան լեռների վերջավորություններն են մինչեւ 1365 մ բարձրությամբ (Հալտիատոնտուրի լեռ)։ Ժամանակակից ռելիեֆի ձեւավորման գործում կարեւոր նշանակություն է ունեցել չորրորդական ծածկույթային սառցապատումը։ Ֆինլանդիայի տարածքում, որը տեղադրված է Բալթիական վահանի սահմաններում, գերակշռում են մետամորֆային ապարների կոմպլեքսները եւ մինչքեմբրիի գրանիտոիդները՝ ծածկված անթրոպոգենի սառցադաշտային նստվածքներով։ Ֆինլանդիան հարուստ է քրոմիտի, վանադիումի, կոբալտի (1-ին տեղը Արմ. Եվրոպայում), տիտանի, նիկելի (2-րդ տեղը), պղնձի եւ ծծմբահրաքարի (3-րդ տեղը), կադմիումի, ոսկու, բազմամետաղների, ապատիտի երկաթի, մագնեզիումի, գրաֆիտի պաշարներով։ Կլիման բարեխառն է, հարավ-արեւմուտքում՝ անցումային ծովայինից ցամաքայինի, հյուսիս արեւմուտքում՝ ցամաքային։ Փետրվարի միջին ջերմաստիճանը —3 °C-ից մինչեւ - 14 °C է, հուլիսինը՝ 14° - 17 °C, տարեկան տեղումները՝ 400 մմ-ից (հյուսիսում) մինչեւ 700 մմ (հարավ-արեւմուտքում)։ Ձմեռը աչքի է ընկնում կայուն ձնածածկույթով։ Լճերը (մոտ 6 հզ. լիճ) գրավում են երկրի տարածքի 8 %-ը եւ կազմում են խոշոր ջրային համակարգեր (Սեյմա եւ այլն)։ Գետերը ջրառատ են, սահանքավոր եւ հարուստ ջրային ռեսուրսներով։ Լանդշաֆտում տիրապետում են պոդզոլային հողերը։ Անտառները, գլխավորապես, տայգային են եւ գրավում են երկրի տարածքի 61 %-ը։ Ֆինլանդիանի ծայր հյուսիսում լեռնային տունդրա է։ Ազգային պարկերից նշանավոր են Պալլաս-Օունաստունտուրին, Լեմենյոկին, Օռլանկան։ Ծանոթագրություններ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ 1917 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Շվեդախոս երկրներ եւ տարածքներ Հանրապետություններ


text: «Հրապարակ». Արմատական ընդդիմադիրը սեփական դստեր համար մի յուղոտ պաշտոն է ձեռք բերել «Արմատական ընդդիմության դիրքերից հանդես եկող ՀԱԿ-ը, պարզվում է, ոչ միայն խաղաղության թեման է առաջ մղում՝ խորհրդարանում տեղեր ստանալու դիմաց, այլեւ «համագործակցության» այլ ասպարեզներ էլ նրան խորթ չեն։ ՀԱԿ համամասնական ցուցակի առաջին կին թեկնածուն՝ Զոյա Թադեւոսյանը, ով խրոխտ ելույթներ է ունենում՝ քննադատելով իշխանություններին, ընդամենը վերջերս սեփական դստեր համար մի յուղոտ պաշտոն է ձեռք բերել։ Մարտի 1-ին նրա դուստրը՝ Դիանա Գալոյանը, դարձել է պետական տնտեսագիտական համալսարանի միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ամբիոնի վարիչ։ Նա նույն ամբիոնի դոցենտ է եղել, աշխատանքային գործունեությունն սկսել է մի շարք ընկերություններում՝ որպես ավագ մասնագետ, կոմերցիոն մենեջեր, ունի դասախոսական աշխատանքի փորձ։ Ամենահետաքրքիրն այն է, որ այս ամբիոնի վարիչ Գրիգոր Նազարյանն էլ դարձել է մակրոտնտեսության կարգավորման եւ միջազգային տնտեսական հարաբերությունների ֆակուլտետի դեկան՝ փոխարինելով երկարամյա դեկան Ատոմ Մարգարյանին, ում չօգնեց անգամ ՀՀԿ-ականի կարգավիճակը՝ նա չվերընտրվեց դեկանի պաշտոնում։ Նրան դեմ են քվեարկել ՀՀԿ-ական ուսխորհուրդն ու համալսարանականները։ ՀՊՏՀ մեր աղբյուրն այս փոփոխությունները բացատրեց մեկ նախադասությամբ՝ «Ազատվում են մաքուր մարդկանցից»»,–գրում է թերթը։ Մանրամասները՝ թերթի այսօրվա համարում։


text: Тамазян Гамлет Сергеевич (1947 - 2011) В 1992 г. распространился слух о том, что Мгер тяжело заболел. Разрыв язвы желудка произошел во время репетиции. Артиста прооперировал известный хирург Института хирургии Микаэляна Гамлет Тамазян. Когда больной полностью выздоровел, он поставил в основанном им "Артистический" театре драму Марселя Паньоля “Жена пекаря” - гениальный актер был не только режиссером, но и сыграл главную роль - пекаря Эмебле. На премьеру этого памятного многим спектакля Мгер Мкртчян пригласил весь коллектив врачей во главе с Гамлетом Тамазяном. После окончания¤ спектакля знаменитый актер объявил, что тот, кто его прооперировал и спас ему жизнь, находится¤ здесь, в зале театра. Артист пригласил Гамлета Тамазяна подняться на сцену. Одареннейший актер встал на колени перед своим спасителем и поцеловал руку хирурга, и тот в свою очередь преклонил колени перед великим армянским артистом. И они оба, на коленях друг перед другом, обнялись и, как дети, тихо плакали, а весь зал стоя, долго и бурно им рукоплескал... Спектакль «Жена пекаря» рассказывал о возникшей связи хорошенькой жены пожилого пекаря с молодым пастухом. Общество осуждает этот проступок жены, обвиняет и пекаря Эмебле. Наивный и добропорядочный булочник и сам чувствует себя в этой ситуации чем-то виноватым. Тем не менее, пекаря тревожит не столько проступок жены, сколько само общество — хранитель морали. Неверная жена совершает попытку покаяния. Пекарь-Мкртчян — добрый и прощающий, скромный и человеколюбивый, и, естественно, что он прощает свою жену. Виновная жена возвращается, пекарь Эмебле всю свою желчь изливает на ни в чем не повинное животное — кота в доме, потом хватает ведро воды и выплескивает себе на голову, создавая трагикомическую ситуацию. В своей постановке гениальный актер, изображая драму пекаря, создал неповторимый чудо — спектакль. Эта постановка полна интересных и остроумных решений, краски её новы и свежи, и она занимает свое достойное место в истории армянского театра. А здесь, в одной из самых значительных ролей Мгера Мкртчяна, выявился драматический в сочетании с трагическим талант великого армянского актера. Мгер Мкртчян показал в этой роли пекаря свой драгоценный талант трагика, но, как говорится, талант не имеет границ, ему сыграть ещё - новые, более масштабные трагические роли, но увы! .. Чарли Чаплин, всемирно известный актер, как-то сказал, что если комическое и драматическое соединяются в одном актере, то этот артист оказывается владеющим великим даром. Существует такое мнение профессионалов, что роль пекаря — это шедевр великого актера, и хотя нам и трудно настаивать, но мы склонны все-таки думать, что главная роль актера — это Казар со всеми его разнородными проявлениями. Великий армянский актер Mrep Мкртчян лелеял самые яркие и красочные мечты, связанные с театром «Артистический», но... Сегодня «Артистическим» руководит Альберт Мкртчян - достойный брат Мгера Мкртчяна, выдающийся кинорежиссер, народный артист Республики Армения, лауреат государственных премий Армении. Из книги Айказа Ераносяна "Мгер Мкртчян" «Միքայելյան վիրաբուժության ինստիտուտ» ՓԲԸ խորհրդի նախագահ Ա՜խ, Համլետ Սերգեյի, Իմ կյանքի իրիկնամուտին Նվիրեցիր լուսաբաց։ Երկար կյանք քեզ, եղբայրս։ Քո Ֆրունզիկ Թամազյան 1991 թվականին կյանքի ցուցումով վիրահատել եմ Ֆրունզիկ Մկրտչյանին։ Կատարել եմ ստամոքսի մասնահատում։ Խոցային հիվանդ էր եւ աղեստամոքսային տրակտի արյունահոսություն ուներ։ Վիրահատական շրջանը անցել է հարթ։ Այդ օրվանից մինչեւ մահը ինձ հետ շատ էր կապված։ Համարյա ամեն օր գալիս-գնում էր։ Իրեն շատ սիրում էի, քանի որ արդեն այդքան փառքի հասած անձնավորություն՝ դեռ մեծ երեխա էր։ Երբ իրեն այդ խառը տարիներին տվեցին՛ մի փոքր տարածք, որ իր թատրոնը ստեղծի, նա շփոթվել էր։ Անգամ չգիտեր հիմնարկ ղեկավարելն ինչ է։ Անընդհատ իմ կոդքին է եղել, ես եմ նրան հուշել։ Աշխատավարձ ո՞նց են տալիս, աշխատավարձից ինչ հարկեր են տալիս պետությանը։ Մի խոսքով՝ վիրահատությունից հետո շատ մտերմացանք։ Մեր կոլեկտիվի բոլոր անդամները նրա բարեկամները դարձան։ Հիշում եմ, նախքան վիրահատությունը բոլոր վիրաբուժական միջոցառումները պետք է պատրաստեինք կորցրած արյունը վերականգնելու։ Ինքը անգի-տակից վիճակում էր։ Ուղիղ փոխներարկում էր անհրաժեշտ։ Ալբերտն ասաց. «Ես արյուն կտամ»։ Փոխներարկեցինք։ Հետո անցավ ահագին ժամանակ, արդեն լավ էր։ Երբ հայտնեցինք, որ Ալբերտը իրեն արյուն է տվել, ասաց. «Ես էլ մտածում եմ՝ իմ բնավորաթյունն ինչո՞ւ է փոխվել։ Ալբերտի մեջ ինչքան վատ բան կար, անցել է իմ մեջ»։ Երկրորդ անգամ էլ վիրահատվեց այստեղ։ Ուներ անոթների լայնացում։ Իմ ծննդյան օրն էլ կոլեկտիվի հետ միասին ինձ անակնկալ մատուցեց։ Իմ 45-ամյակն էր։ Առավոտյան գալիս եմ խորհրդակցության, ամբողջ դահլիճը լիքն է։ Երկու վայրկյան հետո Ֆրունզին պառկած բերում են, ու ինքը պառկած պատմում է այն կլինիկական մահը, որը տարել է առաջին վիրահատության ժամանակ։ Եվ այդ ամբողջը՝ բեմականացված։ Այդ ընթացքում 45 աղջիկներ էին գալիս 45 մեխակներով։ Մի 10-15 րոպեանոց բեմադրություն էր դա։ Ու հետո ելույթներ, շնորհավորանքներ։ Իսկ երկրորդ վիրահատությունը աոանց նարկոզի արեցինք։ Անընդհատ խոսեցնում էի, ինքը պատմում էր, իր գրած «Երկրաշարժ» պոեմը Էյֆորիայի մեջ արտասանում էր։ Իր թատրոնում նա բեմադրեց «Հացթուխի կինը», եւ պրեմիերան մեր կոլեկտիվի համար ներկայացրեց։ Նոր էր դուրս գրվել հիվանդանոցից եւ իր խաղով ուզում էր ամբողջ կոլեկտիվին իր մարդկային շնորհակալությունը հայտնել։ Այնպես էր խաղում, այնպես էր տրվել դերին, որ ինձ թվաց, թե այս մարդը բեմի վրա կմեռնի։ Հետո ինձ կանչեց բեմ, խոնարհվեց, ձեռքս համբուրեց, ես էլ խոնարհվեցի, ու այդպես լաց եղանք բեմում։ Կոլեկտիվի անդամները հոտնկայս ծափահարում էին... Դրանից հետո փոքր ընդունելություն կազմակերպեց եւ ինձ նվիրեց իր տղայի նկարած նկարը։ Նկարի հետեւի մասում գրել էր. «Համլետ Թամազյանին՝ Ֆրունզե Թամազյանից»։ Ասում էր. «Դու իմ փրկիչն ես, իմ ա՛զգանունը փոխելու եմ՝ դնեմ Թամազյան»։ Շատ մարդիկ են եկել, մեծ գումարներ են առաջարկել, նույնիսկ մինչեւ 50000 դոլար, որ նկարը տամ։ Բայց դա ինձ համար այնքա՜ն թանկ նվեր էր։ Մհերն ինձ համար լավ ընկեր էր, լավ հայ, լավ դերասան։ «Հիշում եմ մի անգամ Զուլումի մոտ էինք, նա Օմար Խայամ էր կարդում, հայրիկը, որ արդեն լուրջ հիվանդ էր, հանկարծ առաջարկեց գուշակություն անել. ասաց` գիրքը բացենք, տեսնենք, թե ինչ է ընկնում յուրաքանչյուրիս։ Եվ իրեն մի շատ տխուր քառատող ընկավ, ծանր կորստի մասին... կարդաց, մի պահ ծիծաղեց, ապա հուզվեց ու բարձրաձայն լացեց... Այդպես, իրար սիրող ու ջերմորեն գնահատող, բայց եւ սպասվող դաժան իրողությունը գիտակցող երեք հարազատ ու հասուն մարդիկ` մանկան նման սկսեցինք լացել,-պատմում է Լուսինեն, հավելելով,- նույն կերպ ժամանակին շատ մտերիմ էր Ֆրունզիկ Մկրտչյանի հետ, նրա կյանքն էր մի քանի անգամ վիրահատությամբ փրկել։ Ու կապվել էին միմյանց, հաճախ էին հանդիպում, կիսվում. Ֆրունզիկը վհատված էր իր որդու առողջական վիճակով, իր առողջությունն էլ այն չէր,-շարունակում է Լուսինեն, ցույց տալով լուսանկարը, որտեղ «Հացթուխի կինը» ներկայացման պրեմիերայից հետո հոր հետ լացակումած գրկախառնվել էր Ֆրունզիկ Մկրտչյանը, -այդպես անկեղծ մաքուր ընկերություն էր սիրում, ազնիվ ու մաքուր զգացողություններից փոքրի նման կարող էր հուզվել, արտասվել»։ Ռուզան ՊԵՊԱՆՅԱՆ http://www.df.am/news/768/tamazyan_65.html


Որոշում Ճանապարհային ոստիկանության վարչական տույժ նշանակելու մասին թիվ 1807527769 որոշումն անփոփոխ , իսկ վարչական բողոքն առանց բավարարման թողնելու մասին Որոշում Վարչական բողոքը մասնակի բավարարելու, Ճանապարհային ոստիկանության վարչական տույժ նշանակելու մասին թիվ 1707346716 որոշումը բեկանելու, իսկ թիվ 1707346711 որոշումն անփոփոխ թողնելու մասին


Շատ անսպասելի ու շատ ազդեցիկ քայլերի ենք պատրաստ. Քոչարյանի փաստաբան | Mediamall.AM Շատ անսպասելի ու շատ ազդեցիկ քայլերի ենք պատրաստ. Քոչարյանի փաստաբան 14:48 - 12.Ապրիլ.2019 «Մենք շատ անսպասելի ու շատ ազդեցիկ քայլերի ենք պատրաստ, ուղղակի չենք ուզում խնդիրը հասնի դրան»: Այս մասին այսօր լրագրողների հետ զրույցում ասաց ՀՀ երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտպան Հայկ Ալումյանը։ «Սա այսպես երկար շարունակվել չի կարող։ Այդ բոլոր պատվերները չեն կարղ անվերջ գործել եւ յուրաքանչյուր դատավոր իրեն զգա երկու քարի արանքում. կամ օրենք խախտի եւ պատմության մեջ մնա որպես ՀՀ երկրորդ նախագահին ապօրինաբար ազատությունից զրկող դատավոր, կամ պետք է օրենքը կիրառի, բայց հայտնվի այնպիսի հարվածների տակ, որը տեսանք պարոն Ազարյանի դեպքում։ Ինչքան շուտ իշխանությունները հասկանան, որ այսպես չի կարելի, այնքան ավելի քիչ կլինեն այն բացասական հետեւանքները, որոնք կուտակվում են»,-ասաց Հայկ Ալումյանը։ 05/09/14 23:14 Ուկրաինան պատրաստ է «նշանակալի քայլերի» Դոնբասի շրջանների ապակենտրոնացման համար