ARMENIACA - ՀԱՅԿԱԿԱՆՔ: Վազգէն Շուշանեանի հետ՝ սիրոյ եւ մեղքի պարտէզներուն մէջ (մահուան 75ամեակին առիթով) Ան, հմայք մը կը պահէ այսօ՛ր եւս, մանաւանդ Հայաստանի նորահաս սերունդին մօտ, քանի որ այնտեղ իրարու ետեւէ կը վերահրատարակուին իր գործերը՝ «Ներքին բնանկար», «Օրագիր», «Քրոնիկոն քնարական», «Խառնիխուռն», «Ընտրանի» եւ այլ վերնագիրներով, մինչ հայրենի մեր գրականագէտներն ալ լրջօրէն կը հակին անոնց վերլուծման ու արժեւորման գործին վրայ...։ Շուշանեանի շա՛տ կարդացուած գրող մը ըլլալուն փաստացի ապացոյցն ալ ունիմ։ Այցելեցէ՛ք հայկական հանրային գրադարան մը (դպրոցական կամ ակումբային) ու Շուշանեանէն գիրք մը խնդրեցէք։ Ձեզի պիտի հրամցուի մաշած, հինցած, պատառոտած, գզգզուած հատոր մը...։ Այնքա՜ն մեծաթիւ ընթերցողներ առեր-կարդացեր են այդ գիրքերը, որ տարիներու երկայնքին՝ փետրաթափ եղեր են անոնք...։ Բախտաւոր՝ յետ մահու...։ Արդարեւ, Շուշանեան կատարեալ ԱՆԲԱԽՏ մը եղաւ իր կեանքին ընթացքին։ Կարճատեւ կեանք մըն էր ատիկա (1902-1941), ուր սեղմուեր էին նուազ քան 40 գարուններ...։ 39 տարեկանին փոսը դրին այս հէք տղան՝ փարիզեան գերեզմանատան մը անծանօթ ու անտէր հասարակաց մէկ հողաշերտին մէջ, ԱՆՅԱՅՏ ու ԱՆՇԻՐԻՄ մնալու դատապարտելով զինք...։ Արդէն, դժբախտ պատանութիւն մը սահմանուած էր իրեն։ Մեծ Եղեռնի օրերուն, հեռաւոր Ռոտոսթոյէն (Թուրքիոյ եւրոպական ափ) դէպի Տէր Զօրի անապատները աքսորուած իր ամբողջ ընտանիքը պիտի անհետանար...։ Ինք՝ ծնողազուրկ պատանի, պիտի յաջողէր ապաստան գտնել Հալէպի հայկական որբանոցներէն մէկուն մէջ։ Յետոյ, Զինադադարին, պիտի յաջողէր պահ մը վերադառնալ իր հայաթափուած ծննդավայրը, անկէ պիտի անցնէր Արմաշ, ապա՝ Հայաստան (Ա. Հանրապետութեան օրերուն), այնուհետեւ ալ՝ Պոլսոյ վրայով պիտի հաստատուէր Ֆրանսա, 20ականներու սկիզբը, վերջնապէս։ Այստեղ, իր հասուն երիտասարդութիւնը պիտի խամրէր մերթ գաւառական դպրոցներու գորշ միջանցքներուն, մերթ ալ գործատուներու ծուխին ու մուրին մէջ, պատառ մը հացի ետեւէն...։ Զարմանալի չէ բնաւ, որ Շուշանեանի որբութիւնը դրոշմ դնէր իր ամբողջ գրականութեան վրայ։ «Զրկեալ»ի հոգեբանութիւնը տիրական եղաւ իր գրական էջերուն լայնքին ու երկայնքին։ Միշտ ապրեցաւ անկարեկիր ու անոք մարդու տագնապանքը, ներքնապէս միշտ ալեկոծ, հոգեխռով, ծայրայեղօրէն զգայուն։ Սեփական ճիգով ու քրտինքով կազմաւորուած, ինքնուս գրագէտ մըն էր Շուշանեան, որ նաեւ մօտէն կը հետեւէր եւրոպական գրականութեան՝ ուղղակի բնագրէն կարդալով դասական թէ ժամանակակից գործեր։ Շատ տարիներ առաջ, դեռ ճեմարանական, Պէյրութի երբեմնի «Նայիրի» շաբաթաթերթին հին հաւաքածոները պրպտելու ատեն՝ իսկական յայտնութիւն մը եղաւ ինծի Վազգէն Շուշանեանի գրականութիւնը։ Անունին ծանօթ էի թէեւ, բայց վաստակը կը մնար անճանաչ։ Շուշանեանը դպրոցական մեր դասագիրքերուն մէջ չկար այն ատեն (հիմա արդէն կա՛յ)։ Ֆրանսահայ գրողներէն մեզի կը մատուցուէր միայն Շահնուրը՝ թէ՛ իր «Պճեղ մը անոյշ սիրտ»ով, թէ՛ «Նահանջ»ով։ Ծառուկեանի «Նայիրի»ն, որ յայտնապէս շեշտուած համարում մը ունեցեր է Շուշանեանի նկատմամբ, առիթ չէ փախցուցեր սիրուն ու գրաւիչ էջեր հրամցնելու Շուշանեանէն։ Շրջան մը հրատարակեր է անոր անտիպ «Օրագիր»ները։ Իմ առաջին ընթերցումը կը կոչուէր «Բանաստեղծը եւ կինը», տպագրուած՝ «Նայիրի»ի 80ականներու իրերայաջորդ քանի մը թիւերով։ Որքան որ կը յիշեմ՝ օրագրաշունչ խորհրդածութիւններու շարք մըն էր ատիկա, առանցք ունենալով սիրային տարփալից պատում մը...։ Հրապուրիչ ու սահուն ոճ մը,վարակիչ շունչ մը, զգացումներու յորդահոս բխում մը, առագաստային մտերմիկ կեանքի անխոստովանելի ցնցիչ պատկերներ եւ վարդագոյն երազներ՝ մէն մի տողի վրայ։ Այլեւ՝ գեղեցիկ ու հարուստ հայերէն մը, գողտրիկ բառամթերքով, որ խորապէս տպաւորիչ էր: Ահա՛ Շուշանեանի գրականութիւնը։ Անկէ ետք՝ Վազգէն Շուշանեան քաշեց-տարաւ զիս իր ետեւէն, պտըտցուց զիս սիրոյ ու մեղքի պարտէզներուն մէջ...։ Այո՛, «Սիրոյ եւ մեղքի պարտէզ»ը։ Ասիկա խորագիրն է Շուշանեանի ծանօթ մէկ գործին, որ առանձին գիրքի ձեւով տպագրուելէ առաջ՝ երեւցած էր Պոսթընի «Հայրենիք» ամսագրին մէջ։ Անցեալները վերանորոգ հաճոյքով կարդացի զայն։ Ինծի ծանօթ նոյն սիրուն եւ առոյգ ոճն էր, որ բացառաբար ի՛րն էր, Շուշանեանինը։ Բարի ու հէք տղու մը (որ իրականութեան մէջ՝ ի՛նք է, հեղինակը) սիրարկածն է, ու անկէ զգացուած «մեղք»ի զգացումը...։ Այնքա՜ն փափկասիրտ ու դիւրազգած է իր հերոսը (=ինք), որ իր պարմանուհի կենակիցին հետ հեշտալի գիշեր մը անցընելէ ետք՝ անոր մասին մեղապարտօրէն կը գրէ. «Ճերմակ ու թրթռուն շուշան մըն էր ան, զոր ես ճմլեցի»... Օրերս, վերընթերցեցի նաեւ Շուշանեանի «Մահուան առագաստը»։ Պէյրութի «Ազդակ» օրաթերթը զայն լոյս ընծայեր է 1952ին, որպէս իր սեփական մատենաշարին 58րդ հատորը։ Ունի ենթախորագիր մը՝ «Երիտասարդ արուեստագիտուհիի մը օրագիրը»։ Շուշանեան, որ անվիճելի վարպետ մըն է օրագրային գրականութեան, կը մտնէ իր հերոսուհիին՝ երիտասարդ դաշնակահարուհի ու դերասանուհի Օրիորդ Սիրանոյշ Մանուկեանի մորթին մէջ ու կը գրէ օրագիր մը՝ իբրեւ թէ անոր գրչով...։ «Մահուան առագաստը» սիրոյ չափազանց յուզիչ պատմութիւն մըն է, որուն վերջաւորութեան՝ ընթերցողը կրնայ նոյնիսկ փղձկիլ...։ Սիրանոյշ կը սիրահարի աղքատ, որբ, բայց արուեստագէտ հայ տղու մը՝ Սուրէնին, որ Փարիզ նետուած է Մեծ Եղեռնէն ետք (գուշակեցիք արդէն, որ այս Սուրէնը ուրիշ մէկը չէ՝ եթէ ոչ ի՛նք, Շուշանեանը...)։ Անդիմադրելի ու մեծ սէր մը, որ վերջ կը գտնէ հիւանդանոցի մը անկիւնը Սուրէնին վաղահաս մահով, առանց որ սիրատոչոր երկու թարմատի էակները իրարու հպին կամ զիրար գգուեն երբեւէ...։ Սիրանոյշ, իր օրագրի տետրակին մէջ ինք իր մասին կը գրէ. - Շտապէ՛ կոյս, շտապէ՛։ Քանի մարմինէդ մեկնած չէ սիրոյ շունչը, արտասանէ՛ բոլոր սիրոյ խօսքերը որ գիտես, փորձէ՚ բոլոր գգուանքները, որպէսզի վաղը մարմինդ չմսի խաւարին մէջ՝ առանց յիշատակի, ու շրթունքներդ պահեն մեղքի համը, ինչպէս խորանը՝ խունկի հոտը։ Շտապէ՛, սիրո՛յ աղջիկ, քանի ծաղիկները կը բացուին հոգւոյդ պարտէզին մէջ, սիրոյ կապոյտ ու սպիտակափրփուր ծաղիկները։ Պարզ կը դառնայ, որ Շուշանեանի բովանդակ գրականութեան մէջ՝ տիրապետողը սէրն է։ Աւելի յստակ խօսելով՝ կնոջական գգուանքին երա՜զը։ Իր շարք մը գործերուն խորագիրներուն մէջ անգամ՝ «սէր»ը կը գահակալէ փառաւորապէս,- «Սիրոյ եւ արկածի տղաքը», «Սիրոյ եւ մեղքի պարտէզ», «Գարնանային. սիրոյ հեզ նամակներ», «Առաջին սէր»... Իր գրութիւնները, նիւթի կամ պարունակութեան տեսակէտէ, յաճախ այնքան նման են իրարու, որ միատեսակ, միակերպ ըլլալու տպաւորութիւնը կը թողուն։ Բայց ձանձրոյթի առիթ չեն տար։ Ընդհակառակն, իրենց ձգողական արժանիքներով՝ կը համակեն ընթերցողը ու կը գերեվարեն զայն...։ Այս առընչութեամբ, Անդրանիկ Ծառուկեան առիթով մը կը գրէր. - Վազգէն Շուշանեան կը նմանի էապէս համակրելի այն մարդուն, որուն երբ հանդիպինք, գիտենք թէ նոր բան մը չունի ըսելիք եւ պիտի կրկնէ գրեթէ նոյն բաները ինչ որ ըսած էր երկու օր առաջ, ու կրնար ըսել նաեւ երկու օր վերջ. բայց դարձեալ կը փնտռենք զինք, մտիկ կ՚ընենք հաճոյքով, ու չենք ուզեր բաժնուիլ իրմէ, առաջին մեր հանդիպումին թարմ վայելքը վերապրելով ամէն անգամ, անպակաս ջերմութեամբ եւ անաղարտ յստակութեամբ («Գարնանային» հատորին յառաջաբանէն, 1956)։ Վազգէն Շուշանեանի կենսագրութեան մէջ փոքր տեղ մըն ալ վերապահուած է Հալէպին։ Տարագրութեան օրերուն, աքսորի ճամբաներուն վրայ կորսնցնելէ ետք իր ընտանիքին բոլոր անդամները, Վազգէն ապաստան գտաւ Հալէպի հայկական որբանոցներէն մէկուն մէջ։ Իր կեանքին այս հանգրուանը կ՚երկարի 1916 Յունուարէն մինչեւ 1918 Յունուար։ Ան, այդ ժամանակահատուածին նուիրած է լման գիրք մը, զայն կոչելով... «Առաջին սէր»։ Մի՛ զարմանաք. որովհետեւ ոտաբոպիկ որբի իր առօրեան չէ՛ որ կը նկարագրէ լոկ, թաղէ թաղ ջուր ծախելու կամ ջրկիրի յոգնասպառ իր աշխատանքը չէ՛ որ կը պատմէ միայն, այլեւ կը խոստովանի իր... առաջին սէրը։ Պատանիի իր հոգիին մէջ ծիլ տուած սիրոյ յուզիչ պատմութիւն մըն ալ ա՛յս է ահաւասիկ։ Բայց եկէք կարդանք Հալէպը նկարագրող իր սա տողերը - Արեւելքը խռովիչ է ու մութ՝ Հալէպի փողոցներուն մէջ։ Երկաթապատ ու ամուր դռները, որոնք միշտ փակ են դուրսի նայուածքներուն առջեւ եւ մտածել կու տան մետաքսէ վարշամակներու մէջ ծածկուած ու արեւ չտեսած աղջիկներու մասին, բացուած են իրենց ծխնիներուն վրայ՝ գարնան արեւը ամբողջականօրէն ընդունելու համար։ Պատերուն տակ, ցնցոտիներու մէջ փաթթուած, աքսորական ու թափառական Հայեր արեւի լոգանք կ՚առնեն։ Իրենց տխուր ու անհաւատ դէմքերուն վրայ հարաւային արեգակը կնճիռի պէս կը բեկբեկի։ ... Ինչ տխուր բան է անօթի ըլլալը։ Անկուշտ ու ագահ աչքերով կը դիտենք արեւելեան բոկեղները, որոնց վրայ շուշմայի հատիկները արեւին ճառագայթներուն տակ կը վառվռին։ Դրամնիս քիչ է, քաղցերնիս անչափ։ Չենք հեռանար՝ մինչեւ որ մեզ չվռնտեն...։ Կ՚անդրադառնա՞ք թէ որքան բիւրեղեայ արձակ մը ունի ան։ Կ՚ըսուի, թէ Վազգէն Շուշանեանի գրչին պատկանող ամէն վէպ, վիպակ, օրագիր, հրապարակագրական յօդուած կամ գրական էջ եթէ մէկտեղուի՝ կրնայ կազմուիլ 15 հատորանի մեծղի վաստակ մը։ Այս կը նշանակէ, որ բեղուն գրիչ մը ունեցած է Շուշանեան։ Եթէ ծանօթ էք իր կեանքին մանրամասնութիւններուն, դիւրաւ պիտի գուշակէք՝ թէ անոր գրեթէ բոլոր գործերուն մէջ տողանցող գլխաւոր հերոսներուն ետին ի՛նք կայ։ Շուշանեան մի՛շտ սիրած է պահուըտիլ իր հերոսին շուքին ետին, իր սեփական զգացումները սիրած է արտայայտել անո՛ր լեզուով, իր մտածումներուն հարազատ թարգմանը դարձուցեր է զա՛յն, ճարտարօրէն մտած է անոր մորթին մէջ ու անոր շարժումներո՛վ դրսեւորած է իր երազներն ու ձգտումները...։ Խուսափա՛ծ է Ա. դէմքով խօսելէ։ Զորօրինակ, վերցնենք իր «Ցայգերգը» հատորը։ Այստեղ, Շուշանեան իր ծննդավայր Ռոտոսթոյին կապուած մանկական յուշեր կը պատմէ, եւ այդ յիշատակներուն ընդմէջէն՝ անուղղակիօրէն տուեալներ կը փոխանցէ իր ընտանիքին, թաղին, շրջապատին մասին։ Բա՜յց... Բայց ատիկա կ՚ընէ...ուրիշի՛ մը բերնով։ Գիրքին մայր խորագրին տակ, փակագիծի մէջ, արդէն զետեղած է ենթախորագիր մը՝ «Ընկերոջ մը թուղթերէն»։ Այլ խօսքով, ըսել կ՚ուզէ որ ընկերոջ մը թուղթերէն քաղուած ընտանեկան յիշատակներ են ասոնք...։ Մինչդեռ այդ «ընկեր»ը ուրիշ մէկը չէ՝ եթէ ոչ ի՛նք՝ Շուշանեանը...։ Ի դէպ, Ռոտոսթօն ու տեղւոյն բարքերն ու բնութիւնը ճանչնալու տեսակէտէն՝ նախնական ուղեցոյց մը կրնայ նկատուիլ այս «Ցայգերգը»։ Պէտք է տասնամեակներ սահէին, որպէսզի հրապարակ գար պուլկարահայ գրող Սեւտա Սեւանի «Ռոտոսթօ, Ռոտոսթօ» վէպը (1989) ու մեր աչքին վերակենդանացնէր Թրակիոյ երբեմնի այդ հայահոծ քաղաքին պատմութիւնը...։ 30ական թուականներու սկիզբը, երբ ֆրանսահայ երիտասարդ գրողներ ի մի գալով սկսան հրատարակել «Մենք» գրական հանդէսը, Շուշանեան եւս դարձաւ անոր գլխաւոր աշխատակիցներէն ու խմբագիրներէն մին։ Կարճատեւ եղաւ կեանքը այս պարբերականին. հազիւ քանի մը թիւեր։ Շուշանեան այստեղ ստորագրեց շարք մը գրադատականներ՝ նոր լոյս տեսած գիրքերու մասին։ Այդ էջերը որոշ տուեալներ կու տան մեզի՝ իր գրական հայեացքներուն կամ գաղափարախօսութեան մասին։ Զորօրինակ, ան բաւական կծու արտայայտութիւններով քննադատած է Կոստան Զարեանը՝ անոր «Տատրագոմի հարսը» պոէմին առիթով։ Անկէ առաջ, տակաւին 1925ին, Փարիզի «Յառաջ» օրաթերթին մէջ, ան հրապարակած էր իր մտածումները «մեր նորագոյն գրականութեան մասին»։ Համոզում յայտնած էր որ Մեծ Եղեռնէն ետք ծլարձակող հայ գրականութիւնը, ի Հայաստան եւ Սփիւռք, արժէքաւոր արտադրութիւններ ունի իր մէջ։ Բաղդատելով նոր անունները հիներուն հետ, ան գրած էր. - Կարդացէք Գամառ-Քաթիպայէն երգ մը (դեռ չեմ ուզեր խօսիլ Մ. Պէշիկթաշլեանի եւ Նահապետ Ռուսինեանի բանագողութիւններուն մասին), բաղդատեցէք զայն երիտասարդ բանաստեղծի մը քիչ թէ շատ կոկիկ հայրենական երգերուն հետ ու պիտի զարմանաք թէ որքան դիւրին եղած է անցեալին մէջ համբաւի հասնիլ։ Շարունակելով իր խորհրդածութիւնները, Շուշանեան չէր վարաներ յայտնելու, թէ պիտի չուզէր փոխանակել Լեւոն Զաւէն Սիւրմէլեանի «Լոյս զուարթ» վտիտ քերթողագիրքը (1924)՝ նահատակ գրող Արտաշէս Յարութիւնեանի բանաստեղծական երեք հատորներուն հետ...։ Կու տար նաեւ այլ անուններ։ Ըստ իրեն, «մեր երիտասարդներուն գրականութիւնը կը նմանի ծառերու գարնանային աւշառատ պտուկներուն, որ դեռ նոր կը պայթին։ Սպասեցէ՛ք որ պտուղ տան ու յետոյ կ՚ըսէք թէ այդ պտուղները ձեր ակռաներուն համ կու տա՞ն թէ ոչ» (6.12.1925)։ Ու հիմա՝ կանգ առնենք Վազգէն Շուշանեան-Շահան Շահնուր հակադրութեան վրայ, որ զարմանք ու ցաւ պատճառած է բոլոր անոնց՝ որոնք հաւասար չափով սիրած են մեր այս երկու ֆրանսահայ գրողները ու չեն կրցած տրամաբանական մեկնաբանութիւն մը բերել սուր համեմատութիւններու հասած այդ անսիրելիութեան։ Գրեթէ տարեկիցներ էին Շուշանեանն ու Շահնուրը. երկուքն ալ Պոլսէն կամ անոր շրջակայքէն կու գային Ֆրանսա, երկուքն ալ հաստատուն տեղ ու համբաւ շիներ էին ֆրանսահայ գրականութեան անդաստանին մէջ, երկուքն ալ կը պատկանէին «Մենք» հանդէսը հրատարակող խմբակին։ Թերեւս, երեւելի միակ տարբերութիւնը անոնց գաղափարական հակումն էր. Շահնուր՝ մօտ էր ռամկավարներուն, իսկ Շուշանեան դաշնակցական էր (թէեւ յետոյ պիտի խզուէին իր կապերը իր գաղափարական ընտանիքին հետ՝ «Մարտկոցական» շարժումը գլխաւորած ըլլալուն պատճառով)։ Շուշանեան, որուն մէջ շատ զօրաւոր էր ազգային ու յեղափոխական ջիղը, ընդվզեցաւ Շահնուրի հրապարակագրական անխոհեմ որոշ արտայայտութիւններէն, որոնցմով ան տապալել կ՚ուզէր մեր ազգային նուիրական կարգ մը արժէքները՝ Նարեկացին, Րաֆֆին, Ռուբէն Զարդարեանը, Աւետիս Ահարոնեանը եւայլն։ Շուշանեան սրբապղծութիւն սեպեց Շահնուրի արարքը։ Ու գրեց իր նշանաւոր «Մարդ մը, որ Արարատ չունի իր հոգւոյն խորը» գիրքը, որ իսկական պարսաւագիր մըն էր Շահան Շահնուրի դէմ։ Չափազանց ծանր վերագրումներով եւ լուտանքներով լեցուն այս պարսաւագիրը գրի առնուած էր 1939ին, իր մահէն մօտ երկու տարի առաջ։ Շուշանեան շատ փափաքած էր զայն հրատարակուած տեսնել շուտով։ Բայց, ո՛չ ոք համարձակեցաւ զայն լոյսին բերել՝ ըլլա՛յ հեղինակին ողջուցը, ըլլա՛յ անոր մահէն ետք, երկա՜ր տասնամեակներ։ Գրառումէն ճիշդ կէս դար ետք, 1989ին, երբ Շահնուրի մահէն ալ անցեր էր արդէն 15 տարի, Երեւանի «Նորք» ամսագիրը այդ գործը հրատարակեց լայն մկրատումներով եւ յապաւումներով։ Ի վերջոյ սակայն, անիկա տպուեցաւ ԱՄԲՈՂՋՈՒԹԵԱՄԲ 1998ին, Պէյրութի մէջ, 175 էջանի առանձին հատորով մը, գրագէտ Պօղոս Սնապեանի ջանքերով եւ խմբագրութեամբ։ Բոլոր անոնք՝ որոնք պիտի կարդան այս գիրքը, արմանքէ զարմանք պիտի երթան՝ ի տես Շուշանեանի բուռն եւ անսանձ պոռթկումին։ Աստուա՜ծ իմ, ինչ անարգական որակումներով կ՚ուզէ զգետնել ան իր հակառակորդը։ Զայն կը կոչէ հայհոյագիր, հասարակ սրիկայ, թօշնած լակոտ, լիրբ ու տխեղծ պարոն, Սկիւտարի աղտոտ ոջիլ, հտպիտ, պոռնկատան բարապան, եղկելի, ծաղրանկարային աքլոր, ապերասան, խեղկատակ, յելուզակ, ընկեցիկ գրագէտ, մտաւորական պերճաղիճ, կոյուղիի ճճի եւայլն, եւայլն։ Տեղ մը, Շուշանեան, կարծէք արդարացնելու համար իր այս արտասովոր պարսաւանքը, կը գրէ. - Մարդ մը, որ կը յանդգնի իր զազիր լորձունքը նետել Գրիգոր Նարեկացիի պայծառ հոգւոյն՝ լեզուական ո՛չ մէկ նրբութեան արժանի է, ո՛չ մէկ գթութեան։ Ահա այսպէս, հանրութեան կը ներկայացուէր մարդ մը, որ Արարատ չունէր իր հոգւոյն խորը։ Բայց, «Նահանջը առանց երգի»ի հեղինակը իսկապէ՞ս Արարատ մը չունէր իր հոգւոյն խորը...։ Վազգէն Շուշանեանի կեանքին մէջ՝ 1932ը անկիւնադարձային թուական մը կարելի է սեպել։ Իր գաղափարական նախկին ընկերներուն հետ խզելէ ետք ամէն կապ՝ ան գրեթէ մեկուսացաւ. մանաւանդ որ իր հանրային բեմը եղող ընդդիմադիր «Մարտկոց» թերթը շուտով դադրեցաւ։ 1939ին ինք էր որ կը գրէր. «Վեց տարի է կ՚ապրիմ ֆրանսական մտաւորական շրջանակի մէջ, վեց տարի է բարեւ իսկ չեմ ստանար հայ ժողովուրդէն» («Մարդ մը, որ Արարատ չունի...», էջ 136)։ Ընկերային ու ազգային այս մեկուսացումին վրայ՝ կը բարդուէր նաեւ ընտանեկան ջերմութեան պակասը, տուն-տեղ շինած չըլլալու, կին ու զաւակներ գրկելու մխիթարութիւնը ապրած չըլլալո՛ւ անհատական ողբերգութիւնը...։ Շուշանեանի ընթերցողները այսօ՛ր ալ կրնան զարմանալ, եթէ ըսուի իրենց՝ թէ այս քնարաշունչ արձակագիրը, սիրային օրագրութիւններու այս աննահանջ վարպետը... ՉԱՄՈՒՍՆԱՑԱՒ։ 1938ին գրուած իր օրագրութիւններէն մէկուն մէջ, հետաքրքրական ու յուզիչ բացատրութիւններ կու տայ ան իր անձնական կեանքին զրկանքներուն ու իրեն վիճակած դառն ճակատագրին մասին։ Կ՚ըսէ, թէ իր քայքայուած առողջութիւնն ու անապահով գործը չեն արտօներ իրեն՝ «կնոջ մը ճակատագրին պատասխանատւութիւնը ստանձնել»։ Կ՚աւելցնէ սակայն սրտբացօրէն. «Ինքս ինձ կ՚ըսէի, թէ աչքերս տակաւին ծարաւի էին գեղեցկութեան, շնորհի ու երիտասարդութեան, թէ շրթներս համը գիտէին գիրգ ու թարմ բերաններու, ու բազուկներս դեռ բաւական ջղուտ էին գրկելու համար սէրը»...։ Կ՚ափսոսայ որ մնաց անապաւէն ու անօթեւան, առանց ստակի ու առանց սիրոյ...։ «Գիտեմ թէ երբեք իմս պիտի չըլլայ զաւկի մը վարսերը փայփայելու հաճոյքը», տխրօրէն կը մտմտայ ան։ Ու կը շարունակէ գրել. - Ո՞ր քիչ-շատ սիրուն ու երիտասարդ հայ աղջիկը պիտի ուզէր բաժնեկից ըլլալ այս աղքատութեան, այս զրկանքին։ ... Աղջիկ տալ գրական աշխատաւորի մը՝ հաւասար է գինովի մը, խաղամոլի մը հարս երթալուն։ Երբեմն նոյնիսկ հարուստ գինովն ու փարթամ խաղամոլը աւելի՛ յարգ ունին, քան իրապէս տաղանդաւոր երիտասարդ գրագէտը, երիտասարդ հրապարակագիրն ու գործիչը։ Միւս կողմէ սակայն, հակառակ բեղմնաւոր հեռանկարի մը չգոյութեան, Շուշանեան ծագող իւրաքանչիւր առաւօտի մէջ յաղթանա՛կ մը կը տեսնէր ինք իրեն համար։ - Մահէն իրական վախ չունիմ, - կը գրէր ան, - այլ յուսահատօրէն կը սիրեմ կեանքը։ Ձգել հոս գարունը, ծառերը, որ կարծես բազկաբաց կը սուրան, մանուկները՝ որոնց պայծառ դէմքերուն վրայ յաւերժական գեղեցկութիւնը կը փթթի, գրքերը՝ որ դեռ չեմ կարդացած, ու գրքերը՝ որ դեռ չեն գրուած, խաղաղութիւններ ու կարելի գորովներ, ձգել հոս անցեալս՝ որ բաբախուն է ներկայութիւններով, անշուշտ դառն է («Ազդակ-Գրական», 2008, թիւ 8)։ Հակառակ իր ցուցաբերած կորովին, Շուշանեան մահուան ոտնաձա՞յնը կ՚առնէր արդեօք...։ Այդպէս կը թուի։ Եւ մահը չուշացաւ։ Այսպէսով, չկրցաւ հետապնդել նաեւ Խորհ. Հայաստան ներգաղթելու իր բաղձանքը, զոր նամակով մը յայտնած էր բանաստեղծ Աւետիք Իսահակեանին։ Սիրոյ եւ արկածի այս որբ ու ըմբոստ տղան անկողին ինկաւ՝ թոքերէն զարնուած։ Հիւանդանոց վերցուցին զինք։ Վիճակը յուսահատական էր։ Արուեստական շնչառութեան սարքեր կապած էին դունչին...։ Իր հին ընկերներէն շատ քիչեր հիւանդտեսի կու գային իրեն։ Շաւարշ Միսաքեան, որ «Յառաջ»ի մէջ անցեալին հիւրընկալած էր Շուշանեանէն ինչ-ինչ գեղեցիկ էջեր, եւ որ յետոյ՝ ներ-կուսակցական տարակարծութիւններու օրերուն նոյնիսկ դադրեցուցեր էր իր բարեւը անոր, իր օրագիրներէն մէկուն մէջ կը պատմէ որ հիւանդին այցելեց 31 Մայիս 1941ին։ Վազգէն երբ զինք տեսաւ՝ խորապէս յուզուեցաւ եւ աչքերը արցունքով լեցուեցան։ Ուժասպառ էր ու ջերմութիւն ունէր. գրեթէ հոգեվարք մը կ՚ապրէր։ Հազիւ քանի մը կարճ նախադասութիւններ կրցան փոխանակել...(«Արեւելք» տարեգիրք, Հալէպ, 1948)։ 2 Յունիս 1941ին Վազգէն Շուշանեան փչեց իր վերջին շունչը։ Յուղարկաւորութիւնը կատարուեցաւ Փարիզի Հայոց Ս. Յովհաննէս-Մկրտիչ մայր եկեղեցին։ Դամբանականներ խօսեցան գրագէտ Արշակ Չօպանեան եւ հրապարակագիր Լեւոն Չորմիսեան։ Բ. Աշխարհամարտի թէժ օրերն էին ու Փարիզը գրաւուած էր Գերմանացիներէն...։ Իր մահուան լուրը պատշաճ արձագանգ գտա՞ւ արդեօք օրուան հայ մամուլին մէջ, չեմ գիտեր։ Փարիզեան «Յառաջ»ը, պատերազմի տեւողութեան, շուրջ հինգ տարի (1940 Յունիս 9-1945 Ապրիլ 8) ժամանակաւոր կերպով դադրած էր արդէն հրատարակուելէ։ Շ. Միսաքեանի կողմէ այդ շրջանին հրատարակուած «Հայկաշէն» ֆրանսահայ տարեգիրքի երկու թիւերուն մէջ (1942, 1943) ո՛չ մէկ անդրադարձ գտանք հէք Շուշանեանին մահուան մասին, մինչդեռ հոն՝ լայնօրէն ոգեկոչուած են անդարձ մեկնողներ Նիկողայոս Ադոնցը (մահացած 1942 Յունուարին), բժ. Վահրամ Թորգոմեանը (մհ.՝ 1942) եւ հայկ. ճարտարապետութեան մասնագէտ՝ գերմանացի Ստրչիկովսկին (մհ.՝ 1941 Յունուարին)...։ Կարողացանք ստուգել նաեւ, որ Պոսթընի «Հայրենիք» ամսագիրը եւս (որուն աշխատակցեր էր Շուշանեան երկար տարիներ) ո՛չ մէկ նշում կատարեր էր իր այս երբեմնի աշխատակցին վաղահաս շիջումին առիթով։ Միայն տարի մը անց, 1942ին, «Հայրենիք» յաջորդական քանի մը թիւերով լոյս կ՚ընծայէր տարաբախտ արձակագրին վերջին «Օրագիր»ներէն անտիպ էջեր, խմբագրական նօթի մը մէջ պարզապէս նշելով որ հրատարակուող թուղթերը արտայայտիչն են հանգուցեալ հեղինակին «խորունկ հոգեկան ապրումներուն»... Շուշանեանի մահագրականին հանդիպեցանք լոկ Փարիզի «Զուարթնոց» տարեգիրքի Բ. թիւին մէջ, 1944։ «Զուարթնոց» գրականութեան եւ արուեստներու ձօնուած պարբերական մըն էր, որ կը խմբագրուէր Հրանդ Բալուեանի կողմէ։ Բ. Աշխարհամարտի շրջանին անիկա վերածուած էր տարեգիրքի։ Արդ, տարեգիրքի Բ. հատորին վերջին էջերուն վրայ՝ խմբագիրը անդրադարձ մը ունի «հայ մշակոյթի կորուստներ»ուն մասին, 1940-43։ Ու այդ ցանկին մէջ՝ տեղ տրուած է նաեւ Վ. Շուշանեանին... բաւական ժխտական բնութագրումներով։ Արդարեւ, Հրանդ Բալուեան ընդունելով հանդերձ թէ հանգուցեալը օժտուած էր բազմակողմանի ընդունակութիւններով եւ ունէր արագ արտադրելու շնորհ, անոր մշակած գրականութիւնը գրեթէ կը ստորագնահատէ, զայն կը գտնէ «ձանձրացնելու աստիճան միօրինակ», «յոգնեցուցիչ» եւ «ֆրանսական պուլվարային թեթեւ գրականութեան ազդեցութեան տակ ինկած»։ Դեռ աւելի՛ն, Բալուեան իր դժգոհութիւնը չէր ծածկեր հանգուցեալին հանրային գործունէութեան մասին ալ, գրելով որ ան «ինքզինքին փարիզեան հանրային կեանքին տէրն ու տիրականի հանգամանքն էր տուած. կը դաւադրէր, ծուղակներ կը լարէր, խմբակցութիւններ մէկը միւսին դէմ կը հանէր, ու ասոնց արդիւնքը այն եղաւ, որ իր բոլոր լարած թակարդները իր գլխուն պայթեցան...»։ Առ ի չգոյէ ժառանգորդներու՝ Շուշանեանի ձեռագիրներն ու գրական թողօնը յանձնուեցաւ Վիեննայի Մխիթարեանց վանքին։ Իսկ անշունչ մարմինը, յուղարկաւորութենէն ետք, հողին յանձնուեցաւ Փարիզի մերձ Պանեէօյի գերեզմանատունը՝ հրապարակագիր Լեւոն Չորմիսեանի (1896-1980) անունով մէկ տարուան համար վարձուած առժամեայ հողաշերտի մը մէջ։ Տարի մը անց սակայն, պատահեցաւ անհաւատալին։ Հէք գրագէտին ոսկերոտին հանուեցաւ թաղուած վայրէն ու նետուեցաւ անտէր մեռելներու յատկացուած հասարակաց փոսի մը մէջ, որովհետեւ շիրիմին վարձքը չէր նորոգուած...։ Բայց ինչպէ՞ս պատահեցաւ այս գայթակղութիւնը։ «Նայիրի»ի խմբագիր Ա. Ծառուկեան, որ յետագային շահագրգռուեցաւ այս հարցով ու կազմեց ատոր լրիւ թղթածրարը, կու տայ հետեւեալ տեղեկութիւնները՝ իր թերթին 15 Դեկտեմբեր 1981ի թիւով.- Շուշանեանի մահէն տարի մը ետք, շիրիմին վարձակալութեան պայմանաժամը լրացած ըլլալով, Պանեէօյի գերեզմանատան տնօրէնութիւնը պաշտօնական նամակով մը կ՚իմացնէ վարձակալին (Չորմիսեան), թէ այդ վարձակալութիւնը կա՛մ պէտք է նորոգուի, կա՛մ հողը գնուի։ Այլապէս, ըստ կանոնագրին, ննջեցեալին աճիւնները պիտի տեղափոխուին հասարակաց ոսկերանոցը։ Չորմիսեան (որ ի դէպ, լրջախոհ գրող մըն էր ու մտաւորական մարդ մը) կարեւորութիւն չի տար։ Այդ մասին տեղեակ չի պահեր նաեւ գաղութին կազմակերպութիւններն ու եկեղեցին։ Գերեզմանատան ազդարարութիւնը կը կրկնուի։ Բայց դա՛րձեալ ականջ կախող չկա՜յ...։ Ի վերջոյ կը կատարուի անխուսափելին ու աճիւնը կը նետուի հասարակաց փոսը։ Լոյսի սպասարկու հայ գրագէտ մը Լոյս Քաղաքին մէջ անգերեզման կը մնայ...։ Լուրը բաւական ուշ է որ կը տարածուի գաղութին մէջ՝ երբ բանը բանէն անցած էր արդէն։ Մօտ չորս տասնամեակ անց, 1978ին, երբ գայթակղեցուցիչ ու ամօթալի այս դէպքին գրեթէ բոլոր իրազեկներն ալ մեկնած էին այս աշխարհէն, Լ. Չորմիսեան Պէյրութի «Սփիւռք» շաբաթաթերթին մէջ «կ՚ոգեկոչէ» Շուշանեանը (զայն կ՚անուանէ «Մոռցուածներէն մէկը»), կը պատմէ անոր վերջին օրերու հիւանդութեան ու մահուան պարագաները, եւ թաղման ու գերեզմանի հարցին մասին ալ կը հիւսէ բոլորովին ա՜յլ պատմութիւն մը՝ իր անքաւելի մեղքը պարտկելու ճարպիկ դիտաւորութեամբ... Ահա այսպէ՛ս է որ անյայտ ու անշիրիմ մնաց Վազգէն Շուշանեան՝ ազնիւ ու մաքուր տղան, յանդուգն ու հպարտ Հայը, գաղափարապաշտ ու նուիրեալ մարդը, բնութեան, գիրքերու, աղջիկներու եւ Արարատի սիրահարը...։ «Նոր Յառաջ», 12, 14 եւ 16 Յունուար 2016


source: CulturaX

text: 2011թ. ՏՏ ոլորտի հասույթը՝ 205 միլիոն ԱՄՆ դոլար /Հաստատվել է ոլորտի զարգացման այս տարվա ծրագիրը՝ առավել ընդգրկուն քայլերի ակնկալիքով/ - 30 Մարտի 2012 - Metsamor city ՄԵԾԱՄՈՐ METSAMOR CITY Երեքշաբթի, 07.12.2021, 20:05 Գլխավոր էջ » 2012 » Մարտ » 30 » 2011թ. ՏՏ ոլորտի հասույթը՝ 205 միլիոն ԱՄՆ դոլար /Հաստատվել է ոլորտի զարգացման այս տարվա ծրագիրը՝ առավել ընդգրկուն քայլերի ակնկալիքով/ 2000թ. ի վեր ՏՏ ոլորտը ՀՀ կառավարությունը ճանաչել է երկրի տնտեսական առաջընթացի կարեւորագույն բաղադրիչներից մեկը։ ՏՏ ոլորտում Հայաստանն իր հարեւան ԱՊՀ եւ Մերձավոր Արեւելքի երկրների շարքում համարվում է առաջատար։ Վերջին 10 տարիներին ոլորտում գրանցվել է նոր ընկերությունների կտրուկ աճ՝ թե՛ տեղական նորաստեղծ ընկերությունների, թե՛ արտասահմանյան մասնաճյուղերի։ Ընդ որում, արտասահմանյան ընկերությունների ավելի քան 80%—ը ստեղծվել է 2000—2011թթ. ընթացքում։ 2011թ. գործող ՏՏ ընկերությունների թիվը մոտ 300 է։ 2011թ. դրությամբ ոլորտում ներգրավված է մոտ 5500 մասնագետ, իսկ հեռահաղորդակցության ոլորտի հետ միասին՝ ավելի քան 10 հազ. մասնագետ, ընդ որում՝ ծրագրավորողների համախառն տարեկան աշխատավարձը կազմում է շուրջ 5.280—14.520 մլն ԱՄՆ դոլար։ Մեր երկրի ՀՆԱ—ում ՏՏ ոլորտի մասնաբաժինը, նախարարի հավաստմամբ, կազմել է 1.7 տոկոս, ինչը կարող է համեմատվել Հնդկաստանի (1.4%) եւ Գերմանիայի (1.3%) հետ։ 2011թ. ՏՏ ընկերությունների ընդհանուր հասույթը հասել է 205 միլիոն ԱՄՆ դոլարի։ ՏՏ ոլորտի ընկերությունների արտադրանքի ու ծառայությունների շուրջ 50%—ն արտահանվում է։ Տ. Դավթյանի խոսքերով՝ այս ամենը վկայում է տարածաշրջանի եւ միջազգային շուկաներում հանրապետությունից արտահանվող ՏՏ ոլորտի արդյունքի կայուն մասնաբաժնի ապահովման, ինչպես նաեւ արտահանման բնագավառում ոլորտի մասնաբաժնի եւ եկամտաբերության ավելացման մասին։ Համապատկերում նկատենք, որ 2008—2010թթ. Հայաստանի միջազգային ինտերնետային կապի թողունակությունն աճել է շուրջ 10 անգամ՝ 1083 Մբիթ/վրկ—ից հասնելով 10547 Մբիթ/վրկ—ի, իսկ ներքին ինտերնետ կապի թողունակությունը շուրջ 8 անգամ՝ 434 Մբիթ/վրկ—ից հասնելով 3681 Մբիթ/վրկ—ի։ ՀՀ բնակչության ինտերնետ հասանելիությունը 5%—ից աճել է՝ 2010թ. կազմելով շուրջ 44%։ Ի դեպ, ասենք, որ այսպիսի տարեկան ծրագիր կառավարությունն առաջին անգամ չէ որ ընդունում է։ Օրինակ՝ 2011թ. պետական բյուջեով հատկացվել էր 80 մլն դրամ՝ որպես պետական աջակցություն՝ ուղղված ՏՏ ոլորտի զարգացմանը։ Եվ ծրագրեր, միջոցառումներ ու ցուցահանդեսներ են արվել։ ՏՏ ոլորտում հաջողությունների հասած երկրների եւ համապատասխան միջազգային կառույցների հետ համագործակցության հաստատման եւ ընդլայնման միջոցով նշված երկրների փորձը ներդրվում է մեր երկրում։ Հաջողություններից զատ՝ խնդիրներ ՏՏ—ն մեր տնտեսության ամենամեծ հավակնություններ ունեցող ոլորտներից է, որը ապահովում է մեծ քանակությամբ բարձր վարձատրվող աշխատատեղեր եւ Հայաստանի տնտեսության մեջ ամենաբարձր հավելյալ արժեք ձեւավորող ոլորտն է, ինչով էլ լիովին հիմնավորված հայտնվել է երկրի տնտեսության զարգացման գերակայությունների շարքում։ Սակայն Տ. Դավթյանը չի հերքում, որ, ինչպես վերլուծություններն են ցույց տալիս, ՏՏ ոլորտից մեր ակնկալիքները կարող են արդարանալ զարգացման հետեւողական, նպատակային քաղաքականություն վարելու դեպքում, երբ ոլորտի հիմնախնդիրները՝ ելնելով տարածաշրջանային եւ համաշխարհային զարգացումների թելադրանքից, արագ լուծումներ ստանան, երբ ապահովվի խոշոր արտասահմանյան ընկերությունների մուտքը եւ նոր ներդրումների հոսքը Հայաստան. «ՏՏ ոլորտը պետք է ունենա առավել համախմբվելու, արտաքին աշխարհում համակարգված քայլերով շուկաներ գրավելու եւ ընդհանուր ոլորտային խնդիրները համատեղ լուծելու կարողություն»։ Չմոռանանք՝ աշխարհում այս ոլորտը սրընթաց է զարգանում։ ՏՏ ոլորտի զարգացման միտումների հետ մեկտեղ ոլորտի մասնավոր հետազոտությունների, ուսումնասիրությունների հետեւանքով բացահայտվել են մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնք պայմանավորված են ե՛ւ օբյեկտիվ, ե՛ւ սուբյեկտիվ գործոններով։ Դրանք են, մասնավորապես, ՏՀՏ (տեղեկատվական եւ հեռահաղորդակցական տեխնոլոգիաներ) ոլորտի եւ տեղեկատվական հասարակության ձեւավորման բարդությունները, ՏՏ ընկերությունների արտադրանքի եւ ծառայությունների՝ տեղական, ինչպես նաեւ համաշխարհային շուկաներում հեղինակության եւ ճանաչման դժվարությունները, ՏՏ ոլորտում գործունեության ծավալման եւ ՏՏ գործիքների համատարած կիրառման համար բարենպաստ գործարար միջավայրի անբավարարությունը։ Էկոնոմիկայի նախարարի վստահեցմամբ, հենց նշված հիմնախնդիրների հաղթահարմանն են ուղղված 2012թ. ընթացքում նախատեսվող ծրագրային միջոցառումները։ Ինչ խնդիրներ է առաջադրում ու ինչ նպատակներ ունի կառավարությունը այս տարվա ծրագրի իրագործումից։ Դրանք են՝ 1. ՏՀՏ կատարելագործված ենթակառուցվածքներով, ինտերնետ հասանելիության բարձր աստիճանով, համատարած կիրառվող էլեկտրոնային ծառայությունների համակարգերով, մեծածավալ տեղական ՏՏ շուկայի առկայությամբ եւ առաջադեմ գիտելիքահենք արդյունաբերությամբ երկրի վարկանիշի ապահովումը, 2. մեծ հավելյալ արժեք ստեղծող հետազոտական եւ բարդ ինժեներական լուծումներ ու ծառայություններ մատուցող ընկերություններով, միջազգային շուկաներում մրցունակ տեղական ՏՏ արտադրանքով զարգացած տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտի կայացումը, 3. համաշխարհային շուկայում մրցակցային առավելություններ ունեցող «Հայկական ՏՏ ապրանքային նշան»—ի ներթափանցումն ու ներկայությունն ապահովող միջոցառումների իրականացումը, 4. հայկական ՏՀՏ ոլորտի մի շարք կարեւոր բնագավառների աճը խթանելու նպատակով համապատասխան կրթությամբ մասնագետների պատրաստման, որակյալ աշխատուժի աճի պահպանման եւ զարգացման խնդիրների լուծումը, 5. ՏՏ ոլորտի զարգացմամբ հաջողությունների հասած երկրների եւ համապատասխան միջազգային կառույցների հետ համագործակցության հաստատման միջոցով նշված երկրների փորձի ներդրումը, սփյուռքահայության հետ համագործակցության ընդլայնումը, ներդրումների ներգրավումը, նպատակային երկարաժամկետ ծրագրերի իրականացումը եւ երկրի տնտեսական դաշտ համաշխարհային ճանաչում ունեցող ՏՏ կազմակերպությունների ներգրավումը, 6. ոլորտի մասնագիտական կարողությունների զարգացումը, մասնավորապես՝ «Մայքրոսոֆթ ինովացիոն» կենտրոնի գործունեության ապահովումը եւ այլն։ Ինչ վերաբերում է ծրագրի ֆինանսական ապահովմանը, ապա այս տարի պետական բյուջեով որպես ծրագրի իրականացմանը պետական աջակցության կողմնորոշիչ չափաքանակ է սահմանվել 80 մլն դրամը։ ՏՏ ոլորտի խթանման ծառայությունների 2012թ. ծրագիրը կֆինանսավորվի նաեւ ՀՀ օրենսդրությամբ չարգելված այլ միջոցների հաշվին։ hhpress.am


source: wikipedia

text: Սեպտեմբերի 11, տարվա 254-րդ (նահանջ տարիներին - 255-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 111 օր։ Հին եգիպտական օրացույցով տարվա առաջին՝ Թոթ ամսվա 1ին օրն է Դեպքեր 1922 - Երեւանում հաստատվում է Կարսի պայմանագիրը 1988 - էստոներենը հայտարարվում է Էստոնիայի պետական լեզու 1993 - Կիեւում բացվում է Հոլոդոմորի զոհերին նվիրված հուշանշան 2001 - Նյու Յորքում գտնվող առեւտրի համաշխարհային կենտրոնի շենքերը ենթարկվում են ահաբեկչական հարձակումների 2005 - Իսրայելը ամբողջովին ու վերջնականորեն ետ քաշվում է Գազայից 2007 - Ռուսաստանը փորձարկում է «Բոլոր ռումբերի հայր» անունն ստացած ամենամեծ պայմանական զենքը Ծնունդներ 1865 - Յան Ռայնիս, լատիշ բանաստեղծ, դրամատուրգ եւ հասարակական գործիչ 1875 - Տիրան Չրաքյան, (Ինտրա), արեւմտահայ բանաստեղծ, գրող, նկարիչ եւ ուսուցիչ, Հայոց Ցեղասպանության զոհ (մ. 1921) 1862 - Դավիթ Կլդիաշվիլի, վրացի արձակագիր, դրամատուրգ 1907 - Գեդեոն Մարջանյան, հայ խորհրդային միջատաբան 1911 - Տիյտ Կուուզիկ, էստոնացի խորհրդային օպերային երգիչ 1917 - Ֆերդինանդ Մարկոս, Ֆիլիպինների նախագահը 1965-86 թթ. 1918 - Մխիթար Ջրբաշյան, հայ խորհրդային մաթեմատիկոս 1923 - Լեւոն Մատինյան, հայ խորհրդային նյարդաֆիզիոլոգ 1926 - Քաջիկ (Խաչատուր) Գրիգորյան, խորհրդահայ բանաստեղծ 1930 - Հրայր Հովնանյան, ճարտարագետ-ձեռնարկատեր եւ բարերար 1935՝ Արվո Պյարտ էստոնացի կոմպոզիտոր Գերման Տիտով, խորհրդային տիեզերագնաց 1937 - Իոսիֆ Կոբզոն, ռուս երգիչ 1945 - Ֆրանց Բեկենբաուեր, գերմանացի ֆուտբոլիստ, մարզիչ, աշխարհի (1974) եւ Եվրոպայի (1972) չեմպիոն 1954 - Մկրտիչ Սուջյան, ջազային երաժիշտ, կիթառահար Արցախի պատերազմի մասնակիցներ՝ 1962 - Արմեն Հայրապետյան 1965՝ Բաշար ալ-Ասադ, 2000 թվականից Սիրիայի նախագահ Մոբի, ամերիկացի երգիչ-երգահան, երաժիշտ, դիջեյ եւ լուսանկարիչ 1978 - Դեյան Ստանկովիչ, սերբ ֆուտբոլիստ 1987 - Թայլեր Հեքլին, ամերիկացի դերասան Մահեր 1661` Յան Ֆեյտ, ֆլամանդացի նկարիչ 1733` Ֆրանսուա Կուպերեն, ֆրանսիացի կոմպոզիտոր եւ երգեհոնահար 1910` Լուի Բուսենար, ֆրանսիացի գրող 1916 - Սուրեն Սպանդարյան, հայ լրագրող եւ հասարակական գործիչ 1971 - Նիկիտա Խրուշչով, Խորհրդային Միության ղեկավար 1953-64 թթ. 1986 - Քամեր Սադըք, թուրքահայ կինոդերասան 2007` Իան Պորտերֆիլդ, շոտլանդացի ֆուտբոլիստ եւ մարզիչ 2009` Սուրեն Այվազյան, հայ երկրաբան Տոներ Եթովպիա` Էնքութաթաշ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցի` Նայրուզ Ռուսաստան` Ռազմական փառքի օր Պակիստան` Ազգային օր Կատալոնիա` Ազգային օր Հիշատակի օրեր Հայրենասերի օր՝ Սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչության զոհերի հիշատակին Ծանոթագրություններ


text: Վանո Սիրադեղյանին սպանե՞լ են, թե՞ իր մահով է մահացել... — Lite Blog Բոլոր Նյութերը Թեժ Նորություներ Հայաստան Վանո Սիրադեղյանին սպանե՞լ են, թե՞ իր մահով է մահացել... Վանո Սիրադեղյանի մահից հետո սկսեցին տարատեսակ ապատեղեկատվություններ տարածվել առ այն, որ նա չի մահացել, ու սա հերթական ապատեղեկատվություններից մեկն է, քանի որ այս տարիների ընթացքում մենք շատ անգամներ էինք լսել կամ կարդացել Վանո Սիրադեղյանի մահվան լուրը։ Բայց այս անգամ լուրը տարբերվում էր նրանով, որ Վանո Սիրադեղյանի մահվան լուրը հաստատել էին նաեւ նրա ընտանիքի անդամները եւ մտերիմ ընկերները։ Մահվանից օրեր անց նոր շրջանառվում է այն վարկածը, որ իրականում Վանո Սիրադեղյանին սպանել են, քանի որ նա պատրաստվում էր վերադառնալ Հայաստան եւ պատմել ողջ ճշմարտությունը թե Հոկտեմբերի 27ի եւ թե 1997 թվականի հեղափոխության մասին։ Ըստ շրջանառվող լուրերի Վանո Սիրադեղյանին սպանել են Ֆրանսիայում գտնվող նրա տան մեջ։ Սպանողը եղել է փորձառու վարձու մարդասպան։ Ըստ որոշ լուրերի, վարձու մարդասպանը ազգությամբ ռուս է, եւ հիմա գտնվում է հետախուզման մեջ։ Վանո Սիրադեղյանի հուղարկավորությունը կլինի առանց լուսաբանվելու, ներկա են գտվելու միայն նրա ընտանիքի անդամները եւ մտերիմ անձինք։


ՀԱՅԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆԻ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿ ԵՆԹԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔՆԵՐԻ ԵՎ ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐԻ ՏԵՂԱԿԱԼԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՏԱՐԻ ՊԱՇՏՈՆԻՑ ԱԶԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ


Իգոր Անգուլո - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան Իգոր Անգուլո Իգոր Անգուլո Ալբոնիգա Բիլբաո, Գրան Բիլբաո, Biscay, Բասկերի երկիր, Իսպանիա կիսապաշտպան, հարձակող Գուրնիկ 1995-1996 Դանոկ Բատ 1996—2002 Ատլետիկ Բիլբաո 2002—2003 → Բասկոնիա 23 (5) 2003—2008 → Բիլբաո Ատլետիկ 78 (7) 2003—2008 Ատլետիկ Բիլբաո 4 (0) 2005 → Խիմնաստիկ Տառագոնա 11 (0) 2006—2007 → Կանն 27 (3) 2008—2010 Էսիխա 52 (15) 2010—2011 Նումանսիա 24 (0) 2011—2013 Ռեալ Ունիոն 62 (20) 2013—2014 Էնոսիս 21 (9) 2014—2015 Ապպոլոն Սմիրնիս 30 (14) 2015—2016 Պլատանյաս 25 (8) 2016—այժմ Գուրնիկ 65 (40) 2003 Իսպանիա (մինչեւ 19) 3 (1) 2003 Իսպանիա (մինչեւ 20) 2 (1) 2004 Իսպանիա (մինչեւ 21) 2 (0) Իգոր Անգուլո Ալբոնիգա (իսպ.՝ Igor Angulo Alboniga, հունվարի 26, 1984(1984-01-26), Բիլբաո, Գրան Բիլբաո, Biscay, Բասկերի երկիր, Իսպանիա), իսպանացի ֆուտբոլիստ, լեհական «Գուրնիկ» (Զաբժե) ակումբի խաղացող: «Ատլետիկ Բիլբաո» ակումբի սան է: Հանդես է գալի ձախ վինգերի եւ կենտրոնական հարձակվողի դիրքում: Անգուլոն «Ատլետիկ Բիլբաո» ակումբի սան է։ 2002 թվականին նա ակումբի երիտասարդական թիմից տեղափոխվել է «Բասկոնիա» ֆարմ-ակումբ, որի կազմում անցկացրել է մեկ մրցաշրջան Տերսերայում։ 2003 թվականի մարտին Իգորը Յուպ Հայնկեսի կողմից ոչ երկար ժամանակով հրավիրվել է թիմի հիմնական կազմ եւ 2003 թվականի մարտի 23-ին կատարել է իր նորամուտը Պրիմերայում՝ փոխարինման դուրս գալով «Սելտա» ակումբի դեմ խաղի վերջին րոպեներին[1]։ 2003/04 մրցաշրջանում Անգուլոն անցկացրել է եւս չորս խաղ «Ատլետիկի» հիմնական կազմում, այդ թվում մեկ հանդիպում ՈՒԵՖԱ գավաթի խաղարկությունում։ Չնայած 2005 թվականի հոկտեմբերին ակումբի հետ նոր եռամյա պայմանագիր կնքելուն[2]՝ «Ատլետիկի» կազմում նա այլեւս խաղադաշտ դուրս չի եկել եւ հաջորդ չորս տարիներն անցկացրել է «Բիլբաո Ատլետիկ» ֆարմ-ակումբում, ինչպես նաեւ վարձավճարով հանդես է եկել «Խիմնաստիկում»[3], ապա ֆրանսիական «Կաննում»[4]։ 2008 թվականի ամռանը՝ պայմանագրի ժամկետի ավարտից հետո, Անգուլոն հեռացել է «Ատլետիկից» ազատ գործակալի կարգավիճակով[5]։ 2008 թվականի հուլիսին Անգուլոն «Ատլետիկում» իր խաղընկերոջ՝ Աիտոր Ռամոսի հետ միասին տեղափոխվել է Սեգունդա Բ-ի «Էսիխա» ակումբ, որի հետ կնքել է պայմանագիր երկու մրցաշրջանի համար[6]։ 2010 թվականի հունվարին նա, պայմանավորվելով ժամանակից շուտ պայմանագրի խզման վերաբերյալ, դարձել է «Նումանսիայի» խաղացող, որը հանդես էր գալիս Սեգունդայում։ Սկզբում համաձայնությունը կնքվել էր երկուսուկես տարով[7], սակայն արդեն 2011 թվականի հուլիսին Անգուլոն որոշել է լքել ակումբը, քանի որ չուներ մշտական տեղ թմի հիմնական կազմում։ Նրա հաջորդ ակումբը դարձել է «Ռեալ Ունիոնը», որի կազմում նա երկու տարի հանդես է եկել Սեգունդա Բ-ում։ 2012/13 մրցաշրջանում Իգորը 13 խփած գոլերով դարձել է թիմի լավագույն ռմբարկու[8]։ 2013 թվականի օգոստոսին Անգուլոն տեղափոխվել է «Էնոսիս» ակումբ։ Թեեւ ֆուտբոլիստը բազմաթիվ առաջարկներ ուներ իսպանական ակումբներից, նա նախընտրել է իր կարիերայում առաջին անգամ հանդես գալ բարձրագույն դիվիզիոնի թիմի հիմնական կազմում[9]։ Կիպրոսում անցկացրած մեկ մրցաշրջանից հետո Անգուլոն տեղափոխվել է հունական «Ապոլլոն Սմիրնիս» ակումբ, որտեղ անցկացրել է հաջող մրցաշրջան՝ երկրորդ դիվիզիոնի 30 խաղերում խփելով 14 գոլ։ 2015 թվականի հուլիսին նա տեղափոխվել է հունական մեկ այլ ակումբ՝ Սուպերլիգան ներկայացնող «Պլատանյաս»[10]։ 2016 թվականի օգոստոսին 32-ամյա իսպանացին կրկին փոխել է առաջնությունը եւ տեղափոխվել լեհական «Գուրնիկ» (Զաբժե)[11]։ 2016/17 մրցաշրջանում Անգուլոն 17 խփած գոլերով դարձել է Առաջին լիգայի լավագույն ռմբարկու եւ «Գուրնիկին» օգնել անցնել Էքստրակլաս[12]։ 2017/18 մրցաշրջանն նույնպես Իգորն սկսել է բարձրագույն մակարդակում՝ Լեհաստանի առաջնության առաջին 15 տուրերում խփելով 16 գոլ։ Մրցաշրջանի երկրորդ կեսում ֆուտբոլիստի արդյունավետությունն ընկել է, եւ նա 23 խփած գոլերով զբաղեցրել է երկրորդ տեղը լավագույ ռմբարկուների ցանկում՝ զիջելով իր հայրենակից, Կրակովի «Վիսլա» ակումբի խաղացող Կարլիտոսին։ Լինելով «Գուրնիկի» առաջատարներից մեկը՝ Անգուլոն թիմին օգնել է նվաճել Եվրոպայի լիգայում հանդես գալու իրավունք[13]։ ↑ Múgica, J. (2003-03-25)։ «Heynckes les expresó su disgusto» (իսպաներեն)։ AS։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «Angulo; Renewal» (անգլերեն)։ Athletic Club։ 2005-10-19։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «El Nàstic de Tarragona obté la cessió del jove de l'Athletic Igor Angulo» (կատալաներեն)։ Televisió de Catalunya։ 2004-12-30։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ Beltrán, Javier R. (2006-07-25)։ «Igor Angulo se marcha como cedido al Cannes» (իսպաներեն)։ AS։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «Rescinding of Aitor Ramos and Igor Angulo’s contract» (անգլերեն)։ Athletic Club։ 2008-07-21։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «Angulo y Aitor Ramos se van al Écija» (իսպաներեն)։ Marca։ 2008-07-21։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «Igor Angulo se convierte en el segundo refuerzo invernal del Numancia» (իսպաներեն)։ AS։ 2010-02-01։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «El Alcoyano quiere fichar a Igor Angulo» (իսպաներեն)։ El Desmarque.com։ 2013-06-16։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «Igor Angulo espera "crecer profesionalmente" en la Primera División de Chipre» (իսպաներեն)։ El Desmarque.com։ 2013-08-05։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «Έναρξη συνεργασίας με τον Ίγκορ Ανγκούλο» (հունարեն)։ ΠΑΕ ΠΛΑΤΑΝΙΑΣ։ 2015-07-23։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «Igor Angulo piłkarzem Górnika.» (լեհերեն)։ Górnik Zabrze։ 2016-08-06։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ «Igor Angulo królem strzelców Nice 1 Ligi» (լեհերեն)։ Górnik Zabrze։ 2017-06-05։ Վերցված է 2017-11-14 ↑ Manchón, Martín. (2018-05-20)։ «El Gornik de Igor Angulo y Dani Suárez vuelve a Europa 24 años después» (իսպաներեն)։ Migrantes del Balón։ Վերցված է 2018-07-02 Իգոր Անգուլո պրոֆիլը BDFutbol կայքում Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Իգոր_Անգուլո&oldid=5942482» էջից Բասկոնիայի ֆուտբոլիստներ Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 19 Սեպտեմբերի 2018 թվականի ժամը 15:49-ին:


Սեքսիզմն ու սեքսիզմի դրսեւորումները Հայաստանում [Պահոց] - Էջ 2 - «ԴԱՐ» Ակումբ «ԴԱՐ» Ակումբ > Ընդհանուր ֆորում > Երկիր մոլորակ > Հայաստան > Սեքսիզմն ու սեքսիզմի դրսեւորումները Հայաստանում Դիտել ողջ տարբերակը : Սեքսիզմն ու սեքսիզմի դրսեւորումները Հայաստանում Բյուր, դու նենց պայման ես դնում որ հնարավոր չի բավարարել... Ինքդ ասեցիր :) Էդ նույն տեքստը ես կարամ Չուկի համար էլ ասեմ (ու շատ են օտագործում), բայց դու նույն հաջողությամբ կարաս ասես "կանացի հատկանիշներ ես վերագրում" ու ես ո՞նց պտի ապացուցեմ, որ չէ... Կոնտեքստը ցույց կտա։ Չուկի նկատմամբ չէի ասի որտեւ իրա նիկը թույլ չի տալիս... բառախաղ ա եղել Բյուր... Էս ավելացրածդ մասը նոր տեսա։ Իհարկե հասկանալի ա, որ բառախաղ ա էղել, բայց. 1. Դու կարայիր bitch-ի փոխարեն գենդերային տեսանկյունից նեյտրալ բառ օգտագործեիր 2. Դու մի քիչ առաջ նորից օգտագործեցիր bitch բառը առանց նիքի ու առանց բառախաղի :) Հարց չկա, եկեք անտրամաբանորեն Մեֆի՝ ոչ սեքսիստական պատճառով գրածին անվանենք սեքսիզմ ու անցնենք առաջ։ դու էս բազմաէջ քննարկումը համարո՞ւմ ես անցնել առաջ :D Խնդիրը նրանում ա Չուկ ջան, որ սեքսիզմ բառը դու ու Մեֆը սխալ եք օգտագործում։ Չես հավատա որ ասեմ, որ ես էլ եմ սեքսիստ, տո էդի հլը հեչ, Բյուրն էլ ա սեքսիստ (ստեղ Արշակի ասածները նկատի չունեմ, որոնց հետ համաձայն չեմ)։ :)) Բյուրի կողմից նենց սեքսիստական բաներ են եղել ակումբում, որ էլ դու սուս... բայց դրանք բացարձակ չեն նկատվել, անցել գնացել են։ Ու դա մեր բոլորիս խնդիրն էլ է, որ Բյուրին այդ կատարածների վրա «անվանենք սեքսիզմ ու անցնենք առաջ»-ով իրեն հնարավորություն չենք տվել մեկ այլ հայացքով իր արած-ասածներին նայի։ Տես, քո տեսանկյունից Բյուրն ու ես Մեֆին ու միգուցե քեզ էլ պիտակում ենք սեքսիստ, ու դու ու ինքը, կողքից էլ Ուլուն, Արշակը ու ահագին լուռ մարդիկ դրանից վիրավորվում են։ Բայց ախր ոչ Բյուրը, ոչ էլ ես դա չենք օգտագործում որպես բացասական պիտակ, ու գիտե՞ս ինչի... որովհետեւ ես էլ Բյուրն էլ գիտենք, թե մենք ինչքան խոզ ձեւի սեքսիստ ենք... ու դա մեզ էնքան ա հուզում, որ կարող ա գիշերն էլ չքնենք դրա պատճառով։ Ու քանի որ տարիների ընթացքում զարգացրել ենք մեր սեքսիզմի նկատմամբ շան նյուխը, ապա դա մեզ շատ ավելի շատ է հուզում ու դրա նկատմամբ շատ ավելի շատ զգայուն ենք, քան դու, Մեֆը ու մնացած բոլորը։ Երբ ես ու Բյուրը Մեֆին, Տրիբունին ու քեզ ասում ենք էս ինչ բանը սեքսիստական է, մենք փորձում ենք դիսկուրս ստեղծել այդ երեւույթոի քննարկման համար, որտեղ կհնչեն հայացքներ, այո՝ քո ու Մեֆի հայացքներն էլ, ու դրանց մասին էլ կխոսենք, ու վերջում դուք մեզ մեկ է չեք հավատա, բայց ուղեղներումդ մի փոքրիկ կասկած կարող է ու մտնել, ու մյուս անգամ միգուցե ու մտածեք՝ արա, կարո՞ղ ա ինչ-որ բան վսյո տակի կար դրանց ծլնգոց-բյուրակնությունների մեջ։ Իսկապես համոզված եղիր, որ ոչ ես ոչ Բյուրը չենք դրոշմում Մեֆի վրա «սեքսիստ» պիտակը, որովհետեւ Բյուրն էլ ես էլ գիտենք, որ ոչ-սեքսիստ աշխարհում չկա... որտեւ համարկարգն ա տենց, իմ լավ ընկեր, ու Մեֆը մեղավոր չի, որ ինքը կարա առանց մտածելու էլ խտրականություններ մտցնի։ Բայց Մեֆը ինչ-որ չափով պիտի պատասխանատու լինի նրա մեջ, որ փորձի երաշխավորել, որ իր գործողությունները չեն բերելու այդ խտրականություններին։ Սա է մեր ասածը... դե մի քիչ էլ Բյուրի անձնական զգայունակությունը, որտեվ արի վսյո տակի խոստովանենք, որ ոչ մեկս էլ հաճույք չենք զգա, որ մեզ տենց բառով անվանեն, մանավանդ, որ գիտենք, թե դրա տակ ինչեր են կանգնած՝ անկախ Մեֆի միտումնավորության ներկա-բացակայությունից։ Արտ, սեքսիզմը տենց մակերեսային ու պրիմիտիվ չի, որ դու որոշես՝ դու սեքսիստական իմաստ չես դնում, ուրեմն արածդ արտահայտությունը սեքսիստական չի։ Հայերենում սեքսիզմի բազմաթիվ դրսեւորումներ կան. գրեթե բոլոր լավ ու դրական բաները վերագրվում են տղաներին, իսկ վատն ու բացասականը՝ աղջիկներին։ Ու դրանք լեզվից դուրս շպրտելը մի օրվա բան չի, բայց գոնե փորձել էդպիսի արտահայտություններ չգործածելն արդեն քայլ ա։ Հասարակության մտածողությունը շատ ուժեղ ա արտացոլվում իրանց գործածած լեզվում։ Ու կարծում եմ հայտնագործություն արած չեմ լինի, եթե ասեմ, որ Հայաստանում գենդերային անհավասարությունը լուրջ խնդիր ա։ Համեմատության համար էդ ոլորտում լիքը հաջողությունների հասած Դանիայի լեզվի մեջ էդպիսի արտահայտություններ չկան։ Ավելի ճիշտ կան (թեեւ ավելի քիչ), բայց յոթանասունականներից հետո ոչ ոք դրանք չի կիրառում։ StrangeLittleGirl ջան, էս ամենը ճիշտ ես ասում է, ու ճիշտ ես անում, որ ասում ես։ Դեռ փոքր ժամանակվանից հենց էս «տղավարի», «աղջկավարի» արտահայտությունները լսելուց մեջս դիսոնանս էր առաջացնում անտրամաբանականությունից։ Ասենք ինչի՞ պիտի քաջությունը կոչվի «տղավարի», կանայք քաջ չեն լինու՞մ, կամ վախկոտ տղերք չկա՞ն։ Չնայած, չի բացառվում, որ ես էլ պահի տակ շշկռվեմ օգտագործեմ հիմա։ Խոնավություն ա, քաշում ա։ Բայց իմ համեստ կարծիքով, եթե մի քիչ ավելի պակաս մունաթական տոնով սենց բաները ասեիր, մարդկանց մոտ պաշտպանական ռեակցիա չէր առաջանա։ Որովհետեւ սեքսիզմը մեր հասարակությունը ժառանգել ա դարերով, եթե ոչ հազարամյակներով։ Պողոսի անմիջական մեղքը չի, որ «տղավարի» բառ ա օգտագործում։ Բայց հասարակության մեջ պրոգրես կա. շատերը, եւ՛ տղամարդիկ, եւ՛ կանայք ուզում են որ սեքսիզմը Հայաստանում նվազի։ Համենայն դեպս վստահ եմ, որ Մեֆն էլ ա ուզում, Չուկն էլ ա ուզում, ես էլ, մյուսներն էլ։ Մարդա իր գիտակցածի չափով էդ ուղղությամբ քայլեր ա անում։ ՈՒ կամաց–կամաց եւ՛ տղամարդկանց, եւ՛ կանանց մեջ սեքսիզմը պակասում ա։ Բայց հիմա վերցնել ու «տղավարի» բառի համար մարդկանց աջ ու ձախ չռփելը վստահ չեմ թե օգնում ա խնդրի լուծմանը։ Հա, շատ լավ ա, որ Դանիայում էդ առումով ավելի հաճելի միջավայր ա քո համար։ Հայաստանն էլ դրան կհասնի։ Բայց պետք ա հաշվի առնել թե Հայաստանը ինչ ճամփա ա անցել, ուր ա հիմա գտնվում, Դանիան՝ ուր։ Դանիան դարերով մուսուլմանական երկրի գաղութ չի եղել եւ այլն։ Ասենք եթե գործընկերս գործի ժամանակ քֆուրներով խոսա, կարող ա դիտողություն անեմ։ Բայց որ բանտից նոր դուրս եկած, կրիմինալի մեջ թաթախված ազգականս խոսքի մեջ քֆուրներ օգտագործի, վրեն մունաթ չեմ գա, կփորձեմ իմ կարացածով օգնեմ, որ նորից բերդ չընկնի, ու ավելի բարիացակամ ու առողջ միջավայրում քֆուրն էլ քիչ–քիչ կպակասի։ Որտե՞ղ եմ մուննաթ էկել կամ աջուձախ չռփել։ Կարծում եմ՝ բավական հանգիստ տոնով եմ տեսակետս արտահայտել։ Ու կարծում եմ որեւէ ձեւով որեւէ մեկի չեմ չռփում, եթե առաջարկում եմ խուսափել գենդերային պիտակավորում ունեցող արտահայտությունների գործածումից։ Ինչ վերաբերում ա Հայաստան-Դանիա համեմատությանը, ապա համեմատությունն անում եմ զուտ էն պատճառով, որ էս ու այլ թեմաներում մի քանի տարբեր ակումբցիներ տարբեր բառեր օգտագործելով մոտավորապես ինձ ուղարկեցին պատճառն իմ մեջ փնտրելու, թե՝ տվյալ արտահայտությունը կամ տվյալ վարքագիծը սեքսիստական չի, իսկ ես ընդամենը պնդում եմ, որ Դանիայում ինձ հետ ոչ ոք նենց չի խոսում, ոնց որ Հայաստանում բազմաթիվ տղամարդիկ։ Ուրեմն, այնուամենայնիվ, արժե ընդունել, որ պատճառը գուցե ոչ թե իմ մեջ ա, այլ հայրիշխանական հասարակության, որի դրսեւորումները գուցե ես ավելի հեշտ եմ նկատում, քան էն ակումբցիները, որոնք ինձ ուղարկում են պատճառն իմ մեջ փնտրելու։ մունաթի մոմենտով Բյուրն արդեն ասեց, իսկ սրա մեջ մնացած բլորի մտքերին մի բառանոց քուանշ անեմ՝ «դուխով»... հիշո՞ւմ ես այդ բառը, նույնիսկ ակումբի ճակատին մի երկու շաբաթի չափ մնաց։ Բայց այդ բառը չեմ բերում, որ այս բաժնում դուխովանաք :)) Բյուր, դե էդ եմ ասում, որ էս մասին գրելու ոճից, կամ որ սիտուացիայում որ մոմենտով ասես կամ չասես, եւ այլն, էդ ամենից կախված, կարող ա պաշտպանական ռեակցիա լինի ու ուղարկեն պատճառը քո մեջ փնտրելու, կարող ա լսեն ու մտքներում ֆիքսեն, որ աշխատելու բան ունեն իրանց վրա։ Իհարկե ես չեմ չափի ճշտի Աստվածը, կարող ա եւ սխալվում եմ, բայց իմ համեստ կարծիքով քիչ մը overreact ես անում հաճախ, ու էդ խանգարում ա, որ ընդհանուր ասելիքդ ընկալվի ու մարդիկ հակված լինեն համագործակցության։ Իհարկե, ոչ միշտ ա, որ դու ես overreact անողը։ Բյուր, որքան էլ չեմ ուզում, բայց վերադառնանք կոնտեքստին... դու էն ժամանակ քո էս ներկայացրած ցուցակի մեջից եւ ոչ մեկն էլ չէիր անում... այսինքն ոչ կանանց իրավունքներն էիր պաշտպանում, ոչ քաղաքական տեսակետ էիր արտահայտում, կամ եսիմինչ ակտիվիզմ էիր ծավալել... էն ինչ դու անում էիր, դեբիլություն չէր, իդիոտություն չէր, որտեւ դու ոչ դեբիլ ես ոչ էլ անխելք... իմ վերավերմունքը էդ պահին ձեւավորվել ա բացառապես իրադարձություններից ելնելով... քո սեռն էդտեղ բացարձակապես դեր չի խաղացել... իգական սեռի ուրիշ ակումբցիներել շատ ախմախ բաներ են ասել, բայց իմ մտքով տենց բան չի անցել... էլի եմ սխալ արել որ ասել եմ, հարցը էդ չի այլ էն որ դրդապատճառը սեռը չէր... իսկ որ նիկդ եմ մանիպուլյացրել դա սեքսիզմի վկայություն չի որովհետեւ դիսկրիմինացի չի կարա որակվի... իսկ սրա մեջ մնացած բլորի մտքերին մի բառանոց քուանշ անեմ՝ «դուխով»... Ծլնգ ջան, «մի բառանոց» պատասխանիցդ ասելիքդ չհասկացա Արտահայտություն, որը վաղ թե ուշ ի հայտ ա գալիս գենդերային հավասարության մասին գրեթե ցանկացած բանավեճի ընթացքում :) Արշակ, նեղանալ չլինի, բայց հենց overreact-ը մեջտեղ բերելը կանանց բերանը փակելու ամենատարածված միջոցներից մեկն ա, թե՝ ստեղ բան չկար, ինչու՞ ես բարձրաձայնում։ Ասում ես «ժամանակ տուր, կփոխվեն, բան...», բա էդ խի՞ հեղափոխության օրերին չէիր գալիս էն մեր լավ թեման ու ասում «ժամանակ տվեք՝ կփոխվեն»։ Մեֆ, գիտե՞ս ինչ էի անում էն ժամանակ։ Ինչ-որ գրառում էի արել, որ սկի բովանդակությունը չեմ հիշում, կարեւոր էլ չի, բայց էդ գրառումը քո ներվերի վրա ազդել էր։ Ներվերիդ վրա ազդել էր, դու էլ տենց էիր արձագանքել։ Հիմա եթե ասում ես, որ ըստ քեզ արածս դեբիլություն չէր, իդիոտություն չէր, այլ bitch-ություն էր, գալիս-հանգում ենք էլի նրան, որ եթե Չուկը լիներ, արարքը bitch-ություն չէր որակվի։ Ամեն դեպքում, լավ ա, որ ընդունում ես սխալդ։ Բայց հույս ունեմ՝ ընդհանրապես bitch բառը որեւէ կնոջ նկատմամբ վիրավորելու նպատակով էլ չես օգտագործի։ Ու եթե իրոք էդպես լինի, դա կհամարեմ էս բանավեճի մեծ ձեռքբերում՝ անկախ նրանից դու համոզված ես, որ բառի գործածումը սեռովս պայմանավորված էր, թե չէ։ Որովհետեւ սերժենք չէին փոխվում, ոչ էլ ցանկություն կար փոխվելու։ Մինչդեռ էս հարցում կարծում եմ փոփոխության ցանկություն էլ կա, փոփոխություն էլ :) Ինձ թվում ա էս bitch բառի ընկալումների տարբերությունը գալիս ա նրանից, որ յանկիների մոտ էդ բառը էդքան ընդգծված քֆուր չի ինչքան մեր համար։ Կարա քֆուր էլ լինի բայց կախված ա իրավիճակից։ Ինձ թվում ա քանի որ Մեֆը ստաժավոր ամերիկացի ա ինքը էդ չի զգում։ Կոնկրետ իմ համար իր գրածը գռեհիկագույն քֆուր ա ընկալվում, հենց Բյուրի ասած բոլոր երանգավորումներով։ Բայց Մեֆը որպես ամերիկացի էդ չի կարող զգա։ Էդ մոտավորապես ռուսների «բլյաձ» կամ «տվայու մած» բառերն են։ Իրենց մոտ էդ բնավ քֆուր չի, բայց փորձի հային Ռուսաստանից դուրս ասես «տվայու մած»։ դու ի՞նչ գիտես իրենք ի՞նչ ցանկություններ ունեին :)) չլինի՞ ՀՀԿ-ական կանալներ ունես։ Մարդիկ տենց էլ ասում էին՝ 7.5%, կոռուպցիայի դեմ պայքար, նույնիսկ Սերժը ասեց՝ ես սխալ եմ, ու ասին՝ թողեք, տեսեք ոնց ենք բարգավաճում... որ մի քիչ ակցենտավորումը փոխես, քո գրառումը դառնում ա մոդել ՀՀԿ-ական :)) Ես կասկածում էի, որ էս բառի վրա overreact ես անելու :) Բյուր ջան, անկախ overreact բառի նկատմամբ Ծլնգի ասած քո lived experience–ից, էդ բառը իր ուղիղ իմաստն ունի, ու պարտադիր չի բերան ծեփելու պիտակ լինի։ Էդ բառն օգտագործելը տաբու չի։ կա react ու կա overreact, մի դեպքում ռեակցիա ես տալիս իրավիճակին համապատասխան չափով, մյուս դեպքում, իրավիճակին անհամապատասխան։ ՈՒ չնայած overreact բառը էս գրածիս նախորդ գրառումը լրիվ համահունչ էր՝ զուտ արտահայտում էր էն, որ պետք ա ցանկացած բանի մասին խոսելուց իրավիճակը հաշվի առնելով խոսել։ Մասնավորապես բերում էի օրինակը, որ պետք ա հաշվի առնել թե Դանիան ուր ա, Հայաստանն ուր ա, էն քֆուր տալու օրինակս եւ այլն։ overreact բառը ճշգրտորեն արտահայտում էր էն ամենը ինչ ասեցի նախորդ գրառմանս մեջ։ Բայց էն մեկը հանգիստ ընկալեցիր, իսկ էս մեկը`չէ։ Եթե ընկերդ գա քո տուն, ու ծխախոտ կպցնի, բռնես բոքսես բերնին, կասեմ overreact ես անում։ Որ նորմալ առաջարկես դուրս գալ պատշգամբ, overreact չի լինի։ Բոքսելու դեպքում overreact բառը օգտագործելս արդյո՞ք բերանդ ծեփել կնշանակի։ Չէ, շատ տեղին կլինի, որովհետեւ ռեակցիադ իրավիճակին համապատասխան չի լինի էդ դեպքում։ Որովհետեւ ձեն չհանելու ու բերնին իջնելու միջեւ լիքը այլ միջանկյալ տարբերակներ կան։ ՈՒ ես բերանդ ծեփած կլինեի, եթե ասեի՝ սուս մնա, թող ծխի։ Դե ինչ ասեմ, եթե ՀՀԿ–ական ենք, սաղիս դուխով սիկտիր արեք Հայաստանից :) Ֆլագ վամ վ ռուկի ;) Արշակ ջան, կխնդրեի իմ ասածները սխալ իմաստով ու սխալ կոնտեքստում չօգտագործել։ ;) Մնացածում... տեսնենք էս քննարկման մեջ ով ա կարողանում մյուսին առաջինը չպատասխանել, ինձնից նրան մի հատ պաչ :love Մեֆ ջան, no one said you did! կամ that you did consciously... ու ես ասեցի... ամենամեծ սեքսիստը ես եմ :) նենց որ իմ ֆոնին դու մոդել գենդեր հարգող քաղաքացի ես։ Վերադառնանք իմ «թեմայից դուրս»–ում քեզ սեքսիզմի մեջ մեղադրելուն։ Որից հետո երկուսով ինձ ասեցիք, որ mansplain-ություն եմ անում, չէ՞: Որովհետեւ ասելուս տոնը էն չէր, որ նուրբ, հարցականով էր պետք ասել եւ այլն։ Այսինքն՝ երբ քեզ էր ուղղված, տոնի նրբության տարբերությունը զգում էիք, չէ՞ :) Փորձեմ էն թեմայում կատարվածը ավելի մանրամասն վերծանել :) Մի խոսքով, «Թեմայից դուրսում» գրածս իրականում շատ ընկերական, թեթեւ քննադատություն էր էս թեմայով, որ չնկատեցիր :) Խնդիրն այ հենց էդ ա: Որտեւ էն, ինչը Մեֆը գրել էր, անթույլատրելի ա: Ես վստահ եմ, որ հիմա հետ գնանք, կտեսնենք, որ ինքը պատժվել ա դրա համար: Արվել ա կոպիտ գրառում, որը եւ ակումբի տեսակետից ա կանոններին հակառակ, եւ ընդհանրապես վիրավորական ա: Բայց էդ գրառումը մարդը չի արել սեքսիստական նկատառումներով, ու այդ գրառման գոյությունը չի նշանակում, որ բաժնում «սեքսիզմ կար ամեն դեպքում»:Իմ գրառումը որեւէ ձեւով Մեֆին կամ ուրիշ մեկին սեքսիստ չի անվանում: Ես էդ էի ասում: Էլի եմ ասում՝ թեման սպառված ա, վսյո, գնացի ես:


source: fineweb

text: Ճամայկայի մայրաքաղաք Քինգսթոնի «Ազգային» մարզադաշտի հարեւանությամբ մոտ ժամանակներս տեղադրվելու է արագավազորդ Ուսեյն Բոլթի արձանը։ Հիշեցնենք, որ Ռիոյի օլիմպիական խաղերին Բոլթը ոսկե մեդալներ է նվաճել 100 մ, 200 մ եւ 4x100 մ մրցատարածքներում։ Ավելի վաղ Բոլթը հայտարարել է, թե երբ կավարտի կարիերան։ Դա տեղի կունենա 2017 թվականի առաջին կեսին՝ Ճամայկայում կայանալիք «Racers Grand Prix»-ից հետո։


text: ԵԼ. Կոպենհագենը եւ Շախտյորը դուրս եկան 1/4 եզրափակիչ - Armsport.am 05.08.20 / 22:50 Կայացավ Եվրոպա Լիգայի 1/8 եզրափակչի «Շախտյոր» -«Վոլֆսբուրգ» պատասխան հանդիպումը։ Թիմերի միջեւ առաջին խաղում 2-1 հաշվով հաղթել էր ուկրաինական ակումբը։ Պատասխան խաղում էլ ուկրաինական ակումբը վստահ հաղթանակ տարավ՝ 3-0։ Հանդիպման առաջին գնդակն իր հաշվին գրանցեց Ժունիոր Մորաեշը։ Խաղավերջում գոլի հեղինակ դարձավ Սալոմոնը, իսկ հանդիպան վերջնահաշիվը ձեւակերպեց Մորաեշը՝ դառնալով դուբլի հեղինակ։ 1/8 եզրափակչի մյուս խաղում «Կոպենհագենը» սեփական հարկի տակ վստահ հաղթանակ տարավ «Իստանբուլի» նկատմամբ՝ 3-0, եւ եւս դուրս եկավ Եվրոպա Լիգայի 1/4 եզրափակիչ։ Դուբլի հեղինակ դարձավ Յոնաս Վինդը, մեկ անգամ աչքի ընկավ Ռասմուս Ֆալկը։


text: Իրավապահները խոչընդոտում են փաստաբանների աշխատանքը | ELA Իրավապահները խոչընդոտում են փաստաբանների աշխատանքը «Իրավունքի Եվրոպա միավորում» իհկ-ի իրավաբաններ, փաստաբաններ Դավիթ Գյուրջյանը եւ Տիգրան Եգորյանը երեկ գիշեր բերման ենթարկված քաղաքացիներին իրավաբանական օգնություն ցուցաբերելու նպատակով գնացել են ՀՀ ոստիկանության Շենգավիթի բաժին: Բերման ենթարկված քաղաքացիներ Գեւորգ Վիրաբյանի, Հակոբ Մկրտչյանի, Մնացական Բալասանյանի հարազատները դիմում են գրել` լիազորելով փաստաբաններին ներկայացնել իրենց բարեկամների շահերը:Տեղեկանալով, որ վերոնշյալ քաղաքացիները գտնվում են ՀՀ քննչական կոմիտեի Շենգավիթի բաժնում, գնացել են այնտեղ եւ ներկայացնելով դիմումները` փորձել են ներս մտնել: Քննչական կոմիտեի աշխատակիցը դիմումները վերցնելով` հեռացել է, եւ քիչ անց վերադառնալով` ասել, որ նշված քաղաքացիները գտնվում են ոստիկանության Շենգավիթի բաժնում եւ ոչ իրենց մոտ: Փաստաբանները հետ են գնացել ոստիկանության Շենգավիթի բաժին, որտեղ նրանց տեղեկացրել են, որ քաղաքացիները իրենց մոտ չեն, այլ քննչական կոմիտեի Շենգավիթի բաժնում: Փաստաբանները ահազանգել են ՄԻՊ գրասենյակ: Այս պահին նրանք հետ են գնացել քննչական կոմիտեի Շենգավիթի բաժին: Ակնհայտ է, որ այս երկու մարմիններից առնվազն մեկը, հնարավոր է նաեւ երկուսը միաժամանակ ստում են` միտումնավոր չհայտնելով քաղաքացիների գտնվելու վայրը, փաստաբաններին տեղից տեղ ուղարկելով եւ այդպիսով զրկելով քաղաքացիներին իրավաբանական օգնություն ստանալու իրավունքից եւ հնարավորությունից


text: Կուրուվ (լեհերեն՝ Kurów), գյուղ Լեհաստանում, նույնանուն գմինայի վարչական կենտրոնը (Լյուբլինի վոյեվոդությունում)։ Գտնվում է Կուրուվկա գետի ափին։ Բնակչությունը՝ 2 804 մարդ (2008 թ.): 51°24′N 22°11′E Կուրուվում է ծնվել Լեհաստանի նախկին նախագահ Վոյցեխ Յարուզելսկին։ Ծանոթագրություններ Լեհաստանի բնակավայրեր


text: Մսի չափից ավելի օգտագործումը կարող է լյարդի ցիրոզ առաջացնել » Հայացք լրատվական վերլուծական կենտրոն 26 ապր 2017 19:35 Կենդանական ճարպը կարող է մարդու մոտ լյարդի ցիրոզ առաջացնել, պարզվել է հետազոտությամբ, որը ներկայացվել է Նիդեռլանդներում տեղի ունեցած հեպատոլոգիայի միջազգային գիտական կոնգրեսում: Գիտնականները նշում են, որ ներկայումս շատերն են գայթակղվում առողջ սնվելու գաղափարով եւ մշտապես սպիտակուց ուտում՝ մկանային զանգվածն աճեցնելու համար, ինչը կարող է մարդու առողջության վրա բացասական ազդեցություն ունենալ: Մասնագետների փորձերին մասնակցելու համար հրավիրել են մինչեւ 71 տարական 3400 կամավորների, որոնցից անալիզներ են վերցվել եւ որոշվել են օրգանիզմի ֆիզիկական վիճակի պարամետրերը: Նրանց մի մասը, ում սննդակարգում մշտապես սպիտակուցի մեծ պարունակությամբ մթերքներ են եղել, տառապել է ավելորդ քաշով, նկատվել են նաեւ լյարդի աշխատանքի խանգարումներ եւ դիաբետի զարգացում: Կենդանական ճարպի չափից ավելի օգտագործումը լյարդի ճարպային հիվանդություն է առաջացնում, որը հետո կարող է հանգեցնել օրգանի աշխատանքի խափանումների, քանի որ այն ուղղակի չի կարողանում դիմակայել նման ծանրաբեռնվածությանը: Արդյունքում սրտի հիվանդություններ են առաջանում՝ աթերոսկլերոզի հետ, իսկ քրոնիկական պրոցեսների դեպքում կարող է ցիրոզ առաջանալ: Գիտնականները նախկինում կարծում էին, որ այս հիվանդության պատճառը սպիրտային խմիչքների չարաշահումն է, սակայն հիմա վտանգի նոր գործոն են հայտնաբերել:


text: Մերկուրի կամ Փայլածու (լատիներեն՝ Mercurius), Արեգակնային համակարգի ամենափոքր եւ Արեգակին ամենամոտ մոլորակն է։ Այն պտտվում է Արեգակի շուրջ 87,969 երկրային օրվա ընթացքում։ Մերկուրիի ուղեծիրը ունի Արեգակնային համակարգի մոլորակներից ամենամեծ էքսցենտրիսիտետը եւ ամենափոքր ուղեծրի թեքումը։ Մերկուրին կատարում է երեք պտույտ սեփական առանցքի շուրջ Արեգակի շուրջ երկու պտույտների ընթացքում։ Մերկուրիի ուղեծրի պերիհելին Արեգակի շուրջ պտտվում է (պրեցեսիա) 43 աղեղնային վայրկյանով մեկ հարյուրամյակի ընթացքում, այս ֆենոմենը բացատրվել է 20-րդ դարում Ալբերտ Այնշտայնի Հարաբերականության ընդհանուր տեսությունում։ Մերկուրիի տեսանելի աստղային մեծությունը Երկրից դիտելիս կազմում է 2,3 – 5,7, սակայն այն դժվար է դիտարկել, քանի որ նրա ամենամեծ անկյունային հեռավորությունը Արեգակից կազմում է ընդամենը 28,3°։ Այդ պատճառով Մերկուրին հիմնականում կորում է Արեգակի թագի փայլի մեջ։ Եթե չլինի Արեգակի խավարում, Մերկուրին կարելի է դիտարկել միայն արեւամուտի ժամանակ եթե այն լինի իր ուղեծրի ամենաարեւմտյան կետում կամ արեւածագի ժամանակ եթե այն լինի իր ուղեծրի ամենաարեւելյան կետում։ Երկրագնդի հասարակածին մոտ Մերկուրին կարելի է դիտարկել ավելի հեշտությամբ, քանի որ նրա բարձրությունը հորիզոնից հասնում է մինչեւ 28°։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ Արեգակը հասարակածում մայր է մտնում եւ ծագում ավելի արագ, այսինքն մթնշաղի ժամանակահատվածը ավելի փոքր է, ինչպես նաեւ խավարածիրը հատում է հորիզոնը հասարակածում ավելի սուր անկյան տակ։ Մերկուրիի մասին համեմատաբար քիչ բան է հայտնի, երկրի վրա տեղակայված աստղադիտակներով հնարավոր է եղել դիտարկել միայն նրա լուսավորված մասը, սահմանափակ մանրամասնություններով։ Մոլորակի մանրակրկիտ հետազոտությունները առաջ շարժվեցին երկու ավտոմատ միջմոլորակային կայանների օգտագործմամբ։ Նրանցից առաջինը ՆԱՍԱ-ի կողմից արձակված Մարիներ-10 սարքն էր, որը նկարահանեց եւ փոխանցեց մոլորակի մակերեւույթի մոտ 45%-ը 1974-1975 թվականներին։ Երկրորդը Մեսենջեր ԱՄԿ-ն է, որը մուտք գործեց Մերկուրիի ուղեծիր 2011 թվականի մարտի 17-ին։ Մերկուրին նման է Լուսնին՝ նրա մակերեւույթը ծածկված է բազմաթիվ խառնարաններով, կան նաեւ հարթ տարածքներ։ Նա չունի բնական արբանյակ եւ զգալի մթնոլորտ։ Ի տարբերություն Լուսնի՝ Մերկուրին ունի մեծ երկաթյա միջուկ, որը ստեղծում է մագնիսական դաշտ, որը մոտավորապես կազմում է Երկրի մագնիսական դաշտի 1%-ը։ Մոլորակը չափազանց խիտ է, ինչը պայմանավորված է միջուկի համեմատաբար մեծ չափերով։ Մակերեւույթի ջերմաստիճանը տատանվում է −183 °C-ից մինչեւ 427 °C (90 - 700 Կ)։ Պատմության մեջ գրառումներ Մերկուրիի մասին կան արդեն Ք.Ծ.Ա. առաջին հազարամյակում։ Ք.Ծ.Ա. 4-րդ հարյուրամյակում հույն աստղագետները կարծում էին, որ մոլորակը երկու առանձին մարմիններ են՝ առաջինը, երեւում էր Արեգակի ծագման ժամանակ եւ կոչվում Ապոլլոն, եւ երկրորդը, որը երեւում էր մայրամուտից հետո, կոչվում էր Հերմես։ Անգլերեն Մերկուրիի անվանումը եկել է հռոմեացիներից, ովքեր անվանում էին այս մոլորակը հռոմեական աստված Մերկուրիի անունով։ Մերկուրիի աստղագիտական նշանն է Հերմեսի (կամ Մերկուրիի) կադուցեուսը։ Հայկական հին աստղագիտական աշխատություններում Մերկուրին անվանվում է Փայլածու։ Մերկուրիի միջին հեռավորությունը Արեգակից 0,38 ա. մ. է կամ 58 մլն. կմ։ Շառավիղը՝ 2440 կմ է, զանգվածը կազմում է երկրի զանգվածի 0,055-րդ մասը։ 2008 թվականի ամերիկյան «Մեսենջեր» ավտոմատ միջմոլորակային կայանի կողմից արված լուսանկարներում դիտվել է հրաբխային ակտիվության հետքեր։ Մոլորակի շարժում Մերկուրին շարժվում է Արեգակի շուրջ բավականին ձգված էլիպտիկ ուղեծրով (էքսցենտրիսիտետը՝ 0,205) միջին 57,91 մլն. կմ (0,387 ա. մ.) հեռավորության վրա։ Պերիհելիում Մերկուրին գտնվում է 45,9 մլն. կմ հեռավորության վրա Արեգակից (0,3 ա. մ.), իսկ ապոհելիում՝ 69,7 մլն. կմ (0,46 ա. մ.)։ Պերիհելիում Մերկուրին ավելին քան մեկ եւ կես անգամ ավելի մոտ է Արեգակին, քան ապոհելիում։ Ուղեծրի թեքումը խավարածրի հարթության հանդեպ հավասար է 7°։ Մեկ ամբողջ պտույտ Արեգակի շուրջ Մերկուրին կատարում է 87,97 երկրային օրվա ընթացքում։ Մոլորակի միջին ուղեծրային արագությունը կազմում է 48 կմ/վ։ Մերկուրիի հեռավորությունը Երկրից տատանվում է 82-ից մինչեւ 217 միլիոն կմ։ Բավականին երկար ժամանակ համարվում էր, որ Մերկուրին միշտ ուղղված է Արեգակին նույն կողմով, եւ սեփական առանցքի շուրջ մոլորակը պտտվում է նույնպես 87,97 երկրային օրվա ընթացքում։ Մերկուրիի մակերեւույթի մասերի դիտարկումները դրան չէին հակասում։ Այս մոլորությունը կապված է այն բանի հետ, որ Երկրից Մերկուրիի դիտարկումների համար ամենահարմար պայմաններ են ստեղծվում մոտավորապես մոլորակի պտույտի պարբերության վեցապատիկին հավասար պարբերությամբ (352 օր), այդ պատճառով, տարբեր ժամանակներին դիտարկվել է մոլորակի մակերեւույթի մոտավորապես նույն մասը։ Իրականությունը պարզվեց միայն 1960-ականների կեսին, երբ կատարվեց Մերկուրիի ռադիոլոկացիան։ Պարզվեց, որ մերկուրիական աստղային օրը հավասար է 58,65 երկրային օրի, այսինքն մերկուրիական տարվա 2/3-ին։ Սեփական առանցքի շուրջ եւ Արեգակի շուրջ այսպիսի պարբերությունների հարաբերությունը յուրօրինակ է Արեգակնային համակարգի համար։ Սա, ենթադրաբար, բացատրվում է նրանով, որ Արեգակի մակընթացային ազդեցությունը խլում էր շարժման քանակի մոմենտը եւ այսպիսով դանդաղեցնում էր մոլորակի պտույտը, որը ի սկզբանե ավելի արագ է եղել, մինչ այն պահը, երբ երկու պարբերությունները չդարձան հարաբերվող ամբողջական թվով հարաբերությամբ։ Արդյունքում մեկ մերկուրիական օրվա ընթացքում Մերկուրին հասցնում է իր առանցքի շուրջ պտտվել մեկ եւ կես անգամ։ Այսինքն, եթե Մերկուրիի պերիհելին անցնելու պահին ինչ-որ մի կետ ուղղված է ուղիղ Արեգակին, ապա հաջորդ պերիհելիի անցման ժամանակ դեպի Արեգակ ուղղված կլինի ճշգրտորեն այս կետի հակադարձ կետը մոլորակի մյուս կողմում, եւ եւս մեկ մերկուրիական տարի հետո Արեգակը կվերադառնա առաջնային կետի զենիթ։ Արդյունքում, արեւային օրը Մերկուրիի վրա ձգվում է երկու մերկուրիական տարի կամ երեք աստղային օր, կամ 176 երկրային օր։ Մոլորակի այսպիսի շարժման պատճառով, նրա վրա գոյություն ունեն «տաք երկայնություններ», երկու իրար հակադարձ դիրքերում գտնվող միջօրեականներ, որոնք փոխեփոխ ուղղված են լինում Արեգակին Մերկուրիի պերիհելին անցնելիս, եւ որոնց վրա լինում է շատ ավելի տաք, նույնիսկ Մերկուրիի պարագայում։ Մերկուրիի վրա չկան տարվա եղանակների փոփոխություններ, ինչպես դա Երկրի վրա է։ Սա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ մոլորակի պտույտի առանցքը գտնվում է պտույտի հարթության նկատմամբ ուղղահայաց դիրքում։ Որպես հետեւանք, բեւեռներին մոտ կան շրջաններ, որոնց արեգակնային ճառագայթները չեն հասնում երբեք։ Արեսիբո աստղադիտարանի ռադիո-աստղադիտակով կատարված հետազոտությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ այս մութ եւ սառը տարածքում կան սառցադաշտեր։ Սառցադաշտերի հաստությունը կարող է հասնել 2 մետրի եւ կարող է լինել ծածկված փոշու շերտով։ Մոլորակի շարժման յուրահատուկ հարաբերությունները առաջացնում են եւս մի երեւույթ. Մոլորակի պտույտի արագությունը իր առանցքի շուրջ, գործնականորեն հաստատուն մեծություն է, այն դեպքում, երբ ուղեծրային շարժման արագությունը անընդհատ փոփոխվում է։ Ուղեծրի այն հատվածում, որը մոտ է պերիհելիին, մոտ 8 օրվա ընթացքում ուղեծրային շարժման անկյունային արագությունը անցնում է պտույտի անկյունային արագությանը։ Արդյունքում Արեգակը Մերկուրիի երկնքում կանգ է առնում եւ սկսում շարժվել հակառակ ուղղությամբ՝ արեւմուտքից արեւելք։ Այս էֆեկտը երբեմն անվանում են Հիսուս Նավինի էֆեկտ, Աստվածաշնչի Հիսուս Նավինի գրքի գլխավոր հերոսի անունով, ով կանգնեցրել էր Արեւի շարժը երկնքում։ «Տաք լայնություններից» 90° գտնվող դիտողի համար Արեգակը այդ դեպքում մայր է մտնում (կամ ծագում) երկու անգամ։ Հետաքրքիր է նաեւ, որ ուղեծրերով Երկրին ավելի մոտ են գտնվում Մարսը եւ Վեներան, սակայն Մերկուրին ավելի հաճախ է լինում Երկրին ամենամոտ գտնվող մոլորակը։ Ուղեծրի տարականոն պերցեսիան Մերկուրին գտնվում է Արեգակին մոտ, այդ պատճառով ընդհանուր հարաբերականության տեսության էֆեկտները ամենաշատն են արտացոլվում նրա շարժման վրա, բոլոր մյուս Արեգակնային համակարգի մոլոակների միջեւ։ Արդեն 1859 թվականին ֆրանսիացի մաթեմատիկոս եւ աստղագետ Ուրբեն Լե Վերյեն հայտարարեց, որ գոյություն ունի Մերկուրիի ուղեծրի պերիհեիի պերցեսիա, որը չի կարող ամբողջովին բացատրվել հայտնի մոլորակների ձգողության ազդեցության հաշվարկի հիման վրա, օգտագործելով դասական մեխանիկայի օրենքները։ Մերկուրիի ուղեծրի պերցեսիան կազմում է 5600 անկյունային վայրկյան դարի ընթացքում։ Մերկուրիի վրա բոլոր մյուս մարմինների ազդեցության հաշվարկը, համաձայն նյուտոնյան մեխանիկայի տալիս է 5557 անկյունային վայրկյան պերցեսիա մեկ դարի ընթացքում։ Փորձելով բացատրել դիտարկվող էֆեկտը, նա ենթադրեց, որ գոյություն ունի եւս մեկ մոլորակ (կամ, հնարավոր է ոչ մեծ աստերոիդների գոտի), որի ուղեծիրը տեղակայված է ավեի մոտ Արեգակին, քան Մերկուրին, եւ որը ազդելով Մերկուրիի վրա բերում է այդ տարբերությանը (մյուս բացատրությունները դիտարկում էին Արեգակի հաշվի չառած բեւեռային սեղմումը)։ Շնորհիվ ավելի վաղ հասած հաջողությունների Նեպտունի որոնման ժամանակ Ուրանի ուղեծրի վրա ազդեցության հետեւանքով, այս վարկածը դարձավ հանրաճանաչ եւ փնտրվող ենթադրյալ մոլորակը նույնիսկ ստացավ անվանում՝ Վուլկան։ Սակայն այս մոլորակը այդպես էլ չհայտնաբերվեց։ Քանի-որ այս բացատրություններից եւ ոչ մեկը չհաստատվեց դիտարկումների արդյունքներով, որոշ ֆիզիկոսներ սկսեցին առաջ քաշել ավելի կտրուկ վարկածներ, ըստ որոնց անհրաժեշտ է փոփոխել ինքը ձգողության օրենքը, օրինակ, փոխել այնտեղ աստիճանի ցուցիչը կամ պոտենցիալի մեջ ավելացնել անդամներ, կախված մարմնի արագությունից։ Սակայն այսպիսի փորձերի մեծամասնությունը հակասական են։ 20-րդ դարի սկզբում հարաբերականության ընդհանուր տեսությունը բացատրություն տվեց դիտարկվող պերցեսիային։ Էֆեկտը չափազանց փոքր է. հարաբերականության «հավելցուկը» կազմում է միայն 42,98 անկյունային վայրկյան դարի ընթացքում, ինչը կազմում է ընդհանուր պերցեսիայի արագության 1/130 (0,77 %), այնպես որ անհրաժեշտ կլինի Մերկուրիի առնվազն 12 միլիոն պտույտներ Արեգակի շուրջ, որպեսզի պերիհելին վերադառնա նույն կետը, որը կանխատեսված է դասական տեսությամբ։ Նման, սակայն ավելի փոքր շեղում կա նաեւ մյուս մոլորակների մոտ՝ 8,62 անկյունային վայրկյան դարի ընթացքում Վեներայի համար, 3,84 Երկրի համար, 1,35 Մարսի համար, ինչպես նաեւ աստերոիդների համար՝ 10,05 Իկարի համար։ Մերկուրիի առաջացման վարկածներ Մերկուրիի, ինչպես նաեւ մյուս մոլորակների, առաջացման հիմնական վարկածն է Նեբուլյար հիպոթեզը. 19-րդ դարից գոյություն ունի վարկած, որ Մերկուրին նախկինում եղել է Վեներա մոլորակի արբանյակ, որը հետագայում նրա կողմից «կորսվել» է։ 1976 թվականին Թոմ վան Ֆլանդերնը եւ Կ. Ռ. Հարինգտոնը, հիմնվելով մաթեմատիկական հաշվարկների վրա, ցույց տվեցին, որ այս վարկածը հաջողությամբ բացատրում է Մերկուրիի ուղեծրի մեծ շեղումները (էքսցենտրիսիտետ), նրա Արեգակի շուրջ պտույտի ռեզոնանսային բնույթը եւ Մերկուրիի, ինչպես նաեւ Վեներայի մոտ պտույտի մոմենտի կորուստը (Վեներայի մոտ, նույնիսկ հակադարձ պտույտի ձեռքբերումը, հակադարձ բոլոր մյուս Արեգակնային համակարգի մարմիններին)։ Մեկ այլ վարկածով, Մերկուրին արդեն իսկ ձեւավորվել է թեթեւ տարրերով աղքատ պրոտոմոլորակային սկավառակի ներքին մասում, որոնք Արեգակի կողմից քշվել էին Արեգակնային համակարգի արտաքին մասերը։ Այժմ գոյություն ունեն մի քանի վարկածներ հսկայական միջուկի գոյության բացատրության համար, որոնցից ամենատարածվածը նշում է, որ Մերկուրիի նախնական կազմության մեջ մետաղների եւ սիլիկատների հարաբերությունը նման էր ամենատարածված երկնաքարերի՝ խոնդրիտների կազմությանը, որոնց կազմվածքը ընդհանուր առմամբ ընդհանրական է Արեգակնային համակարգի պինդ մարմինների եւ ներքին մոլորակների համար, իսկ մոլորակի զանգվածը հինավուրց ժամանակներում մոտ 2,25 անգամ ավելի մեծ էր այժմյանից։ Վաղ Արեգակնային համակարգի պատմության մեջ Մերկուրին, հնարավոր է, որ ապրել է պլանետեզեմալի հետ բախում, որը մոտ նրա քաշի 1/6 զանգվածը ուներ ~20 կմ/վ արագության տակ։ Կեղեւի եւ մանտիայի վերին մասի հիմնական մասը քշվել է տիեզերական տարածություն, եւ ցրվել միջմոլորակային տարածության մեջ։ Իսկ մոլորակի միջուկը, որը կազմված էր ավելի ծանր տարրերից, պահպանվել է։ Մակերեւույթ Իր ֆիզիկական հատկություններով Մերկուրին հիշեցնում է Լուսինը։ Մոլորակը չունի բնական արբանյակ, սակայն ունի չափազանց նոսր մթնոլորտ։ Մոլորակը ունի խոշոր երկաթյա միջուկ, որը հանդիսանում է մագնիսական դաշտի գոյության պատճառը։ Մերկուրիի մագնիսական դաշտը Երկրի դաշտի 0,01 չափին է։ Մերկուրիի միջուկը կազմում է նրա ամբողջ ծավալի 83%-ը։ Ջերմաստիճանը Մերկուրիիի մակերեւույթի մոտ տատանվում է 90 - 700 Կ (−180 - +430 °C)։ Արեգակին ուղղված կողմը տաքանում է շատ ավելին, քան բեւեռային շրջանները եւ մոլորակի գիշերային կողմը։ Մերկուրիի մակերեւույթը հիշեցնում է լուսնինը, այն համարյա ամբողջությամբ ծածկված է խառնարաններով։ Խառնարանների խտությունը տարբեր է մոլորակի տարբեր մասերում։ Ենթադրվում է, որ ավելի խիտ խառնարաններով ծածկված մասերը ավելի հին ծագում ունեն, իսկ նոսր մասերը գոյացել են ավելի ուշ, հին մակերեւույթի լավայով ծածկման արդյունքում։ Միչնույն ժամանակ Մերկուրիի վրա մեծ խառնարաններ ավելի հազվադեպ են պատահում քան Լուսնի վրա։ Մերկուրիի վրա գտնվող ամենամեծ խառնարանը անվանել են մեծ հոլանդացի գեղանկարիչ Ռեմբրանդտի անունով, նրա անկյունագծի լայնությունը կազմում է 716 կմ։ Սակայն նմանությունը Լուսնի հետ ամբողջական չէ, Մերկուրիի վրա երեւում են ձեւավորումներ, որոնք չկան Լուսնի վրա։ Կարեւոր տարբերություն է երկու մարմինների լանդշաֆտների միջեւ Մերկուրիի վրա բազմաթիվ ատամնավոր ստորոտների, էսկարպների, գոյությունը, որոնք ձգվում են հարյուրավոր կիլոմետրեր։ Դրանց կառուցվածքի հետազոտությունը թույլ տվեց հասկանալ, որ նրանք առաջացել են սեղմման ընթացքում, երբ մոլորակի մակերեւույթը հովացել է, որի ընթացքում Մերկուրիի մակերեւույթի մակերեսը փոքրացել է 1%-ով։ Մոլորակի մակերեւույթին լավ պահպանված խառնարանների գոյությունը խոսում է այն մասին, որ վերջին 3 - 4 միլիարդ տարիների ընթացքում այնտեղ չի եկել կեղեւի մեծածավալ շարժումներ, ինչպես նաեւ գոյություն չունի մակերեւույթի Էրոզիա, վերջին փաստը համարյա ամբողջովին բացառում է Մերկուրիի ամբողջ պատմության ընթացքում որեւէ էական մթնոլորտի գոյության հնարավորությունը։ «Մեսենջեր» սարքով կատարված հետազոտությունների ընթացքում, լուսանկարվել է մոլորակի մակերեւույթի ավելի քան 80%-ը եւ պարզվել է, որ այն միատարր է։ Դրանով Մերկուրին նման չէ Լուսնին կամ Մարսին, որոնց մոտ մի կիսագունդը կտրուկ տարբերվում է մյուսից։ Մակերեւույթը կազմող տարրերի մասին առաջին տվյալները, ստացված «Մեսինջերի» ռենտգենոֆլուրոսցենտային սպեկտրոմետրով, ցույց են տվել, որ այնտեղ կա չափազանց քիչ ալյումին եւ կալցիում, Լուսնի մայրցամաքային մասերի հետ համեմատելիս։ Միեւնույն ժամանակ Մերկուրին համեմատաբար աղքատ է տիտանի եւ երկաթի պարունակությամբ, եւ հարուստ է մագնեզիումով, այսպիսով մակերեւույթի կազմությունը միջանկյալ տեղ է զբաղեցնում երկրային բազալտների եւ ուլտրահիմնական լեռնային ապարների միջեւ։ Հայտնաբերվել է նաեւ համեմատաբար մեծ քանակով ծծումբ։ Խառնարաններ Մերկուրիի վրա գտնվող խառնարանները բազմազան են իրենց չափերով, սկսած փոքր, թասի ձեւ ունեցող իջվածքներից, մինչեւ բազմաօղակ հարվածային խառնարանները, որոնք անկյունագծում հարյուրավոր կիլոմետր են։ Խառնարանները գտնվում են քանդման տարբեր փուլերում, կան համեմատաբար լավ պահպանված խառնարաններ, իրենց շուրջ երկար ճառագայթներով, որոնք առաջացել են հարվածի հետեւանքով արտանետված նյութից։ Կան նաեւ ուժեղ քանդված խառնարանների մնացորդներ։ Մերկուրիի խառնարանները լուսնայիններից տարբերվում են նրանով, որ նրանց մոտ արտանետված նյութի սփռվածությունը ավելի փոքր է, Մերկուրիի վրայի ավելի մեծ ծանրության ուժի պատճառով։ Ամենանկատելի մակերեւույթի առանձնահատկություններից մեկն է Շոգի հարթավայրը ()։ Այսպիսի անվանումը պայմանավորված է նրանով, որ այն գտնվում է «տաք երկայնություններից» մեկի մոտակայքում։ Նրա չափը անկյունագծում կազմում է մոտ 1550 կմ։ Հավանաբար, մարմինը, որի հարվածից առաջացել է այս խառնարանը, ունեցել է ոչ պակաս քա 100 կմ կտրվածքում։ Հարվածը այնպիսի ուժեղ է եղել, որ սեյսմիկ ալիքները անցնելով ամբողջ մոլորակով, հանդիպել են մոլորակի մյուս կողմում, եւ հանգեցրել են այս կետում յուրօրինակ կտրտված «քաոտիկ» լանդշաֆտ։ Հարվածի ուժի մասին է վկայում նաեւ այն փաստը, որ այն առաջացրել է լավայի արտանետում, որը ձեւավորել է բարձր շրջանաձեւ օղակներ խառնարանից 2 կմ հեռավորության վրա։ Ամենաբարձր ալբեդո ունեցող կետը Մերկուրիի մակերեւույթի վրա, 60 կմ տրամագծով Կոյպեր խառնարանն է։ Հավանաբվար սա առավել «երիտասարդ» մեծ խառնարաններից մեկն է մոլորակի վրա։ 2012 թվականին գիտնականները հայտնաբերեցին եւս մի հետաքրքիր հաջորդականություն Մերկուրիի մակերեւույթի խառնարանների մեջ։ Նրանց միացնելով իրար կարելի ե ստանալ Ուոլթ Դիսնեյի հանրաճանաչ Միկի Մաուսի նկարը։ Երկրաբանությունը եւ ներքին կառուցվածք Մինչեւ վերջերս, ենթադրվում էր, որ Մերկուրիի ընդերքում գտնվում է մետաղական միջուկ, 1800 - 1900 կմ շառավղով, որը պարունակում էր մոլորակի զանգվածի 60%, քանի որ «Մարիներ 10» ԱՄԿ-ն հայտնաբերել էր թույլ մագնիսական դաշտ, եւ համարվում էր, որ այսպիսի փոքր չափերով մոլորակը չի կարող ունենալ հեղուկ միջուկ։ Սակայն 2007 թվականին Ժան-Լյուկ Մարգոյի խումբը ներկայացրեց Մերկուրիի հինգ տարվա ռադիո դիտարկումների արդյունքները, որոնց ընթացքում նկատվել են մոլորակի պտույտի տատանումները, որոնք չափացանց մեծ էին պինդ միջուկ ունեցող մոլորակի համար։ Այդ իսկ պատճառով, այսօր արդեն կարելի է մեծ ճշգրտությամբ ասել, որ մոլորակի միջուկը հեղուկ է։ Մերկուրիի միջուկում երկաթի տոկոսային պարունակությունը ավելի մեծ է, քան Արեգակնային համակարգի ցանկացած այլ մոլորակի մոտ։ Այս փաստը բացատրելու համար առաջարկվել են մի քանի վարկածներ։ Համաձայն գիտական հասարակությունում առավել լայնորեն աջակցվող վարկածի, Մերկուրին ի սկզբանե ունեցել է նույնպիսի սիլիկատների եւ երկաթի հարաբերություն, ինչպես եւ հասարակ երկնաքարը, ունենալով 2,25 անգամ ավելի զանգված, քան հիմա։ Սակայն Արեգակնային համակարգի պատմության սկզբում Մերկուրիին բախվել է մոլորականման մարմին, որն ունեցել է 6 անգամ փոքր զանգված եւ մի քանի հարյուր կիլոմետր տրամագիծ։ Հարվածի արդյունքում մոլորակից աքնջատվել է սկզբնական մանտիայի եւ կեղեւի մեծ մասը, որի հետեւանքով միջուկի հարաբերական զանգվածը մոլորակի մեջ ավելացել է։ Նման գործընթացը հայտնի է որպես Հսկայական բախման վարկած, այն առաջարկվել է նաեւ որպես Լուսնի առաջացման խնդրի բացատրման վարկած։ Սակայն «Մեսենջեր» ԱՄԿ-ի վրա տեղադրված գամմա-սպեկտրոմետրի Մերկուրիի մակերեւույթի տարրական կազմության հետազոտությունների առաջին արդյունքները այս վարկածը չեն հաստատում՝ այնտեղ գոյություն ունեցող չափավոր ցնդող կալիում քիմիական տարրի կալիում-40 ռադիոկատիվ իզոտոպի չափազանց մեծ քանակը համեմատած, ավելի դժվարահալ տարրերի թորիումի եւ ուրանի թորիում-232 եւ ուրան-238 ռադիոակտիվ իզոտոպների պարունակությունը չի համընկնում բարձր ջերմաստիճանների հետ, որոնք անխուսափելի էին բախման արդյունքում։ Այդ պատճառով, ենթադրվում է, որ Մերկուրիի քիմիական կազմությունը համընկնում է այն նյութի քիմիական կազմությանը, որից նա առաջացել է։ Այն մոտ էր էնստատիտային խոնդրիտներին եւ ջրազուրկ գիսաստղային մասնիկներին, չնայած մինչեւ այժմ ուսումնասիրված էնստատիտների մեջ երկաթի պարունակությունը բավարար չէ, որպեսզի բացատրվի Մերկուրիի մեծ միջին խտությունը։ Միջուկը շրջապատված է 500 - 600 կմ հաստությամբ սիլիկատային մանտիայով։ Համաձային «Մարիներ-10»-ից ստացված տվյալների եւ Երկրից կատարված դիտարկումների մոլորակի կեղեւի հաստությունը կազմում է 100 - 300 կմ։ Երկրաբանական պատմություն Ինչպես եւ Երկրի, Լուսնի եւ Մարսի մոտ, Մերկուրիի երկրաբանական պատմությունը բաժանված է ժամանակաշրջանների։ Դրանք հետեւյալն են (ամենահինից դեպի նորը)՝ նախատոլստովյան, տոլստովյան, կալորյան, ուշ կալորյան, մանսուրյան եւ կոյպերյան։ Մոլորակի բացարձակ տարիքը դեռեւս պարզված չէ։ Մերկուրիի ձեւավորումից հետո, մոտ 4,6 միլիարդ տարի առաջ տեղի է ունեցել մոլորակի աստերոիդներով եւ գիսաստղերով ուժգին ռմբակոծությունը։ Մոլորակի վերջին ուժեղ ռմբակոծությունը տեղի է ունեցել 3,8 միլիարդ տարի առաջ։ Շրջանների մի մասը, օրինակ՝ Շոգի հարթավայրը, ձեւավորվել են նաեւ նրանց լավայով լցվելով։ Դա բերեց խառնարանների ներսում հարթ մակերեւույթների առաջացմանը, այնպես ինչպես Լուսնի վրա։ Հետագայում, մոլորակի հովացման եւ սեղմման հետ համընթաց, սկսեցին առաջանալ լեռնաշղթաներ եւ ճեղքվածքներ։ Դրանք կարելի է դիտել առավել մեծ մակերեւույթի մասնիկների վրա, այնպիսիք ինչպիսին են խառնարանները, հարթավայրերը, ինչը վկայում է նրանց առաջացման ավելի ուշ ժամանակաշրջանի մասին։ Հրաբխային գործունեության ժամանակաշրջանը Մերկուրիի վրա ավարտվել է, երբ մանտիան սեղմվել է այնքան, որպեսզի լավան հնարավորություն չունենա դուրս ժայթքելու մոլորակի մակերեւույթ։ Դա հավանաբար տեղի է ունեցել նրա պատմության առաջին 700 - 800 միլիոն տարվա ընթացքում։ Բոլոր հետագա ռելիեֆի փոփոխությունները պայմանավորված են արտաքին մարմինների հարվածներով մոլորակի մակերեւույթին։ Մագնիսական դաշտ Մերկուրին ունի մագնիսական դաշտ, որի լարվածությունը 100 անգամ փոքր է Երկրինից։ Մերկուրիի մագնիսական դաշտը ունի դիպոլային կառուցվածք եւ վերին աստիճանի սիմետրիկ է, իսկ նրա առանցքը ընդամենը 10 աստիճանով է շեղված մոլորակի պտույտի առանցքի համեմատ, ինչը զգալիորեն սահմանափակում է նրա առաջացման մասին վարկածների շրջանակը։ Մերկուրիի մագնիսական դաշտը հնարավոր է, որ ձեւավորվում է մագնիսական դինամոյի էֆեկտի շնորհիվ, այսինքն, նույն ձեւով ինչպես եւ Երկրի դեպքում։ Էֆեկտը հանդիսանում է մոլորակի հեղում միջուկի տեղաշարժերի արդյունք։ Մոլորակի վառ արտահայտված էքսցենտրիսիտետի պատճառով առաջանում են չափազանց ուժեղ մակընթացային ուժեր, որոնք էլ պահպանում են միջուկը հեղուկ վիճակում, ինչը անհրաժեշտ պայման է դինամոյի էֆեկտի առաջացման համար։ Մերկուրիի մագնիսական դաշտը բավարար ուժեղ է, որպեսզի փոխի արեգակնային քամու շարժման ուղղությունը մոլորակի շուրջ, ստեղծելով մագնիսոլորտ։ Մոլորակի մագնիսոլորտը, չնայած այնքան փոքր է, որ կարող է տեղավորվել Երկրի ներսում, բավարար հզոր է, որպեսզի կարողանա որսալ արեգակնային քամու պլազման։ «Մարիներ-10» սարքից ստացված տվյալները ցույց են տալիս մագնիսոլորտում ցածր էներգետիկ պլազմայի առկայություն մոլորակի գիշերային կողմում։ Մագնիսոլորտի պոչում հայտնաբերվել են նաեւ ակտիվ մասնիկների պայթյուններ, ինչը վկայում է մոլորակի մագնիսոլորտի դինամիկ հատկությունների մասին։ Իր երկրորդ անցումի ժամանակ մոլորակի մոտով 2008 թվականի հոկտեմբերի 6-ին «Մեսսենջեր» սարքը հայտնաբերեց, որ Մերկուրիի մագնիսական դաշտը կարող է ունենալ զգալի քանակով պատուհաններ։ Տիեզերական սարքը հանդիպեց մագնիսական հողմային երեւույթների, պարուրված մագնիսական դաշտի հանգույցներ, որոնք միացնում էին տիեզերանավը մոլորակի մագնիսական դաշտի հետ։ Հողմը հասնում էր 800 կմ-ի անկյունագծում, որը կազմում է մոլորակի շառավղի երրորդ մասը։ Մագնիսական դաշտի այսպիսի հողմային ձեւը ստեղծվում է արեգակնային քամու միջոցով։ Քանի որ արեգակնային քամին շրջանցում է մոլորակի մագնիսական դաշտը, այն կապվում եւ շարժվում է նրա հետ, ստեղծելով հողմանման կառուցվածքներ։ Այս մագնիսական հոսանքի հողմերը ձեւավորում են պատուհաններ մոլորակի մագնիսական վահանի մեջ, որոնց միջով էլ արեգակնային քամին հասնում է Մերկուրիի մակերեւույթին։ Պայմանները Մերկուրիի վրա Մոլորակի մոտիկությունը Արեգակին, նրա դանդաղ պտույտը իր առանցքի շուրջը, ինչպես նաեւ չափազանց թույլ մթնոլորտը հանգեցնում են նրան, որ Մերկուրիի վրա դիտարկվում է ջերմաստիճանի ամենակտրուկ փոփոխությունները Արեգակնային համակարգի մոլորակների միջեւ։ Դրան նպաստում է նաեւ Մերկուրիի մակերեւույթի փխրունությունը, որը վատ ջերմափոխանակիչ է (մթնոլորտի բացակայության կամ թուլության պայմաններում, ջերմությունը կարող է փոխանցվել մոլորակի ընդերք միայն ջերմափոխանակման միջոցով)։ Մոլորակի մակերեւույթը արագ տաքանում է եւ սառչում, սակայն արդեն 1 մ խորության վրա ջերմաստիճանի օրական տատանումները այլեւս չեն նկատվում, ջերմաստիճանը դառնում է հաստատուն, մոտավորապես հավասար +75 °C։ Մոլորակի ցերեկային մակերեւույթի միջին ջերմաստիճանը հավասար է 623 Կ (349,9 °C), գիշերայինը, ընդամենը 103 К (−170,2 °C)։ Մերկուրիի վրա նվազագույն ջերմաստիճանը հավասար է 90 К (−183,2 °C), իսկ առավելագույնը, որը կարելի է գրանցել կեսօրին «տաք երկայնություններում» մոլորակի պերիհելիում գտնվելու պահին կազմում է 700 К (426,9 °C)։ Չնայած այսպիսի պայմաններին, վերջին ժամանակներս ի հայտ են եկել ենթադրություններ այն մասին, որ Մերկուրիի մակերեւույթի վրա կարող է գոյություն ունենալ սառույց։ Մերձբեւեռային շրջանների ռադիո-հետազոտությունները ցույց են տվել, այդ շրջաններում կան 50-150 կմ չափերով ապաբեւեռացումով շրջաններ, ռադիոճառագայթների անդրադարձման ամենահավանական պատճառը կարող է լինել հասարակ ջրային սառույցը։ Հասնելով Մերկուրիի մակերեւույթին գիսաստղների նրա հետ բախվելու հետեւանքով, ջուրը գոլորշիանում է եւ շարժվում մոլորակի մթնոլորտով, մինչեւ այն չի սառչում բեւեռային շրջաններում խորը խառնարանների հատակին, որտեղ երբեք չեն ընկնում Արեգակի ճառագայթները, որտեղ փասորեն սառույցը կարող է պահպանվել անսահման երկար։ «Մարիներ-10» սարքի Մերկուրիի մոտով անցման ժամանակ բացահայտվել է մոլորակի մոտ չափազանց նոսր մթնոլորտի գոյությունը, որի ճնշումը 5 անգամ ավելի փոքր է Երկրի մթնոլորտային ճնշումից։ Այսպիսի պայմաններում ատոմները ավելի հաճախ են բախվում մոլորակի մակերեւույթին քան իրար։ Մթնոլորտը կազմում են արեգակնային քամուց որսած ատոմները, կամ ատոմներ, որոնք դուրս են մղվել մոլորակի մակերեւույթից արեգակնային քամու ազդեցության տակ։ Մերկուրիի մթնոլորտում կան հելիում, նատրիում, թթվածին, կալիում, արգոն, ջրածին։ Առանձին ատոմի կյանքի տեւողությունը մթնոլորտում կազմում է մոտ 200 օր։ Ջրածինը եւ հելիումը հավանաբար հասնում են մոլորակ արեգակնային քամու հետ, ներխուժելով մոլորակի մագնիսոլորտ, եւ հետո ետ են թռչում տիեզերք։ Մերկուրիի կեղեւում տեղի ունեցող տարրերի ռադիոակտիվ տրոհումը հանդիսանում է նրա մթնոլորտում հելիումի, նատրիումի եւ կալիումի ատոմների աղբյուրը։ գոյություն ունեն ջրային գոլորշիներ, որոնք առաջանում ենմի շարք գործընթացների արդյունքում, այնպիսիք, ինչպիսին են՝ գիսաստղերի հարվածը մոլորակի մակերեւույթին, ջրի առաջացումը արեգակնային քամու ջրածնից եւ քարերում գտնվող թթվածնից, բեւեռային մշտապես մոթ շրջաններում գտնվող սառույցի սուբլիմացիայի հետեւանքով։ Ջրին մոտ իոնների, այնպիսիք, ինչպիսին են O+, OH− եւ H2O+, հայտնաբերումը Մերկուրիի վրա դարձավ բավականին մեծ անակնկալ։ Քանի որ այս իոնների զգալի մասը հայտնաբերվել է Մերկուրին շրջապատող տիեզերքում, գիտնականները ենթադրեցին, որ նրանք առաջացել են ջրի մոլեկուլներից, որոնք քայքայվել են մոլորակի մակերեւույթին կամ էկզոսֆերայում արեգակնային քամու ազդեցության տակ։ 2008 թվականի փետրվարի 5-ին Բոստոնյան համալսարանի գիտնականների մի խումբ Ջեֆրի Բոմգարդների ղեկավարությամբ հայտարարեց Մերկուրիի մոտ գիսաստղանման պոչի հայտնաբերման մասին, որի երկարությունն ավելին է քան 2,5 միլիոն կիլոմետրը։ Այն հայտնաբերվել է Երկրի վրայից դիտարկումների ընթացքում նատրիումի գծով։ Մինչ այդ հայտնի էր միայն 40 հազար կիլոմետրից ոչ ավելին պոչի գոյության մասին։ Այս խմբի կողմից առաջին լուսանկարները ստացվել էին 2006 թվականի հունիսին Հալեակալա հրաբուխի վրա գտնվող (Հավայի) 3,7-մետրանոց աստղադիտակով։ Մերկուրիի երկար պոչի պատկերը ստացվեց 2007 թվականի մայիսին Ջոդի Վիլսոնի եւ Կարլ Շմիդտի կողմից։ Երկրից դիտվող պոչի տեսանելի երկարությունը կազմում է մոտ 3°։ Պոչի մասին նոր տեղեկություններ են ստացվել «Մեսենջեր» ԱՄԿ-ի երկրորդ եւ երրորդ անցումների ժամանակ մոլորակի մոտով 2009 թվականի նոյեմբերի առաջին կեսին։ Այս տվյալների հիման վրա ՆԱՍԱ-ի աշխատակիցները կարողացան առաջարկել այս երեւույթի մոդելը։ Հետազոտություններ Երկրից դիտարկման առանձնահատկություններ Մերկուրիի տեսանելի աստղային մեծությունը տատանվում է −1,9 - 5,5, սակայն նրան հեշտ չէ նկատել, նրա փոքր անկյունային հեռավորության պատճառով Արեգակից (առավելագույնը 28,3°)։ Բարձր լայնություններում մոլորակը հնարավոր չէ դիտել գիշերային երկնքում. Մերկուրին տեսանելի է դառնում շատ կարճ ժամանակի ընթացքում վերջալույսի ժամանակ։ Մոլորակի դիտարկման համար ամենահարմար ժամանակն է առավոտյան կամ երեկոյան մթնշաղը, նրա էլոնգացիա (Մերկուրիի Արեգակից առավելագույն հեռացման ժամանակը, որը տեղի է ունենում մի քանի անգամ տարվա ընթացքում)։ Մերկուրին ամենահարմարն է դիտարկել ցածր լայնություններում, հասարակածին. սա կապված է այն հանգամանքի հետ, որ այստեղ մթնշաղի տեւողությունը ամենակարճն է։ Միջին լայնություններում Մերկուրին շատ ավելի բարդ է դիտել, այն երեւում է միայն ամենալավ էլոնգացիաների ժամանակ, իսկ վերին բարձրություններում այն ընդհանրապես հնարավոր չէ տեսնել։ Հին աշխարհի եւ միջնադարյան դիտարկումներ Մերկուրիի առավել վաղ հիշատակված դիտարկումը գրանցված է «Մուլ ապինում» (բաբելոնյան աստղաբաշխական աղյուսակների ժողովածու)։ Այս դիտարկումը կատարվել է, ամենայն հավանականությամբ ասորական աստղագետների կողմից, մոտավորապես մ.թ.ա. 14-րդ դարում։ Շումերերեն անվանումը, որ օգտագործվել է Մերկուրիի համար «Մուլ ապինի» աղյուսակներում, կարող է արտաբերվել որպես UDU.IDIM.GU\U4.UD (թարգմանությունը «թռչկոտող մոլորակ»)։ Սկզբում մոլորակը նույնացնում էին Նինուրտա աստծո հետ, իսկ ավելի ուշ գրառումներում այն անվանում են «Նաբու», իմաստության եւ գիրի աստծո պատվին։ Հայկական աստղագիտության մեջ Մերկուրին անվանվում է Փայլածու։ Փայլածու է անվանվում նաեւ Հին հայկական տոմարի գիշերվա ժամը 12-ը։ Այն նաեւ հին հայկական տոմարի Ավելյաց ամսվա առաջին օրվա երկրորդ անունը։ Հին Հունաստանում Հեսիոդոսի ժամանակներում մոլորակը հայտնի էր («Ստիլբոն») եւ («Էրմաոն») անուններով։ «Էրմաոն» անվանումը Հերմես աստծո անվան գրելաձեւերից մեկն է։ Ավելի ուշ հույները սկսեցին մոլորակը անվանել «Ապոլոն»։ Գոյություն ունի վարկած, որ «Ապոլոն» անվանումը համապատասխանում էր մոլորակի առավոտյանը երեւալուն, իսկ «Հերմեսը» («Էրմաոն») երեկոյան։ Հռոմեացիք մոլորակը անվանեցին արագավազ առեւտրի աստծո Մերկուրիի անունով, որը համապատասխանում էր հունական Հերմես աստծոն, քանի-որ այն շարժվում էր երկնքով ավելի արագ, քան մյուս մոլորակները։ Հռոմեական աստղագետ Պտղոմեոս Կլավդիոսը, ով ապրում էր Եգիպտոսում, գրել է մոլորակի Արեգակի սկավառակի վրայով անցնելու հնարավորության մասին, իր «Մոլորակների մասին վարկածներ» աշխատությունում։ Նա ենթադրեց, որ այսպիսի անցում երբեք չի նկատվել, քանի որ այնպիսի մոլորակը, ինչպիսին է Մերկուրին, չափազանց փոքր է դիտարկման համար, կամ, քանի որ անցման պահը ոչ հաճախ է պատահում։ Հին Չինաստանում Մերկուրին անվանում էին Չին-սին (), «Առավոտյան աստղ»։ Այն կապում էին հյուսիսային ուղղության, սեւ գույնի եւ Ու-սինում ջրի տարրի հետ։ «Հանշուի» տվյալներով, Մերկուրիի սինոդիկ պարբերությունը 115,91 օր էր, իսկ «Հոու Հանշուի» տվյալներով՝ 115,88 օր։ Ժամանակակից չինական, կորեական, ճապոնական եւ վյետնամական մշակույթներում մոլորակը սկսել է անվանվել «Ջրային աստղ» ()։ Հնդկական դիցաբանության մեջ Մերկուրիի համար օգտագործվել է Բուդհա () անունը։ Այս աստվածը, Սոմա աստծո որդին, գլխավորում էր չորեքշաբթի օրերը։ Գերմանական հեթանոսական հավատքում Օդին աստվածը նույնպես նույնացվում էր Մերկուրի աստծո եւ չորեքշաբթի օրի հետ։ Մայա հնդկացիները պատկերացնում էին Մերկուրին որպես բու (կամ հնարավոր է, որ չորս բու, ընդ որում երկուսը համապատասխանում էին առավոտյան երեւալուն, մյուս երկուսը՝ երեկոյան), որը անդրշիրիմյան աշխարհի ավետաբերն էր։ Իվրիտով Մերկուրին անվանվում էր «Կոխավ Խամա» (, «Արեւային մոլորակ»)։ Հնդկական աստղագիտական «Սուրյա-սիդհանտա» աշխատությունում, վերագրվում է 5-րդ դարին, Մերկուրիի շառավիղը գնահատվել էր 2420 կմ։ Սխալանքը իրական շառավղի հետ համեմատ (2439,7 կմ) կազմում է ավելի քիչ քան 1%։ Սակայն այս գնահատականը հիմնված էր մոլորակի անկյունային տրամագծի մասին ոչ ճիշտ ենթադրության վրա, որը ընդունվել էր 3 անկյունային րոպե։ Միջնադարյան արաբական աստղագետ Ազ-Զարկալին Անդալուզիայից նկարագրել էր Մերկուրիի երկրակենտրոն ուղեծրի դեֆերենտը (երկրակենտրոն համակարգում ուղեծրի ցուցիչ) որպես ձվի կամ սոճու ընկույզի նմանվող։ Այնուամենայնիվ, այս ենթադրությունը չի ազդել նրա աստղագիտական տեսության եւ աստղագիտական հաշվարկների վրա։ 20-րդ դարում Իբն Բաջան դիտել էր երկու մոլորակներ, նրանց հետքերով Արեգակի սկավառակի վրա։ Ավելի ուշ Մարագինյան աստղադիտարանի աստղագետ Աշ-Շիրազին կարծիք հայտնեց, որ իր նախորդի կողմից դիտարկվել էին Մերկուրին եւ (կամ) Վեներան։ Հնդկաստանում, կերալիական դպրոցի աստղագետ Նիլականթա Սոմայաջին 15-րդ դարուն ստեղծեց մասնակիորեն հելիոկենտրոն մոլորակային մոդել, որում Մերկուրին պտտվում էր Արեգակի շուրջ, որը իր հերթին պտտվում էր Երկրի շուրջ։ Այս համակարգը նման էր Տիխո Բրահեյի համակարգին, որը նա նախագծել էր 16-րդ դարում։ Եվրոպայի հյուսիսային մասերում Մերկուրիի միջնադարյան հետազոտությունները դժվարացված էին նրանով, որ մոլորակը դիտարկվում է միայն առավոտյան եւ երեկոյան, եւ այս լայնություններում երեւում է չափազանց ցածր հորիզոնի մոտ։ Նրա ամենալավ տեսանելիության ժամանակահատվածը (էլոնգացիա) պատահում է մի քանի անգամ տարվա ընթացքում (շարունակվում է մոտ 10 օր)։ Նույնիսկ այդ ժամանակահատվածներում Մերկուրին հեշտ չէ տեսնել անզեն աչքով (համեմատաբար ոչ-պայծառ աստղիկ բավականին պայծառ ֆոնի վրա)։ Գոյություն ունի վարկած, այն մասին, որ Նիկոլայ Կոպեռնիկոսը, ով դիտարկում էր երկինքը հյուսիսային լայնություններում եւ հիմնականում մառախլոտ Մերձբալթիկայի կլիմայում, զղջում էր, որ երբեք իր կյանքում չի դիտարկել Մերկուրին։ Այս առասպելը առաջ է քաշվել, քանի որ Կոպեռնիկոսի «Երկնային մարմինների պտույտի մասին» աշխատությունում չի բերվում ոչ մի օրինակ Մերկուրիի դիտարկման մասին, սակայն նա նկարագրել է մոլորակը հիմնվելով այլ աստղագետների դիտարկումների վրա։ Ինչպես նա ինքն է ասել, Մերկուրին հնարավոր է «որսալ» հյուսիսային լայնություններում, դրսեւորելով համբերություն եւ խորամանկություն։ Հետեւաբար, Կոպեռնիկոսը կարող էր դիտարկել Մերկուրին, եւ դիտարկել է այն, սակայն նկարագիրը տվել է այլ հետազոտողների արդյունքների հիման վրա։ Դիտարկումներ աստղադիտակներով Մերկուրիի առաջին դիտարկումները աստղադիտակով կատարել է Գալիլեո Գալիլեյը 17-րդ դարի սկզբում։ Չնայած նա դիտարկում էր Վեներայի փուլերը, նրա աստղադիտակը այնքան հզոր չէր, որպեսզի երեւային Մերկուրիի փուլերը։ 1631 թվականին Պյեր Գասենդին կատարեց մոլորակի Արեգակի սկավառակի վրայով անցման առաջին դիտարկումը։ Անցման պահը մինչ այդ հաշվարկել էր Յոհան Կեպլերը։ 1639 թվականին Ջովանի Զուպին աստղադիտակի միջոցով հայտնաբերեց, որ Մերկուրիի ուղեծրայի փուլերը նման են Լուսնի եւ Վեներայի փուլերին։ Դիտարկումները վերջնականապես ապացուցեցին, որ Մերկուրին պտտվում է Արեգակի շուրջ։. Չափազանց հազվագյուտ աստղագիտական երեւույթ է մի մոլորակով մյուսի ծածկումը, որը դիտարկվում է Երկրից։ Երկրից դիտարկման ժամանակ Վեներան ծածկում է Մերկուրին մի քանի հարյուրամյակը մեկ անգամ, եւ այս իրադարձությունը պատմության մեջ դիտարկվել է միայն մեկ անգամ 1737 թվականի մայիսի 28-ին Ջոն Բեւիսի կողմից Գրինվիչյան աստղադիտարանում։ Հաջորդ ծածկումը կլինի 2133 թվականի դեկտեմբերի 3-ին։ Մերկուրիի դիտարկումների հետ կապված բարդությունները բերեցին նրան, որ այն երկար ժամանակ մնաց ավելի քիչ ուսումնասիրված, քան մյուս մոլորակները։ 1800 թվականին Յոհան Շրյոտերը դիտարկելով Մերկուրիի մակերեւույթի առանձնահատկությունները, հայտարարեց որ դիտարկել է այնտեղ 20 կմ բարձրությամբ լեռներ։ Ֆրիդրիխ Բեսելը, օգտագործելով Շրյոտերի գծանկարները, սխալմամբ որոշեց մոլորակի իր առանցքի շուրջ պտույտի պարբերությունը (24 ժամ) եւ առանցքի թեքումը (70°)։ 1880-ական թվականներին Ջովանի Սկիապարելլին քարտեզագրեց մոլորակը ավելի ճշգրտորեն եւ ենթադրեց, որ պտույտի պարբերությունը կազմում է 88 օր եւ համընկնում է սիդերիկ պարբերության հետ մակընթացային ուժերի պատճառով։ Մերկուրիի քարտեզագրման աշխատանքը շարունակեց Էժեն Անտոնիադիի կողմից, ով 1934 թվականին հրատարակեց գիրք, որտեղ ներկայացված էին հին քարտեզները եւ իր դիտարկումները։ Մերկուրիի մակերեւույթի շատ մասեր ստացել են իրենց անվանումները Անտոնիադիի քարտեզների համաձայն։ Իտալացի աստղագետ Ջուզեպե Կոլոմբոն նկատեց, որ պտույտի պարբերությունը կազմում է սիդերիկ պարբերության 2/3 մասը, եւ ենթադրեց, որ այդ պարբերությունները համընկնում են 3։2 ռեզոնանսում։ «Մարիներ-10» կայանից ստացված տվյալները, հետագայում հաստատեցին այս տեսակետը։ Սա չի նշանակում, որ Սկիապարելլիի եւ Անտոնիադիի քարտեզները սխալ են։ Պարզապես աստղագետները դիտում էին նույն մակերեւույթի առանձնահատկությունները մոլորակի ամեն երկու պտույտից հետո Արեգակի շուրջ, գծագրում էին դրան, եւ չէին տեսնում այն պահը, երբ Մերկուրին շրջված էր Արեգակին մյուս կողմով, քանի որ այդ պահերին ուղեծրի երկրաչափության պատճառով դիտարկման պայմանները վատն էին։ Արեգակի մոտ լինելը ստեղծում է որոշակի բարդություններ Մերկուրիի դիտարկման համար։ Այսպես, օրինակ, «Հաբբլ» աստղադիտակը երբեք չի օգտագործվել այս մոլորակի դիտարկումների համար։ Նրա կառուցվածքը թույլ չի տալիս դիտարկել Արեգակին մոտ գտնվող մարմինները։ Դա կատարելու փորձի դեպքում սարքավորումը կվնասվի։ Մերկուրիի հետազոտությունները ժամանակակից մեթոդներով Մերկուրին երկրային խմբի մոլորակներից ամենաքիչն է հետազոտված։ 20-րդ դարում նրա ուսումնասիրման աստղադիտակային մեթոդներին ավելացան ռադիոաստղադիտական, ռադիոլոկացիոն եւ տիեզերական սարքերով հետազոտությունները։ Մերկուրիի ռադիոաստղադիտական չափումները կատարվել են առաջին անգամ 1961 թվականին Հովարդի, Բարետի եւ Հեդոկի կողմից ռեֆլեկտոր աստղադիտակի միջոցով, որի վրա տեղադրված էին երկու ռադիոմետրներ։ 1966 թվականին հավաքված տվյալների հիման վրա կատարվեցին բավականին ճշգրիտ գնահատումներ Մերկուրիի մակերեւույթի ջերմաստիճանի մասին՝ 600 Կ արեւահար կողմում եւ 150 Կ չլուսավորված կողմում։ Առաջին ռադիոլոկացիոն դիտարկումները կատարվեցին 1962 թվականի հունիսին Վլադիմիր Կոտելնիկովի խմբի կողմից ՌԷԻ-ում, նրանք ցույց տվեցին Մերկուրիի եւ Լուսնի արտացոլման հատկությունների նմանությունը։ 1965 թվականին նմանատիպ դիտարկումներ կատարվեցին Արեսիբոյի ռադիոաստղադիտակով, որի արդյունքում հնարավոր եղավ ստանալ Մերկուրիի պտույտի պարբերությունը՝ 59 օր։ Մերկուրիի հետազոտման նպատակով ուղարկվել են միայն երկու տիեզերական սարքեր։ Առաջինն էր «Մարիներ-10-ը», որը 1974 - 1975 թվականներին երեք անգամ անցավ Մերկուրիի կողքով, առավելագույն մերձեցումը կազմեց 320 կմ։ Արդյունքում ստացվեցին մի քանի հազար լուսանկարներ, որոնք ծածկում էին մոլորակի մակերեւույթի մոտ 45%։ Հետագա հետազոտությունները Երկրից ցույց տվեցին ջրային սառույցի առկայության հնարավորությունը բեւեռային խառնարաններում։ Երկրորդ սարքը, որի առաքելությունը իրականցվում է ներկա պահին ՆԱՍԱ-ի կողմից, «Մեսենջեր» ԱՄԿ-ն է։ Սարքը արձակվել է 2004 թվականի օգոստոսի 3-ին, իսկ 2008 թվականի հունվարին այն առաջին անգամ կատարեց Մերկուրիի շուրջ թռիչքը։ Որպեսզի 2011 թվականին դուրս գա Մերկուրիի ուղեծիր, սարքը կատարեց եւս երկու գրավիտացիոն մանեւր Մերկուրիի մոտ, 2008 թվականի հոկտեմբերին եւ 2009 թվականի սեպտեմբերին։ «Մեսենջերը» նույնպես կատարել էր մի մանեւր Երկրի մոտ 2005-ին եւ երկու մանեւր Վեներայի մոտ 2006-ին եւ 2007-ին, որոնց ընթացքում կատարել է սարքավորումների ստուգումներ։ Էլեկտրոնիկայի եւ հաշվողական տեխնիկայի զարգացման հետ հնարավոր դարձավ նաեւ կատարել Մերկուրիի դիտարկումներ Երկրի մակերեւույթից օգտագործելով կիսահաղորդիչային ընդունիչները եւ ստացված տեղեկությունների հետագա համակարգչային վերլուծությունը։ Այս մեթոդով կատարված Մերկուրիի առաջին դիտարկումները կատարվեցին 1995 - 2002 թվականները Յոհան Վարելի կողմից Լա Պալմա կղզու վրա գտնվող աստղադիտարանից, կեսմետրանոց արեւային աստղադիտակով։ Վարելը ընտրում էր լուսանկարներից լավագույնները, առանց համակարգչային համատեղում օգտագործելու։ Համատեղում սկսեցին օգտագործել Աբասթումանյան աստղադիտարանում Մերկուրիի 2001 թվականի նոյեմբերի 3-ին ստացված լուսանկարների վրա, ինչպես նաեւ Իրակլիոնի համալսարանի Սկինակսա աստղադիտարանում 2002 թվականի մայիսի 1-2 ստացված լուսանկարների շարքի վրա։ Մոլորակի ստացված լուսանկարների թույլտվությունը համեմատելի էր «Մարիներ-10» ԱՄԿ-ից ստացված պատկերների հետ, ոչ մեծ 150-200 կմ ձեւավորումների ուրվագծերը կրկնվում էին։ Այս մեթոդով կազմվեց Մերկուրիի քարտեզը 210 - 350° լայնությունների համար։ 2011 թվականի մարտի 17-ին «Մեսենջեր» միջմոլորակային կայանը դուրս եկավ Մերկուրիի ուղեծիր։ Ենթադրվում է, որ նրա վրա տեղադրված սարքավորումներով հնարավոր կլինի հետազոտել մոլորակի լանդշաֆտը, մթնոլորտի եւ մակերեւույթի կազմությունը, ինչպես նաեւ հնարավոր կլինի հետազոտել էներգետիկական մասնիկները եւ պլազման Մերկուրիի մոտակայքում։ Կայանի աշխատանքի երկարությունը ընդունվել է մեկ տարի։ 2011 թվականի հունիսի 17-ին «Մեսենջեր» ԱՄԿ-ի առաջին հետազոտությունների արդյունքներով հայտնի դարձավ, որ մոլորակի մագնիսական դաշտը սիմետրիկ չէ բեւեռների նկատմամբ, այսպիսով հյուսիսային եւ հարավային բեւեռներին հասնում է տարբեր քանակի արեգակնային քամու մասնիկներ։ Նույնպես կատարվել է մոլորակի վրա քիմիական տարրերի բաշխման վերլուծություն։ Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը (ESA) համատեղ Ճապոնական տիեզերական հետազոտությունների գործակալությունը (JAXA) նախագծում է «BepiColombo» առաքելությունը, որը բաղկացած է լինելու երկու սարքերից՝ Mercury Planetary Orbiter (MPO) եւ Mercury Magnetospheric Orbiter (MMO)։ Եվրոպական սարքը, MPO, հետազոտելու է Մերկուրիի մակերեւույթը եւ նրա ընդերքները, իսկ ճապոնական, MMO պետք է հետազոտի մագնիսական դաշտը եւ մագնիսոլորտը։ BepiColombo-ի արձակումը նախատեսվում է 2013 թվականին, իսկ 2019-ին այն դուրս կգա Մերկուրիի ուղեծիր, որտեղ կբաժանվի երկու մասերի։ Ռուսաստանը նախատեսում է իրականացնել առաջին առաքելությունը վայրէջքով մոլորակի մակերեւույթին, այն կոչվում է «Մերկուրի-Պ»։ Ծրագրի իրականացումը նախատեսվում էր 2019 թվականին, սակայն այն զգալիորեն հետաձգվել է։ Անվանումների առանձնահատկություններ Մերկուրիի մակերեւույթի երկրաբանական օբյեկտների անվանման կարգը հաստատվել է Միջազգային աստղագիտական միության XV Գլխավոր վեհաժողովի ժամանակ 1973 թվականին՝ Մակերեւույթի ամենամեծ տարրը անվանվել է Շոգի հարթավայր, տրամագիծը մոտ 1300 կմ, քանի որ այն գտնվում է առավելագույն ջերմաստիճանների շրջանի մոտ։ Դա բազմաօղակ հարվածային ծագման համակարգ է որը հետագայում լցվել է լավայով։ Մեկ այլ հարթավայր, որը գտնվում է նվազագույն ջերմաստիճանների շրջանի մոտ, կոչվում է Հյուսիսային հարթավայր։ Մնացած, նման ձեւավորումները ստացել են մոլորակի կամ հռոմեական Մերկուրի աստծո անուններից աշխարհի այլ լեզուներում։ Օրինակ՝ Սուսեյ հարթավայր (Մերկուրի մոլորակի ճապոներեն եզրը), Բուդհա հարթավայր (Մերկուրի մոլորակի հինդի լեզվով անունը), Սոբկու հարթավայր (Մերկուրի մոլորակը հին եգիպտացիների մոտ), Օդին հարթավայր (սկանդինավյան աստված) եւ Տիր հարթավայր (հին հայկական աստված)։ Մերկուրիի խառնարանները (երկու բացառությամբ) ստանում են հումանիտար ոլորտի հայտնի մարդկանց պատվին անվանումներ (ճարտարապետներ, երաժիշտներ, գրողներ, պոետներ, փիլիսոփաներ, լուսանկարիչներ, գեղանկարիչներ)։ Օրինակ՝ Շեքսպիր, Բարմա, Բելինսկի, Գլինկա, Գոգոլ, Մուսորգսկի, Պուշկին եւ այլն։ Բացառություն են կազմում Կոյպեր խառնարանը, «Մարիներ-10» ծրագրի գլխավոր նախագծողներից մեկը եւ Խուն Կալ խառնարանը, ինչը նշանակում է 20 թիվը մայա ժողովրդի լեզվով, որոնք օգտագործել են քսանական հաշվման համակարգը։ Վերջին խառնարանը գտնվում է հասարակածի մոտ 20° միջօրեականի վրա եւ ընտրվել է որպես տեղորոշման կետ Մերկուրիի կոորդինատների համակարգի համար։ Սկզբում մեծ չափերով խառնարաններին տրվում էին հայտնի մարդկանց անուններ, ովքեր, ՄԱՄ-ի կարծիքով ունեին համեմատաբար մեծ նշանակություն միջազգային մշակույթում։ Որքամ խառնարանը մեծ էր, այնքան անձի նշանակությունը մեծ էր ժամանակակից աշխարհի վրա։ Առաջին հնգյակի մեջ են՝ Բեթհովենը (տրամագիծը 643 կմ), Դոստոեւսկին (411 կմ), Տոլստոյը (390 կմ), Գյոթեն (383 կմ) եւ Շեքսպիրը (370 կմ)։ Էսկարպները (սարավանդներ), լեռնաշղթաները եւ կանյոնները ստանում են պատմության մեջ մտած հետազոտողների նավերի անուններ, քանզի Մերկուրի/Հերմես աստվածը համարվում էր հետազոտողների հովանավորը։ Օրինակ՝ Բիգլ, Զարյա, Սանտա-Մարիա, Ֆրամ, Վոստոկ, Միրնի)։ Կանոններից բացառություն են կազմում երկու շղթաներ, որոնք անվանվել են աստղագետների պատվին՝ Անտոնիադիի եւ Սկիապարելլիի լեռնաշղթաները։ Հովիտները եւ այլ մակերեւույթի տարրերը անվանվում են խոշոր ռադիո-աստղադիտարանների անուններով, որպես ռադիոաստղագիտության դերի ճանաչում Մերկուրիի հետազոտությունների ընթացքում։ Օրինակ՝ Հայստեկ հովիտը (ռադիո-աստղադիտակ ԱՄՆ-ում)։ Հետագայում, կապված 2008 թվականին «Մեսենջեր» ավտոմատ միջմոլորակային կայանի միջոցով Մերկուրիի ակոսների հայտնագործման հետ, նրանք սկսեցին անվանել նշանակալի ճարտարապետական կոթողների անուններով։ Օրինակ՝ Պանթեոն Շոգի հարթավայրի վրա։ Մերկուրին մշակույթում Բորիս Լյապունովի «Ամենամոտը Արեգակին» (1956) գիտա-ֆանտաստիկ պատմվածքում սովետական տիեզերագնացները առաջին անգամ վայրէջք են կատարում Մերկուրիի եւ Վեներայի վրա։ Սերգեյ Պավլովի «Արեգակի թագը» (1967) ֆանտաստիկ վիպակում երկրացիները փորձում են բացել տարօրինակ թորերի գաղտնիքը Մերկուրիի վրա։ Այզեկ Ազիմովի «Մերկուրիի մեծ Արեգակը» վիպակում (Լաքի Սթարի մասին շարք) գործողությունները տեղի են ունենում Մերկուրիի վրա։ Այզեկ Ազիմովի «Շուրջպար» (Runaround, 1941) եւ «Գիշերը, որը մեռնում է» (The Dying Night, 1956) պատմվածքներում նկարագրվում է Մերկուրին, ուղղված Արեգակին մեկ կողմով։ Ընդ որում երկրորդ պատմվածքում այդ փաստի վրա է կառուցված դետեկտիվային սյուժեի լուծումը։ Ֆրանսիս Կարսակի «Փախուստ Երկրից» գիտա-ֆանտաստիկ վեպում, հիմնական սյուժեյի հետ մեկտեղ, նկարագրվում է Արեգակի ուսումնասիրության համար նախատեսված գիտական կայան, որը տեղակայված է Մերկուրիի հյուսիսային բեւեռում։ Գիտնականները ապրում են այդ կայանի այն մասում, որը տեղակայված է չլուսավորված խառնարանի հատակին, եւ դիտարկումներ են կատարում միշտ լուսավորված հսկայական աշտարակներից։ Ալան Նուրսի «Արեւակողմ կողմի միջով» գիտա-ֆանտաստիկ վիպակում գլխավոր հերոսները հատում են Մերկուրիի Արեգակին ուղղված կողմը։ Արթուր Կլարկի «Ժամադրություն Ռամայի հետ» գիտա-ֆանտաստիկ վեպում Մերկուրիի բնակիչները, երկրից ժամանած մարդկանց հետնորդները, մասնակցում են համաժողովի, որտեղ քննարկվում է խորհրդավոր աստերոիդ Ռաման։ «Սեյլոր Մունի» մանգայում եւ անիմե-մուլտսերիալում Մերկուրի մոլորակը մարմնավորում է աղջիկ-զինվոր Սեյլոր Մերկուրին, նույն ինքը Ամի Միցունոն։ Նրա հարձակման ձեւերն են մշուշի ուժը, ջուրը եւ սառույցը։ Քլիֆորդ Սայմակի «Մի անգամ Մերկուրիի վրա» գիտա-ֆանտաստիկ վիպակում հիմնական գործողությունների վայր է հանդիսանում Մերկուրին, իսկ էներգետիկ կյանքի ձեւերը նրա վրա, գնդերը, գերազանցում են մարդկությանը իրենց զարգացմամբ միլիոնավոր տարիներ։ Սթիվեն Բաքսթերի «Ոսկե թարթիչներ» գիտա-ֆանտաստիկ վիպակում Մերկուրիի մակերեւույթի տակ հաստ սառույցի շերտի մեջ գտնվել է 5 միլիարդ տարի տարիքով արտեֆակտ։ Կուրտ Վոնեգութի «Տիտանի սիրենները» գիտա-ֆանտաստիկ վեպում գլխավոր հերոսը ընկնում է Մերկուրիի վրա Մարսից եւ մի քանի տարի անց է կացնում նրա մակերեւույթի տակ գտնվող քարանձավներում, որտեղ ապրում են պարզունակ բայց բարի գարմոնիումները։ Ծանոթագրություններ Գրականություն Արտաքին հղումներ Մերկուրիի գաղտնիքները եւ հանելուկները «Վոկրուգ սվետա» ամսագրում հոդված «Մեսենջեր» առաքելության մասին կայք Մերկուրիի լուսանկարներ, կատարված «Մեսենջերով» BepiColombo-ի մասին JAXA-ի կայքում Աստղագետները հայտնաբերել են Մերկուրիի հալված միջուկը Ա. Լեւին։ Երկաթյա մոլորակը. Հանրամատչելի մեխանիկա No 7, 2008 Ամենամոտը. lenta.ru, 5 հոկտեմբեր 2009, Մերկուրիի լուսանկարներ, կատարված «Մեսենջերով»։ Հրատարակվել են Մերկուրիի նոր լուսանկարներ. lenta.ru, 4 նոյեմբեր 2009, «Մեսենջերի» եւ Մերկուրիի մերձեցման մասին 29-30 սեպտեմբերի 2009 թվական։ Մերկուրի. Փաստեր եւ թվեր ։ ՆԱՍԱ. Մոլորակի հավաքական տվյալներ։ Տիեզերական սարքը առաջին անգամ դուրս է եկել Մերկուրիի ուղեծիր Մերկուրի մոլորակ Երկրային խմբի մոլորակներ Արեգակնային համակարգի մոլորակներ


text: ՌՌՀԻ տնօրեն Լեոնիդ Ռեշետնիկովը Երեւանում կներկայացնի իր գրքի հայերեն թարգմանությունը 10:21 28 Հոկտեմբերի 2014 ԵՐԵՎԱՆ, 28 հոկտեմբերի. /Նովոստի–Արմենիա/. Ռուսաստանի ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն, պատմական գիտությունների թեկնածու, գեներալ–լեյտենանտ Լեոնիդ Ռեշետնիկովի «Վերադառնալ Ռուսաստան։ Երրորդ ճանապարհ կամ անհուսության փակուղիներ» գրքի հայերեն թարգմանության շնորհանդեսը կանցկացվի չորեքշաբթի Հայաստանում ՌԴ դեսպանությունում։ «Առաջին անգամ Լեոնիդ Ռեշետնիկովի գիրքը լույս է տեսել Մոսկվայում 2013 թվականին։ Այդ ընթացքում այն մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ոչ միայն ռուս ընթերցողի շրջանում։ Լույս են տեսել գրքի սերբերեն եւ բուլղարերեն թարգմանությունները, իսկ ահա այժմ` հայերեն թարգմանությունը։ Գրքի հրատարակությունն իրականացվել է «Ռուս–Հայկական Համագործակցության գրադարան» շարքի շրջանակում»,– «Նովոստի–Արմենիա» գործակալությանը հայտնեցին «Ռուս–Հայկական Համագործակցությունում»։ Պատմական խորը վերլուծության, կյանքի բացառիկ փորձի հիման վրա հեղինակը Ռուսաստանի համար երրորդ ճանապարհի անհրաժեշտության, դրա էության ու նպատակների մասին իր համակողմանի հիմնավորումն է տալիս։ Երրորդ ճանապարհը Ռուսական Ուղղափառ Քաղաքակրթությունն է, որտեղ ժողովուրդն ապրել է դարերով մինչեւ 1917 թվականը։ Այդ քաղաքակրթությունը թույլ է տվել, որպեսզի պահպանվի Ռուսաստանի Կայսրության ընդհանուր ընտանիքի մեջ մտնող ժողովուրդների մշակութային եւ կրոնական ինքնատիպությունը։ Լեոնիդ Ռեշետնիկովը համոզված է, որ վերադարձը Ռուս Ուղղափառ Քաղաքակրթության իդեալներին հենց ռուսական ազգային գաղափարն է։ -0-