source: wikipedia

text: Տավուշի մարզ, մարզ Հայաստանի հյուսիսարեւելյան մասում։ Մարզկենտրոնը Իջեւան քաղաքն է։ Աշխարհագրություն Տավուշի մարզը գտնվում է Հայաստանի հյուսիսարեւելյան հատվածում։ Ընդգրկում է Իջեւանի, Տավուշի (նախկինում՝ Շամշադին), Նոյեմբերյանի, Դիլիջանի տարածաշրջանները եւ 5 քաղաքներ՝ Իջեւան, Նոյեմբերյան, Բերդ, Դիլիջան եւ Այրում։ Մարզը սահմանակից է Վրաստանին, հյուսիսում եւ արեւելքում՝ Ադրբեջանին։ Հայաստանի պետական սահմանից մարզին բաժին է ընկնում 400 կմ հատված, որից 352-ը՝ Ադրբեջանի հետ։ Մարզի կենտրոնով դեպի հյուսիս-արեւելք հոսում է Աղստեւ գետը։ Ամենացածր կետը գտնվում է Դեբեդավան գյուղի մոտ (380 մ), ամենաբարձր կետը՝ Միափորի լեռնաշղթայի Մուրղուզ լեռն է (2993 մ)։ Հայաստանի Տավուշի մարզը տարածվում է Փոքր Կովկասի լեռնաշղթաների արտաքին շարի վրա (Վիրահայոց, Գուգարաց եւ Միափորի լեռներ)։ Գտնվում է Հայաստանի չափավոր խոնավ տարածաշրջանում։ [Գետ]]երը պատկանում են Կասպից ծովի (Կուր գետի) ավազանին եւ սնվում են հալոցքային, ստորերկրյա եւ անձրեւային ջրերից։ Գտնվում է Երեւանից 137 կմ հեռավորության վրա։ Պատմական ակնարկ Հայաստանի Ազգային Ժողովի հանրապետության վարչատարածքային բաժանման մասին օրենքով կազմավորվում է Տավուշի մարզը, որը հաստատվում է Հայաստանի նախագահի կողմից 1995 թվականի դեկտեմբերի 5-ին։ Մարզպետարանն իր գործունեությունը սկսել է 1996-ի փետրվարի 20-ին։ Մարզի Տավուշ անունը պայմանական եւ կամայական է, քանի որ հայոց պատմության մեջ չի եղել նման անունով վարչատարածքային միավոր, որ երբեւէ ընդգրկած լիներ ներկայիս մարզի ողջ տարածքը։ Պատմական աշխարհագրությունից հայտնի է, որ Ուրարտու պետության (Արարատյան թագավորություն) ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. IX-VI դդ.) երկրի հյուսիս-արեւելքը, մինչեւ Կուր գետը զբաղեցրել է Եթիունէ կամ Ուտիք նահանգը,որը նաեւ ընդգրկել է ներկայիս ողջ Տավուշի մարզը։ Պատմահայր Մովսես Խորենացու հաղորդմամբ եւ Աշխարհացոյց-ի տվյալների համաձայն, արդեն Արտաշեսյանների թագավորության ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա II- մ.թ. I դդ.) Տիգրան Բ-ի ստեղծած թագավորության մեջ են մտել մարզի կենտրոնական եւ արեւմտյան հատվածները։ Դիլիջանն իր շրջակայքով մտել է Այրարատ աշխարհի Վարաժնունիք գավառի մեջ, իսկ մարզի արեւելյան հատվածը՝ Ուտիք նահանգի մեջ՝ կոչվելով Տուսքուստակ գավառ, որը նշանակում է Տուսի գավառ։ Տավուշ անվան ստուգաբանությունը հենց կապվում է այս Տուս անվան հետ, որի մասին հիշատակություններ են պահպանվել պատմիչներ Մովսես Խորենացու, Հովհաննես Դրասխանակերտցու աշխատությունների մեջ։ 1990 թվականի նոյեմբերի 11-ին նախ Տավուշի շրջան կոչվեց 16-րդ դարից Շամշադին անվանվող շրջանը, իսկ Հայաստանի վարչատարածքային վերջին բաժանումից հետո՝ նորաստեղծ մարզը։ Բնակչություն Մարզը զբաղեցնում է Հայաստանի տարածքի 9.1 %-ը, 1 քառ. կմ-ի վրա ապրում է 50 մարդ։ Բնակչության զգալի մասը բնիկ տավուշցիներ են. կան նաեւ Արցախից եւ Գարդմանքից տեղափոխվածների (տարահանվածների) սերունդներ։ Օրինակ, 17-19-րդ դարերում հայության զգալի քանակի ներհոսք է եղել Արցախից դեպի Տավուշ։ Տեղափոխվածները կամ հիմնում էին նոր գյուղեր կամ էլ վերականգնում նախկինում լքված կամ ավերված հայկական բնակավայրերը։ Տավուշի մարզի բնակչությունը կազմում է հանրապետության բնակչության ընդհանուր թվաքանակի 4.2 %-ը։ Բնակչության 62.3 %-ը ապրում է գյուղական վայրերում։ Մարզը հանրապետության վառ արտահայտված գյուղատնտեսական շրջաններից է։ Հայաստանի Տավուշի մարզկենտրոնը Իջեւան քաղաքն է (մինչեւ 1919 թվականը՝ Քարվանսարա), որի բնակչությունը 2003 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ կազմել է 20.3 հազար բնակիչ։ Բնակավայրեր Տավուշի մարզը ներառում է Մեծ Հայքի 3 աշխարհների գավառներ ու գավառամասեր։ Մարզի տարածքի հյուսիսային մասը (Նոյեմբերյանի տարածաշրջան) հիմնականում համապատասխանում է Գուգարքի Կողբափոր, կենտրոնական եւ արեւմտյան մասերը (Իջեւանի տարածաշրջան)՝ Կայեն եւ Կանգարք գավառներին։ Հարավային մասը (Դիլիջանի տարածաշրջան) մտել է Այրարատ աշխարհի Վարաժնունիք գավառի մեջ, իսկ արեւելյան մասերի (Բերդի տարածաշրջան) բնակավայրերն ու հնավայրերը հիշատակվում են Ուտիք աշխարհի Աղվե եւ Տուչքատակ գավառներում։ Տնտեսություն Ողջ հյուսիսարեւելյան հատվածի վարչական, արդյունաբերական, կրթամշակութային կենտրոնն է եւ տրանսպորտային հանգույցը։ Քաղաքի արդյունաբերության հիմնական ուղղությունը մշակող արդյունաբերությունն է (մասնավորապես՝ փայտամշակումը, մետաղամշակումը, սննդամթերքի, հանքային ջրի եւ գինու արտադրությունները)։ Իջեւան քաղաքը հայտնի է նաեւ գորգագործությամբ։ Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների ։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Կլիմա Տավուշ մարզի ուղղաձիգ գոտիականությունը կանխորոշում է մարզի կլիման։ Այն գտնվում է հանրապետության չափավոր խոնավ տարածաշրջանում։ Արեւափայլքի տարեկան տեւողությունը 1900-2000 ժամ է։ հանրապետությունում առավելագույն անարեւ օրերի դիտվում է Իջեւանում՝ մինչեւ 65օր։ Գարունը լինում է տեւական եւ հաճախ ուղեկցվում ցրտահարություններով, ամառը չափավոր տաք է, ձմեռը՝ մեղմ։ Լեռների բարձրության եւ դիրքադրման հետ կապված՝ մարզի լեռնային հարավն ու հովտային հյուսիսը զգալիորեն տարբերվում են կլիմայական պայմաններով։ Հարավի բարձրադիր լեռներում նվազագույն ջերմաստիճանը կարող է հասնել -38°C-ի, իսկ առավելագույն ջերմաստիճանը հյուսիսի ցածրադիր հովիտներում՝ 38-40 °C-ի։ վերջին տասնամյակներում անսովոր շոգեր գրանցվել են 1996 եւ 2000 թվականին, երբ Նոյեմբերյանում, Բերդում եւ Իջեւանում ջերմաչափը ցույց է տվել համապատասխանաբար 42-43°C աստիճան, ընդ որում անսովոր շոգը ուղեկցվել է երաշտով, որի հետեւանքով հսկայական վնասներ կրեցին գյուղացիական տնտեսությունները։ Լինում են նաեւ հակառակ երեւույթը, երբ չափազանց շատ տեղումներ են տեղի ունենում, օրինակ 2002 թվականի ամռանը։ Տարեկան տեղումների քանակը 550-600 մմ է, առավելագույնը՝ ապրիլ-մայիս ամիսներին, որի պատճառով ծառերը հաճախ ծաղկավիժում են։ Ձյունածածկույթի հզորությունը միջին գոտիներում սովորաբար լինում է 10-15սմ, իսկ անսառնամանիք օրերի քանակը՝ 100-240։ Ձմռանը մարզի հարավային սարերում, ձյան առատության եւ բքի պատճառով դժվարանում է մայրուղիների երթեւեկությունը։ Մարզում, ընդհանրապես, եւ Աղստեւի հովտում հաճախակի երեւույթ է կարկտահարությունը։ Բնապահպանություն Բնական լիճը՝ Դիլիջանի մոտ գտնվող Պարզ լիճն է։ 1970-1980 թթ կառուցվել են Խնձորուտի, Հախումի, Տավուշի, Այգեձորի, Ջողազի եւ Քոլագրի ջրամբարները։ Մարզի բնությունը գեղատեսիլ է։ Ընդհանուր մակերեսի 51%-ը զբաղեցնում են խառն անտառները, որոնք աչքի են ընկնում բուսական եւ կենդանական աշխարհի բազմազանությամբ, բնական ժառանգության անզուգական հուշարձաններով։ Բնության նախաստեղծ վիճակի պահպանության, առավել հարստացման եւ տեղական պայմաններում նոր տեսակների ստացման նպատակով Աղստեւի ավազանում ստեղծված են Դիլիջանի պետական արգելոցը եւ Իջեւանի անտառային այգին՝ (դենդրոպարկը)։ Տուրիզմ Մարզի եւ հատկապես Աղստեւի հովտի բնակլիմայական պայմանները (մեղմ կլիմա, թթվածնով հարուստ լեռնային մաքուր օդ, հանքային բուժիչ ջրեր, անտառներ, դեղաբույսերով հարուստ լեռնաշխարհ) չափազանց նպաստավոր են բնակչության հանգստի կազմակերպման, առողջության վերականգման եւ միջազգային տուրիզմի ծավալման համար։ Հայաստանի Տավուշի մարզի տարածքը չափազանց հարուստ է պատմամշակութային կառույցներով՝ վանքային համալիրներ, բերդեր, խաչքարեր, կամուրջներ, դամբարաններ, հուշակոթողներ, հուշաղբյուրներ։ Հատկանշական են Գոշավանքը, Հաղարծնի ու Մակարավանքի համալիրները, Տավուշի բերդը եւ այլն։ Հայտնի են նաեւ Ջուխտակ վանքերը, Մաթոսավանքը, Առաքելոց եկեղեցին, Ոսկեպարի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, Սրանոց կամուրջը, Մորո Ձորո վանքը, Լաստիվերի անապատը, Գոշի լիճը եւ այլն։ Պատկերասրահ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Տավուշ Մեդիա Տավուշի մարզի գրադարաններ


text: Հունիսի 4, տարվա 155-րդ (նահանջ տարիներին՝ 156-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 210 օր։ Դեպքեր 1679 - Գառնիում տեղի ունեցավ ուժեղ երկրաշարժ։ 1878 - Օսմանյան կայսրությունը Կիպրոսի կառավարումը հանձնում է Մեծ Բրիտանիային 1989՝ Ալի Խամենեին ընտրվում է Իրանի նոր հոգեւոր առաջնորդ Ծնունդներ 1867 - Կարլ Մաներհայմ Carl Gustaf Emil Mannerheim ֆինն գեներալ 1906 - Իվան Կնունյանց, սովետական քիմիկոս 1920 - Ֆեդորա Բարբիերի Fedora Barbieri իտալացի օպերային երգչուհի 1941 - Անատոլի Գրիգորյան, նկարիչ 1952 - Բրոնիսլավ Կոմորովսկի Bronisław Maria Komorowski լեհ պատմաբան, քաղաքական գործիչ 1955 - Համլետ Անդրեասյան, Արցախյան պատերազմի մասնակից 1961 - Տիգրան Դավթյան, պետական գործիչ 1962 - Օնիկ Անդրյան, Արցախյան պատերազմի մասնակից 1966 - Չեչիլիա Բարտոլի Cecilia Bartoli իտալացի սոպրանո երգչուհի 1974 - Հարութ Առստամյան, Արցախյան պատերազմի մասնակից 1975 - Անջելինա Ջոլի Angelina Jolie ամերիկացի դերասանուհի, ռեժիսոր եւ թատերագիր 1977 - Արթուր Մինասյան, ֆուտբոլիստ 1986 - Էդուարդ Կակոսյան, ֆուտբոլիստ 1989 - Էլդար Ղասիմով Eldar Qasimov ադրբեջանցի երգիչ 1993 - Խուան Իտուրբե,արգենտինացի ֆուտբոլիստ, հարձակվող Մահեր 1942 - Էուսեբիո Այալա, իրավաբան եւ լրագրող 1985 - Լեւոն Բաբայան, հայ պատմաբան 1998 - Գալուստ Խանենց, իրանահայ գրող 2004 - Մարվին Ջոն Հիմեյեր, զոդող, զրահապատ բուլդոզեր ստեղծող Տոներ ՄԱԿ՝ Ագրեսիայի զոհ դարձած անմեղ երեխաների օր Ղրղզստան՝ Հիշատակի օր ԱՄՆ՝ Ընտանիքի օր Տոնգա՝ Անկախության օր Ֆինլանդիա՝ Պաշտպանական ուժերի օր Էստոնիա՝ Դրոշի օր Հունգարիա՝ Ազգային միասնության օր Ծանոթագրություններ


source: fineweb

text: Արտակարգ իրավիճակ է ստեղծվել Երեւան-Սեւան ավտոճանապարհի Չայնիի ոլորաններում։ Մոտ 300-ից ավելի տրանսպորտային միջոցներ խցանվել են եւ չեն կարողանում տեղաշարժվել։ Ավտոմեքենաները խցանման միջից դուրս են բերում Ճանապարհային ոստիկանության 2-րդ սպայական գումարտակի 3-րդ վաշտի աշխատակիցները, Արտակարգ իրավիճակների նախարարության փրկարար ծառայության փրկարարները, ինչպես նաեւ Աբովյանի եւ Չարենցավանի ճանշինականները։ Տրանսպորտային միջոցների մեծ մասն ամառային անվադողերով են։ Գիշերվանից առատ տեղումներ են գրանցվում Հայաստանի ողջ տարածքում։ Ավելի վաղ հաղորդվել էր, որ նոյեմբերի 1–ից Հայաստանում սպասվում է ջերմաստիճանի նվազում արկտիկական ցիկլոնի ազդեցության ֆոնին։ Հայպետհիդրոմետի կանխատեսմամբ, նոյեմբերի 3–ի գիշերը Տավուշի հովիտներում եւ Սյունիքում, Արագածոտնի եւ Վայոց Ձորի նախալեռներում, ինչպես նաեւ Արարատյան դաշտավայրում եւ Երեւանում հնարավոր է ցրտահարություն, օդի ջերմաստիճանը կարող է հասնել մինչեւ -2–ի։


text: Սեպտեմբերի 6, տարվա 249-րդ (նահանջ տարիներին՝ 250-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 116 օր։ Դեպքեր 1885՝ Արեւելյան Ռումելիան միավորվում է Բուլղարիայի հետ 1955 - Ստամբուլում իշխանությունները կազմակերպում են հույն բնակիչների ջարդեր, տուժում են նաեւ քաղաքի հայ եւ հրեա բնակիչները 1972 - Պաղեստինցիների Սեւ սեպտեմբեր ահաբեկչական կազմակերպությունը Մյուխենում սպանում է պատանդ վերցրած օլիմպիական խաղերին մասնակցող իսրայելցի մարզիկներից իննին 1986՝ Ստամբուլում երկու արաբ ահաբեկիչ Նեւե Շալոմ սինագոգում սպանում են շաբաթ օրվա ծիսակատարություն անող 22 հրեայի 1991՝ Խորհրդային Միությունը ճանաչում է բալթյան երեք երկրների՝ Էստոնիայի, Լատվիայի եւ Լիտվայի անկախությունը 1924 թվականից Լենինգրադ անունը կրող Ռուսաստանի երկրորդ քաղաքին վերադարձվում է Սանկտ Պետերբուրգ անունը 1997 - Լոնդոնում տեղի է ունենում Դիանա արքայադստեր հուղարկավորության արարողությունը 2008՝ ընդունելով Սերժ Սարգսյանի հրավերը, Թուրքիայի նախագահ Աբդուլա Գյուլը Երեւանում ներկա է գտնվում ֆուտբոլային խաղին Հանրապետական Ուիլյամ ՄաքՔինլին՝ Միացյալ Նահանգների 25-րդ նախագահը (1897–1901), 1901 թվականին այս օրը գնդակահարվեց անարխիստ Լեոն Չոլգոշի կողմից Նյու Յորքի Բուֆալո քաղաքում տեղի ունեցած համաամերիկյան ցուցահանդեսի ժամանակ եւ մահացավ ութ օր անց։ Ծնունդներ 1766 - Ջոն Դալթոն, անգլիացի քիմիկոս ն ֆիզիկոս 1808 - Աբդ էլ-Կադիր, ալժիրցի ռազմական եւ կրոնական գործիչ, Ալժիրի ազգային հերոս 1817 - Միհայիլ Կոգըլնիչեանու Mihail Kogălniceanu ռումին պատմաբան, գրող, պետական եւ քաղաքական գործիչ 1831 - Խորեն Գալֆայան, բանաստեղծ եւ դրամատուրգ 1943 - Ռոջեր Ուոթերս Roger Waters անգլիացի երաժիշտ, երգիչ-երգահան 1957՝ Ալի Դիվանդարի علی دیواندری իրանցի նկարիչ, քանդակագործ եւ լրագրող Վահան Ամատունի, լրագրող եւ լուսանկարիչ 1963 - Մալքոլմ Գլադուել Malcolm Gladwell կանադացի գրող եւ հրապարակախոս 1964 - Ալեքսանդր Պոդշիվալով, ֆուտբոլային դարբասապահ 1969 - Յան Միկալեֆ, Եվրոպայի խորհրդի պաշտոնյա 1983 - Պիպա Միդլթոն, անգլիացի լրագրողուհի Մահեր 1276 - Վիչեդոմինո դե Վիչեդոմինուս, իտալացի կարդինալ, որը 1275-1276 թվականներին եղել է կարդինալների կոլեգիումի դեկան 1566 - Սուլեյման I, Օսմանյան կայսրության սուլթան (1520 թվականից) 2007 - Լուչիանո Պավարոտի, իտալացի աշխարհահռչակ օպերային երգիչ, տենոր (ծ. 1935) Արցախի պատերազմում զոհված մարտիկներ՝ 1993 - Կուսապատում Կիմա Անդրյան (* 1939 թ.) Տոներ Սվազիլենդ` Անկախության օր Բոնեյրե` Դրոշի օր Բուլղարիա` Միավորման օր


text: Օգոստոս, տարվա ութերորդ ամիսն է, ունի 31 օր։ Մեր թվարկությունից 56 տարի առաջ Հուլիոս Կեսարի հրամանով կատարված օրացույցի բարեփոխումից հետո փետրվարը դարձավ երկրորդ ամիսը եւ ուներ 29 օր։ Հետագայում ամիսներից մեկը ի պատիվ Հուլիոս Կեսարի կոչվեց Հուլիս, իսկ դրան հաջորդող օգոստոս ամիսն էլ՝ հռոմեական Օկտավիանոս կայսեր պատվին, որը հետագայում ստացավ «օգոստոս» տիտղոսը (նշանակում է՝ վսեմաշուք)։ Բայց օգոստոսն ուներ միայն 30 օր, իսկ հուլիսը՝ 31։ Մի բան, որ ընդգծում է Կեսարի գերազանցությունը Օգոստոս կայսեր նկատմամբ։ Որոշվեց մեկ օր վերցնել փետրվարից եւ ավելացնել օգոստոս ամսվա օրերի թվին։ Պատմական Հայաստանում օգոստոսը եղել է տարվա առաջին ամիսը եւ կոչվել է նավասարդ։ Կենդանաշրջանի նշաններ Օգոստոս ամսին ծնվածների կենդանաշրջանի նշաններն են՝ Առյուծը՝ մինչեւ ամսի 23-ը ծնվածների համար; Կույսը՝ ամսի 23-ից հետո ծնվածների համար։ Կարեւոր օրեր Օգոստոսի 13 - ձախլիկների համաշխարհային օր: Օգոստոսի 14 - Պակիստանի անկախության օր: Օգոստոսի 15 - Հնդկաստանի անկախության օր: Օգոստոսի 23 - ՀԽՍՀ գերագույն խորհուրդը ընդունում է հռչակագիր անկախ պետականության հաստատման գործընթաց սկսելու մասին: Օգոստոսի 24 - Ուկրաինայի անկախության օր։ Անունն այլ լեզուներով Եվրոպական լեզուներում օգոստոս անունը հիմնականում համապատասխանում է լատինական ավանդույթին։ Սակայն, կան նաեւ բացառություններ. այսպես՝ ֆիններեն ասում են elokuu՝ «հացի ամիս», արեւելասլավոնական լեզուներում անունը կապված է՝ «մանգաղ» նշանակող բառի հետ. ուկրաիներեն՝ серпень, լեհերեն՝ sierpień, չեխերեն՝ srpen։ Բելառուսերեն կոչվում է «жнівень», կապված է «жніво»-բերք բառի հետ: Ծանոթագրություններ Ամիսներ


Փարիզի Մէջ Պիտի Տեղադրուի Ազնաւուրի Կիսանդրին - Diaspora || Armenia.com.au: Armenian-Australian News Փարիզի Մէջ Պիտի Տեղադրուի Ազնաւուրի Կիսանդրին By Asbarez | Friday, 04 October 2019 ՊՈԼԻՍ, «Մարմարա».- Աշխարհահռչակ երգիչ ու յօրինող Շարլ Ազնաւուրի մահուան Ա. տարելիցին առիթով, 1 Հոկտեմբերին, Փարիզի քաղաքապետարանին մէջ տեղի ունեցաւ ոգեկոչման հանդիսաւոր արարողութիւն մը, որուն ընթացքին «Ազնաւուր» հիմնարկը մեծանուն արուեստագէտին կիսանդրին յանձնեց Փարիզի քաղաքապետարանին։ Քանդակը յետագային պիտի զետեղուի Փարիզի այն թաղամասին մէջ, ուր անցած է Ազնաւուրի մանկութիւնը։ Կիսանդրին պատրաստուած է հայ քանդակագործ Ալիս Մելիքեանի կողմէ՝ ի յիշատակ 1964ին Ազնաւուրի Հայաստան կատարած այցելութեան։ «Ազնաւուր» հիմնարկը գոհունակութեամբ արձանագրեց, որ Փարիզի քաղաքային իշխանութիւնները որոշած են քանդակը զետեղել քաղաքի սիրտին մէջ, որպէսզի մայրաքաղաքի բնակիչները եւ այցելուները զգան Ազնաւուրի »ներկայութիւն«ը։ Կիսանդրիին յանձնման արարողութեան ընթացքին ելոյթ ունեցաւ Ազնաւուրի զաւակը՝ »Ազնաւուր« հիմնարկի համահիմնադիր Նիքոլա Ազնաւուր։ «Շարլ Ազնաւուր սերտօրէն կապուած է Փարիզի եւ հիմնարկը անկեղծօրէն երախտապարտ է Փարիզի քաղաքապետարանին՝ այս միջոցառման եւ կիսանդրին զետեղելու հարցին մէջ ցուցաբերուած մեծ պատրաստակամութեան ու աջակցութեան համար», յայտնեց Նիքոլա Ազնաւուր։ Կիսանդրին յանձնելու արարողութեան ներկայ էին Ազնաւուրի ընտանիքի անդամները, ընկերներ, ֆրանսացի պաշտօնեաներ եւ հայ համայնքի ներկայացուցիչներ։ Յիշեցնենք, որ Մայիս 2019ին, ի յիշատակ Ազնաւուրի՝ յուշատախտակ մը զետեղուեցաւ պատին Փարիզի մէջ այն շէնքին, որ եղած էր Ազնաւուրի առաջին բնակարանը։ Ազնաւուրի արձանին զետեղումը կ՛ակնկալուի քանի մը ամիսէն։ «Ազնաւուր» հիմնարկը կը նախաձեռնէ եւ կը համակարգէ այս իրադարձութիւնները՝ հաւատարիմ մնալով իր առաքելութեան, որն է՝ պահպանել ու տարածել աշխարահռչակ երգիչին մշակութային հարուստ ժառանգութիւնը։ Արամ Ա. Պահանջատիրութիւնը Մեր Ժողովուրդին Համար Լօզունգ Չէ, Այլ Ամէնօրեայ Տագնապ, Ապրում Ու Ձգտում Է Էրտողան Կը Շարունակէ Ուրանալ Անընդունելի է Պահանջատիրութիւնը դուրս հանել մեր օրակարգէն. Հարցազրոյց Արամ Ա. Վեհափառի հետ Յակոբ Տէր Խաչատուրեան Շնորհաւորեց Արցախի Նորընտիր Նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանը Համաճարակի միջոցառումներ. ՀՅԴի նախաձեռնութիւնները Կիպրոսի մէջ. Շահան Գանտահարեան. Համաճարակը կրնայ նոր աշխարհակարգի մը յանգեցնել Համաճարակի միջոցառումներ. ՀՅԴի նախաձեռնութիւնները Սուրիոյ մէջ Քորոնա Ժահրին Պատճառով Մահացաւ Սփիւռքահայ նկարիչ, Ճարտարապետ Էդման Այվազեան ՀԱՂՈՐԴԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. ՀՄԸՄի Կեդրոնական Վարչութեան


text: Փետրվարի 10, տարվա 41-րդ օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 324 (նահանջ տարիներին՝ 325) օր։ Դեպքեր 2006 - Թուրինում բացվում են XX ձմեռային օլիմպիական խաղերը։ 2011 - Հայկական Գամփռ շնատեսակին շնորհվեց Հայաստանի ազգային ցեղատեսակի կարգավիճակ Ծնունդներ 1807 - Լայոշ Բատթյանյի, հունգարացի պետական գործիչ (մ. 1849 ) 1890 - Բորիս Պաստեռնակ, ռուս հռչակավոր գրող (մ. 1960) 1917 - Սարիբեկ Մանուկյան, հայ խորհրդային գրականագետ 1935 - Զորի Բալայան, հայ ճանաչված գրող 1961 - Արթուր Էլբակյան, հայ թատերական գործիչ 1986 - Ռադամել Ֆալկաո - Կոլումբիացի ֆուտբոլիստ 1988 - Ֆրանչեսկո Աչերբի Իտալացի պաշտպան Մահեր 1837 - Ալեքսանդր Պուշկին, ռուս գրող եւ բանաստեղծ (ծն.1799) 1891 - Սոֆյա Կովալեւսկայա, ռուս մաթեմատիկոս (ծն.1850) 1923 - Վիլհելմ Ռենտգեն, գերմանացի ֆիզիկոս (ծն.1850) 1950 - Արմեն Տիգրանյան, հայ երգահան (ծն. 1879) 1953 - Սոսե Մայրիկ, ֆիդայի Աղբյուր Սերոբի կինը (ծն. 1868) 1954 - Վիլհելմ Շմիդտ, ավստրիացի ազգագրագետ ու լեզվաբան 1986 - Մկրտիչ Ասլանյան, հայ արձակագիր, լրագրող (ծն. 1906) 2005 - Արթուր Միլլեր, ամերիկացի գրող, դրամատուրգ (ծն. 1915 թ.) Տոներ Ծանոթագրություններ ՄԱԿ-ի միջազգային օրեր


text: Եգիպտոս (, , ), պաշտոնական անվանումը՝ Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետություն (), միջմայրցամաքային պետություն Աֆրիկայի հյուսիսարեւելյան եւ Ասիայի՝ Արաբական թերակղզու, հարավարեւմտյան հատվածներում։ Սուեզի եւ Ակաբայի ծոցերի միջեւ ընկած Սինայի թերակղզին կատարում է ցամաքային կամրջի դեր եւ միացնում Եգիպտոսի ասիական եւ աֆրիկյան հատվածները։ Եգիպտոսը հյուսիս-արեւելքում սահմանակցում է Իսրայելին, Գազայի հատվածում՝ Պաղեստինյան ինքնավարությանը, հարավում՝ Սուդանին եւ արեւմուտքում՝ Լիբիային։ Հյուսիսում ափերը ողողվում են Միջերկրական, իսկ արեւելքում՝ Կարմիր ծովերի ջրերը։ Երկու ծովերը իրար միացված են Սուեզի ջրանցքով։ Կարմիր ծովով Եգիպտոսը սահմանակցում է Սաուդյան Արաբիային, Միջերկրականով՝ Հունաստանին, Թուրքիային եւ Կիպրոսին, Ակաբայի ծոցով՝ Հորդանանին։ Հին եգիպտացիները ստեղծել են աշխարհի հնագույն պետակ կազմավորումներն ու քաղաքակրթությունը, որի նվաճումներ են հիերոգլիֆային գիրը, զարգացած քաղաքաշինությունը, միասնական դիցարանը եւ կենտրոնացված պետական կառավարման հնագույն համակարգը։ Գիզայի բուրգերը, Մեծ Սֆինքսը, ինչպես նաեւ Մեմփիսի, Թեբեի ավերակներն ու Արքաների հովիտը կազմում են Հին Եգիպտոսից մեզ հասած պատմական ժառանգության մի մասը։ Ժամանակի ընթացքում Եգիպտոսը ենթարկվել է հույների, պարսիկների, հռոմեացիների, արաբների, օսմանյան թուրքերի եւ նուբիացիների ազդեցությանը։ Սինայի թերակղզին նշանավորվում է որպես վաղ քրիստոնեական կրոնի կենտրոններից մեկը, սակայն այս հանգամանքը չի խանգարում, որպեսզի 7-րդ դարում Եգիպտոսը դառնա իսլամադավան պետություն։ Զարգացած միջնադարում ձեւավորվել է Մամլուքների սուլթանությունը՝ խաչակիրների գլխավոր հակառակորդներից մեկը Մերձավոր Արեւելքում։ 16-ից մինչեւ 20-րդ դարերի սկիզբն ընկած ժամանակամիջոցում Եգիպտոսը հաջորդաբար կառավարվել է Օսմանյան եւ Բրիտանական կայսրությունների կողմից։ Ժամանակակից Եգիպտոսը ստեղծվել է 1922 թվականին՝ Բրիտանական կասրությունից անկախանալուց հետո։ Սակայն երկիրը փաստացիորեն վերականգնել է ինքնիշխանությունը 1952 թվականին՝ ապստամբների կողմից օկուպացիոն վարչակարգի տապալումից, Սուեզի ջրանցքի ազգայնացումից, Ֆարուք I-ի աքսորից եւ հանրապետության հռչակումից հետո։ Անկախությունից հետո Եգիպտոսը ներքաշվել է արաբա-իսրայելական հակամարտության մեջ, որի շրջանակներում էլ զբաղեցրել է Գազայի հատվածը։ Հաջորդիվ սակայն վերջիններս ստիպված են եղել ճանաչել Գազայի նկատմամբ Իսրայելի իրավունքները։ Ներակայումս Եգիպտոսի գլխավոր արտաքին մարտահրավերներն են հետճգնաժամային բարդույթները, ահաբեկչության սպառնալիքը եւ տնտեսական խնդիրները։ Ըստ կառավարման համակարգի՝ Եգիպտոսը կիսանախագահական հանրապետություն է։ Երկրի պաշտոնական կրոնը սուննի իսլամն է, լեզուն՝ արաբերենը (բնակչության մեծամասնությունը խոսում է արաբերենի եգիպտական բարբառով)։ Ավելի քան 95 միլիոն բնակչությամբ՝ Եգիպտոսը Հյուսիսային Աֆրիկայի, Մերձավոր Արեւելքի եւ Արաբական աշխարհի ամենաբնակեցված պետությունն է (այս ցուցանիշով՝ երրորդը՝ Աֆրիկայում եւ տասնհինգերորդը՝ ամբողջ աշխարհում)։ Եգիպտոսի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը բնակվում է Նեղոսի դելտայում՝ շուրջ 40 000 քառակուսի կիլոմետր տարածքում։ Սահարայի մաս կազմող անապատային շրջանները, որոնք կազմում են Եգիպտոսի տարածքի մեծ մասը, գրեթե բնակեցված չեն։ Եգիպտացիների գրեթե կեսը բնակվում է քաղաքային բնակավայրերում՝ Կահիրեում, Ալեքսանդրիայում եւ Նեղոսի գետի ափին տեղաբաշխված մյուս քաղաքներում։ Եգիպտոսը տնտեսապես զարգացած պետություն է՝ ամենաբազմաճյուղը Մերձավոր Արեւելքում։ 2016 թվականին Եգիպտոսը շրջանցել է Հարավաֆրիկյան Հանրապետությանը (ՀԱՀ)՝ դառնալով Նիգերիայից հետո տնտեսապես երկրորդ ամենազարգացած պետությունը Աֆրիկա մայրցամաքում։ Եգիպտոսի Արաբական Հանրապետությունն անկախության օրվանից ի վեր հանդիսանում է Միավորված ազգերի կազմակերպության, Չմիացած երկրների շարժման, Արաբական լիգայի, Աֆրիկյան միության, Իսլամական կոնֆերանսի եւ այլ կազմակերպությունների անդամ Ամենամեծ քաղաքը մայրաքաղաքն Պատմություն Եգիպտական քաղաքակրթությունը ձեւավորվել է Աֆրիկայի հյուսիս-արեւելքում՝ Նեղոս գետի ստորին հոսանքի շրջաններում։ Մ.թ.ա. 10-6-րդ հազարամյակներում Եգիպտոսի տարածքում բնակվող տոհմերն ու ցեղերն ապրել են թափառական կենցաղով՝ զբաղվել հավաքչությամբ, որսորդությամբ, ձկնորսությամբ։ Նոր քարի եւ պղնձաքարի դարաշրջաններում Եգիպտոսի բնակիչներն անցում են կատարում նստակեցության. սկսում զբաղվել գլխավորապես երկրագործությամբ եւ անասնապահությամբ։ Արտադրողական ուժերի զարգացման հետեւանքով տոհմատիրական կարգերը սկսում են հետզհետե քայքայվել եւ ձեւավորվում են վաղ դասակարգային հարաբերություններ։ Հին Եգիպտոս Արդյունքում՝ աստիճանաբար ձեւավորվում են առաջին պետական կազմավորումները, որոնք միասնական պետության ստեղծումից հետո վերածվում են նահանգների։ Վերջիններս շարունակաբար կռիվներ էին մղում միմյանց դեմ՝ հարստության, իսկ ավելի ուշ՝ գերիշխանության համար։ Մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի մոտ կեսին մանր միավորումները համախմբվում են երկու բեւեռների շուրջ, որի հետեւանքով էլ հարավում առաջանում է Ստորին Եգիպտոսի թագավորությունը՝ Բուտո կենտրոնով, իսկ հյուսիսում՝ Վերին Եգիպտոսը՝ Տերակոնպոլիս կենտրոնով։ Մ.թ.ա. մոտ 3150 թվականին հյուսիսի թագավոր Մենեսը երկարատեւ համառ պայքարից հետո հասնում է առավելության եւ ծնկի բերում հակառակորդին։ Այս դարակազմիկ իրադարձությունից հետո ձեւավորվում է առաջին միասնական դինաստիան՝ Աբիդոս մայրաքաղաքով, որն էլ ազդարարում է Հին Եգիպտոսի վաղ թագավորության պատմության սկիզբը։ Վաղ թագավորությունը ներառում է առաջին երկու դինաստիաների պատմությունը։ Հաջորդիվ՝ իշխանության գլուխ է անցնում երրորդ թագավորական հարստությունը, որի ներկայացուցիչներից Ջոսեր փարավոնը իրականացնում է վարչաքաղաքական բարեփոխումներ, որոնք միտված էին կառավարման կուռ համակարգի ձեւավորմանը։ Այս շրջանում փարավոնի իշխանությունը հայտարարվում է աստվածատուր, իսկ փարավոնը՝ մարդ-աստված։ Եգիպտոսն իր հզորության գագաթնակետին է հասնում չորրորդ արքայատոհմի իշխանավարման հատվածում։ Եգիպտացիները սկսեցին արշավանքներ ձեռնարկել հարեւան երկրների դեմ՝ դեպի հարավ՝ Նուբիա, դեպի արեւմուտք՝ Լիբիա, եւ հյուսիս-արեւելք՝ Սինայի եւ Պաղեստին։ Այս շրջանում է կառուցվել աշխարհի հրաշալիքներից մեկը՝ Քեոփսի բուրգը։ Մ.թ.ա. 23-րդ դարում սկսվում է Եգիպտոսի մասնատումը, որին հաջորդած գահակալական կռիվների արդյունքում (ի սկզբանե այն ուղղված էր նաեւ արտաքին միջավայրի զավթիչների դեմ) փարավոնների իշխանության պատմությունը թեւակոխում է նոր շրջափուլ։ Եգիպտոսի միավորմամբ սկսվում է քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային նոր վերելքը, որը տեւում է շուրջ երեք դար եւ հայտնի դառնում միջին թագավորությունանվանմամբ։ Մ.թ.ա. 17-րդ դարում Նեղոսի դելտան նվաճում են հիքոստները, որոնք էլ հիմնում են Ավարիս մայրաքաղաքը։ Միջին թագավորությունից որոշ ժամանակ անց հիքսոսների դեմ սկսում են պայքարել Թեբեի շուրջ համախմբված նոմերը, որոնց հաջողվում է վտարել հիքստներին եւ հիմնադրել Եգիպտոսի նոր թագավորությունը։ Գիզայի մեծ սֆինքս Ավելի ուշ շրջանում Եգիպտոսի տարածքն ասպատակում են լիբիացիները, նուբիացիները եւ ասորիները, որոնք ժամանակ առ ժամանակ խարխլում են թագավորական իշխանությունն ու պետականությունը։ Այնուամենայնիվ, վերջիններիս դեմ պայքարում հաղթանակ են տոնում եգիպտացիները՝ ազատագրելով իրենց երկիրը։ Պսամետիկոս I փարավոնը եւ նրա հաջորդները սերտ առեւտրական հարաբերություններ են հաստատում հույների, փյունիկեցիների, հրեաների եւ այլ ժողովուրդների հետ։ Եգիպտոսը Աքեմենյան տերության կազմում Քաղաքակրթության հետագա ծաղկումը վերաձեւում է արեւելքի քաղաքական սահմանները։ Մասնավորապես, Իրանական բարձրավանդակում աննախադեպ զարթոնք է ապրում պարսից թագավորությունը՝ Աքեմենյան տերությունը, որը զավթողական նկրտումներ ուներ իր հարեւանների նկատմամբ։ Մ.թ.ա. 525 թվականին աքեմենյան բանակը՝ արքայից արքա Կամբյուսես II-ի գլխավորությամբ, արշավում է Եգիպտոս։ Նեղոսի դելտայում՝ Պելուսիոնի մոտ, պարսից բանակը հաղթանակ է տոնում փարավոն Պսամմետիկոս III-ի նկատմամբ։ Գրավելով մայրաքաղաք Մեմփիսը՝ Կամբյուսեսն իրեն հռչակում է փարավոն՝ հիմնելով նոր՝ քսանյոթերորդ դինաստիան։ Շուտով սակայն Կամբյուսեսը ստիպված է լինում վերադառնալ Շոշ՝ Եգիպտոսը թողնելով սատրապության կարգավիճակի։ Քսանյոթերորդ արքայատոհմի բոլոր փարավոնները (բացառությամբ՝ Պետուբաստիս III-ի), որոնք իշխանավարում են մ.թ.ա. 525-402 թվականների միջեւ ընկած ժամանակահատվածում, ինքնին Աքեմենյան տերության արքայից արքաներն էին, ովքեր ժառանգում էին եգիպտական փարավոնի տիտղոսը աքեմենյան թագի հետ միաժամանակ։ Ժամանակ առ ժամանակ եգիպտացիները կարողանում են հուժկու ապստամբություն բարձրացնել օտարի տիրապետության դեմ, որոնք սակայն որեւէ հիմնարար արդյունք չեն ունենում։ Երեսուներորդ դինաստիան փարավոնների ժամանակաշրջանի վերջին դինաստիան է, որը մեծապես կառավարվում է տեղացիների կողմից։ Մ.թ.ա. 343 թվականին պարսից բանակը ջլատում է արքայատոհմի վերջին փարավոնի՝ Նեկտանեբ II-ի ուժերը։ Այնուամենայնիվ, այս միջադեպից շատ չանցած տարածաշրջանը հայտնվում է արտաքին լուրջ սպառնալիքների կիզանուտում, որոնք էլ Աքեմենյան տերության արքայից արքային ստիպում են պատրաստվել վճռական պատերազմի։ Պտղոմեոսյան եւ Հռոմեական ժամանակաշրջան Իսոսի ճակատամարտից հետո Եգիպտոս է ներխուժում Ալեքսանդր Մակեդոնացին՝ հունամակեդոնական բանակի գլուխն անցած։ Պարսից լծի ներքո գտնվող այս երկրում արեւմտյան նվաճողին ընդունում են որպես ազատարարի եւ հենց նույն օրն էլ վերջինիս հռչակում փարավոն։ Ալեքսանդր Մեծը մ.թ.ա. 332 թվականին ձեռնամուխ է լինում միջերկրածովյան Ալեքսանդրիա քաղաքի հիմնադրմանը, որը հաջորդիվ դառնում է հելլենիստական աշխարհի կենտրոններից մեկը։ Նշանավոր զորավարի մահվանը հաջորդած Դիադոքսների պատերազմի արդյունքում Եգիպտոսը հասնում է Ալեքսանդրի հավատարիմ զորավարներից Պտղոմեոսին։ Վերջինս ընդունում է եգիպտական բարքերն ու արարողակարգերը՝ հռչակվելով երկրի նոր փարավոն։ Պտղոմեոսյան հարստության առաջին ներկայացուցիչների օրոք հելլենիստական Եգիպտոսը համարվում էր Արեւելքի հզորագույն պետություններից մեկը, իսկ նրա մայրաքաղաք Ալեքսանդրիան՝ Արեւելյան Միջերկրականի խոշորագույն նավահանգիստն եւ առեւտրաարհեստավորական-մշակութային կենտրոնը։ Հռոմեացիների դավադրությունների հետեւանքով մ.թ.ա. 88 թվականին Եգիպտոսից հեռանում է արքայազն Պտղոմեոս Դիոնիսոսը, ում փոխարեն Սենատը այս երկրի ղեկավարի պաշտոնում նշանակում է իր կամակատար Պտղոմեոս XVI-ին (վերջինս իր կառավարման սկզբնամասում Եգիպտոսը կտակում է հանրապետական Հռոմին)։ Իրավիճակը հարթվում է Մեծ Հայքի թագավորության արքայից արքա Տիգրան Մեծի ջանքերով, որն օգնում է գահի օրինական ժառանգորդին հաստատվել սեփական երկրում։ Դրանից հետո Հայաստանը կարճ ժամանակ ազդեցություն է ձեռք բերում Եգիպտոսում։ Պտղոմեոսյան դինաստիայի վերջին ներկայացուցիչը հանդիսացող Կլեոպատրա VII-ը ինքնասպան է լինում իր սիրեցյալի՝ Հռոմի եռապետ Մարկոս Անտոնիոսի մահվանից հետո։ Կարճ ժամանակ անց Եգիպտոսը նվաճում է Օգոստոս Օկտավիանոսը՝ այն դարձնելով հռոմեական պրովինցիա։ Հռոմեական բռնազավթումից հետո անգամ հելլենիստական մշակույթը շարունակում է բարգավաճել այս երկրում։ 1-ին դարում Եգիպտոսում տարածվում է քրիստոնեական կրոնը՝ Սուրբ Մարկոս Ավետարանչի գործուն ջանքերով։ Դիոկղետիանոս կայսեր բարեփոխումների արդյունքում Հռոմեական տիրակալությունը բաժանվում է երկու մասերի, իսկ Եգիպտոսը դառնում է Բյուզանդական կայսրության մի մասը։ Վերջինիս կառավարման տարիները նշանավորվում են նաեւ քրիստոնյաների աննախադեպ հետապնդումներով, մինչդեռ հենց այս ժամանակահատվածում էլ տեղի է ունենում Աստվածաշնչի Նոր կտակարանի եգիպտերեն թարգմանությունը։ 451 թվականի Քաղկեդոնի ժողովի արդյունքում ստեղծվում է ղպտի ուղղափառ եկեղեցին։ Միջնադարյան Եգիպտոս Եգիպտոսը բյուզանդական գերագահության ներքո մնում է մինչեւ 7-րդ դարի առաջիկա տասնամյակները, որից հետո՝ 602-628 թվականների բյուզանդա-պարսկական պատերազմների արդյունքում, անցնում է Սասանյան Պարսկաստանին։ 639-642 թվականներին տարածաշրջանը ենթարկվում է Արաբական խալիֆայության (Բարեպաշտ խալիֆների պետության) մուսուլմանական զորքի ներխուժմանն ու նվաճմանը։ Արաբները զավթելով Նեղոսի դելտան՝ այստեղ են բերում իրենց հայրենի հողերում ծագած նոր կրոնը՝ իսլամը (մասնավորապես՝ սուննի ուղղության ուսմունքը)։ Այս ժամանակաշրջանում Եգիպտոսում տեղի են ունենում դարակազմիկ փոփոխություններ, որոնք նպաստում են երկրի էթնիկական եւ կրոնական կազմի շրջադարձային փոփոխությանը։ Մասնավորապես, ինչպես այստեղ, այնպես էլ նվաճյալ այլ տարածքներում, սկսվում են իսլամականացման եւ արաբականացման հարկադիր եւ կամընտրական գործընթացներ, որոնք առավել ցայտուն կերպով արտահայտվում են Եգիպտոսի պարագայում։ 639 թվականին 4000-անոց Օմայյան խալիֆայության զորախմբերը՝ Ամր իբն ալ-Ասի հրամանատարությամբ, արշավում են Եգիպտոս։ Հելիոպոլիսի ճակատամարտում արաբական բանակը վճռական հաղթանակ է տանում բյուզանդացիների նկատմամբ՝ ամրապնդելով իրենց դիրքերը նվաճված հյուսիսաֆրիկյան տարածքներում։ Ալեքսանդրիան մուսուլմաններից վերադարձնելու վերջին փորձը կատարում է Բյուզանդիայի կայսր Կոստանդ Բ-ն, որի նավատորմը եւս ջախջախվել է Միջերկրական ծովում։ Վաղ միջնադարում Դեղոսի դելտայում հիմնադրվում է Ֆուստատ քաղաքը, որը, սակայն, ավերվում է Խաչակրաց արշավանքների շրջանակներում։ Ավելի ուշ՝ 986 թվականին, հիմնադրվում է Եգիպտոսի ներկայիս մայրաքաղաք Կահիրեն, որը հավակնում էր դառնալ խալիֆայության ամենահարուստ եւ ընդարձակ քաղաքը։ Աբբասյան տիրապետություն Աբբասյան խալիֆները Եգիպտոսում սկսում են վարել հարկային կոշտ քաղաքականություն, որի արդյունքում վերջիններիս տիրապետության չորրորդ տարում այստեղ բռնկվում է ղպտական մասշտաբային ընդվզում։ Ապստամբությունը ճնշելու նպատակով Ալեքսանդրիա է ժամանում Խորասանի կառավարիչ Աբդալլահ իբն Թահիր ալ-Խուրասանին, որին հաջողվում է պարտության մատնել ղպտի ապստամբական ուժերին։ Հաջորդիվ ղպտական ընդվզումներ են տեղի ունենում նաեւ 828 եւ 831 թվականներին։ Աշխարհագրություն Եգիպտոսը գլխավորապես գտնվում է հյուսիսային լայնության 22- 32 աստիճանների եւ արեւելյան երկայնության 25-35 աստիճանների միջեւ։ Այն ունի 1,001,450 քառակուսի կիլոմետր տարածք (386, 660 քառակուսի մղոն), ինչի շնորհիվ 30-րդն է՝ ամենամեծ տարածք ունեցող պետությունների շարքում։ Եգիպտոսի չափազանց չոր կլիմայի պատճառով՝ երկրի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը կենտրոնացված է Նեղոսի հովտի եւ դելտայի շրջանում, ինչը ենթադրում է բնակչության 99 %-ը բնակվում է երկրի տարածքի 5.5% վրա։ Եգիպտացիների 98 %-ը բնակվում է երկրի տարածքի 3 %-ի վրա։ Եգիպտոսն արեւմուտքում սահմանակից է Լիբիային, հարավում՝ Սուդանին, իսկ արեւելքում՝ Իսրայելին եւ Գազայի հատվածին։ Շնորհիվ իր աշխարհագրական դիրքի՝ Եգիպտոսը մեծ դերակատարություն ունի աշխարհաքաղաքականության մեջ։ Լինելով միջմայրցամաքային պետություն՝ այն ցամաքային կամուրջ է Աֆրիկայի եւ Ասիայի միջեւ, որը հատվում է նավարկելի ջրուղիով (Սուեզի ջրանցք)։ Վերջինը Միջերկրական ծովը, Կարմիր ծովի միջոցով, կապում է Հնդկական օվկիանոսի հետ։ Բացառությամբ Նեղոսի հովտի, Եգիպտոսի ռելիեֆի մեծ մասը կազմում են անապատները, որոնք ունեն մի քանի օազիսներ։ Քամիները ստեղծում են խոշոր ավազե դյուներ, որոնց բարձրությունը հասնում է մինչեւ 100 ֆուտ (30 մետր)։ Եգիպտոսի տարածքում է գտնվում Սահարայի եւ Լիբիական անապատների մի մասը։ Այս անապատները պաշտպանել են արեւմտյան սպառնալիքներից պաշտպանել են Փարավոնների թագավորությունը եւ Հին Եգիպտոսում համարվել որպես «կարմիր հողեր»։ Ալեքսանդրիան Եգիպտոսի մեծությամբ երկրորդ քաղաքն է։ Մյուս խոշոր քաղաքներից են Ասուաը, Ասյուտը, երկրի ներկայիս մայրաքաղաք եւ խոշորագույն քաղաք Կահիրեն, Էլ Մահալա Էլ Քուբրան, Գիզան, որտեղ գտնվում են Եգիպտական բուրգերը, Հուրգադան, Լուքսորը, Կոմ Օմբոն, Սաֆագան, Պորտ Սաիդը, Շարմ էլ Շեյխը, Սուեզը, որը գտնվում է Սուեզի ջրանցքի արեւելքում, Զակազիկը եւ Էլ Մինիան։ Օազիսների թվում են Բահարիան, Դախլան, Ֆարաֆրան, Խարգան եւ Սիվան։ Պրոտեկտորատների թվում են Ռաս Մոհամեդ ազգային պարկը, Զարանիկ պրոտեկտորատը եւ Սիվա օազիսը։ 2015 թվականի մարտի 13-ին հայտարարվել է նոր մայրաքաղաք կառուցելու պլանների մասին։ Կլիմա Եգիպտոսում անձրեւների մեծ մասը տեղում են ձմեռային ամիսներին։ Կահիրեից հարավ անձրեւները տարեկան միջինում կազմում են 2-5 մմ՝ ընդորում մի քանի տարի ընդմիջումներով։ Հյուսիսային ափագծի վերին բարակ հատվածում անձրեւների միջին տարեկան ցուցանիշը կարող է հասնել մինչեւ 410 մմ-ի՝ հատկապես հոկտեմբերից մարտ ամիսներն ընկած միջակայքում։ Ձյուն տեղում է Սինայի լեռներում եւ հյուսիսային ափագծում գտնվող այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Դամիետան, Բալթիմը, Սիդի Բարանին, հազվադեպ նաեւ Ալեքսանդրիայում։ Վերջին մի քանի տասնամյակներում, առաջին անգամ, 2013 թվականի դեկտեմբերի 13-ին քիչ քանակությամբ ձյուն է տեղացել Կահիրեում։ Սառնամանիք եւ ցրտահարություն պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում տեղի են ունեցել Սինայի եւ Եգիպտոսի միջին հատվածներում։ Եգիպտոսը աշխարհի ամենաչոր եւ արեւոտ երկիրն է, որի տարածքի մեծ մասը պատված է անապատներով։ Եգիպտոսն ունի չափազանց շոգ, արեւոտ եւ չոր կլիմա։ Երկրի հյուսիսում ամառային ամիսներին ջերմաստիճանը նորմայից բարձր է, իսկ երկրի մյուս հատվածներում՝ էլ ավելի բարձր։ Միջերկրածովյան սառը քամիները փչում են երկրի հյուսիսային ափերի ուղղությամբ, ինչն օգնում է, հատկապես ամառային ամիսներին, ունենալ ավելի մեղմ կլիմա։ Խամսինը շոգ, չոր քամի է, որը ձեւավորվում է հարավում գտնվող անապատային տարածքներում եւ փչում գարնանն ու ամռան առաջին ամիսներին։ Քամին իր հետ բերում է ավազի եւ փոշու այրող հատիկներ։ Քամու հետեւանքով ջերմաստիճանը գերազանցում է 40 աստիճանը, իսկ երբեմն էլ հասնում նույնիսկ 50 աստիճանի։ Արդյունքում, խոնավությունն իջնում է մինչեւ 5 տոկոսի, երբեմն էլ նաեւ ավելի ցածր։ Եգիպտոսում առավելագույն ջերմաստիճանը գրանցվում է Խամսին քամու օրերին։ Եգիպտոսում եղանակը միշտ արեւոտ եւ պարզ է, հատկապես Ասուանում, Լուքսորում եւ Ասյուտում։ Այն Երկիր մոլորակի ամենաանամպ եւ ամենաչոր շրջանն է։ Մինչեւ Ասուանի ջրամբարի կառուցումը, Նեղոսը ջրածածկ է անում առափնյա հատվածները (խոսակցական լեզվով Նեղոսի պարգեւ)՝ հարստացնելով Եգիպտոսի հողը։ Այդ է պատճառը, որ Նեղոսի առափնյա հատվածները ողջ տարին հարուստ են առատ բերքով։ Գլոբալ տաքացման արդյունքում ծովի մակարդակի հնարավոր բարձրացումը կարող է սպառնալ Եգիպտոսի բնակեցված ափագծին եւ էապես ազդել երկրի տնտեսության, գյուղատնտեսության եւ արդյունաբերության վրա։ Կլիմայի որոշ փորձագետների կարծիքով, 21-րդ դարի վերջին, աճող ժողովրդագրաան ցուցանիշների հետ կապված, ծովի մակարդակի որոշակի բարձրացումը կարող է միլիոնավոր եգիպտացիների ստիպել դառնալ «էկոլոգիական փախստականներ»։ Կենսաբազմազանություն 1992 թվականի հունիսի 9-ին Եգիպտոսն ստորագրել է «Կենսաբանական բազմազանության» կոնվենցիան, իսկ 1994 թվականի հունիսի 2-ին դարձել կոնվենցիայի մասնակից։ Եգիպտոսը մշակել է Ազգային կենսաբազմազանության ռազմավարություն եւ գործողությունների պլան, որը կոնվենցիայի կողմից ստացվել է 1998 թվականի հուլիսի 31-ին։ Այն դեպքում, երբ Կենսաբանական բազմազանության կենտրոնի Ազգային կենսաբազմազանության ռազմավարությունը եւ գործողությունների պլանը, բացի կենդանիներից եւ բույսերից, անտեսում է կենսաբանական մյուս թագավորությունները, Եգիպտոսի պլանը անսովոր էր՝ կյանքի բոլոր ձեւերի վերաբերյալ հավասարաչափ տեղեկատվություն տրամադրելու համար։ Պլանում նշված է, Եգիպտոսից գրանցվել են կենսաբանական հետեւյալ տեսակները. ջրիմուռներ (1483 տեսակ), կենդանիներ (մոտ 15,000 տեսակ, որոնցից մոտ 10,000-ը միջատներ), սնկեր (ավելի քան 627 տեսակ), միաբջիջներ (319 տեսակ), բույսեր (2426 տեսակ), նախակենդանիներ (371 տեսակ)։ Որոշ խոշոր խմբերի դեպքում, ինչպես օրինակ քարաքոս կազմող սնկերի եւ նեմատոդների, հստակ թիվն անհայտ է։ Փոքր եւ լավ ուսումնասիրված խմբերի թվաքանակը, ինչպես օրինակ երկկենցաղների, թռչունների, ձկների, կաթնասունների եւ սողունների, հավանաբար, կավելանա, որովհետեւ Եգիպտոսից շարունակվում են գրանցվել նորանոր տեսակներ։ Սնկերի պարագայում, ներառյալ նաեւ քարաքոս կազմող սնկերը, ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Եգիպտոսից գրանցվել են սնկերի շուրջ 2200 տեսակներ եւ նախատեսվում է, որ երկրում հանդիպող սնկերի վերջնական թվաքանակը, ավելի կմեծանա։ Իսկ արդեն խոտերի պարագայում, Եգիպտոսից գրանցվել են 284 տեսակի բնական եւ արհեստական խոտեր։ Կառավարման համակարգ Եգիպտոսի ներկայացուցիչների պալատը, որի անդամներն ընտրվում են հինգ տարի ժամկետով, երկրի գլխավոր օրենսդիր մարմինն է։ 2010 թվականից հետո երկրում խորհրդարանական առաջին ընտրությունները տեղի են ունեցել 2011 թվականի նոյեմբերի եւ 2012 թվականի հունվարի միջեւ ընկած ժամանակահատվածում, որի արդյունքում ձեւավորված խորհրդարանը հետագայում ցրվել է։ Հայտարարվել է, որ հաջորդ ընտրությունները տեղի կունենան Սահմանդրության վավերացումից 6 ամիս անց՝ 2014 թվականի հունվարի 18-ին։ Այդ ընտրությունները տեղի են ունեցել երկու փուլով՝ 2015 թվականի հոկտեմբերի 17-ից դեկտեմբերի 2-ն ընկած ժամանակահատվածում։ Եգիպտական օրենսդրության համաձայն՝ երկրի խորհրդարանը ձեւավորվում է նախքան նախագահի ընտրվելը, սակայն ժամանակավոր նախագահ Ադլի Մանսուրը տեղափոխել է ընտրությունների ժամկետները։ Եգիպտոսի նախագահական ընտրությունները տեղի են ունեցել 2014 թվականի մայիսի 26-28-ը։ Մասնակցության ընդհանուր ցուցանիշը կազմել է 25,578,233 կամ ընտրողների ընդհանուր թվի 47.5%։ Մոտ 23 միլիոն 780 000 քվե է ստացել Աբդել Ֆաթթահ Ալ-Սիսին կամ ձայների ընդհանուր թվի 96.9 %-ը, այն դեպքում, երբ Համդեն Սաբահին ստացել է 757,511 կամ ձայների ընդհանուր թվի 3.1%-ը։ Նախագահ Մուհամմեդ Մուրսիի գլխավորած Մուսուլման եղբայրների բռնապետական կառավարության դեմ տեղի ունեցած զանգվածային բողոքի ցույցերից հետո, 2013 թվականի հուլիսի 3-ին գեներալ Աբդել Ֆաթթահ Ալ-Սիսն հայտարարել է իշխանությունից Մուրսիի տապալման եւ 2012 թվականին ընդունված Սահմանադրության կասեցման մասին։ Ձեւավորվել է 50 հոգուց բաղկացած սահմանադրական կոմիտե, որը պետք է զբաղվեր Սահմանադրության բարեփոխմամբ։ Ավելի ուշ, Սահմանադրության նոր տարբերակը դրվել է հանրաքվեի եւ ընդունվել 2014 թվականի հունվարի 18-ին։ 2013 թվականին «Freedom House-ը» Եգիպտոսում քաղաքական իրավունքների ազատությունը 7 բալանոց համակարգով գնահատել է 5 միավոր (գնահատման աղյուսակում 1-ը նշանակում է բացարձակ ազատ, իսկ 7-ը՝ բացարձակ ոչ ազատ), իսկ քաղաքացիական ազատությունները՝ դարձյալ 5, ինչը նշանակում է, որ Եգիպտոսն ազատությունների տեսանկյունից «մասամբ ազատ» պետություն է։ Եգիպտական ազգայնականությունը, ի տարբերություն արաբական ազգայնականության, ունի ավելի հին պատմություն։ Այն սկսվել է դեռեւս 19-րդ դարում եւ դարձել արտահայտման դոմինանտ ձեւ 20-րդ դարի առաջին կեսին՝ դրսեւորվելով հակագաղութատիրական պայքարի եւ մտավորականության շրջանակներում։ Իսլամիստական գաղափարախոսության կրող հանդիսացող Մուսուլման եղբայրներին հիմնականում աջակցում են Եգիպտոսի միջին ցածր խավի ներկայացուցիչները։ Արաբական աշխարհում Եգիպտոսն ունի ամենահին շարունակվող խորհրդարանական կարգերի ավանդույթը։ Առաջին հանրային խորհրդարանը հիմնադրվել է 1866 թվականին։ Այն լուծարվել է 1882 թվականին՝ բրիտանական բռնազավթման արդյունքում։ Բռնազավթումից հետո բրիտանացիները թույլատրել են միայն խորհրդատվական մարմնի գործունեություն։ 1923 թվականին, այդուհանդերձ, երբ հռչակվեց երկրի անկախությունը, նոր սահմանադրությամբ երկրում հաստատվեց խորհրդարանական միապետություն։ Մամուլի ազատություն «Լրագրողներ առանց սահմանների» միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպությունը 2017 թվականին, Խոսքի ազատության համաշխարհային ինդեքսում, Եգիպտոսը 180 երկրների շարքում դասակարգել է 160-րդ հորիզոնականը։ 2015 թվականի օգոստոս ամսվա դրությամբ՝ Եգիպտոսում դատապարտվել է 18 լրագրող։ 2015 թվականի օգոստոսին ընդունված հակաահաբեկչական նոր օրենսդրությունը, ահաբեկչության թեմայով կեղծ տեղեկատվություն տարածելու համար, որը «տարբերվում է Եգիպտոսի պաշտպանության դեպարտամենտի տեսանկյունից», լրագրողներին սպառնում է նախկին 25 000 ԱՄՆ դոլարի համար տուգանել 60 000 ԱՄՆ դոլարով։ Ռազմական եւ արտաքին հարաբերություններ Զինվորականները մեծ ազդեցություն ունեն Եգիպտոսի քաղաքական եւ տնտեսական կյանքի վրա եւ նրանց վրա չեն տարածվում հանրային կյանքի այլ հատվածների վրա տարածվող օրենքները։ Զինված ուժերն ունեն բավականաչափ իշխանություն, ազդեցություն եւ անկախ են պետությունից։ Զինված ուժերը համարվում են եգիպտական «խորը պետության» բաղկացուցիչ մաս։ Համաձայն Իսրայելի Քնեսեթի Արտաքին հարաբերությունների եւ պաշտպանության կոմիտեի նախկին ղեկավար Յուվալ Շտայնիցի՝ Եգիպտոսի ռազմաօդային ուժերն ունեն նույնքան ժամանակակից ռազմական ինքնաթիռներ, որքան Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը։ Շտայնիցի խոսքերով՝ Եգիպտոսն ունի արեւմտյան ավելի շատ տանկեր, հրետանի, հակաօդային պաշտպանության միջոցներ եւ ռազմանավեր, քան Իսրայելի զինված ուժերը։ Իսրայելը ենթադրում է, որ Եգիպտոսը տարածաշրջանի երկրորդ պետությունն է, որն ունի լրտեսական արբանյակ՝ EgyptSat 1-ը, որն, ի հավելումն EgyptSat 2-ի, արձակվել է 2014 թվականի ապրիլի 16-ին։ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգները տարեկան Եգիպտոսին տրամադրում է ռազմական օգնություն, որը 2015 թվականի տվյալներով, կազմել է 1,3 միլիարդ դոլար։ 1989 թվականին Եգիպտոսը հայտարարվել է ԱՄՆ-ի ՆԱՏՕ-ի ոչ անդամ գլխավոր դաշնակիցը։ Այնուամենայնիվ, երկու երկրների միջեւ առկա հարաբերությունները վատացել են 2013 թվականին տեղի ունեցած եգիպտական հեղաշրջման արդյունքում, երբ երկրում իշխանության եկան Մուհամմեդ Մուրսին եւ «Մուսուլման եղբայրները»։ Երկրում իսլամիստական ուժերի իշխանության գալուց հետո՝ Բարաք Օբամայի վարչակազմը դատապարտեց երկրում ոչ ժողովրդավարական իշխանության հաստատումը եւ չեղարկեց երկու երկրների միջեւ նախատեսվող ռազմական զորավարժությունները։ Այդուհանդերձ, երկու երկրներն իրականացնում են որոշակի քայլեր՝ կարգավորելու ԱՄՆ-ի եւ Եգիպտոսի հարաբերությունները։ Երկու երկրների կառավարություններն էլ կոչ են անում ընդհանուր ուժերով պայքարել ահաբեկչության եւ ահաբեկչական գործողությունների դեմ։ Այդուհանդերձ, ԱՄՆ 2016 թվականի նախագահական ընտրությունների ժամանակ հանրապետական Դոնալդ Թրամփի ԱՄՆ նախագահ ընտրվելուց հետո, կարծես թե, ջերմացել են երկու երկրների փոխհարաբերությունները։ Ալ- Սիսին եւ Թրամփը հանդիպել են 2016 թվականի սեպտեմբերին, ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեայի 71-րդ լիագումար նիստի բացման ժամանակ։ Նախագահ Թրամփի կողմից, մուսուլմանական 7 երկրներում ճանապարհորդությունների արգելքում Եգիպտոսի բացակայությունը, նկատառվել է Վաշինգտոնում, չնայած Կոնգրեսը մտահոգություններ էր հայտնել Եգիպտոսում մարդու իրավունքների կոպտագույն խախտումների վերաբերյալ՝ հատկապես այլախոհների նկատմամբ։ 2017 թվականի ապրիլի 3-ին Ալ-Սիսին Սպիտակ տանը հանդիպել է Թրամփին, որը վերջին 8 տարվա մեջ Եգիպտոսի նախագահի առաջին պաշտոնական այցն էր Վաշինգտոն։ Թրամթը շնորհավորել է Ալ-Սիսիին Եգիպտոսի նախագահ ընտրվելու կապակցությամբ եւ շեշտել, որ ժամանակն է կարգավորել երկու երկրների հարաբերությունները։ Եգիպտոսի զինված ուժերն ունեն զենքի եւ զինամթերքի, ինչպես նաեւ սպառողական ապրանքների արտադրության բազմաթիվ գործարաններ։ Զինված ուժերի զինանոցում առկա են աշխարհի տարբեր պետություններում արտադրված զինտեխնիկա եւ զինամթերք։ Նախկին Խորհրդային Միության սարքավորումները փոխարինվել են ամերիկյան, ֆրանսիական եւ բրիտանական ժամանակակից սարքավորումներով, որոնց մեծ մասը, հատուկ լիցենզիայի առկայության ներքո, արտադրվել են Եգիպտոսում, ինչպես օրինակ Աբրամս Մ1 տիպի ամերիկյան տանկերը։ Մուհամմեդ Մուրսիի տապալումից հետո՝ Եգիպտոսի եւ Ռուսաստանի հարաբերությունները էականորեն բարելավվել են։ Երկու երկրները ձգտում են զարգացնել ռազմական եւ առեւտրական հարաբերությունները, որոնք իրականացվում են համագործակցության տարբեր ուղղություններով։ Վերջին տարիներին էականորեն զարգացել են նաեւ Չինաստանի հետ հարաբերությունները։ 2014 թվականին Եգիպտոսը եւ Չինաստանը հաստատել են «բազմակողմ ռազմավարական գործակցություն»։ 2019 թվականի հուլիս ամսին, ՄԱԿ-ի 37 երկրների դեսպաններ, ներառյալ Եգիպտոսը, ստորագրել են ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնակատարին ուղղված միացյալ նամակ, որը սատարում էր Չինաստանի գործողություններն ույղուրների նկատմամբ, որոնք տեղի էին ունենում Չինաստանի Սինծիան նահանգում։ Արաբական պետությունների լիգայի գլխավոր գրասենյակը գտնվում է Կահիրեում, իսկ կազմակերպության գլխավոր քարտուղարը սովորաբար լինում է եգիպտացի։ Այդ պաշտոնը ներկայումս զբաղեցնում է երկրի արտաքին գործերի նախկին նախարար Ահմեդ Աբդուլ Գեյթը։ 1978 թվականին Արաբական պետությունների լիգայի գրասենյակը Եգիպտոսից տեղափոխվել է Թունիս՝ ի բողոք Իսրայելա-եգիպտական խաղաղության պայմանագրի։ Սակայն 1989 թվականին հետ է վերադարձել Կահիրե։ Պարսից ծոցի միապետությունները, ներառյալ Արաբական Միացյալ Էմիրությունները եւ Սաուդյան Արաբիան, միլիոնավոր դոլարներ են տրամադրում Եգիպտոսին՝ տնտեսական դժվարությունները հաղթահարելու համար, որոնք առաջացել էին 2013 թվականի հեղաշրջումից հետո։ 1973 թվականի Արաբա-իսրայելական պատերազմից եւ դրան հաջորդած խաղաղության պայմանագրից հետո, Եգիպտոսը դարձել է արաբական առաջին պետությունը, որը դիվանագիտական հարաբերություններ է հաստատել Իսրայելի հետ։ Այդուհանդերձ, շատ եգիպտացիների կարծիքով Իսրայելը շարունակում է դիտարկվել որպես թշնամական պետություն։ Պատմականորեն Եգիպտոսն ունեցել է միջնորդի դեր՝ Մերձավոր Արեւելքում առկա հակամարտությունների կարգավորման գործընթացում։ Վերջինս ակտիվորեն ներգրավված է Իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության եւ խաղաղության գործընթացի կազմակերպման մեջ։ Գազայում հրադադարի պահպանման եւ միջնորդության Եգիպտոսի ջանքերը, կարծես թե խաթարվում էին, երբ 2005 թվականին Իսրայելը սկսեց առաջնագծիծ տեղահանել իր բնակավայրերը, չնայած, Մոհամմեդ Մուրսիի տապալումից հետո, Գազայում Համասի կառավարության նկատմամբ հասունացող դժգոհություններին։ Այդ ընթացքում այնպիսի պետություններ, ինչպիսին Թուրքիան եւ Քաթարը, ցանկանում էին ստանձնել միջնորդի դերը։ Եգիպտոսի եւ Մերձավոր Արեւելքի ոչ արաբական մյուս պետությունների հարաբերությունները, այդ թվում նաեւ Իրանի եւ Թուրքիայի հետ, հաճախ լարվում են։ Իրանի հետ հարաբերությունների լարումը հիմնականում պայմանավորված է Եգիպտոսի եւ Իսրայելի միջեւ առկա խաղաղության պայմանագրով եւ Պարսից ծոցում Եգիպտոսի ավանդական դաշնակիցներով, որոնք թշնամական հարաբերություններ ունեն Իրանի հետ։ Թուրքիայի կողմից, ներկայումս արգելված, «Մուսուլման եղբայրներին» աջակցությունը եւ ներգրավումը Լիբիայի քաղաքացիական պատերազմում, երբեմն լարում է Եգիպտոսի հետ վերջինիս հարաբերությունները։ Եգիպտոսը Չմիացած երկրների շարժման եւ Միավորված ազգերի կազմակերպության հիմնադիր անդամ է։ Սկսած 1983 թվականից Եգիպտոսն անդամակցում է նաեւ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպությանը։ Երկրի նախկին փոխվարչապետ Բուտրոս Բուտրոս-Ղալին 1991-1996 թվականներին եղել է ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար։ 2008 թվականին Եգիպտոսում հաշվարկվել է շուրջ երկու միլիոն աֆրիկացի փախստականներ, ներառյալ Սուդանի շուրջ 20,000 քաղաքացիներ, որոնք ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի գրասենյակի կողմից գրանցվել են որպես փախստականներ, որոնք փրկվել են զինված հակամարտությունից կամ հայցում են ապաստան։ Եգիպտոսը, սահմանային վերահսկողության ժամանակ, հաճախ կիրառում է «կտրուկ, երբեմն մահացու» մեթոդներ։ Վարչական բաժանում Եգիպտոսը բաժանված է 27 մուհաֆազների։ Իրենց հերթին մուհաֆազները բաժանված են շրջանների։ Շրջաններն ունեն քաղաքներ եւ գյուղեր։ Յուրաքանչյուր մուհաֆազ ունի մայրաքաղաք եւ կենտրոնական քաղաք, որը շատ հաճախ կրում է մուհաֆազի անունը։ Տնտեսություն Եգիպտոսի տնտեսությունը մեծապես հիմնված է գյուղատնտեսության, մեդիայի, էներգակիրների արտահանման, բնական գազի եւ զբոսաշրջության վրա։ Ավելի քան երեք միլիոն եգիպտացիներ աշխատում են երկրի սահմաններից դուրս, հիմնականում Լիբիայում, Սաուդյան Արաբիայում, Պարսից ծոցի ավազանի երկրներում եւ Եվրոպայում։ 1970 թվականին Ասուանի ջրամբարի կառուցումից հետո, որի արդյունքում ձեւավորվեց Նասերի լիճը, Նեղոսի ափին գյուղատնտեսության զարգացման մեծ հեռանկարներ առաջ եկան երկրի համար։ Բարելավվեց նաեւ Եգիպտոսի էկոհամակարգը։ Բնակչության արագ աճը, սահմանափակ վարելահողերը եւ Նեղոս գետից կախվածությունը, էապես ազդում են ռեսուրսների գերծախսի վրա, որն էլ իր հերթին ազդում է տնտեսության կայունության եւ վիճակի վրա։ Կառավարությունը ներդրումներ է կատարում հաղորդակցության եւ ֆիզիկական ենթակառուցվածների ոլորտներում։ Սկսած 1979 թվականից Եգիպտոսն Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներից ստանում է արտաքին ֆինանսական օգնություն (տարեկան մոտ 2,2 միլիարդ դոլար)։ Իրաքի պատերազմից հետո ԱՄՆ-ից ստացած միջոցների ծավալներով՝ Եգիպտոսն աշխարհում երրորդն է։ Եգիպտոսի տնտեսությունը մեծապես հիմնված է եկամտի հետեւյալ երեք աղբյուրների վրա. զբոսաշրջություն, արտագնա աշխատանքից ուղարկված տրանսֆերտներ եւ Սուեզի ջրանցքից ստացված եկամուտներ։ Եգիպտոսը զարգացրել է ածխի, նավթի, բնական գազի եւ հիդրոէներգիայի վրա հիմնված շուկա։ Հյուսիսարեւելյան Սինայի ածխի զգալի պաշարները յուրաքանչյուր տարի հանքարդյունահանվում են մոտ 600 000 տոննա չափաքանակով (590,000 անգլիական տոննա, 660,000 ամերիկյան տոննա)։ Նավթը եւ գազն արդյունահանվում են հյուսիսարեւմտյան անապատային շրջաններում, Սուեզի ծոցում եւ Նեղոսի դելտայում։ Եգիպտոսն ունի գազի խոշոր պաշարներ, որոնք գնահատվում են 2,180 խորանարդ կիլոմետր։ Եգիպտական հեղուկ բնական գազը, մինչեւ 2012 թվականը, արտահանվել է աշխարհի մի շարք երկրներ։ Ամերիկյան Reuters գործակալության փոխանցմամբ՝ 2013 թվականին «Egyptian General Petroleum Co (EGPC)»-ն հայտարարել է, որ երկիրը կդադարեցնի բնական գազի արտահանումը։ Ընկերությունը խոշոր արդյունաբերողներին կոչ է արել ամռանը նվազեցնել սպառման ծավալները՝ էներգետիկ ճգնաժամից եւ քաղաքական անկայունությունից խուսափելու համար։ EGPC-ի գործադիր ղեկավար Թարեք Էլ Բարքաթավին հայտարարել է, որ Եգիպտոսը հույս ունի, որ հեղուկ բնական գազի հիմնական ներկրող Քաթարն ամռանը ձեռք կբերի գազի լրացուցիչ ծավալներ՝ միաժամանակ խրախուսելով գործարաններին պլանավորել իրենց տարեկան տեխնիկական սպասարկումը՝ պիկ պահանջարկ ունեցող ամիսների համար։ Եգիպտոսն արտադրում է իր սեփական էներգիան, սակայն 2008 թվականից սկսած ներկրում է նավթ։ Երկիրը վերջին տարիներին արագորեն դառնում է նաեւ բնական գազի ներկրող։ Տեւական ստագնացիայից հետո Եգիպտոսում տնտեսական պայմանները էականորեն սկսել են զարգանալ։ Պատճառը կառավարության կողմից ընդունված լիբերալ տնտեսական քաղաքականություններն են, ինչպես նաեւ զբոսաշրջությունից ստացված եկամուտներն ու արժեթղթերի շուկայի զարգացումը։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամն իր տարեկան զեկույցում Եգիպտոսին դասակարգել է աշխարհի այն պետությունների շարքում, որոնք նախաձեռնել են էական տնտեսական բարեփոխումներ։ 2003 թվականից սկսած կառավարության կողմից նախաձեռնվել են մի շարք տնտեսական բարեփոխումներ, ներառյալ մաքսատուրքերի եւ սակագների կտրուկ իջեցումը։ Նոր հարկային օրենսգիրքը, որն ուժի մեջ է մտել 2005 թվականից, կորպորատիվ հարկերը 40 %-ից իջեցրել է ներկայիս 20 %-ի, որի արդյունքում 2006 թվականին հարկային մուտքերն ավելացել են 100 %-ով։ Եգիպտոսում արտասահմանյան ուղղակի ներդրումները աճել են, մինչեւ Հոսնի Մուբարաքի տապալումը։ 2006 թվականին այն գերազանցել է 6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար՝ ի շնորհիվ տնտեսական ազատականացման եւ մասնավորեցման, որոնք նախաձեռնվել էին ներդրումների նախարար Մահմուդ Մոհիդենի կողմից։ 2011 թվականին, Հոսնի Մուբարաքի տապալումից հետո, Եգիպտոսը մեծ անկում է գրանցել եւ արտասահմանյան ներդրումների, եւ զբոսաշրջային եկամուտների տեսանկյունից, որի արդյունքում փոխարժեքային պահուստները անկում են ապրել 60 %-ով, իսկ եգիպտական դրամական միավորը ենթարկվել է դեֆլյացիայի։ Չնայած առաջնային կարեւոր խնդիրներից մեկը, որին մինչ օրս բախվում է Եգիպտոսի տնտեսությունը, բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող պետական միջոցների սահմանափակությունն է, եգիպտացիների մեծ մասը քննադատում է իրենց կառավարությանը՝ առաջնային անհրաժեշտության ապրանքների բարձր գների համար, մինչդեռ կենսապայմանները կամ գնողունակությունը մնում է ցածր աստիճանի վրա։ Ըստ եգիպտացիների՝ կոռուպցիան այն հիմնական խնդիրն է, որը խաթարում է տնտեսական աճըի տեմպերը։ Կառավարությունը խոստացել է իրականացնել երկրի ենթակառուցվածքների խոշոր վերանորոգում՝ օգտագործելով 2006 թվականին երկրում հեռահաղորդակցության երրորդ օպերատոր դարձած «Etisalat» ընկերության վճարած գումարները (3 միլիարդ դոլար)։ 2013 թվականին «Կոռուպցիայի ընկալման ինդեքսի» տվյալներով՝ 177 երկրների շարքում Եգիպտոսն զբաղեցրել է 114-րդ հորիզոնականը։ Եգիպտոսի ամենահայտնի միջազգային կազմակերպություններն են «Orascom Group»-ը եւ «Raya Contact Center»-ը։ Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում էականորեն զարգացել եւ ընդլայնվել է ՏՏ հատվածը։ Եգիպտական մի շարք ստարտափեր իրենց նորարարությունները վաճառում են Հյուսիսային Ամերիկային եւ Եվրոպային՝ համագործակցելով այնպիսի կազմակերպությունների հետ, ինչպիսիք են Microsoft-ը, Oracle-ը եւ այլ խոշոր կորպորացիաներ։ Եգիպտական ընկերությունները համագործակցում են նաեւ արտասահմանյան փոքր եւ միջին մի շարք ձեռնարկությունների հետ։ Այդ ընկերությունների թվում են Xceed Contact Center-ը, Raya-ն, E Group Connections-ը եւ C3-ը։ Եգիպտոսի կառավարության անմիջական աջակցությամբ ՏՏ հատվածում ստեղծվում են եգիպտական մի շարք նոր ընկերություններ։ Մոտ 2,7 միլիոն եգիպտացիներ, որոնք արտագնա աշխատանքի են մեկնում այլ երկրներ, ակտիվորեն մասնակցում են երկրի բարգավաճմանը՝ դրամական փոխանցումների միջոցով (2009 թվականի տվյալներով՝ 7,8 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), ինչպես նաեւ մարդկային եւ սոցիալական կապիտալի ու ներդրումների։ Համաձայն Համաշխարհային բանկի տվյալների՝ 2012 թվականի դրությամբ արտագնա աշխատանքի մեկնած քաղաքացիների հայրենիք ուղարկած դրամական միջոցների ծավալը գերազանցել է ռեկորդային 21 միլիարդ դոլարը։ Եկամուտների բաշխման տեսանկյունից Եգիպտոսի հասարակությունը անհավասարաչափ է բաշխված։ Տարբեր գնահատականներով Եգիպտոսի բնակչության 35-40 %-ը օրական աշխատում է 2 ԱՄՆ դոլարին համարժեք դինարի գումար, այն դեպքում, երբ հարուստ է համարվում բնակչության 2-3 %-ը Զբոսաշրջություն Զբոսաշրջությունը Եգիպտոսի տնտեսության ամենակարեւոր ճյուղերից մեկն է։ 2008 թվականի տվյալներով՝ ավելի քան 12,8 միլիոն զբոսաշրջիկ է այցելել Եգիպտոս՝ ապահովելով շուրջ 11 միլիարդ դոլար եկամուտ։ Զբոսաշրջության ոլորտն ապահովում է Եգիպտոսի աշխատաշուկայի շուրջ 12 %-ը։ Երկրի զբոսաշրջության նախարար Հիշամ Զաազուն զբոսաշրջության մասնագետների եւ լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ նշել է, որ 2012 թվականին զբոսաշրջությունը երկրում ապահովել է շուրջ 9,4 միլիարդ դոլարի եկամուտ, որը 2011 թվականի ցուցանիշից բարձր է 400 միլիոն դոլարով։ Գիզայի բուրգերը Եգիպտոսի ամենահայտնի տեսարժան վայրերից մեկն են։ Այն Հին աշխարհի յոթ հրաշալիքներից միակն է, որը պահպանվել է մինչ մեր օրերը։ Միջերկրական եւ Կարմիր ծովերի Եգիպտոսի լողափերը ձգվում են շուրջ 3000 կիլոմետր (1900 մղոն)։ Եգիպտոսում զբոսաշրջային հայտնի ուղղություններ են Ակաբայի ծոցի լողափերը, Բուր Սաֆագան, Շարմ էլ Շեյխը, Հուրգադան, Լուքսորը, Դահաբը, Ռաս Սեդրը եւ Մարսա Ալամը։ Էներգետիկա 2013 թվականին Եգիպտոսն արտադրել է 691,000 բարել նավթ եւ 2,141.05 տրիլիոն խորանարդ ֆուտ բնական գազ՝ նավթ արտահանող ամենախոշոր պետությունը, որը չի անդամակցում OPEC-ին։ Իսկ արդեն բնական չոր գազի արտահանման ցուցանիշներով Եգիպտոսը երկրորդն է ողջ Աֆրիկայում։ 2013 թվականին Եգիպտոսը եղել է բնական գազի եւ նավթի ամենախոշոր սպառողն Աֆրիկայում՝ սպառելով Աֆրիկայում նավթի սպառման ընդհանուր ցուցանիշների 20 %-ը, իսկ բնական չոր գազի պարագայում՝ 40 %-ը։ Բացի այդ, Եգիպտոսն ունի Աֆրիկայում նավթավերամշակման ամենահզոր հնարավորությունները՝ 726,000 բարել/օր (2012 թվականին)։ Ներկայումս Եգիպտոսն Էլ Դաբայում նախատեսում է կառուցել իր առաջին ատոմակայանը, որը գտնվում է երկրի հյուսիսային հատվածում։ Ատոմակայանի կառուցման համար Ռուսաստանը տրամադրել է 25 միլիարդ դոլար ֆինանսավորում։ Տրանսպորտ Եգիպտոսում տրանսպորտը կենտրոնացած է Կահիրեի եւ Նեղոսի ափին գտնվող մյուս խոշոր քաղաքների շրջանում։ Երկրի գլխավոր երկաթգիծն ունի 40,800 կիլոմետր (25,400 մղոն, որը ձգվում է Ալեքսանդրիայից մինչեւ Ասուան։ Երկաթուղին գտնվում է Եգիպտոսի ազգային երկաթգծի կառավարման ներքո։ Եգիպտոսում երկաթուղային ցանցերի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 21,000 մղոն, որը բաղկացած է 28 գծերից եւ 796 կայարաններից։ Շուրջ 1800 գնացքներ սպասարկում են Նեղոսի հովիտը եւ Նեղոսի դելտան, Կարմիր եւ Միջերկրական ծովերի ափագիծը, Սինայի թերակղզին եւ Արեւմտյան օազիսները։ Կահիրեի մետրոպոլիտենն Աֆրիկայում եւ արաբական աշխարհում մետրոյի լիարժեք համակարգ ունեցող երկու մետրոպոլիտեններից մեկն է։ Այն համարվում է Եգիպտոսի վերջին կարեւորագույն նախագծերից մեկը, որն արժեցել է մոտ 12 միլիարդ եգիպտական ֆունտ։ Մետրոպոլիտենն ունի երեք սպասարկող գծեր։ Նախատեսվում է հետագայում կառուցել եւս 4-ը։ EgyptAir-ը, որը ներկայումս երկրի դրոշակակիր եւ խոշորագույն ավիաընկերությունն է, հիմնադրվել է 1932 թվականին, եգիպտացի արդյունաբերող Թալյաթ Հարբի կողմից։ Ներկայումս ավիաընկերության սեփականատերը Եգիպտոսի կառավարությունն է։ Ավիաընկերությունը տեղակայված է Կահիրեի միջազգային օդանավակայանում, որը վերջինիս գլխավոր հաբն է։ Ավիաընկերությունն սպասարկում է ուղիղ եւ չարթերային թռիչքներ՝ Մերձավոր Արեւելքի, Եվրոպայի, Աֆրիկայի, Ասիայի եւ Ամերիկայի 75 ուղղություններով։ Ներկայումս ավիաընկերության ավիապարկում գրանցված են 80 ինքնաթիռներ։ Սուեզի ջրանցք Սուեզի ջրանցքը ծովի մակարդակով կառուցված արհեստական ջրանցք է, որը համարվում է Միջին Արեւելքի գլխավոր եւ կարեւոր ջրային հանգույցը, որն իրար է կապում Միջերկրական եւ Կարմիր ծովերը։ Ջրանցքի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 1869 թվականի նոյեմբերին՝ 10 տարվա շինարարական աշխատանքներից հետո։ Այն հնարավորություն է տալիս ծովային ճանապարհով իրար կապել Եվրոպան եւ Ասիան, առանց Աֆրիկայի շուրջը պտտվելու։ Ջրանցքի հյուսիսային կետը Պորտ Սաիդ քաղաքն է, իսկ հարավային ծայրակետը՝ Սուեզ քաղաքի Թավֆիք նավահանգիստը։ Իսմայիլիան տեղակայված է արեւմտյան ափին՝ ջրանցքի կենտրոնից 3 կիլոմետր (1,9 մղոն) հեռավորության վրա։ 2010 թվականի տվյալներով՝ ջրանցքն ունի 193,30 կիլոմետր (120,11 մղոն) երկարություն, 24 մետր (79 ֆուտ) խորություն եւ 205 մետր (673 ֆուտ) լայնություն։ Այն բաղկացած է 22 կիլոմետր երկարություն ունեցող հյուսիսային մուտքի ջրանցքից (14 մղոն), բուն Սուեզի ջրանցքից, որն ունի 162,25 կիլոմետր (100.82 մղոն) երկարություն եւ հարավային մուտքի ջրանցքից, որն ունի 9 կիլոմետր (5,6 մղոն) երկարություն։ Ջրանցքը միակողմանի ջրուղի է, որը հատվում է Բալլահ ջրանցման եւ Մեծ դառը լճի հետ։ Այն չունի փակուղիներ։ Ծովի ջուրը ազատորեն հոսում է ջրանցքով։ Ընդհանուր առմամբ, ջրանցքը ձմռանը Դառը լճից հյուսիս ընկած հատվածում հոսում է հյուսիս, իսկ ամռանը՝ հարավ։ Դառը լճերից դեպի հարավ ընկած հատվածում, ջրի ուղղությունը պայմանավորված է մակընթացություններով եւ տեղատվություններով։ 2014 թվականի օգոստոսի 26-ին առաջարկվել է բացել Նոր Սուեզի ջրանցք։ Նոր Սուեզի ջրանցքի աշխատանքներն ավարտվել են 2015 թվականի հուլիսին։ Ջրանցքի նոր հատվածի բացման պաշտոնական արարողությունը, որին մասնակցել են արտասահմանյան երկրների առաջնորդներ եւ ռազմական գործիչներ, տեղի է ունեցել 2015 թվականի օգոստոսի 6-ին։ Բացման արարողության համար եգիպտական բյուջեից հատկացվել է ահռելի գումարներ։ Ջրամատակարարում եւ հանրային առողջապահություն Եգիպտոսում խողովակային ջրամատակարարման ապահովումը 1990 թվականից մինչեւ 2010 թվականը քաղաքային բնակավայրերում 89 %-ից հասել է 100 %-ի, իսկ գյուղական բնակավայրերում՝ 39 %-ից 93 %-ի, չնայած բնակչության արագ աճին։ Այդ ընթացքում, Եգիպտոսը գյուղական համայնքներում հասել է բաց դեֆեկացիայի վերացման եւ ներդրումներ է անում ենթակառուցվածքների մեջ։ Եգիպտոսում բարելավված ջրային աղբյուրներին հասանելիությունը ներկայումս հասել է համընդհանուր՝ 99 % մակարդակի։ Բնակչության մոտ կեսը հասանելիություն ունի դեպի սանիտարական կոյուղիներ։ Մասամբ, սանիտարական ապահովման վատ պայմանների պատճառով, յուրաքանչյուր տարի երկրում լուծից մահանում է 17,000 երեխա։ Մեկ այլ մարտահրավեր է ջրի համար սահմանված հարկերի պետության կողմից սուբսիդավորման ցածր մակարդակն է, որն ամենացածրն է ամբողջ աշխարհում։ Այն, իր հերթին, պահանջում է պետական դոտացիաներ նույնիսկ գործառնական ծախսերի համար. իրավիճակ, որը սրվել է Արաբական գարունից հետո, երբ առանց հարկերի բարձրացման, բարձրացվեցին աշխատավարձերը։ Այլ հիմնախնդիրների թվում են նաեւ ջրի եւ կեղտաջրերի մաքրման կայանները, ինչպես նաեւ սահմանափակ պատասխանատու կառավարումը եւ թափանցիկությունը։ Ոռոգվող հողեր եւ բերք Զգալի տեղումների բացակայության պատճառով՝ Եգիպտոսի գյուղատնտեսությունը մեծապես կախված է ոռոգումից։ Ոռոգման ջրերի հիմնական աղբյուրը Նեղոս գետն է, որի հոսքը կարգավորվում է Ասուան քաղաքի մոտ գտնվող ամբարտակի միջոցով։ Վերջինս, տարեկան միջինում, կուտակում է 55 խորանարդ կիլոմետր (45,000,000 ակր/ֆուտ) ջուր, որից 46 խորանարդ կիլոմետրն (37,000,000 ակր/ֆուտ) օգտագործվում է ոռոգման նպատակով։ Նեղոսի հովտում եւ դելտայում մոտ 33, 600 քառակուսի կիլոմետր (13, 000 քառակուսի մղոն) հողատարածք օգտվում են ոռոգման այս ջրերից՝ արտադրելով տարեկան միջինում 1.8 բերք։ Այսինքն, շնորհիվ ոռոգման այս ջրերի Նեղոսի հովտում եւ դելտայում արտադրվող բերքը միջինում 1.8 անգամ գերազանցում է սովորական բերքատվության ցուցանիշներին։ Բնակչություն Բնակչության թիվը՝ 80,5 միլիոն (2010 թվականի հուլիս, 16-րդ տեղը աշխարհում)։ Տարեկան աճը՝ 2 % (պտղաբերությունը՝ 3 ծնունդ)։ Կյանքի միջին տեւողությունը՝ 69,8 տարի՝ տղամարդիկ, 75,1՝ կանայք։ Ազգային կազմը՝ արաբներ՝ 98 %, նաեւ՝ նուբիացիներ, բեջա, բերբերներ եւ այլք։ Կրոնական կազմը՝ մուսուլմաններ (հիմնականում սուննիներ)՝ 90 %, քրիստոնյաներ՝ ղպտիներ՝ 9 %, այլ քրիստոնյաներ՝ 1 % Գրագիտությունը՝83 % տղամարդիկ, 59 % կանայք (2005 թվականի գնահատականներով)։ Քաղաքային բնակչությունը՝43 % (2008 թվական)։ Եգիպտոսը Մերձավոր Արեւելքի ամենաշատ բնակեցված երկիրն է եւ բնակչությամբ երկրորդ երկիրը Աֆրիկայում. բնակչությունը կազմում է 80,5 միլիոն մարդ՝ 2010 թվականի տվյալներով։ Բնակչությունն արագ աճել է 1970–2010 թվականներին՝ պայմանավորված բժշկության նվաճումների եւ գյուղատնտեսության արտադրողականության բարձրացման՝ այսպես կոչված Կանաչ հեղափոխության հետ։ Նապոլեոնի արշավանքի ժամանակ Եգիպտոսի բնակչությունը ընդամենը 3 միլիոն էր։ 1939 թվականին Եգիպտոսի բնակչությունը կազմում էր 16,5 միլիոն մարդ։ Բնակչությունը հիմանանում կենտրոնացած է Նեղոսի երկայնքով եւ դելտայում (մասնավորապես՝ Կահիրեում եւ Ալեքսանդրիայում), ինչպես նաեւ Սուեզի ջրանցքի մոտակայքում։ Բնակչության մոտ 90 %-ը դավանում է իսլամ, մնացածները՝ քրիստոնեություն, մասնավորապես՝ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցի։ Բացի կրոնական պատկանելությունից, եգիպտացիները բաժանվում են նաեւ խոշոր քաղաքային կենտրոններում ապրողների եւ ֆելլահների՝ գյուղական տեղանքում ապրող ֆերմերների։ Մշակույթ Եգիպտոսը արաբախոս աշխարհում մշակութային միտումներ սահմանողն է։ Արաբական եւ մերձավորարեւելյան ժամանակակից մշակույթը մեծապես կրում է եգիպտական գրականության, երաժշտության, ֆիլմերի եւ հեռուստատեսության ազդեցությունը։ Եգիպտոսը տարածաշրջանում առաջատար դեր է ունեցել 1950-ական եւ 1960-ական թվականներին՝ արաբախոս աշխարհում ամրապնդելով եգիպտական մշակույթի կայացումը։ Եգիպտական ինքնությունը զարգացել է շրջափակման երկար ժամանակահատվածի ընթացքում՝ ներառելով իսլամը, քրիստոնեությունը եւ հուդայականությունը եւ նոր լեզուն՝ արաբերենը եւ դրա խոսակցական ժառանգը՝ եգիպտական արաբերենը, որը հիմնված է բազմաթիվ հին եգիպտական բառերի վրա։ 19-րդ դարասկզբին գիտնական Ռիֆաա Ռաֆի ալ-Տահտաուին վերականգնել է Հին Եգիպտոսի հանդեպ հետաքրքրությունը։ Տահտաուին կրթական նորարար Ալի Մուբարաքի հետ հիմնադրել է բնիկ եգիպտագիտության դպրոցը, որը ոգեշնչում էր փնտրում միջնադարյան եգիպտացի գիտնականների համար, ինչպիսիք են Ալ-Սույութին եւ Ալ-Մաքրիզին, որոնք ուսումնասիրել են Եգիպտոսի պատմությունը, լեզուն եւ հնությունները։ Եգիպտոսի վերածնունդը իր գագաթնակետին է հասել 19-րդ դարի վերջին եւ 20-րդ դարասկզբին՝ շնորհիվ Մուհամմադ Աբդոյի, Ահմեդ Լութֆի էլ-Սայեդի, Մուհամմադ Լութֆին Գումահի, Թաուֆիկ ալ-Հաքիմի, Սալամա Մոուսսայի, Տահա Հուսեյնի եւ Մահմուդ Մուխթարի։ Եգիպտոսի մայրաքաղաք Կահիրեն արաբական կինոարտադրության եւ ժամանակակից արաբական երաժշտության կենտրոն է։ Արվեստ Եգիպտացիներին է պատկանում առաջին խոշոր քաղաքակրթություններից մեկը, որում սահմանվել է արվեստի եւ ճարտարապետության ձեւավորման տարրեր։ Եգիպտական կապույտը, որը հայտնի է նաեւ որպես կալցիումի պղնձի սիլիկատ, ավազի, պղնձի եւ նատրոկաուստիկ սոդայի մանրացումից ու դրանց տաքացումից ստացվող գունանյութ է, որն օգտագործել են եգիպտացիները հազարավոր տարիներ։ Այն համարվում է առաջին սինթետիկ գունանյութը։ Այն հաճախ էր կիրառվում գերեզմանաքարերի նկարների եւ սգո առարկաների դեպքում՝ պաշտպանելու մահացածին անդրշիրիմյան կյանքում։ Որպես փարավոններին մատուցված ծառայություն՝ պատերի նկարազարդումները ստեղծված էին տեսողական կանոնների եւ նշանակությունների խիստ օրենքներով։ Եգիպտական քաղաքակրթությունը հայտնի է դարձել իր վիթխարի բուրգերով, տաճարներով եւ փառահեղ դամբարաններով։ Ճանաչված օրինակներ են Ջոսերի բուրգը, որը կառուցել է Իմհոթեպ ճարտարապետը մոտավորապես մ. թ. ա. 2780 թվականին, Սֆինքսը եւ Աբու Սիմբելի տաճարները։ Եգիպտական ժամանակակից արվեստը համաշխարհային արվեստի պես բազմազան է՝ Հասան Ֆաթհիի ու Ռամզես Ուիսա Ուասեֆի կիրառական ճարտարապետությունից մինչեւ Մահմուդ Մուխթարի արձաններ ու Իսահակ Ֆանուսի ղպտիական տարբերվող պատկերագրություն։ Կահիրեի օպերային թատրոն Եգիպտոսի մայրաքաղաքի կատարողական արվեստի հիմնական օջախն է։ Հեռահաղորդակցություն Եգիպտոսում լարային եւ անլար հեռահաղորդակցության արդյունաբերությունն սկսվել է 1854 թվականին, երբ Կահիրեում եւ Ալեքսանդրիայում հիմնվել են առաջին հեռագրային գծերը։ Երկու քաղաքների միջեւ առաջին հեռախոսային կապը հաստատվել է 1881 թվականին։ 1999 թվականի սեպտեմբերին հայտարարվել է տեխնոլոգիական վերածննդի ազգային նախագծի մասին, որն արտահայտում էր Եգիպտոսի կառավարության նախաձեռնողականությունը IT սեկտորի զարգացման վերաբերյալ։ Փոստային ծառայություն Egypt Post ընկերությունը Եգիպտոսում պատասխանատու է փոստային ծառայությունների մատուցման համար։ Այն հիմնադրվել է 1865 թվականին եւ համարվում է երկրի ամենահին պետական ինստիտուտներից մեկը։ Եգիպտոսն այն 21 պետություններից մեկն է, որոնք նախաձեռնել են Համընդհանուր փոստային միության հիմնադրումը, որը ներկայումս կոչվում է Գլխավոր փոստային միություն։ Վերջինս ստեղծվել է Բեռնի կամ Համաշխարհային փոստային կոնվենցիայի շրջանակներում։ Սոցիալական մեդիա 2018 թվականի սեպտեմբերին Եգիպտոսի խորհրդարանը ընդունել է որոշում, որը հնարավորություն է տալիս իշխանություններին մոնիթորինգի տակ պահել օգտատերերի գործողություններն սոցիալական ցանցերում, որն իրականացվում է համացանցի խորացող վերահսկողության շրջանակներում։ Կրթություն 1996 թվականից մինչեւ 2013 թվականը երկրում անգրագիտության մակարդակն էականորեն կրճատվել է՝ 39,4 %-ից հասնելով 25,9 %-ի։ 2014 թվականի հուլիս ամսվա դրությամբ՝ 35 տարեկան եւ բարձր բնակչության շրջանում գրագիտության մակարդակը հասնում է 73,9 %-ի։ Անգրագիտության մակարդակը շատ բարձր է (մոտ 64,9 %) 60-ից բարձր տարիքի բնակչության շրջանում, իսկ 15-24 տարեկանների մոտ այն կազմում է շուրջ 8,6 %։ Եգիպտոսում եվրոպական կրթական համակարգն առաջին անգամ նեդրվել է 19-րդ դարի կեսերին՝ Օսմանյան կայսրության կողմից։ Սկզբնական շրջանում այդ կրթական համակարգին հասանելիություն են ունեցել ենթակա պետական պաշտոնյաների եւ բանակի սպաների երեխաները։ Բրիտանական բռնազավթման տարիներին կտրուկ նվազել է կրթության ոլորտում իրականացվող ներդրումները եւ աշխարհիկ միջնակարգ դպրոցները, որոնք նախկինում անվճար էին, դարձան վճարովի։ 1950-ական թվականներին նախագահ Նասերը բոլոր եգիպտացիների համար սահմանեց անվճար կրթություն։ Եգիպտական կրթական համակարգն իր ազդեցությունն ունեցավ արաբական մյուս երկրների կրթական համակարգերի վրա, որոնք իրենց մոտ աշխատանքի էին վերցնում Եգիպտոսում վերապատրաստված ուսուցիչների։ Շուտով պահանջարկը գերազանցեց առկա պետական ռեսուրսների մակարդակը, որի արդյունքում տուժեց պետական կրթության որակը։ Այսօր այդ հանգամանքն սրել է ուսուցիչ- աշակերտ փոխհարաբերությունները (մոտ 15-ից մեկը) եւ նպաստել գենդերային անհավասարության մակարդակի աճին։ Սկսած վեց տարեկանից Եգիպտոսում երեխաները պետք է սովորեն հիմնական դպրոցում, որը բաղկացած է տարրական (3 տարի) եւ միջնակարգ դպրոցներից (6 տարի)։ 9-րդ դասարանն ավարտելուց հետո՝ աշակերտները միջնակարգ կրթությունը կարող են շարունակել հիմնական կամ տեխնիկական դպրոցներում։ Միջնակարգ հիմնական դպրոցն աշակերտներին նախապատրաստում է բարձրագույն կրթությանը, իսկ դրանց շրջանավարտները կարող են ընդունվել բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ՝ ավարտական քննությունների ժամանակ հավաքած միավորների շնորհիվ։ Այդ ստուգիչ քննությունները կոչվում են Թանավեյա ամա։ Միջնակարգ տեխնիկական կրթությունն ունի երկու մակարդակներ։ Առաջինը տեւում է երեք տարի, իսկ երկրորդը, որի ժամանակ տեղի է ունենում արհեստի խորացված ուսուցում, ձգվում է հինգ տարի։ Միջնակարգ տեխնիկական կրթություն ունեցողներն իրեն ավարտական քննությունների արդյունքներով կարող են ընդունվել բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ, սակայն այս երեւույթն այդքան էլ տարածված չէ։ Համաձայն «Աշխարհի համալսարանների ակադեմիական վարկանիշի» (Շանհայի վարկանիշ)՝ Կահիրեի համալսարանը տատանվում է 401-500-րդ հորիզոնականների միջակայքում, իսկ ըստ «QS World University Rankings»-ի՝ 551-600-րդ հորիզոնականների միջակայքում։ Համաձայն «QS World University Rankings»-ի Կահիրեի ամերիկյան համալսարանը թոփ համալսարանների ցանկում զբաղեցնում է 360-րդ հորիզոնականը, իսկ Ալ-Ազհարի համալսարանը, Ալեքսանդրիայի համալսարանը եւ Ային Շամս համալսարանը գտնվում են 701-րդ հորիզոնականից ավելի ցածր դիրքերում։ Ներկայումս Եգիպտոսը բացում է գիտահետազոտական նոր ինստիտուտներ՝ երկրում նորարարական ուսումնասիրություններ իրականացնելու նպատակով, որոնցից ամենահայտնիներից մեկը Գիտության եւ տեխնոլոգիայի Զեվայլ կենտրոնն է։ Առողջապահություն 2011 թվականի տվյալներով՝ ծննդյան պահին արական սեռի ներկայացուցիչների կյանքի միջին տեւողությունը գնահատվել է 73.20 տարի, իսկ իգական սեռի ներկայացուցիչների պարագայում՝ 75.20 տարի։ Եգիպտոսն իր համախառն ներքին արդյունքի 3.7 %-ն ուղղում է առողջապահությանը, ներառյալ նաեւ բժշկական ծախսերը, որոնց 22 %-ը հոգում է քաղաքացին, իսկ մյուս մասը՝ պետությունը։ Իսկ արդեն 2010 թվականին Եգիպտոսն առողջապահության ոլորտին է ուղղել երկրի ՀՆԱ-ի 4.66 %-ը։ 2009 թվականի տվյալներով՝ յուրաքանչյուր 10,000 բնակչի բաժին է հասնում 16.04 բժիշկ եւ 33.08 բուժքույր։ Վերջին տարիներին տեղի ունեցած արդիականացման աշխատանքների արդյունքում՝ Եգիպտոսի առողջապահության համակարգն էականորեն առաջընթաց եւ զարգացում է գրանցել։ Քաղաքային եւ գյուղական համայնքներում տեղի ունեցած էական բարեփոխումների արդյունքում՝ առողջապահական համակարգին հասանելիություն ունեն երկրի բնակչության շուրջ 98 %-ը։ Կյանքի տեւողության կանխատեսումները աճել են 1960-ական թվականներից սկսած (44.8 տարի) եւ 2009 թվականին հասել 72.12 տարվա։ Էականորեն կրճատվել է երեխաների մահացության ցուցանիշները։ 1970-1980-ական թվականներին 1000 ծնված երեխաներից 101-132-ը մահացել են, 2000 թվականին՝ 50-60, իսկ 2008 թվականին՝ 28-30։ Համաձայն Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության՝ 2008 թվականին Եգիպտոսի 15-49 տարեկան կանանց եւ աղջիկների շրջանում թլպատման ցուցանիշները հասել են 91.1 %-ի, չնայած, որ այն երկրում անօրինական է։ 2016 թվականին երկրի համապատասխան օրենսդրության մեջ տեղի է ունեցել փոփոխություն, որի արդյունքում առավել խստացվել են թլպատման համար նախատեսված պատիժը՝ սահմանելով առավելագույն 15 տարվա ազատազրկում։ Նրանք, որոնք զոհերին դրդում են նման քայլի, կարող են ազատազրկվել մինչեւ 3 տարի ժամկետով։ 2009 թվականի տվյալներով՝ Եգիպտոսի բժշկական ապահովագրություն ունեցող քաղաքացիների թիվը հասել է 37 միլիոն, որոնցից 11 միլիոնն անչափահասներ են՝ այդպիսով բժշկական ապահովագրություն ապահովելով Եգիպտոսի բնակչության 52 տոկոսի համար։ Եգիպտագիտություն Եգիպտոսը այն վայրերից է, որոնք մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում գիտնականների մոտ։ Գոյություն ունի գիտություն, որը զբաղվում է Հին Եգիպտոսի մշակույթի, լեզվի եւ գիտության ուսումնասիրությամբ՝ եգիպտագիտությունը։ Եգիպտագիտության հիմնադրումը համարվում է Ժան Ֆրանսուա Շամպոլյոնի կողմից 1822 թվականի սեպտեմբերի 14-ի հրապարակումը՝ «Նամակ պ-ն Դասյեին», որտեղ նա ճիշտ եւ հստակ ներկայացնում է հին եգիպտական հիերոգլիֆային գիր համակարգը։ Դրա մասին զեկուցում Շամպոլյոնը կատարեց 1822 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Փարիզի Գրերի ակադեմիայում։ Հայտնի եգիպտագետներ՝ Բերնարդինո Դրովետտի (1776-1852) Ջովաննի Բատտիստա Բելցոնի (1778-1823) Ժան Ֆրանսուա Շամպոլյոն (1790-1832) Կարլ Լեփսիուս (1810-1884) Օգյուստ Մարիետ (1821-1881) Հենրիխ Բրուգշ (1827-1894) Գեորգ Էբերս (1837-1898) Գաստոն Մասպերո (1846-1916) Ֆլինդերս Փիթրի (1853-1942) Լյուդվիգ Բորհարդ (1863-1938) Հովարդ Քարթեր (1873-1939) Միխայիլ Կորոստովցեւ (1900-1980) Մուհամմեդ Գոնեյմ (1905-1959) Պիեռ Մոնտե (1885-1966) Կրոն Բնակչության հիմանական մասը խոսում է արաբերենով եւ դավանում է սուննի իսլամ, կան նաեւ ղպտի քրիստոնյաներ։ Տուրիզմ Տուրիզմը Եգիպտոսի եկամտի հիմնական աղբյուրներից է։ Պետությունը աջակցում է այս ոլորտի զարգացմանը։ Կառուցվում եւ նորացվում են ծովափնյա հանգստի գոտիները՝ Շարմ-էշ Շեյխ, Հուրգադա եւ այլ քաղաքներում։ Եգիպտոսում գտնվում են տարբեր ժամանակաշրջանների եւ քաղաքակրթությունների հուշարձաններ՝ հին եգիպտական, քրիստոնեական (ղպտիական), միջնադարյան արաբական։ Առավել այցելվող տեսարժան վայրերն են՝ Հին եգիպտական դամբարանադաշտեր (Գիզայի եւ այլ բուրգեր, Արքաների եւ Թագուհիների հովիտները Լուքսորում, ազնվականների դամբարաններ)։ Փարավոնների տաճարներ, հիմնականում՝ Լուքսորում եւ Աբու Սիմբելում։ Միջնադարյան հուշարձաններ՝ իսլամական եւ հին Կահիրե։ Ժողովրդագրություն Եգիպտոսը արաբական աշխարհի ամենամեծ բնակչություն ունեցող երկիրն է եւ երրորդը՝ Աֆրիկա աշխարհամասում՝ 2017 թվականի դրությամբ ունենալով 95 միլիոն բնակիչ։ Բնակչությունը կտրուկ աճ է ունեցել 1970-ից մինչեւ 2010 թվականների միջակայքում՝ բժշկության զարգացման եւ գյուղատնտեսության արտադրողականության աճի հետ կապված, ինչը Կանաչ հեղափոխության շնորհիվ էր։ Եգիպտոսի բնակչությունը գնահատվել է 3 միլիոն, երբ Նապոլեոնը զավթել է երկիր 1798 թվականին։ Եգիպտոսի բնակիչները մեծապես ուրբանիզացված են, հիմնականում կենտրոնացած են Նեղոսի երկայնքով (Կահիրե, Ալեքսանդրիա), դելտայում եւ Սուեզի ջրանցքի մոտ։ Եգիպտացիները ժողովրդագրական առումով բաժանվում են երկու խմբի. նրանք, ովքեր հիմնականում ապրում են քաղաքային կենտրոններում եւ ֆելլահներում, եւ ագարակատերեր, որոնք բնակվում են գյուղական համայնքներում։ Բնակեցված տարածքը կազմում է ընդամենը 77,041 կմ2, որի համաձայն ֆիզիոլոգիական խտությունը կազմում է յուրաքանչյուր քառակուսի կիլոմետրում 1,200 մարդ, ինչը հավասարազոր է Բանգլադեշի ցուցանիշին։ Արտագաղթը սահմանափակվել է Նասերի կառավարման շրջանով, հազարավոր եգիպտացի մասնագետներ ուղարկվել են արտասահման Արաբական սառը պատերազմի կոնտեքստում։ Եգիպտական էմիգրացիան ազատականացվել է 1971 թվականին՝ Սադաթի նախագահության ընթացքում՝ հասնելով ռեկորդային ցուցանիշների 1973 թվականի նավթի ճգնաժամից հետո։ 2,7 միլիոն եգիպտացիներ ապրում են արտերկրում։ Եգիպտացի արտագաղթյալների մոտ 70%-ն ապրում է արաբական երկրներում (923,600՝ Սաուդյան Արաբիայում, 332,600-ը՝ Լիբիայում, 226,850՝ Հորդանանում, 190,550՝ Քուվեյթում եւ մոտակա տարածքներում)։ Մնացած 30%-ը մեծ մասամբ բնակվում է Եվրոպայում եւ Հյուսիսային Ամերիկայում (318,000՝ ԱՄՆ, 110,000՝ Կանադա եւ 90,000՝ Իտալիա)։ Ոչ արաբական երկրներ արտագաղթի գործընթացը սկսվել է 1950-ական թվականներից։ Հայերը Եգիպտոսում Եգիպտոսում հայերը հաստատվել են դեռեւս մեր թվարկությունից շատ առաջ։ 1947-1948 թվականներին ավելի քան 3.5 հազար եգիպտահայեր ներգաղթել են Հայաստան։ Այժմ եգիպտոսում ապրում է 6 հազար հայ, որոնք կենտրոնացած են Կահիրեում եւ Ալեքսանդրիայում։ Նրանք միշտ էլ գնահատելի դեր են կատարել Եգիպտոսի քաղաքական, ռազմական, տնտեսական եւ մշակութային կյանքում։ Եգիպտոսի համայնքի կյանքում նշանակալի ավանդ ունի Նուբարյան գերդաստանը (Նուբար փաշա Նուբարյան, Պողոս փաշա Նուբարյան)։ Նուբար փաշա Նուբարյանը Եգիպտոսի թագավորության առաջին վարչապետն է եղել։ Զբաղվել է Եգիպտոսի հայ գաղութի հարցերով, մշակել օրենսդրական բարեփոխումներ, նպաստել եւ դրամական միջոցեր է տրամադրել հայ պարբերականների հրատարակման, դպրոցների հիմնադրման համար, վարել բարձր պաշտոններ (Արտաքին գործերի նախարար, վարչապետ)։ Ալեքսանդրիայում կանգնեցված է Նուբար փաշայի արձանը (1904 թ.)։ Նրա անունով կոչվել են փողոցներ Կահիրեյում եւ Ալեքսանդրիայում։ Պողոս փաշա Նուբարյանի նախաձեռնությամբ հիմնվել է Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միությունը ՀԲԸՄ (1906 թ.), ստեղծվել են բազմաթիվ մշակութային կենտրոններ։ Նրա ֆինանսավորմամբ հայրենիք ներգաղթող հայերի համար Երեւանի մոտակայքում կառուցվել է ավան, որը նրա անունով կոչվում է Նուբարաշեն։ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու Եգիպտոսի թեմը կազմավորվել է 1825 թվականին (առաջնորդանիստը Կահիրեյի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին է)։ Ներկայումս գործում են հայկական 6 եկեղեցի, 3 ազգային վարժարան, մշակութային, բարեգործական եւ մարզական միություններ։ Տես նաեւ Հին Եգիպտոս Մումիա Նեղոս Ծանոթագրություններ Cite:Գոյություն չունեցող արգումենտներ օգտագործող կաղապարներով հոդվածներ Եգիպտոս ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Աֆրիկյան միության անդամ երկրներ Նախկին բրիտանական գաղութներ Միջերկրածովյան միության անդամներ Արաբական Լիգայի անդամ երկրներ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ 1922 հիմնադրված պետություններ եւ տարածքներ Արեւելյան Միջերկրական


text: ՄԱՐԴԱԿԵՐԻ ԱՂՋԻԿՆ ՈՒ ԽՈՐՀՐԴԱՎՈՐ ՎԱՐՊԵՏԸ (ԻՏԱԼԱԿԱՆ) Լինում է չի լինում, լինում է մի թագավոր, ունենում է երկու որդի, մինը բարի, մյուսը չար։ Բարին լինում է մեծն ու ժառաՈգը։ էս բանը դուր չի գափ չտր եղբորը, մտածում է՝ մի կերպով ազատվի բարի եղբորից, որ ժամանակին ինքը թագավոր դառնա։ Մի օր ասում է. — Արի գնանք որսի։ Թե՝ գնանք։ Գնում են։ Մտնում են անտառի խորքը։ Որ մտնում են անտառի խորքը, թիկնապահները ետ են ընկնում ու երկու եղբայր մնում են մենակ։ Որ մնում են մենակ, էս չար եղբայրը սուրը հանում է, խրում է բարի եղբոր թիկունքը ու, կարծելով թե արդեն սպանեց, վերադառնում է պալատը, իբրեւ թե բան չի պատւսհել։ ձերը հարցնում է. — Եղբայրդ ի՞նչ եղավ։ — Ա՛խ,— ասում է,— ձերդ մեծություն, էնպես մի դժբախտություն պատահեց որ... գազանները եղբորս կերան... Խեղճ հերը աղի արտասուք է թափում, լաց ու սուգ է անում, դարդից հիվանդանում է մեռնում, ու չար որդին տեղը նստում է թագավոր։ Սրանց էստեղ թողնենք, գնանք հիմի տեսնենք՝ ինչ եղավ բարի եղբայրը։ Բարի եղբայրը անտառի խորքում ուշքի է գալի, սկսում թառանչել ու օգնություն կանչել։ — Օգնեցե՜ք, ո՜վ աստված սիրողներ... օգնեցե՜ք... ճյուղերը ջարդոտելով, խոտերը խշխշացնելով, մինը առաջ է գալի, տարածում է երկար ճանկերով մազոտ ձեռքերը, վեր է քաշում թագավորի տղին ու հետը փշփշոտ լեզվով մեջքի արյունը լիզում է, հետը խուլ մռմռում. — Օ՜ֆ, ի՜նչ համով է... օ՜ֆ, ի՜նչ համով է... Էս խռպոտ ձենից թագավորի տղի հոգին մարում է։ «Վա՜յ ինձ,— ասում է,— մարդակերի ճանկն եմ ընկել»։ Դու մի՛ ասիլ, ճշմարիտ որ, ընկած է լինում մարդակերի ճանկը։ Մարդակերը սրան մի բոխչի նման կռնատակն է անում ու ճամփա ընկնում դեպի իր քարանձավը։ Լոք-լոք անելով մի քանի րոպեում հասնում է քարանձավի դուռն ու ծեծում. — Դուռը բաց արա, աղջիկ ջան, դուռը բաց արա, տես քեզ համար ինչ եմ բերել... Աղջիկը որ դուռը բաց է անում, որ տեսնում է ուշաթափված ու արյունաթաթախ թագավորի տղին, խղճահարվում է, ասում է. — Էստեղ ի՞նչ լավ բան կա որ... Չես տեսնո՞ւմ արդեն մեռած է... թող տանեմ դեն գցեմ... — Ասենք ճշմարիտ ես ասում, արդեն դիակ է... Տար դեն գցիր, իսկ ես էլի կգնամ որոնելու,— ասում է հրեշ հերն ու ձեռաց անհետանում։ — Ո՜ւ... ո՜ւ...— միայն մռնչյունն է լսվում հեռվից։ Հերը հեռանում է թե չէ, աղջիկը վազում է, պահարանից մի դեղ է հանում, բերում է քսում տղի վերքին։ Տղեն աչքը բաց է անում, ասում է. — Օ՜ֆ, էս ի՜նչ շատ եմ քնել։ Ու տեսնելով կողքին կանգնած աղջկանը՝ հարցնում է. — Դու ո՞վ ես, սիրուն աղջիկ։ — Ես մարդակերի աղջիկն եմ, բայց ինձանից մի՛ վախենար... իսկ դու ո՞վ ես... Թագավորի տղեն նոր հիշում է ու գլխի ընկնում, թե որտեղ է ընկել, հայտնում է, թե ինքն ով է, պատմում է իր գլխին եկածը ու խնդրում է աղջկանը, որ թողնի իրեն՝ գնա իր հոր մոտ։ — Քեզ ու քո հորը սարեր ու ձորեր են բաժանում,— պատասխանում է աղջիկը։— Չես կարող նրան հասնես։ Ճամփին կբռնի իմ հերը, երկու պատառ կանի, կուտի քեզ։ Էստեդից անփորձանք դուրս գալու գնալու համար պետք է ունենալ իմ հոր մատի կախարդական մատանին։ Ես նրա մատից քնած ժամանակը կհանեմ էն կախարդական մատանին, միայն մի պայմանով, որ խոսք տաս միասին փախչենք ու ամուսնանաս ինձ հետ։ Թագավորի տղեն խոսք է տալիս։ Էն ժամանակ լսվում է մարդակերի մռնչյունը՝ ո՜ւ... ո՜ւ... Որսը անհաջող էր անցել, բարկացած վերադառնում էր տուն։ — Շուտ արա, մտի՛ր էս քունջը, թաքնվի՛ր, թե չէ որ տեսավ, քեզ կուտի... Աղջիկը թաքցնում է տղին ու միամիտ նստում։ Հերը ներս է մտնում թե չէ, հոտոտում է ու կանչում. — Օ՜ֆ, ի՜նչ լավ մարդահոտ է գալի... — Էդ քեզ է էդպես թվում,— ասում է աղջիկը։— Մարդն էստեղ ո՞վ է տվել... հոգնած ես, արի մի լավ հաց կեր ու պառկի քնի։ Մարդակերը մրթմրթալով մի խորոված եզան կիսան է կլանում ու մեկնվում։ Աղջկանն ասում է. — Արի գլուխս քորի, որ քնեմ։ Աղջիկը մի ձեռքով գլուխը քորում է, մյուսով կամաց աշխատում է մատանիքը մատիցը հանի։ — Էդ ի՞նչ ես անում, աղջիկ ջան,— կես քուն, կես արթուն մռմռում է մարդակերը։ Աղջիկը վախեցած ձեռը ետ է քաշում ու էդ օրը էլ չի համարձակվում մատանին հանելու փորձ անել։ Իրիկնապահին մարդակերը նորից որսի է գնում, մնում են աղջիկն ու թագավորի տղեն։ Աղջիկը քունջից դուրս է բերում թագավորի տղին ու նրա խնդրանքով ման է ածում իրենց սենյակները։ Մի դուռն է բաց անում՝ տղեն զարմանքից մնում է ապշած՝ մի մեծ դահլիճ է՝ լիքն ու զարդարված ոսկով ու արծաթով, թանկագին քարերով ու մարմարով, բայց հատակին էստեդ-էնտեղ թափված կրծոտած ոսկորներ։ — Էս ի՞նչ ոսկորներ են,— հարցնում է թագավորի տղեն։ — Ոսկորներ են էլի,— պատասխանում է մարդակերի աղջիկն ու մյուս դուռն է բաց անում։ Մտնում են հետեւյալ սենյակը։ Առաջինից ավելի փարթամ ու շքեղ։ Պատերը մաքուր արծաթից, ոսկուց ու մարգարիտից, հրաշալի կահ-կարասիքով, ոսկենկար–ոսկեփունջ մետաքսի վարագույրներով զարդարած։ Բայց էստեղ էլ թափված են նույն կրծած ոսկորները... — Էս ի՞նչ ոսկորներ են,— դարձյալ ոարցնում է թագավորի տդեն։ — Դրանց ի՞նչ ես նայում, —կրկին խոսքը կտուրն է գցում մարդակերի աղջիկը,— դու ոսկե պատերին մտիկ տուր, արծաթե ու մարգարիտե ձեղուններին նայիր... Ու առաջ է գնում։ Թագավորի տդեն գլխի է ընկնում, որ էդ ոսկորները էն խեղճ մարդկանց ոսկորներն են, որոնց լափել էր մարդակերը։ — Իսկ էս ի՞նչ սենյակ է,— ցույց է տալիս թագավորի տղեն մի դռան վրա, որի երկու կողմը հսկում էին երկու վիշապներ։ — Էս իմ հոր գանձարանն է։ Էս սենյակը չի կարելի մտնել առանց իմ հոր մատի կախարդական մատանիքի, թե չէ՝ իսկույն կպատառոտեն էս պահապան վիշապները։ — Ո՜ւ... Ո՜ւ... Լսվում է մարդակերի ահռելի ոռնոցը։ — Շուտ արա, շո՛ւտ, թաքնվի՛ր, ու շունչդ չհանես մին էլ մինչեւ իրիկուն, հերս գալիս է,— ասում է աղջիկն ու կրկին թաքցնում թագավորի տղին։ Իսկ մարդակերն արդեն դուռը ծեծում է. — Բաց արա դուռը, աղջիկս, բաց արա, քեզ համար տես ի՛նչ եմ բերել։ Ապա թե թագավորի տղեն իր թաքնված տեղից լսում է գոռոցի ու լացի ձեն, հետն էլ բերանի ծլփոց։ Մարդակերն իր ընթրիքն անում է ու պառկում է քնի, աղջկան պատվիրում է գլուխը քորի։ Աղջիկն էս անգամ կարողանում է հոր մատից հանել կախարդական մատանին, ապա տղի հետ միասին առնում են մարդակերի գանձերն ու փախչում։ Շատ են գնում թե քիչ, շատն ու քիչը աստված գիտի, հասնում են մի աշխարհք, էս աշխարհքում թագավորի տղեն իմանում է, որ իր հերը մեռել է, ու նրա տեղը իր ախպերն է նստել թագավոր։ Ինչպես խոսք էր տվել, էնպես էլ ամուսնանում է մարդակերի աղջկա հետ ու մնում է էս աշխարհքում։ Շատ են կենում թե քիչ, մի քանի երեխա են ունենում, շատ սիրով էլ ապրում են իրար հետ, միայն կինը երբեմն գիշերն անհետանում է ու ծեգին է վերադառնում շրթունքները արյունոտ։ Հարցնում է, թե՝ — Էդ ի՞նչ ես կերել։ Թե՝ — Ոչինչ, հավ ու գառն եմ կերել, բերանս էլ դեռ հալա չեմ սրբել... Մի անգամ էլ էնպես է պատահում, որ էս թագավորի տղեն երեխաների հետ գնում է ուրիշ տեղ, մութն ընկնում է ու մնում են ճանապարհին։ Գիշերվա մի ժամանակը մի գազան գողունի մոտենում է ու հարձակվում քնած երեխաների վրա։ Թագավորի տղեն սուրը հանում է զարկում, գազանը մարդու ձենով ճչում է. — Վա՜յ, մեռա՜... Ձենն էլ ծանոթ ձեն։ Մտիկ տա՝ ի՜նչ տեսնի՝ սրով զարկած, առաջն ընկած իր կինը։ Գիշերով դուրս է եկել որս որոնելու, մթնումը չի նկատել, քիչ է մնացել իր երեխաներին ուտի։ — Ահա թե ինչ կնշանակի լինել մարդակերի աղջիկ... Ու մնում է խեղճ մարդը շվարած, հուսահատված կանգնած մեջտեղը։ Մի կողմը ընկած արնաշաղախ կինը, մյուս կողմը՝ ծվատած երեխաները։ Չգիտի ինչ անի, ինչ չանի։ Էս դրության մեջ հանկարծ լսում է քնքուշ ձեն. — Ի՞նչ է պատահել, ինչո՞ւ ես լաց լինում, թագավորի որդի։ Գլուխը վեր է քաշում, տեսնում է առաջր կաճգնած ճերմակ շորերով մի գեղեցկուհի։ — Ա՜խ,— ասում է,— աննման աղջիկ, օգնիր ինձ, տեսնում, ես, կինս, երեխաներս։ — Ես կարող եմ քեզ օգնել միայն մի պայմանով,— խոսում է գեղեցկուհին։ — Ինչ որ ասես՝ հոժար եմ։ — Լա՛վ, դե լսի՛ր։ Ես գիտեմ՝ ինչ է բերել քո գլուխը եղբայրդ, գիտեմ՝ ինչպես ես ընկել մարդակերի ճանկը, ոնց ես նրանից ազատվել ու ամուսնացել նրա աղջկա հետ, մի խոսքով՝ ամենը գիտեմ... Բայց եթե ուզում ես քեզ օգնեմ, պետք է ներես եղբորդ... — Եղբո՞րս... Օ՜, երբեք։ Էս բոլորի պատճառը նա է... Չեմ կարող, չեմ կարող նրան ներել... — Չես կարո՞ղ... Դեհ, մնաս բարյավ։ Խոժոռվում է գեղեցկուհին ու շուռ է գալի, որ հեռանա։ — Կա՛ց, կանգնի՛ր, կներեմ,— կանչում է տղեն,— միայն թե օգնիր։ — Դե լսի՛ր,—։ Խոսում է ոգին։— Քո կինը արդեն մեռավ, երեխաներդ էլ ամենքը պիտի մեռնեն, որովհետեւ մարդու միս են կերել, բացի ամենափոքրը, ծծկերը։ Կախարդական մատանու ուժով ամեն գիշեր քեզ քնեցնում էր քո կինը ու ինքը գնում մարդի որսի, ու որսի մսից ուտեցնում էր եւ իր երեխաներին, ինչպես գիշակեր թռչունը կամ գազանը իր արած որսից ուտեցնում է իր ձագերին։ Միայն ծծկերն է, որ մարդի միս չի կերել, եւ միայն նա կապրի ու կթագավորի ապագայում, եթե միայն դու ներես եղբորդ... — Ներում եմ,— ասում է թագավորի տղեն։ — Դե հիմի նայիր,— շարունակում է հրաշալի կինը։ Մեկնում է ձեռքի կախարդական գավազանը, իրար ետեւից թեթեւ զարկում է երեխաներին, ու իրար ետեւից երեխաները դառնում են հյուսնի գործիքներ, թափվում են գետնին՝ թակ, ունելիք, սղոց, դուր, իսկ ամենափոքրը, ծծկերը՝ շաղափ։ Ահից ու զարմանքից տեղն ու տեղը քար է կտրում խեղճ հերը։ — Մի վախենար ու մի հուսահատվիր,— խոսում է ոգին։— Էս օրվանից դու կլինես վարպետ-հյուսն, իսկ սրանք՝ քո գործիքները։ Ցերեկը քեզ համար գործիքներ կլինեն, իսկ գիշերը հենց կախարդական մատանիքով զարկես, կդառնան քո երեխաները։ Այժմ հավաքիր էս գործիքները, գնա քո եղբոր քաղաքը, մի համեստ խանութ վարձիր ու մեջն աշխատիր, ինչպես հասարակ աշխատավոր, բանվոր հյուսն։ Նրանից հետո ինչ որ կպատահի՝ հետո կտեսնես։ Ասում է ու չքանում չքնաղ կինը։ Թագավորի տղեն հենց էնտեղ թաղում է իր կնոջը, հետն առնում է թակը, ունելիքը, սղոցը, դուրն ու շաղափը, որ չի իմանում իր զավակներն են թե գործիքները, ու ճանապարհ է ընկնում դեպի չար եղբոր քաղաքը։ Չար եղբոր քաղաքում մի համեստ խանութ է վարձում ու աշխատում։ Շատ քիչ է վաստակում, բայց ապրում է ճոխ ու առատ։ Հարեւանները զարմանում են. չեն հասկանում, թե էս որտեղից է սա էսպես հարուստ ապրում։ — Ամոթ չլինի հարցնելը, վա՛րպետ, էդքան քիչ աշխատանքով ի՛նչպես ես կարողանում էսպես լավ ապրել... Վարպետը պատասխանի փոխարեն բռնոթի է քաշում ու ուսերն է վեր քաշում։ Արի ու սրանից բան հասկացիր։ Մի խոսքով՝ ոչ ոք չի հասկանում սրա գաղտնիքն, ու անունը դնում են «Խորհրդավոր վարպետ»։ Մին էլ տեսար Խորհրդավոր վարպետը մսագործի խանութը մտավ։ — Ի՞նչ արժե սուկին։ — Սուկին քեզ համար չի, վարպետ, սուկին թագավորի համար է։ — Ինչո՞ւ, իմ փորն էլ թագավորի փորի նման փոր չի՞, ինչ է... Մարդիկ ծիծաղում են. — Կեցցե՛ս, վա՛րպետ, կեցցե՜ս, լավ ասիր։ Գնում է ձկնավաճառի մոտ։ — Խավիարն ի՞նչ արժե։ — Խավիարը քեզ համար չի, վարպետ, խավիարը թագավորի համար ենք պահել։ — Վա՜հ, ինչու, իմ ախորժակն էլ թագավորի ախորժակի պես ախորժակ չի՞, ինչ է... Զարմացած հարց է տալիս Խորհրդավոր վարպետը, ու նորից խալխը ծիծաղում են. — Կեցցե՛ս, վարպետ, կեցցե՛ս, ճիշտ նկատեցիր։ Ու ինչ էլ որ առնում է՝ մսեղեն, ձկնեղեն, կանաչեղեն, ընդեղեն թե մրգեղեն, առնում է առատ-առատ ու ամենաընտիրը։ էս ու էն հարցնում են. — Էդ ո՞վ պետք է ուտի, վա՛րպետ։ — Ես ու իմ երեխեքը։ — Շա՞տ երեխա ունես։ — Ինչպես չէ. Թակը, Սղոցը, Ունելիքը, Շաղափը։ Խալխը ծիծաղում են. — Անուշ լինի քեզ ու երեխաներիդ, վա րպետ։ — Շնորհակալ եմ։ Վերադառնում է խանութ, զամբյուղով ուտելիքը դնում անկյունում ու սկսում բանել մինչեւ իրիկուն։ — Հապա ճաշդ, ի՞նչպես պետք է լինի, վա՛րպետ։ — Ճաշս էնտեղ խոհանոցում կեփեն։ Գիշերվա կեսին խանութը կողպում է, դուռը ետնափակ է տալի, ու իսկույն ներսը ափսեները շրխկշրխկում են, բաժակները զրնգզրնգում են, դանակ պատառաքաղները չխկչխկում, կարծես թե բազմաթիվ ծառաներ խանութում մեծ սեղան են բաց անում։ Ապա թե լսվում է ուրախ ծափ ու ծիծաղը, մեջ ընդ մեջ էլ Խորհրդավոր վարպետի սաստող ձենը. — Սղո՛ց, կարգի՛ն... — Թա՛կ, զգույշ, շիշը չկոտրես... — Խելոք կացեք, չարություն մի անեք... Հարեւանները լսում են ու ապշում։ Առավոտը ցամաքած գալիս են։ — Հ՞ը, վարպետ, իրիկունը լա՞վ ընթրեցիք։ Բայց ձեր երեխեքը բավական չարություն են անում... — Չէ, էնքան էլ չար չեն, տեսեք, ի՜նչ խելոք շարված են։ Պատասխանում է վարպետը ու ցույց է տալիս պատի կողմը, իսկ պաշարեղենի զամբյուղը, ճշմարիտ որ, դատարկ է։ Հարեւանները գլուխները տրաքեցնում են, հազար ու մի ենթադրություններ են անում, ոչ մի կերպ չեն կարողանում իմանալ Խորհրդավոր վարպետի գաղտնիքը։ Ցերեկով մտիկ են անում՝ մի խեղճ մարդ է, մի փոքրիկ նեղ խանութում, գլուխը կախ իր բանի վրա։ Ո՞րտեղից է սա էսքան փող աշխատում, էսքան ուտելիք առնում, եւ ո՞ւր է գնում էս ամենը... ի՞նչ է նշանակում էս աղմուկն ու շրխկոցը, որ լսվում է գիշերները։ Մտածում են՝ դռանը մի ծակ շինեն, որ էնտեղից գուցե մի բան տեսնեն, էն էլ չեն կարողանում։ Դուռը, որ թվում էր թե փտած տախտակից է, ոչ մի բուրղու չի մոտ թողնում։ Զարմացած հարցնում են. — Վարպետ, քո դուռն ի՞նչից է շինված։ — Պանրից։ — Հապա ինչո՞ւ չես ուտում։ — Ես պանիր չեմ սիրում։ — Է վարպետ, ինչո՞ւ ես մեզ խաբում։ Իսկ վարպետը իր բռնոթին է քաշում ու խնդում։ Վերջապես խաբարը գնում է հասնում իրեն՝ թագավորին։ Թագավորը բարկանում է։ — Հա՞, ո՞նց թե իմ փորն էլ թագավորի փորի նման փոր է... հրամայում է, որ մթերավաճառները ամենավատ մթերքները տան հանդուգն վարպետին։ Ու թագավորի հրամանը դուրս եկած օրից վարպետը պետք է էն տեսակ միս ուտեր, որ շունն էլ չէր ուտիլ. հոտած ձուկը, որդնած պանիր ու փտած պտուղներ։ — Հ՞ը, գոհ ե՞ս թե չէ, վարպետ,— ծաղրելով հարցնում են վաճառողները։ — Ես գոհ եմ, բայց էնպեսները կան, որ իսկի չեն կարող գոհ լինել... — Ինչո՞ւ։ — Էնդուր։ Ասում է, բռնոթին քաշում ու գնում իր խանութը։ Դու մի՛ ասիլ՝ հենց էդ օրն էլ թագավորը իր մեծամեծներին հրավիրած է լինում հանդիսավոր ճաշկերույթի։ Սեղանին միս են բերում՝ լեշի հոտ է գալի, պանիր են դնում՝ էնքան որդնած, որ իրեն-իրեն սեղանի վրա ման է գալի, պտուղները ճիճվոտ, թթու, կանաչեղենը փտած... — Էս ի՞նչ բան է,— գոռում է թագավորը.— էստեղ կանչեցեք էդ լիրբ խոհարարին։ Խեղճ խոհարարը երդում-կրակն է ընկնում, թե ամենաընտիր մթերքն է առել, սրան-նրան վկա է բերում, թե բոլոր ուտելիքները հրաշալի բուրում էին խոհանոցում... Ինչ պետք է անեն։ Թագավորն էլ իր մեծամեծներն էլ չոր հացը ջրում թրջում են ուտում, որ սովամահ չլինեն։ — Կա թե չկա էս Խորհրդավոր վարպետի սարքած խաղն է, որ խաղում է մեր գլխին,— կարծիք է հայտնում թագավորի խորհրդականներից մինը։— Կացեք, ես մի գնամ դրա մոտ։ Շորերը փոխում է, հին, մաշված շորեր է հագնում ու գնում։ — Բարի աջողում, վարպետ։ — Աստծու բարին քեզ։ — Վարպետ, մի նեղություն քաշի՝ էս սնդուկը նորոգի։ — Շատ լավ։ Էստեղ դիր։ — Քեզ մոտ էս ի՜նչ լավ կերակուրի հոտ է գալի, վարպետ։ — Հա՛, երեւի էն անկյունի ճաշի կրճոնքի հոտն է... Խորհրդականը էն կողմն է նայում, տեսնում է հիանալի ձուկն ու խորովուն, բերնի ջուրը վազում է։ — Էս հիանալի ուտելիքները ո՞րտեղ եք առել, վարպետ։ — Էնտեղ, որտեղ ծախում են՝ շուկայում։ — Բայց ինչքան ինձ հայտնի է, թագավորը հրամայել է. որ քեզ վրա լավ ուտելիք չծախեն, էս ի՞նչպես է, որ... Վարպետը պատասխանի փոխարեն բռնոթի է քաշում, ուսերը վեր քաշում ու քթի տակին ծիծաղում։ Էստեդից խորհրդականը վազում է թագավորի մոտ։ Թագավորի մոտ մեծամեծները խորհրդի են հավաքվում, խորհուրդ են անում ու վճռում են, որ Խորհրդավոր վարպետը անպատճառ մի կախարդ է որ կա, ու նրանից պետք է խլել իր գործիքները՝ թակը, սղոցը, ունելիքը, դուրն ու շաղափը, մի խոսքով՝ ամենը, ինչ որ ունի։ Ինչպես որ վճռում են, էնպես էլ անում են։ Խորհրդավոր վարպետի գործիքները բերում են թագավորի ննջարանին կից սենյակում փակում։ Փակում են, բանալին տալիս թագավորին։ Թագավորն էլ, ապահովության համար, բանալին կախում է իր գոտուց։ Մին էլ կեսգիշերին էս փակած սենյակում մի աղմուկ, թակը թակում է՝ թըխկ հա թըխկ, ունելիքը քաշում է՝ չըխկ Հա չըխկ, սղոցը սղոցում է՝ խըռ հա խըռ, շաղափը ծակում է՝ վըռ հա վըռ, ապա թե միասին ճչում են. — Հաց ենք ուզում, հաց ենք ուզում... Թագավորը վազում է, դուռը բաց է անում, տեսնում է բոլոր գործիքները հանգիստ իրենց տեղերն ընկած են։ Բայց դուռը փակում է թե չէ, նորից լսվում է լացն ու ճիչը. — Հաց ենք ուզում, հաց ենք ուզում... Էս թագավորն ամբողջ գիշերը չի կարում աչքը կպցնի։ Երկրորդ գիշերը՝ ավելի թունդ։ Խորհրդականներն ասում են. — Թագավորն ապրած կենա, բեր ուտելիքներ դնենք էդ սենյակում, տեսնենք ինչ դուրս կգա։ Բերում են ուտելիքներ են դնում էդ սենյակում ու էլ եդ փակում։ Ականջ են դնում։ Ափսեները շխկշխկում են, դանակներն ու պատառաքաղները չխկչխկում, բաժակները զրնգում։ Ծափ, ծիծաղ, ճիչ, աղմուկ։ Հետն էլ մինը, թե՝ — Սղոց, դու ինձ բոթում ես։ Մյուսը, թե՝ — Շա՛ղափ, մազերս մի քաշի։ Երրորդը, թե՝ — Դո՛ւր, էս ի՞նչ արիր, շորերիս վրա թափեցիր... Էս թագավորն ու իր խորհրդականները զարմանքից մնում են քարացած։ Հրաշք, որ հրաշք։ Էլ ի՞նչ խոսք, որ խորհրդավոր վարպետը կախարդ է։ Թագավորը հրամայում է, որ վարպետին իր մոտը բերեն։ Բերում են։ Ասում է. — Վա՛րպետ, էս ի՞նչ բան է, որ քո գործիքներն ուտում են ու խոսում։ Էս ի՞նչ կնշանակի... Վարպետը պատասխանի փոխարեն բռնոթի է քաշում ու ուսերը վեր քաշում։ Եվ ոչ մի խոսք։ Թագավորը կատաղում է։ Ասում է. — Եթե իսկույն էս գաղտնիքը իմ առջեւ բաց չես անիլ, գլուխդ կթռչի։ — Ի՞նչ գաղտնիք, ձերդ մեծություն, իմ երեխաներն են, ահա բոլոր գաղտնիքը։ — Հապա ինչո՞ւ քո երեխաներն էս տեսակ տարօրինակ կերպարանք են առել, որ իսկի նման չի մեր կերպարանքին։ — Նրա համար, որ ինձ օգնեն, հաց աշխատենք, ապրուստ անենք։ Թագավորը հավատում է վարպետի խոսքին ու հրամայում է, որ վերադարձնեն գործիքները։ Միայն թե հետն էլ պատվիրում է. — Բայց զգույշ կաց, վարպետ, մյուս անգամ էլ չասես՝ իմ փորն էլ էնպես փոր է, ինչպես թագավորի փորը եւ կամ թե՝ իմ ախորժակն էլ էնպես ախորժակ է, ինչպես թագավորինը։ Թե չէ հետո շատ կզղջաս։ Վարպետը գնում է, նորից սկսում է իր գործը։ Բայց հետզհետե հաճախորդները պակասում են։ Մարդիկ վախենում են նրա հետ գործ ունենալուց։ Իզուր է նա փողոցները թափառում ու ամեն մի հինգ քայլի վրա կանչում. — Ահա վարպետը... վարպետը եկավ, ո՞ւմ է շինելու բան հարկավոր... ահա վարպե՜տը... Էլ ոչ ոք գործ չի տալիս։ Էս ու էն հարցնում են. — Վա՛րպետ, հիմի ո՞նց ես ապրելու։ Վարպետը պատասխանի փոխարեն ուսերը թոթվում է ու բռնոթի է քաշում։ Էս թագավորը ունենում է վեց երեխա, երեք աղջիկ, երեք տղա, մինը մյուսից առողջ ու սիրուն։ Էս երեխեքն իրար ետեւից հիվանդանում են ու մեռնում։ Բժիշկ, հեքիմ, դեղ, ճար՝ ոչ մի բան չի օգնում։ Իրար ետեւից մեռնում են։ Մեծ աղջիկը մեռնում է։ Տանում են թաղելու։ Մին էլ տեսնում են՝ Խորորդավոր վարպետն էլ էն կողմից է գալի՝ ուսին մի դագաղ։ — Էդ ո՞վ է մեռել ձեր տանը, վարպետ։ — Իմ Թակն է մեռել, իմ Թակը... տանում եմ թաղեմ։ Մյուս անգամ թագավորի տղին են տանում թաղելու, դարձյալ, հանդիպում է վարպետը՝ ուսին մի ուրիշ դագաղ։ — Էդ ո՞վ է մեռել, վարպետ։ — Իմ Դուրն է մեռել, տանում եմ թաղեմ։ Էսպես կարգով, քանի թագավորի երեխաներից մեկին տանում են թաղելու, վարպետն էլ թաղում է իր գործիքներից մեկնումեկը։ Թագավորի խորհրդականը շատ խորամանկ մարդ է լինում։ Թագավորին ասում է. — Ձերդ մեծություն, տեսնում եք, որ ամեն անգամ ձեր երեխաները թաղելիս՝ վարպետն էլ իր գործիքներից մեկը կամ մյուսն է թաղում։ Սրա մեջ մի խորհուրդ կա։ Եվ եթե չեք ուզում, որ ձեր բոլոր երեխաները մեռնեն, կանչեք Խորորդավոր վարպետին ու մի ձեւով նրա սիրտն առեք։ Թագավորին էլ մենակ մի աղջիկ է լինում մնացած, ամենափոքրը, էն էլ վերջին շնչումն է լինում։ Ճարահատված կանչում է վարպետին, աղաչանք, պաղատանք է անում. — Վարպետ, աստծու սիրուն, երկնքի սիրուն, քո երեխանց գերեզմանի սիրուն, խնդրում եմ, ազատիր աղջկանս։ Վարպետն էլ թե. — Ձերդ մեծություն, խնդրում եմ ազատեցեք իմ Շաղափին։ Թագավորը թե. — Ինչպե՞ս ազատեմ։ Վարպետը թե. — Դրա համար միայն մի ճար ու ճանապարհ կա. ամուսնացնել էս երկուսին իրար հետ։ Թագավորն աղջկա սիրուց հոժարում է, բայց մտքումն ասում է՝ թող մի էս փորձանքն անց կենա, ես հետո սրան ցույց կտամ։ Սրա վրա թագավորի աղջիկը լավանում է։ Թագավորը վարպետին ասում է. — Ո՞ւր է քո Շաղափը, դե բեր պսակենք իմ աղջկա հետ։ Վարպետն ասում է. — Թագավորն ապրած կենա, իմ Շաղափը առայժմ ցերեկով մնալու է իսկական շաղափ եւ միայն գիշերն է տղա դառնալու, ինչպես որ նախասահմանված է նրա համար։ — Էդ առայժմ, իսկ հետո՞։ — Հետո էլ հետո կտեսնենք, ինչ որ աստված կկամենա։ — Ուրեմն, առայժմ ամուսնության մասին չի կարող խոսք լինել։ — Ձերդ մեծությունը ինչպես որ կկամենա։ Էսպես մի քանի տարի անց է կենում։ Թագավորը շատ է ուրախանում, որ իր աղջկա ու Շաղափի ամուսնությունը միշտ հետաձգվում է։ Եվ սիրում է վարպետին ձեռք առնել։ — Հ՞ը, ո՞նց ես, խնամի վարպետ, ախար բացի շաղափից էլ քեզ գործիք չի մնացել. ո՞նց ես աշխատում, ո՞նց ես ապրում։ Ինքդ լավ ապրուստի սովոր, մանավանդ փորդ էլ նույն փորն է, ինչ որ... — Ի՞նչ ապրուստ, ի՞նչ աշխատանք, ձերդ մեծություն, ամբողջ օրը նստած տղիս հեքիաթ եմ պատմում։ Հիմի էս եմ շինել իմ բան ու գործը։ Երեկ էլ մի շատ լավը պատմեցի։ Արդյոք ձերդ մեծությունը հեքիաթ չի՞ սիրում, չէ՞ր կամենա մի լավը պատմեմ՝ լսեր։ — Ինչու չէ. համեցեք, պատմիր, կլսեմ։ — Ձերդ մեծություն, ժուկով-ժամանակով եղել է չի եղել, եղել է ձեզ նման մի թագավոր, ունեցել է երկու որդի, մինը բարի մյուսը չար։ Բարին եղել է մեծը ու գահի ժառանգը եւ հոր մահից հետո նա պիտի նստեր թագավոր։ Էս բանը դուր չի գալի չար եղբորը... Թագավորն էստեղ մռայլվում է ու վարպետի խոսքը կտրում է. — Վարպետ, քո հեքիաթը ինձ դուր չի գալի։ — Դեռ լսեցեք, ձերդ մեծություն, ամենահետաքրքրական մասը հիմի կսկսվի։ Հա՛, էն էի ասում, չար եղբորը դուր չի գալի, որ հոր մահից հետո բարին պիտի թագավորի, իր մեջը վճռում է գործը շուռ տա էնպես, ինչպես ինքն է ուզում։ Ու մի օր եղբորն ասում է. — Արի գնանք որսի։ Գնում են։ Անտառի խորքում թիկնապահները ետ են մնում։ Որ թիկնապահները ետ են մնում՝ սա սուրը հանում է, խրում բարի եղբոր թիկունքը... Թագավորն էստեղ ավելի տակն ու վրա է լինում ու վարպետի վրա գոռում է. — Ես ասի, որ քո հեքիաթը ինձ դուր չի գալի, վարպե՜տ... — Մի քիչ էլ լսեցեք, հիմի ամենահետաքրքրական տեղը կգա, ձերդ մեծություն, մի քիչ էլ լսեցեք։ Չար եղբայրը որ զարկում է, կարծում է, թե բարի եղբորն սպանեց, խոտով-խաշամով ծածկում է ու գնում։ Գնում է տանը հորն ասում, թե եղբորս անտառում գազանները կերան... Էստեղ թագավորը տեղից վեր է թռչում, աղաղակում. — Ուրեմն դու իմ եղբա՞յրն ես... ների՛ր, ների՛ր ինձ, եղբայրս... Աղաղակում է ու դողդոդալով ընկնում Խորհրդավոր վարպետի ոտները։ Ասում է. — Ինձ մի՛ պատժի, եղբայրս, ինձ մի՛ պատժի... Ահա քո թագը, ա՛ռ, նստիր մեր հոր գահին ու թագավորիր։ — Ոչ ես պետք է թագավորեմ, ոչ դու,— պատասխանում է Խորհրդավոր վարպետը.— իմ Շաղափը կլինի թագավոր, քո աղջիկը թագուհի։ Մեր ժամանակն անց է կացել, այժմ նրանցն է ժամանակը, որ նրանք պիտի թագավորեն։ Բերում են վարպետին հագցնում են իր առաջվան իշխանական զգեստները ու գնում են Շաղափի ետեւից։ Բայց Շաղափն էլ, շաղափ չէր արդեն, կերպարանափոխվել, դարձել էր մի սիրուն պատանի։ Էստեղ երկու եղբայր գրկում են իրար, իրար ներում ու սիրում են, իսկ Շաղափն ու թագավորի գեղեցկուհի աղջիկը ամուսնանում են ու թագավորում ուրախ ու բախտավոր։ Որոտ թագավորը | Լեզուն կտրած ծիտիկը | Աստղերից իջած կինը Մարդակերի աղջիկն ու խորհրդավոր վարպետը | Կախարդի տնակը Գեղեցկուհի Վասիլիսան | Անգին քարը | Լուսերեսն ու Վարդերեսը Սագարած աղջիկը | Զարմանալի աշուղը | Գորտը | Հենզելն ու Գրետելը | Կարմրիկը Մոխրոտը | Ճերմակ օձը | Կարմիր Ծաղիկը | Աներեւույթ թագավորությունը |Լրացուցիչ տեղեկություններ| Աղբյուր՝ Հովհաննես Թումանյան - Հեքիաթներ: Տրամադրել է՝ Մ. Յալանուզյան |Տես նաեւ|


text: Հարություն. Հարգելի գործընկերներ, “Հարկերի մասին” օրենքի հավելված 4-ի համաձայն ուղեկցող փաստաթղթում պետք է առկա լինի տեղափոխվող ապրանքի գինը (արժեքը): Կազմակերպությունը տեղափոխում է ապրանքը իր մի պահեստից մյուս պահեստ, որոնք նույն առաքման վայրում չեն գտնվում: Լրացվել է տեղափոխման բեռնագիր հաշվապահական ծրագրի միջոցով, որտեղ երեւում են ապրանքի քանակը, միավորի արժեքը, ընդհանուր արժեքը, սակայն այդ արժեքները ապրանքի ինքնարժեքն են: Հարցը հետեւյալն է` արդյո՞ք օրենքում “արժեք” ասելով` հասկացվում է հենց ինքնարժեքը, եւ խախտում չի՞ համարվի ուղեկցող փաստաթղթում ապրանքի ինքնարժեքի արտացոլումը: Առհասարակ, հաշվապահական փաստաթղթերում որտե՞ղ են երեւում վաճառվող ապրանքի վաճառքի գները: Իմ կարծիքով` չեն երեւում: