Լրատվություն Մամլո հաղորդագրություններ Նախագահը խորհրդակցություն է անցկացրել հայ-չեխական եւ հայ-սլովակյան տնտեսական համագործակցության օրակարգի հարցերի շուրջ 13.09.2017 - 1200x762px - 920 Կբ - 1200x831px - 1 Մբ - 1200x878px - 1 Մբ - 1200x796px - 1 Մբ - 1200x1111px - 1 Մբ - 1200x792px - 868 Կբ - 1200x799px - 1 Մբ - 1200x797px - 1018 Կբ Հայաստանի արտաքին հարաբերություններում տնտեսական բաղադրիչի ընդլայնմանն ուղղված խորհրդակցությունների շարքում այսօր Նախագահ Սերժ Սարգսյանին Չեխիայի եւ Սլովակիայի հետ Հայաստանի տնտեսական համագործակցության եւ երկկողմ հարաբերությունների օրակարգի, տարբեր ոլորտներում փոխգործակցության զարգացման նախադրյալների, ինչպես նաեւ առկա խնդիրների ու խոչընդոտների վերաբերյալ զեկուցել է Չեխիայի եւ Սլովակիայի հանրապետություններում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Տիգրան Սեյրանյանը: Դեսպանը նաեւ առաջարկներ է ներկայացրել վերոնշյալ երկրների հետ Հայաստանի առեւտրատնտեսական հարաբերությունների խորացման հնարավորությունների եւ առկա խնդիրների լուծման վերաբերյալ: Խորհրդակցության սկզբում ընդգծելով, որ հաջորդ տարի Հայաստանը նշելու է Չեխիայի եւ Սլովակիայի հետ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման 25-ամյակը, Նախագահ Սերժ Սարգսյանը կարեւորել է, որ քառորդդարյա այդ հոբելյանը նշվի իրական ձեռքբերումներով: «Ես ուրախ եմ, որ վերջին շրջանում ակտիվացել են հայ-չեխական հարաբերությունները, ինչը շատ տեսանելի է հատկապես բարձրաստիճան փոխայցելությունների առումով, որոնք իրենց դրական ազդակներն են փոխանցում համագործակցության բոլոր ոլորտներին: Եվ շատ կարեւոր է, որ այդ այցելությունների ընթացքում ձեռքբերված պայմանավորվածությունները կատարվել են կամ որոշ մասը գտնվում են ընթացքի մեջ: Չեխիայի Հանրապետությունն ունի զարգացած տնտեսություն: Հայաստանի համար ես այդ երկիրը համարում եմ կարեւոր գործընկեր: Չեխիան կարող է մեծ ներդրում ունենալ մեր տնտեսական առաջընթացի գործում: Կարծում եմ՝ եւ՛ մենք, եւ՛ մեր քաղաքացիները տեսնում են զբոսաշրջության ոլորտում աշխուժությունը, եւ այստեղ իրենց ներդրումն ունեն նաեւ չեխ զբոսաշրջիկները, որոնց թիվը թեեւ շատ մեծ չէ, այնուհանդերձ, նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի նկատմամբ ընթացիկ տարվա անցած յոթ ամիսներին այդ թիվն ավելացել է 20 տոկոսով: Սա վերաբերում է նաեւ Սլովակիայի հետ հարաբերություններին: Կարծում եմ՝ եւ՛ Չեխիան, եւ՛ Սլովակիան մեզ համար զբոսաշրջության զարգացման ոլորտում կարեւոր գործընկերներ են, այնպես որ պետք է այս ոլորտում աշխատանքներն ակտիվացնել: Տեղյակ եմ կայացած հանդիպումների մասին, գիտեմ հայ-չեխական միջկառավարական հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունքների, կոնկրետ ծրագրերի մասին, բայց կցանկանայի, պարո՛ն Սեյրանյան, որպեսզի հիմա Դուք համակարգված խոսեք մեր անելիքներից, եւ իհարկե, եթե կան խնդիրներ, առաջին հերթին՝ այդ խնդիրների մասին, որոնց լուծումը, իրոք, կբերի տնտեսական աշխուժության»,- ասել է Նախագահ Սերժ Սարգսյանը: Հայ-չեխական եւ հայ-սլովակյան տնտեսական հարաբերություններում առկա ներուժի լիարժեք օգտագործման, հեռանկարային ոլորտներում համագործակցության զարգացման նպատակով Հանրապետության Նախագահի կողմից տրվել են մի շարք հանձնարարականներ:


source: fineweb

text: Կացուշիքա Հոքուսայ ||Այս հոդվածը կարող է վիքիֆիկացման կարիք ունենալ Վիքիպեդիայի որակի չափանիշներին համապատասխանելու համար։ Դուք կարող եք օգնել հոդվածի բարելավմանը՝ ավելացնելով համապատասխան ներքին հղումներ եւ շտկելով բաժինների դասավորությունը, ինչպես նաեւ վիքիչափանիշներին համապատասխան այլ գործողություններ կատարելով։| Ինքնանկար |Ընդհանուր տեղեկություններ| |Ի ծնե||葛飾 北斎| |Ծնվել է||1760, հոկտեմբերի 31| |Ծննդավայր||Էդո (ներկայումս՝ Տոկիո), Ճապոնիա| |Մահացել է||1849 թ., մայիսի 10| |Մահվան վայր||Էդո (ներկայումս` Տոկիո)| |Ազգություն||Ճապոնիա| |Ոճ||ուքիյո-է| |Գործունեություն||նկարիչ փորագրող։ |Ազդել է||Իմպրեսիոնիզմ| |Պորտալ Արվեստ| Կացուշիքա Հոքուսայ (ճապոներեն՝ 葛飾 北斎 ( ), 1760, հոկտեմբերի 31 (ճշգրիտ ամսաթիվը վիճելի է), Էդո (ներկայումս՝ Տոկիո) - 1849 թ. մայիսի 10, նույն վայրում), ճապոնացի Էդո ժամանակաշրջանի ուքիյո-է ոճի նկարիչ ու փորագրող, ու կայացմանը ազդել են Սեշշուն ու չինական տարբեր ոճեր։ Առավել հայտնի է որպես «Ֆուջի սարի 36 տեսարանի ճապ.՝ (富嶽三十六景 Ֆուգաքու Սանջուրոքու-քեյ)» հեղինակ։ Այն ներառում է 1820-ական թվականներին ստեղծված ու այժմ համաշխարհային ճանաչում ստացած «Քանագավայի մեծ ալիքը»։ Հոքուսայը նկարել է «36 տեսարանը» թե վերջին ճանապարհորդության տպավորությունների, թե որպես Ֆուջի սարին մոլեգնության հասնող սիրո արտացոլում։ Հենց այս շարքը, մասնավորապես «Քաանգավայի մեծ ալիքն» ու «Պարզ եղանակի Ֆուջին» աշխատանաքները, ապահովեցին նկարչի համբավը Ճապոնիայում ու նրա սահմաններից դուրս։ Սա փաստում է նաեւ պատմաբան Ռիչարդ Լանը. «Իրոք, եթե կա մի բան, որ ստեղծել է Հոքուսայի անունը, դա հենց այս փառահեղ շարքն է»։ Չնայած «36 տեսարանին» նախորդող նկարչի աշխատանքները նույնպես մեծ արժեք են ներկայացնում, արեւմուտքում Հոքուսային, թերեւս, ճանաչեն միայն Քանագավան պատկերող փայտե տախտակներով։ Ամբողջ կյանքում Հոքուսայն ունեցել է ավելի քան 30 կեղծանուն. շատ անուններով հանդես գալը Ճապոնիայում տարածված երեւույթ էր, բայց Հոքուսայն այս առումով առաջ է ընկել իր կոլեգաների մեծամասնությունից։ Կեղծանունների փոփոխությունները հաճախ են ու կապված են նկարչի ոճի փոփոխությունների հետ, դրա համար օգտագործվում են նրա կյանքն ու գործունեությունը մասերի բաժանելու համար։ Անունը, որով մենք նրան այժմ ճանաչում ենք, նկարիչը վերջնականապես իրեն է վերագրել մոտավորապես 1800 թվականին։ Բովանդակություն Կենսագրություն[խմբագրել] Կյանքի արշալույսը[խմբագրել] Հոքուսայի ծննդյան ստույգ օրը հայտնի չէ, բայց սովորաբար ընդունում են, որ նկարիչը ծնվել է Հորեքի ժամանակաշրջանի 10-րդ տարվա 9-րդ մասի 23-րդ օրը, որը համապատասխանում է 1760 թվականի հոկտեմբերի 31-ին։ Ծննդավայրը Էդոն էր` Ճապոնիայի նախկին մայրաղաքը։ Իսկական անունը Տոկիտարո է։ Ասվում է, որ նկարչի հայրը շոգունի համար հայելիներ պատրաստող Նաքաջիմա Իսեն է։ Հոքուսայի երբեւէ չի հավակնել հոր ժառանգորդը լինելուն, այնպես որ բացառված չէ, որ մայրը քոնուբինա` հարճ էր։ Անվանի Հոքուսայագետ Նարաձակի Մունեշիգեի կարծիքով, Իսեն տղայի խորթ հայրն էր, իսկականը` հասարակ գյուղացի Կավամուրան, ով որդուն 4-5 տարեկանում հանձնել էր հայելագործ վարպետին։ Սա հիմք է տալիս ենթադրելու, որ Հոքուսայի ընտանիքը ծայրահեղ աղքատ էր ու հնարավորություն չուներ իր բոլոր երեխաներին խնամելու։ Նաեւ կարելի է ենթադրել, որ Հոքուսայը ծնողների ավագ որդին չէր, քանի որ ավագ երեխաներին ուրիշ ընտանիքների դաստիարակության չէին հանձնում։ Ամենայն հավանականությամբ, նկարել նա սկսում է 6 տարեկանից ու բացառված չէ, որ առաջին ուսուցիչը Նաքաջիմա Իսեն է եղել` հայելիներ պատրաստելը ներառում էր նաեւ նրանց ձեւավորումն ու նկարներով շրջանակումը։ Հոքուսայի մանկության ու երիտասարդության տարիներին ստեղծագործել են փորագրության այնպիսի վարպետներ, ինչպիսիք են Հարունոբուն, Կացուքավա Շունշոն ու Ուտագավա Տոյոհարուն։ 1770 թվականին, 12 տարեկանում հայրը Հոքուսային ուղարկում է Յոքոմոչո շրջանի գրախանութում աշխատելու։ Այս շրջանում Հոքուսայը կրում է Տեցուձո անունը։ Հավանաբար հենց այստեղ է Հոքուսայը գրագիտություն ու չինարեն սովորում։ Շուտով` 14 տարեկանում, նա դառնում է Նակայամա Տեցուսոնի` հայտնի փորագրող-փայտագործի աշակերտը, ում մոտ սովորում ու աշխատում է մինչեւ 18 տարեկանը։ Սա տարածված երեւույթ էր, քանի որ փայտի վրա փորագրված գրքերի ընթերցանությունը միջին ու բարձր խավի ներկայացուցիչների սիրելի զբաղմունքներից էր։ 18-րդ դարի վերջին տասնամյակները ամբողջ Ճապոնիայի համար մշակույթի ծաղկման տարիներ էին։ Թատրոն, կերպարվեստ, գրականություն նոր մեթոդներ են ներմուծվում ու նոր ոճեր մշակվում։ Բեկումնային փուլ է սկսվում տպագրության մեջ։ Երիտասարդ Հոքուսայը հասարակ դիտորդ չէր. նա սկսում է փորագրություն սովորել։ Փայտագրությունը մի նոր մակարդակի վրա է բարձրանում, ինչպես տեխնիկական, այնպես էլ գեղարվեստական իմաստով։ Բայց փորագրող-վարպետի աշխատանքը սահմանափակվում էր հասարակ կատարողականությամբ. որպես տեխնիկական կատարող, փայտագործը իարվունք չուներ միջամտելու նկարչի ցանկություններին։ Այդպիսով, Հոքուսայը սկսում է ինքնարտահայտման նոր ոլորտ փնտրել` սկսում է նկարել ու սեփական գործերով փորագրոթյուններ կատարել։ 1776 թվականին, 18 տարեկանում Հոքուսայը տեղափոխվում Կացուքավա Շունշոյի մոտ։ Շունշոն ուքիյո-է ոճի ներկայացուցիչ էր` ոճի, որի վարպետը հետագայում կդառնա Հոքուսայը, ու Կացուքավա դպրոցի ղեկավարը։ Ուքիյո-է-ի ներկայացուցիչները հիմնականում պատկերում են պոռնիկների ու կաբուքի թատրոնի հայտնի դերասաններին։ Փաստը, որ Հոքուսային թույլատրելի էր այդ անունը կրել, խոսում է Շունշոյի բարեհաճ վերաբերմունքի մասին։ Շունշոն շատ էր սիրում իր աշխատասեր եւ կոկիկ աշակերտին, ով հաջողությամբ կատարում էր դժվար պատվերները։ Ի տարբերություն մյուս աշակերտների, Հոքուսային թույլատրվում էր իր աշխատանքները ստորագրել «Շունրո»՝ «Շուն» - Շունշոի անվան առաջին վանկը, եւ «րո» - «Քյոկուրո»` Շունշոյի նախկին անունից: Հոքուսայը իր հերթին պաշտում էր ուսուցչին եւ ամեն ինչում հնազանդ էր նրան: Հենց այդ անվամբ էլ Հոքուսայի առաջին ինքնուրույն շարքը` քաբուքի թատրոնի դերասանների դիմանկարները հրատարակվում են 1779 թվականին։ Վերջապես Հոքուսային թույլատրվում է հանդես գալ ինքնուրույն աշխատանքներով, եւ նրա առաջին փորձը լինում է 1784-1785 թվականների յակուսա-է ժանրում կատարված փորարգրությունների շարքը։ Հայտնի են Հոքուսայի այն ժամանակվա դերասանների դիմանկարները։ Իհարկե, դրանցում զգացվում էր Շունշոի ազդեցությունը, բայց, ամեն դեպքում, այդ ժամանակ Հոքուսայի համբավը յակուսա-է ժանրում արդեն հավասարվում էր նրա ուսուցչին։ Երիասարդ նկարիչը շատ լավ ճաշակ ուներ, աշխատում էր «մանրակրկտորեն» եւ ամենակարեւորը փոխանցելու կարողության երջանիկ տեր էր։ Սա կհանգեցնի սեփական ոճի առաջացմանը, որը չէր կարող սահմանափակվել Կացուկավայի դպրոցի շրջանակով։ «Շունրո» շրջանում Հոքուսայը շատ է աշխատում գրքերի նկարազարդման վրա։ Դրանք շատ տարածված, բայց էժան ապրանքներ էին, կոչվում էին «քիբյոշի»` «գրքեր դեղին շապիկներով»։ Այդ գրքերի բազմազան սյուժեները պահանջում էին նկարչից պատկերել ինչպես կենցաղային տեսարաններ քաղաքաբնակների կյանքից, այնպես էլ պատկերներ Ճապոնիայի եւ Չինաստանի պատմությունից։ Շունշոյի արվեստանոցում աշխատելու ժամանակաշրջանում, Հոքուսայն առաջին անգամ ամուսնանում է, սակայն նրա կնոջ մասին քիչ բան է հայտնի, քանի որ նա, ենթադրաբար, մահացել է վաղ 1790-ականներին։ Երկրորդ անգամ նկարիչը ամուսնացավ 1779 թվականին, բայց կինը նույնպես շուտով մահացավ։ Սակայն Հոքուսայն ունեցավ 2 տղա ու 3 աղջիկ։ Կրտսեր աղջիկը` Սաքաեն կամ Օին, նույնպես նկարիչ է։ Շունշոն մահացավ 1793 թվականին, ինչից հետո Հոքուսայը սկսեց նոր նկարչական ոճեր ուսումնասիրել, չխուսափելով նաեւ եվրոպական արվեստից. ֆրանսիական ու հոլանդական փորագրանկարների միջով նա հասավ նոր աստիճանի։ Շուտով Շունքոն` Շունշոյի գլխավոր աշակերտը, վռնդեց Հոքուսային Կացուքավա դպրոցից, հավանաբար մրցակից դպրոցի` Քանոյի ոճի, ինչպես նաեւ չինական գեղանկարչության ուսումնասիրությունների համար։ Այս իրադարձությունը, նկարչի խոսքերով, ոգեշնչող էր. «Իմ նկարչական կարողությունների զարգացման իրական խթանը շփոթությունն էր, որ զգում էի Շունքոյի մոտ»։ Կա նաեւ վարկած, որ Հոքուսայը ինքնակամ է լքել դպրոցը. դպրոցի նոր կառավարիչները ավելի շատ հետաքրքրված էին վարձատրությամբ, քան արվեստով։ Հոքուսայը նաեւ զարգացրել է իր աշխատանքների թեման, հեռու գնաց ավանդական պոռնիկներից ու դերասաններից, նրանց փոխարեն ընտրելով բնությունն ու տարբեր խավերի մարդկանց կենցաղը։ Այս փոփոխությունը բեկումնային եղավ ուքիյո-է-ի զարգացման մեջ ու Հոքուսայի կարիերայում։ 1790 թվականի «Րյոգոքու կամրջի հրավառությունը» վերաբերում է Հոքուսայի կյանքի այս ժամանակաշրջանի։ Կարիերան[խմբագրել] 1793 եւ 1794 թվականները շրջադարձային դարձան Հոքուսայի կարիերայում։ Սկսելով ինքնուրույն կյանքը, նա դեմ առավ մեծ դժվարությունների։ Հայտնի է, որ նկարիչը շատ աղքատ էր, հաճախ սոված էր մնում, ստիպված էր զբաղվել մանր առեւտրով։ Սակայն այդ ժամանակաշրջանում տեղի է ունենում Հոքուսայի` որպես վարպետի ձեւավորումը։ Նա ուսումնասիրում է գեղանկարչության տարբեր ուղղություններ։ Քանո դպրոցից ու չինական գեղարվեստից բացի նրան հետաքրքրում էր Սոտացու (Կոէցու) դպրոցը, որը պատկանում էր յամատո-է ուղղությանը, հատկապես այդ դպրոցի երկու ներկայացուցիչները՝ Տավարայա Սոտացուն եւ Օգատա Կորինը։ Հոքուսայի կյանքի հաջորդ ժամանակաշրջանը առանձնացվում է «Տավարայա Սորի» մականվամբ` սրանք այն տարիներն են, երբ նկարչին ասոցացնում են Տավարայա դպրոցի հետ։ Այս ընթացքում Հոքուսայը ստեղծեց շատ վրձնով արված նկարներ` սուրիմոնո, ու նկարազարդումներ քյոքա էհոնների (հումորային պոեմներ) համար։ 1798 թվականին Հոքուսայը սկսեց գործել որպես ինքնուրույն նկարիչ, իրեն ազատ զգալով դպրոցների կանոններից ու սահմանափակումներից, ընտրելով իրեն Հոքուսայ Տոմիսա անունը։ Պետք է ասել, որ Հոքուսայը ժամանակի այն եզակի նկարիչներից էր, ով հետամուտ չեղավ վարկանիշին։ Մարդիկ այն ժամանակ պահանջում էին ուքի-յո ժանրի նկարներ, բայց Հոքուսայը ձեռնամուխ եղավ սեփական ոճը ստեղծելուն՝ փոխառնելով որոշ հնարքներ ճապոնական Րիմպա եւ Տոսա դպրոցներից, նաեւ` Եվրոպայից կերպարվեստի տարեր։ 1975 թվականին լույս են տեսնում Հոքուսայի պատկերազարդումները «Կակա Էդո մուրասակի» բանաստեղծական անտոլոգիայի համար։ Նրա վերջին սուրիմոնոները այնքան մեծ հաջողություն են ունենում, որ հետագայում այլ նկարիչներ սկսեցին կրկնօրինակել նրան։ Հենց 1796թ-ին էլ նկարիչը սկսեց գործածել իր ամենատարածված կեղծանունը՝ Հոքուսայ։ Այս անվան տակ նա, 1798 թ-ից սկսած, ստորագրում է իր փորագրություններն ու գեղանկարչական աշխատանքները։ Որոշ պատվերներ նա ստորագրում էր Տացումասա կեղծանունով, հումորային վիպակների համար արված նկարազարդումները՝ Տոքիտարո, այլ աշխատանքներ եւ գրքերի պատկերազարդումներ ստորագրված էին Կակո կամ Սորոբէքու։ 1800 թ-ին, 41 տարեկան հասակում, նկարիչն ինքն իրեն անվանակոչեց Գակէջին Հոքուսայ, ինչը թարգմանվում է մոտավորապես այսպես՝ «Նկարչությունից խենթացած Հոքուսայ»։ 1800-ական թվականներին Հոքուսայը, զարգացնելով իր ոճը, արդեն ետեւում էր թողել դիմանկարները։ Նա նաեւ ամրապնդել էր իր «Կացուշիքա Հոքուսայ» անունը, որով հայտնի դարձավ, վերափոխելով նախկին անունը իր ծննդավայրի անվան հետ։ Այդ տարի նա հրատարակեց երկու բնանկարների հավաքածու` «Արեւելյան մայրաքաղաքի տեսարաններ» ու «Էդոյի 8 տեսարան» ու սկսեց աշակերտներ հավաքել։ Ամբողջ կայքնի ընթացքում Հոքուսայը կունենա մոտ 50 աշակերտ։ Հոքուսայն ավելի ու ավելի հայտնի էր դառնում, քանի որ տաղանդավոր էր ու իրեն լավ էր գովազդում։ 1804 թվականի Տոկիոյի փառատոնին նա նկարեց հայտնի բուդդայական վանականի` Դարումայի 180 մետր երկարություն ունեցող դիմանկարը։ Շոգուն Իէնարին հրավիրել էր Հոքուսային Շոգունատի դատարան` մրցելու ավանդական ոճի նկարչի հետ։ Հոքուսայը շոգունի աչքի առաջ թղթի վրա կապույտ ֆոն, հետո վրայից վառ կարմիր ոտքերով ճուտիկ նկարեց։ Ներկայացնելով իր աշխատանքը որպես Տեցուրա գետում «նավարկող» թխկենու կարմիր տերեւները պատկերող բնապատկեր, Հոքուսայը հաղթում է։ 1807 թվականին Հոքուսայը համագործակցում է սիրված գրող Տաքիձավա Բաքինի հետ, նկարազարդումների շարք պատրաստելով նրա գրքերի համար։ Բայց չորրորդ գրքի վրա աշխատելիս նրանց հայացքների տարբերությունը ակնհայտ է դառնում, ու համագործակցությունը ավարտվում է։ Երկընտրանքի առաջ կանգնելով, հրատարակիչը նախընտրում է շարունակել աշխատել Հոքուսայի հետ, քանի որ այդ ժամանակաշրջանում նկարազարդողները շատ էին կարեւորվում։ 1811 թվականին, 51 տարեկանում, Հոքուսայը անվանափոխվեց Տայտո, ու նրա ստեղծագործական կայնքում նոր փուլ սկսվեց. նա ստեղծեց Հոքուսայ Մանգան ու տարբեր էտեհոններ։ Էտեհոնը Ճապոնիա է ներմուծվել 1812 թվականին ու որպես կանոն գումար վաստակելու կամ աշակերտներ հավաքելու միջոց էր։ 1817 թվականին, հոկտեմբերի 5-ին Հոնգան-ջի Նագոյա Բեցուինում Հոքուսայը ստեղծեց «Մեծն Դարուման» նկարը` 18x10.8 մետր ճափումներով, որը, ասվում է, ոգեշնչել է բազմաթիվ մարդկանց։ ՈՒ չնայած օրիգնալը ոչնչացվել է 1945 թվականին, խահպանվել են գովազդային թռուցիկները ու այժմ պահվում են Նագոյաի թանգարանում։ 1820 թվականին Հոքուսայը եւս մեկ անգամ է փոխում անունը, դառնալով Իիցու։ Այս փոփխությունը նույնպես նոր ժամանակշրջանի սկիզբ է խորհրդանշում. ժամանակաշրջանի, երբ նկարիչը ապահովեց իր ճանաչումը ամբողջ Ճապոնիայում։ Բայց, քանի որ Հոքուսայի կայնքի ընթացքում երկիրը մեկուսացված էր աշխարհից, համաշխարհային ճանաչում նկարիչը ստացավ միայն մահվանից հետո։ Հենց 1820-ականներին Հոքուսայը հասավ իր կարիերային գագաթնակետին։ Նրա ամենահայտնի շարքը` «Ֆուջի սարի 36 տեսարանը», ինչպես նաեւ «Ճանապարհորդություն պրովինցիաների ջրվեժներով» ու «Հայտնի կամուրջների անսովոր տեսարանները», վերաբերում են այս ժամանակշրջանին։ Առաջին շարքն այնքան սիրվեց, որ Հոքուսայը նրան եւս 10 փորագրություն ավելացրեց։ Այս տարիներին նկարիչը սկսեց նաեւ շատ մանրամասն, ընգծված դետալներով ծաղիկներ ու թռչուններ նկարել, որոնցից առանձնացվում են «Կակաչներն» ու «Ճուտիկների երամը»։ Նույն թվականից սկսվում է Հոքուսայի եւ նկարիչ Բոկուսէնի մտերմությունը, ինչի արդյունքում էլ 1814 եւ 1834 թվականներին Նագոյա քաղաքում լույս տեսավ պատկերազարդված ալբոմների «Հոքուսայ մանգա» շարքը, որտեղ առաջին անգամ օգտագործվեց «մանգա» բառը, չնայած անունն իրականում թարգմանվում է «Հոքուսայի նկարներ»։ 1831թ-ին լույս տեսավ բնանկարների հայտնի «Ֆուգակու սանջուրոքէյ» (Ֆուձի լեռան 36 տեսարան) շարքը, իսկ 1830-ականների սկզբին Հոքուսայը թողարկեց հայտնի ջրվեժների, կամուրջների, թռչունների եւ ուրվականների փորագրությունները, այսինքն՝ այն աշխատանքները, որոնցով նա հայտնի է ոչ ճապոնացի գեղավեստասերներին։ Նույն թվականին լույս է տեսնում Հոքուսայի գլուխգործոցը՝ «Ֆուգակու հյաքքէյը» (Ֆուջի լեռան 100 տեսարան)։ Իսկ 1835 թ-ին լույս է տեսնում նրա հերթական հանճարեղ աշխատանքը՝ «Հյակունին իշշու ուբա գա էտոկի» («100 բանաստեղծություն նյանիի փոխադրությամբ») փորագրությունների շարքը՝ պատկերազարդումներ «100 բանաստեղծի 100 ստեղծագործություն» անթոլոգիայի համար։ Այս շարքն ընդհատվեց 28 թերթի հրատարակչությունից հետո եւ այդպես էլ մնաց անավարտ։ Հոքուսայի առաջին էսքիզների ու ծաղրանկանրենի հավաքածուն` առաջին մանգա-գիրքը, որը մեծ ազդեցություն է ունեցել ժամանակակից համանուն կոմիքս-արվեստի վրա, տպագրվել է 1814 թվականին։ Հաջորդ 12 հատորների տպագրվեցին հետագա 6 տարիներին, ու ներառում էին նաեւ կենդանիների, աստվածների ու սովորական մարդկանց պատկերներ։ Նրանք հումորային երանգ ունեին ու այդ ժամանակներում շատ տարածված էին։ Կյանքի մայրամուտը[խմբագրել] 1834 թվականին նկարիչը լքում է Էդոն եւ մի տարի ապրում է Էդոյից հարավ՝ Միուրա թերակղզում, աշխատավորների թաղամասում՝ Ուրագայի մոտակայքում։ Այդ թվականից սկսվում է Հոքուսայի ստեղծագործական հաջորդ դարաշրջանը` նա ստեղծագործում է «Գաքյո Րոջին Մանջի(Արվեստից Խենթացած Ծերունի)» կեղծանվամբ։ Այս ժամանակ ստեղծվեց «Ֆուջի սարի 100 տեսարանը», որը նույնպես նշանակալից բնապատկերների շարք է։ Նրան Հոքուսայը այս հավելումն է գրել. 1839 թվականին Հոքուսայը արվեստանոցը վառվեց հրդեհից, իսկ աշխատանքների մեծամասնությունը` ոչնչացավ։ Այդ ժամանակ երիտասարդ նկարիչ Անդո Հիրոսիգեն ավելի ու ավելի հայտնի էր դառնում, խամրեցնելով Հոքուսայի փառքը։ Բայց նկարիչը երբեք չէր հուսահատվում ու շարունակում էր նկարել։ «Գետի բադերը» շարքը նա ավարտեց 87 տարեկան հասակում, 1847 թվականին։ Ասվում է, որ մահվան մահճում Հոքուսայը բացականչել է. «Եթե ինձ եւս մի 10 տարի տրված լիներ... Գոնե մի 5 տարի... Ես իսկական նկարիչ կդառնայի:» Հոքուսայը մահացավ Քայեյ ժամանակաշրջանի 2-րդ տարվա 4 ամսվա 18-րդ օրը (1849 թվականի մայիսի 10-ին) ու թաղվեց Սեյքյո-ջի-ում, Տոկիոյում։ Ստեղծագործություններ[խմբագրել] Շունգա[խմբագրել] Հոքուսայը ստեղծագործել է նաեւ էրոտիկ ժանրում` շունգա։ Շունգան տերմին է, որով բնորոշում են էրոտիկ կերխարվեստը։ Շունգայի ստեղծագործությունների մեծամասնությունները ուքիյո-է ոճի փորագրություններ են։ Տերմինի գրական թարգմանությունը «գարնան նկարներն» է։ Շունգաները ընդունված հարսանեկան նվերներ էին։ Հնարավոր է նաեւ, որ շունգաները յուրահատուկ դասագրքեր էին հարուստ ընտանիքների երեխաների համար։ Շունգան սիրված է բոլոր խավերի կանանց ու տղամարդկանց կողմից։ Տարատեսակ սնահավատություններն ու ավանդույթները շունգային լայն կիրառություն են տալիս. սամուրայները հավատում էին, որ շունգաները նրանց պաշտպանում են մահից, հասարակա մարդիկ կախում էին շունգա ոճի նկարներ տան կամ պահեստի պատից` հրդեհից պաշտպանվելու համար։ Այստեղից կարող ենք հետեւության անել, որ սամուրայները, առեւտրականներն ու տան տնտեսուհիները արագորեն սպառում էին շունգա ոճի պատկերները։ Նրանք, ամենայն հավանականությամբ, երկար ժամանակ մեկուսացված էին հակառակ սեռի ներկայացուցիչներից։ Սամուրայներն ամիսներով ապրում էին զորանոցներում, սանքին-քոտայ համակարգի ներմուծման արդյունքում ամուսնական զույգերն առանձին էին ապրում, իսկ առեւտրականները գործի բերումով երկար ժամանակ էին անցկացնում տարբեր քաղաքներում։ Աշխատանքն ու ազդեցությունը[խմբագրել] Հոքուսայը երկար կայքն է ունեցել, բայց կարեւոր աշխատանքների մեծ մասը հրատարակել է, երբ արդեն 60-անց էր։ Ուքիյո-է ոճում, ինչպես րադեն մի քանի անգամ նշվել է, «Ֆուջի սարի 36 տեսարան» շարքն է։ Այն բաղկացած է 46 նկարից, որոնցից 10-ը ավելացվել են հրատարկությունից հետո։ Հոքուսայի վրձնին է պատկանում նաեւ «Ֆուջի սարի 100 տեսարան» շարքը, որը համարվում է ժանրի` բնապատկերների հավաքածուի, գլուխգործոց։ Նկարչի ուքիո-է ոճը պոռնիկների ու դերասանների բնապատկերներից աճել է մինչեւ բնապատկերներ, բույսեր ու կենդանիներ։ Հոքուսայ բառը նշանակում է «հյուսիսային սենյակ»` Հոքուշինսայի(北辰際) հապավումն է: Հոքուսայը Բուդդայականության Նիչիրեն ուղղության հետեւորդ էր ու հավատում էր, որ Հյուսիսային Աստղը Մյոքեն (妙見菩薩) աստվածության մարմանցումն է: Ֆուջի սարը ավանդաբար ասոցացվում է հավերժական կյանքի հետ: Այս հավատալիքը, հավանաբար, գալիս է եղեգ կտրողի մասին հեքիաթից, որտեղ մի աստվածուհի լեռնագագաթից կյանքի էլեքսիր է քամում: Հենրի Սմիթը դա այսպես է մեկնաբանում. «Կյանքի վաղ ժամանակաշրջանում, Ֆուջի սարը դիտվում էր որպես անմահության աղբյուր. ավանդույթ, որին Հոքուսայը հավատում էր»։ Հոքւոսայի ամենածավալուն աշխատանքը 15-հատորանի մանգաների հավաքածուն է։ Գիրք, որ ներառում է մոտավորապես 4.000 էսքիզ ու հրատարակվել է 1814 թվականին։ Սրանք սխալմամբ համարվում են ժամանակակից մանգայի նախադեպեր. Հոքուսայի աշխատանքները մարդկանք, կենդանիների, առարկաների պատկերներ են, ոչ սյուժետային կոմիքսներ։ Հոքուսայը, ինչպես ճապոնական մշակույթն առհասարակ, լուրջ ազդեցություն է ունեցել 19-րդ դարի եվրոպական արվեստի վրա` առ-նուվո ու ֆրնասիական իմպրեսիոնիզմ։ Առ-նուվոյի համար հատկանշական լարված ու խուճուճ գծերում լավ նկատելի է Հոքուսային բնորոշ ոճը։ Նկարչի կերխարվեստը նկատելի է նաեւ Կլոդ Մոնեյի ու Պիեռ Օգյուստ Ռենուարի աշխատանքներում։ Հոքուսայի պատվին է անվանվել Մերկուրիի խառնարաններից մեկը։ Մանգա[խմբագրել] Նկարչի ժառանգության ամենակարեւոր բաղկացուցիչ մասերից է։ Մանգան բացահայտում է վարպետի գաղտնիքները, ցուցադրում նրա աշխարհահայացքը, վերաբերմունքը արվեստին, փիլիսոփայությունը։ Մանգան արժեքավոր է ոչ միայն որպես Հոքուսայի ստեղծագործության մի վիթխարի մաս, այլեւ որպես անգին տեղեկատու՝ ուշ ֆեոդալիզմի դարաշրջանի Ճապոնիայի մշակույթի եւ արվեստի մասին։ Հոքուսայի մանգան անվանում են «Ճապոնիայի ժողովրդի հանրագիտարան»։ Մանգայի թողարկումը սկսվեց 1812 թվականին Հոքուսայի էսքիզներից, որոնք նա արել էր Կանսայի թաղամասում ճանապարհորդելիս։ Հոքուսայի աշակերտները՝ Կէքքոտէյը Բոկուսէնը, Հոքուունը եւ Հոքուտէյը այնքան էին տպավորված դրանցով, որ համոզեցին ուսուցչին դրանք հրատարակել առանձին գրքով, ։ Մանգան առաջին անգամ թողարկվեց 1814 թվականին Էդոյում (հրատարակիչ՝ Կակումարույա) եւ Նագոյայում (հրատարակիչ՝ Էյրաքույա)։ Այն ստորագրված էր Տամէկաձու անվամբ, որը Հոքուսայի կեղծանունն էր 1812-1814 թվականներին։ Առաջին թողարկումը կազմված էր 54 էջից։ Ընդամենը լույս է տեսել է մանգայի 15 հատոր. 12-ը նկարչի կենդանության օրոք եւ եւս 3-ը` մահից հետո։ Հենց առաջին թողարկումից մանգան շատ արագ տարածվեց ընթերցողների շրջանում։ Պետք է հաշվի առնեք, որ սա այն մանգան չէ, որին սովոր է ժամանակակից ընթերցողը։ Հոքուսայի մանգան իրենից ներկայացնում էր նկարչի օրագիրը, որտեղ սակայն երկար ու ձանձրալի տեքստերի փոխարեն ընթերցողը գտնում էր հրաշալի էսքիզներ եւ նկարներ։ Դրանք չէին համախմբվում որեւէ թեմայի շուրջ, բայց հարուստ էին ամենատարբեր սյուժեներով։ Ընտրյալ աշխատանքների ցանկը[խմբագրել] Ստորեւ ներկայացված են Հոքուսայի ընտրյալ աշխատանքները ժամանակագրական հաջորդականությամբ։ Ընդգրկված նկարներից յուրաքանչյուրն օգտագործվել է Հոքուսայի կենսագիրների կողմից որպես նկարազարդում կամ Հոքուսայի լավագույն աշխատանքներից է, կամ էլ ներկայացնում է նրա արվեստի ու ոճի զարգացումը։ - Տիկինն ու նրա ծառաները, 1779 թվական, նկար մետաքսի վրա - Ասաքուսա տաճարը, Էդո, 1780 թվական, փայտե փորագրություն - Չոջիա տան չորս պոռնիկները, 1782 թվական, փայտե փորագրություն - Դանջուրո (դերասան), 1784 թվական, փայտե փորագրություն - Չինացի տղաները ներկայացման ժամանակ, 1789 թվական, այտե փորագրություն - Չուսինգուրայի հարձակումը Մորանոայի դղյակին, 1789-1806 թվականներ, փայտե փորագրություն - Ամանորյա նվերներով ուղեւորներով նավը, 1800 թվական, սուրիմոնո - Շին-Յանգի կամրջի ցնցուղը Սումիդա գետի երկու ափերին, 1803 թվական, փայտե փորագրություններով գիրք-ուղեցույց - Պարզ նկարչության արագ ուղեցույց, 1812 թվական, նկարազարդված գիրք-ուղեցույց - Հոքուսայ Մանգա, 1814-1824 թվականներ, 15 հատոր - Ֆուջի սարի 36 տեսարանը, 1823-1829 թվականներ, փայտե փորագրությունների շարք - Երեք տիպի նկարներ, 1816 թվական, նկարազարդված գիրք-ուղեցույց - Ձկնորսի կնոջ երազանքները, 1820 թվական, հանրահայտ էրոտիկ փայտե փորագրություն - Փոքր ծաղիկ, Մեծ ծաղիկ, 1830 թվական, փայտե փորագրությունների շարքեր - Իմաստության Օվկիանոսը, 1833 թվական, փայտե փորագրությունների շարք - Ֆուջի սարի 100 տեսարան, 1834 թվական - Զինվորի գիրքը, 1836 թվական փայտե փորագրությունների շարք - Ինքնանկար, 1839 թվական, նկար - Ուիլլոուն ու երիտասարդ Ագռավները, 1842 թվական, նկար մետաքսի վրա - Փայտ հավաքողը, 1849 թվական, նկար մետաքսի վրա


text: Գրականություն Գրականություն, հասարակության հոգեւոր կյանքի կարեւոր բնագավառ։ Լայն առումով գրականություն են կոչվում առհասարակ գրավոր խոսքը, նրա միջոցով շարադրված հասարակական-քաղաքական, գիտական, փիլիսոփայական, հրապարակախոսական, մանկավարժական կամ գործնական բնույթ ունեցող երկերը, նեղ առումով՝ արվեստի հիմնական տեսակներից մեկը՝ գեղարվեստական գրականություն։ Գեղարվեստական գրականության առաջին նշանավոր երկերը բանահյուսական ստեղծագործությունների գրառման կամ մշակման արդյունք են։ Գեղարվեստական գրականությունը, ինչպես եւ արվեստի մյուս տեսակները, իրականության ճանաչման, արտացոլման ձեւերից է, որ իրականացվում է գեղարվեստական-պատկերավոր եղանակով։ Ըստ կառուցման արտաքին եղանակի՝ գրական երկերը բաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ արձակ եւ չափածո։ Սկսած հնագույն ժամանակներից՝ ունի երեք մեծ բաժին, որոնք կոչվում են սեռեր՝ էպիկական, քնարական եւ դրամատիկական։[1]։ Գեղարվեստական գրականությունը հիմք է ծառայում արվեստի տարածական եւ համադրական տեսակների զարգացման համար[2]։ Գրականության հիմնական տեսակներ[խմբագրել] Գրականության տեսակները առանձնացվում են ինչպես ըստ բնագրի բովանդակության, այնպես էլ ըստ դրանց հետապնդած նպատակի, որի պատճառով գրականության դասակարգման ժամանակ դժվար է ամբողջությամբ պահպանել միասնականության սկզբունքը: Բացի այդ, գրականության այդպիսի դասակարգումը կարող է մոլորության մեջ գցել՝ միավորելով իրարից բոլորովին տարբեր երեւույթները: Հաճախ միեւնույն դարաշրջանի տիպաբանորեն տարբեր բնագրերը իրար շատ ավելի մոտ են, քան տարբեր դարաշրջանների ու մշակույթների տիպաբանորեն նույնական բնագրերը. եվրոպական փիլիսոփայական գրականության հիմքում ընկած Պլատոնի «Երկխոսությունները» ավելի շատ ընդհանրություններ ունի հին հունական գրականության այլ ստեղծագործությունների հետ (օրինակ՝ Էսքիլեսի դրամաների), քան Նոր ժամանակների փիլիսոփաների աշխատությունների հետ, ինչպիսիք են Հեգելն ու Ռասելը: Որոշ բնագրերի ճակատագիրն այնպես է դասավորվել, որ ստեղծման ժամանակ դրանք պատկանում էին գրականության մի տեսակին, բայց հետագայում շարժվում են դեպի մեկ այլ տեսակը. այսպես օրինակ՝ Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո»-ն այսօր ավելի շուտ ընկալվում է որպես մանկական գրականություն, մինչդեռ այն եղել է ոչ միայն մեծահասակների համար գրված գեղարվեստական գրականություն, այլեւ որպես պամֆլետ հրապարակախոսական էական դերով: Այդ պատճառով էլ գրականության հիմնական տեսակների ընդհանուր ցանկը ունի մոտավոր-կողմնորոշիչ բնույթ, իսկ գրական տարածքի հստակ կառուցվածքը կարող է սահմանվել միայն տվյալ մշակույթի եւ տվյալ ժամանակահատվածի շրջանակներում: Գործնականորեն այդ դժվարությունները չունեն սկզբունքային բնույթ, գրքերի վաճառքի ու գրադարանների գործնական կարիքները բավարարում է գրականության՝ թեեւ մակերեսային, բայց բավականին ճյուղավորված գրադարանային-մատենագիտական դասակարգումը: Գեղարվեստական գրականություն[խմբագրել] Գեղարվեստական գրականությունը արվեստի տեսակ է, որի միակ սկզբնանյութը բառերն ու բնական (գրավոր) լեզվի կառույցներն են: Գեղարվեստական գրականության առանձնահատկությունները բացահայտում են համեմատելով այն մի կողմից արվեստի այն տեսակների հետ, որոնք չեն օգտագործում խոսքային-լեզվական նյութ (երաժշտություն, կերպարվեստ) կամ օգտագործում են այլ միջոցների հետ զուգահեռ (թատրոն, կինո, երգ), մյուս կողմից՝ լեզվական տեքստի այլ տեսակների հետ՝ փիլիսոփայական, հրապարակախոսական, գիտական եւ այլն: Բացի դրանից, գեղարվեստական գրականությունը, ինչպես արվեստի մյուս տեսակները, միավորում է հեղինակային (այդ թվում՝ անանուն) ստեղծագործություններ, ի տարբերություն սկզբունքայնորեն հեղինակ չունեցող ժողովրդագրական ստեղծագործությունների: Աղբյուրներ[խմբագրել] - Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հատոր 1, Երեւան, ՀՀՀ, 1990, Էջ 702 - Մելս Սանթոյան, Գրականագիտական բառարան, Երեւան, «Վան Արյան», 2009, էջ 48։


«Հանքակերների փոփոխությունից մեր դիրքորոշումը չի փոխվում». Բողոքի ակցիա՝ կառավարության դիմաց (Տեսանյութ) - Այսօր` թարմ լուրեր Հայաստանից «Հանքակերների փոփոխությունից մեր դիրքորոշումը չի փոխվում». Բողոքի ակցիա՝ կառավարության դիմաց (Տեսանյութ) «Իվանյան, կոֆեն ցիանիդո՞վ, թե առանց», «Հանքակերների փոփոխությունից մեր դիրքորոշումը չի փոխվում», «Ամուլսարը ասում է՝ դուխով» գրությամբ պաստառներով այս պահին կառավարության դիմաց բողոքի ակցիա են իրականացնում բնապահպանները։ Նրանք դեմ են Ամուլսարի հանքի շահագործմանը։ Այդ փորձաքննության հրապարակումից հետո երեկ երեկոյան բնապահպանները հայտարարեցին բողոքի ակցիա իրականացնելու մասին։ Բնապահպանները պնդում են, որ հանրությանը ներկայացվել է ոչ լիարժեք տեղեկատվություն։ Համահայկական բնապահպանական ճակատի ներկայացուցիչ Լեւոն Գալստյանը հայտարարեց, որ փորձաքննության հեղինակները չեն կարողացել պատասխանել՝ արդյոք Ամուլսարի բաց հանքի շահագործումը կարող է լինել անվտանգ, քանի որ շրջակա միջավայրի փորձաքննության եզրակացությունը թերի է եղել։ «Այսպես եզրակացության մեջ գրել է փորձագիտական խումբը։ Հիմա հարց է առաջանում՝ եթե այդ հարցին հնարավոր չէ պատասխանել, եթե այդ վերլուծությունները անվստահելի են, գնահատումները թերի են, ապա ինչպե՞ս է քննչական խմբի ներկայացուցիչը ի լուր ամբողջ ժողովրդի եզրակացնում, որ ոչ մի խնդիր չկա», - հայտարարեց Գալստյանը։


source: wikipedia

text: Ապրիլի 3, տարվա 93-րդ (նահանջ տարիներին՝ 94-րդ) օրն է։ Տարվա ավարտին մնում է 272 օր։ Դեպքեր 1879 - Սոֆիան դառնում է Բուլղարիայի մայրաքաղաքը։ 1885 - Գոթլիբ Դայմլերն արտոնագրում է իր ստեղծած շարժիչը 1911՝ Բրիտանիայի մարդահամարով երկրի բնակչությունը տասը տարում ավելացել է 9.1%-ով եւ կազմել է 45.2 միլիոն մարդ 1933՝ բրիտանացի օդագնացներն առաջին թռիչքն են իրականացնում Էվերեստ լեռնագագաթի վրայով 1973՝ Աշխարհի առաջին բջջային հեռախոսի զանգը Նյու Յորք քաղաքում 1975 - Ռոբերտ Ֆիշերը հրաժարվեց խաղալ Անատոլի Կարպովի հետ նախատեսված մրցաշարում 2000 - Բիլ Գեյթսը Մայքրոսոֆթի ակցիաների գների անկման հետեւանքով մեկ օրում կորցնում է $12 միլիարդ Ծնունդներ 1700 - Աղազար Լազարյան,հայ հասարակական գործիչ, վաճառական 1770 - Թեոդորոս Կոլոկոտրոնիս Θεόδωρος Κολοκοτρώνης հույն գեներալ (մ. 1843) 1783 - Վաշինգտոն Իրվինգ Washington Irving ամերիկյան գրող եւ պատմաբան (մ. 1859) 1832 - Վիլհելմ Ֆիդլեր, գերմանա-շվեյցարացի մաթեմատիկոս 1922 - Լավինիա Բաժբեուկ-Մելիքյան, հայ գեղանկարչուհի։ 1924 - Մառլոն Բրանդո Marlon Brando, ամերիկյան դերասան (մ. 2004) 1958 - Ալեք Բոլդուին Alec Baldwin, ամեր. դերասան 1961 - Էդի Մերֆի Eddie Murphy, ամեր. դերասան 1982 - Քոբի Սմալդերս Cobie Smulders, կանադացի դերասանուհի 1985 - Լեոնա Լյուիս Leona Lewis, անգլ. երգչուհի եւ դերասանուհի 1986 - Ամանդա Բայնս Amanda Bynes, ամեր. դերասանուհի Մահեր 1897 - Յոհաննես Բրամս Johannes Brahms, գերմ. դաշնակահար եւ կոմպոզիտոր (ծն. 1833) 1951 - Հենրիկ Վիսնապուու Henrik Visnapuu, էստոնացի բանաստեղծ (ծն. 1890) 1962 - Մանոլիս Կալոմիրիս Μανώλης Καλομοίρης, հույն կոմպոզիտոր (ծն. 1883) 1983 - Արբուն Տայան, հայ թարգմանիչ, բանասեր 1987 - Անդրեյ Սեւեռնի, խորհրդային աստղագետ Տոներ


Բախումներ հանրահավաքի ժամանակ. ինչպես են Լոնդոնում ձերբակալում ցուցարարներին. տեսանյութ Ոստիկանության աշխատակիցները կոշտ վերաբերմունք են ցույցաբերել ցուցարարների հանդեպ եւ նրանց բերման ենթարկել բռնի ուժով։ Լոնդոնում ավելի քան 25 մարդ է ձերբակալվել, որոնք փողոց են դուրս եկել եւ պայքարում են հանրահավաքների ցրման ժամանակ ոստիկանության լիազորություններն ընդլայնող օրինագծի ընդունման դեմ։ Ինչպես հաղորդում է RT-ն, ցուցարարները ոստիկանություն բերման են ենթարկվել խաղաղ ցույցեր անելու կանոնները խախտելու եւ իրավապահների վրա հարձակվելու համար: Բախումների հետեւանքով տուժել է 10 ոստիկան։ հանրահավաք, ցուցարար, ոստիկան, Ձերբակալություն, Լոնդոն Ադրբեջանի ազգային հերոս, գեներալ Աքբերովին ձերբակալել են դիտավորյալ սպանության համար Ս.թ մարտին ՀՀ գլխավոր դատախազությունը Նուրլան Իբրահիմովի նկատմամբ հետախուզում հայտարարեց։


text: Դեպքեր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության հիմնության թվականը։ Տրապիզոնում ստեղծվեց հնչակյան առաջին մասնաճյուղը Ծնունդներ Ապրիլի 6 - Ստեփան Քեչեկյան, հայ խորհրդային իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ՌԽՖՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Լեւոն Էսաճանյան, ուսուցիչ, բանաստեղծ, մշակութային գործիչ Դեկտեմբերի 25 - Ալեքսանդր Հակոբյան (մեխանիկ), մեխանիկ։ ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիայի (1943), պրոֆեսոր (1937), ՀԽՍՀ գիտության եւ տեխնիկայի վաստակավոր գործիչ (1940)։ Լեւոն Մանուչարյան, գեոդեզիստ Ապրիլի 15 - Դավիթ Վարդանյան, խորտակված Տիտանիկ շոգենավի ուղեւոր, 711 փրկված մարդկանցից մեկը Սեպտեմբեր 10 - Ֆրանց Վերֆել, ավստրիացի գրող եւ հումանիստ (վ. 1945) Սեպտեմբեր 15 - Ագաթա Քրիստի, անգլիացի գրող (վ. 1976) Նոյեմբեր 22 - Շառլ դե Գոլ, Ֆրանսիայի նախագահ (վ. 1970) Դեկտեմբերի 5 - Ֆրից Լանգ, գերմանացի ռեժիսոր, սցենարիստ, համր կինոյի մեծագույն վարպետ (վ. 1976) Մահեր Դեկտեմբերի 26 - Հենրիխ Շլիման, գերմանացի գործարար եւ հնագետ Հուլիսի 29 - Վինսենթ վան Գոգ, հոլանդացի նկարիչ, Պոստիմպրեսիոնիզմի եւ Էքսպրեսիոնիզմի ներկայացուցիչ 1890 Տարեթվեր


text: Հայաստանում ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ի հակազդմանն ուղղված աջակցության ծրագրի շրջանակում Ռուսաստանը շարժական կլինիկա է նվիրել ՁԻԱՀ-ի կանխարգելման հանրապետական կենտրոնին։ Կլինիկայի բացմանը առողջապահության նախարար Արմեն Մուրադյանն ասել է, որ շարժական բժշկական-ախտորոշիչ համալիրը հնարավորություն կտա Հայաստանի ամենահեռավոր բնակավայրերի խոցելի բնակչության` աշխատանքային միգրանտների ու նրանց ընտանիքների շրջանում անվճար հիմունքներով բացահայտել ոչ միայն ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ-ը, այլեւ դրան զուգակցվող սեռավարակները, հեպատիտները եւ այլ հիվանդությունները` պահպանելով կամավորության ու գաղտնիության սկզբունքները: Ըստ նախարարի, միաժամանակ կիրականացվեն այլ ծառայություններ, զգալիորեն կմեծանա բժշկական խորհրդատվության ու լաբորատոր հետազոտության հասանելիությունը, ինչն էլ իր հերթին կնպաստի ՄԻԱՎ-ի վաղ ախտորոշման բարելավմանն ու բուժման արդյունավետությանը, ինչպես նաեւ խնամքի ժամանակին տրամադրմանը։ Առողջապահության նախարարության տեղեկատվության եւ հասարակայնության հետ կապերի վարչության փոխանցմամբ՝ Հայաստանում այսօր գրանցված է ՄԻԱՎ վարակով 1785 մարդ (հաշվարկային թիվը` 3700), որոնցից 911-ի մոտ ՁԻԱՀ է ախտորոշվել։


Ֆոնտեն սու Մոնդեդիե - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան Ֆոնտեն սու Մոնդեդիե Կոորդինատներ: 49°39′25′′ հս. լ. 2°31′7′′ ավ. ե. / 49.65694° հս.. լ. 2.51861° ավ. ե. / 49.65694; 2.51861 Ֆոնտեն սու Մոնդեդիե Վիքիպահեստում Ֆոնտեն սու Մոնդեդիե (ֆր.՝ Fontaine-sous-Montdidier), համայնք Ֆրանսիայի Պիկարդիա մարզի Սոմ գավառում[1]: Բնակչությունը 2006 թվականի դրությամբ կազմում է 132 մարդ, բնակչության խտությունը` 14.62 մարդ/կմ2: Բնակավայրը զբաղեցնում է 9.03 կմ2 տարածք: Գտնվում է Փարիզ քաղաքից 90 կմ հյուսիս, Ամյեն քաղաքից 32 կմ հարավ-արեւելք: 2010 թվականին ուներ 75 աշխատունակ (15-64 տարեկան) բնակիչ, որոնցից ակտիվ էին 56-ը, իսկ ոչ ակտիվները` 19: Ակտիվության ցուցանիշը կազմում է 74,7 %: 56 աշխատունակ մարդկանցից աշխատել է 54 անձ (28 տղամարդ եւ 26 կին): Գործազուրկ են եղել 2 անձ (0 տղամարդ եւ 2 կին): 19 անաշխատունակներից 2-ը եղել են աշակերտներ կամ ուսանողներ, 6-ը` թոշակառուներ, իսկ 11-ը չեն աշխատել տարբեր պատճառներով[2]: BNF: 15276806c Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ֆոնտեն_սու_Մոնդեդիե&oldid=5333812» էջից


text: Կանադա, պետություն Հյուսիսային Ամերիկայում, Ազգերի համագործակցության անդամ։ Զբաղեցնում է Հյուսիսային Ամերիկա մայրցամաքի հյուսիսային մասը։ Սահմանակցում է միայն ԱՄՆ-ին։ Ողողվում է Հյուսիսային սառուցյալ, Խաղաղ եւ Ատլանտյան օվկիանոսների ջրերով։ Տարածքը՝ 9.976.000 կմ2 է, բնակչությունը՝ 39 մլն մարդ (2023 թվականի դրությամբ)։ Մայրաքաղաքը Օտտավան է, որը համարվում է աշխարհի ամենագեղեցիկ մայրաքաղաքներից մեկը։ Այն շրջապատված է երեք գետերով եւ կանաչ է ու մաքուր։ Օտտավան Կանադական պատմության, մշակույթի, գիտության, կրթության եւ բարձր տեխնոլոգիաների կենտրոնն է։ Վարչականորեն բաժանվում է 10 նահանգի եւ 2 տերիտորիայի։ Մոտավոր հաշվարկներով Կանադայում է գտնվում աշխարհի քաղցրահամ ջրերի մեկ յոթերորդը։ Անվանում Անվանումն առաջացել է իրոկեզերեն Kanata «գյուղ» բառից։ Այս բառը եվրոպացիներն ընդունեցին որպես տեղանուն եւ այդպես կոչեցին երկրի այն մասը, որը տեղավորված է Սուրբ Լավրենտիոս գետի շուրջը, իսկ հետագայում նաեւ ամբողջ երկիրը։ Պատմություն Բնիկ ժողովուրդներ Կանադայի բնիկ ժողովուրդների հնագիտական եւ գենետիկ ուսումնասիրությունները հաստատել են, որ Յուքոնի հյուսիսում մոտավորապես 26500 տարի առաջ եւ Օնտարիոյի հարավում 9500 տարի առաջ մարդիկ են բնակվել։ Օլդ Քրոու եւ Ֆլեթս ու Բլուֆիշ հնեագիտական օբյեկտները Կանադայի աամենահին երկու մարդկային բնակության հուշարձաններն են։ Կանադայի հնդկացիների մեջ տարածված են ութ եզակի ավանդապատումներ աշխարհի ստեղծման մասին։ Սրանք ավանդապատումներ են երկրի, համաշխարհային ծնողի, հայտնության, բախման, ավազակության, դիակի վերածննդի, երկու արարիչներ եւ նրանց մրցման ու եղբայրների մասին։ Կանադական բնիկների քաղաքականությունները ներառել են մշտական կամ քաղաքային բնակավայրեր, գյուղական տնտեսություններ, ճարտարապետության հասարակական կամ պատմական հուշարձաններ եւ հիերարխիայի բարդ համակարգ։ Քաղաքակրթություններից որոշները անհետացել են եվրոպացիների մշտական բնակավայրեր հայտնվելուց շատ առաջ (15-րդ դարի վերջ - 16-րդ դարի սկիզբ), եւ հայտնաբերվել են միայն հնագիտական պեղումների ժամանակ։ 1400 թվականի վերջին բնիկ ժողովուրդը եղել է 200 000-ից մինչեւ 2 000 000 մարդ, իսկ ներկա պահին Կանադայի Տեղաբնակների առողջության պահպանման թագավորական հանձնաժողովը հաստատել է բնիկների 500 000 քանակը։ Գրիպի, կարմրուկի, ծաղիկի եւ այլ եվրոպական վարակիչ հիվանդությունների (որոնց նկատմամբ բնիկները իմունիտետ չունեին) կրկնվող բռնկումները հանգեցրել են տեղաբնակների 40 %-ից 80 %-ի մահացությանը։ Կանադայի բնիկ ժողովուրդները ներառում են՝ հնդկացիներին, էսկիմոսներին եւ մետիսներին։ Մետիսների մշակույթը ի հայտ է եկել 17-րդ դարի կեսին, երբ հնդկացիներն ու ինուիտները խառնվել են եվրոպայից ներգաղթյալների հետ։ Ինուիտները ավելի վաղ շրջանից սահմանափակում էին իրենց շփումը եվրոպացի ներգաղթյալների հետ։ Անգլիայի եւ Ֆրանսիայի գաղութ Առաջին եվրոպացիները Կանադայում երեւացել են 16-րդ դարի վերջին։ 1534 թվականին կանադական ափ են ելել ֆրանսիացի ծովագնացները։ 16-րդ դարում էլ ֆրանսիացիները սկսել են Կանադայի գաղութացումը, որն ուղեկցվում էր բնիկ բնակչության ոչնչացումով։ Ֆրանսիական տիրապետության շրջանում հաստատվեցին ֆեոդալական հարաբերություններ։ Հյուսիսային Ամերիկայում իր տիրապետությունը հաստատելու համար պայքարում էր նաեւ Անգլիան։ 1756-1763 թվականների Յոթնամյա պատերազմի հետեւանքով Կանադան անցավ Անգլիային եւ մտավ Բրիտանական կայսրության կազմի մեջ։ Կանադայում արագորեն սկսեցին զարգանալ կապիտալիստական հարաբերությունները։ Դրան նպաստեց մետրոպոլիայից եւ ԱՄՆ-ից կատարվող ներգաղթը Կանադա։ Սակայն կապիտալիզմի զարգացմանը խանգարում էին ֆեոդալիզմի մնացուկները։ Կանադայի պետական զինանշանի վերին ձախ կողմում զետեղված է Մեծ Բրիտանիայի դրոշը՝ « Յունիոն Ջեկը», իսկ աջից՝ Ֆրանսիայի Բուրբոնների զինանշանը՝ « Ֆլեր- դե- լիսը»։ Կանադայի անկախացում Անգլիական գաղութային քաղաքականությունից խիստ դժգոհ կանադացիները 1837 թվականին զինված ապստամբություն բարձրացրին։ Անգլիական կառավարությունը ստիպված էր մի շարք լիբերալ բարեփոխումներ կատարել Կանադայում։ 1850-ական թվականներին ուժեղացավ Հյուսիսային Ամերիկայում բրիտանական բոլոր գաղութների միավորման համար շարժումը, որի ընթացքում առաջացան Կանադայի երկու հիմնական կուսակցությունները՝ պահպանողական եւ լիբերալ։ 1867 թվականին անգլիայի պառլամենտն ընդունեց Բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայի մասին ակտ, որի համաձայն ստեղծվեց ֆեդերացիա՝ «Կանադայի դոմինիոն» անունով։ Բացի Կանադայից, ֆեդերացիայի մեջ մտան նաեւ Նոր Շոտլանդիան եւ Նյու Բրանսուիքը։ 1871 թվականին Կանադային միացավ Բրիտանական Կոլումբիան, 1873 թվականին՝ Արքայազն էդուարդի կղզին։ Կենտրոնացված պետության ստեղծումից հետո ձեւավորվեց ազգային շուկան։ Տեղական (պրերիաների) բնակչության (հնդկացիների ու մետիսների) շահերի ոտնահարումը պատճառ դարձավ 1869-1870 թվականների եւ 1885 թվականի ապստամբությունների։ 1870-1890-ական թվականներին ուժեղացավ բանվորական շարժումը, 1886 թվականին ստեղծվեց Արհմիությունների կանադական կոնգրեսը։ 19-րդ դարի վերջին եւ 20-րդ դարի սկզբին Կանադայի տնտեսության զարգացման տեմպերն արագացան։ Հատկապես բարձր զարգացման հասան պողպատաձուլական, տեքստիլ, ցեմենտի արդյունաբերության եւ երկաթուղային տրանսպորտի մոնոպոլիաները։ Սակայն Կանադայի մոնոպոլիստական կապիտալիզմը կախված էր անգլիական եւ Կանադայում իր դիրքերն ընդարձակող ամերիկյան կապիտալից։ Հասարակական եւ քաղաքական ներքին կյանք Առաջին համաշխարհային պատերազմը, որին Կանադան մասնակցեց Մեծ Բրիտանիայի կողմում, խթանեց կանադական մոնոպոլիստական կապիտալի հետագա զարգացումը եւ միեւնույն ժամանակ սրեց սոցիալական եւ ազգային հակամարտությունները երկրում։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցության տակ Կանադայում ուժեղացավ գործադուլային պայքարը։ 1921 թվականին հիմնադրվեց Կանադայի կոմունիստական կուսակցությունը (ԿԿԿ)։ 1931 թվականին Բենետի պահպանողական կառավարությունը (1930-1935 թվականներ) ԿԿԿ-ն հայտարարեց օրենքից դուրս (անլեգալ գործել է մինչեւ 1936 թվականը)։ 1935 թվականին նորից իշխանության գլուխ անցան լիբերալները՝ Ու. Լ. Մ. Քինգի գլխավորությամբ (վարչապետ՝ 1921-1926 թվականներին, 1926-1930 թվականներին եւ 1935-1948 թվականներին)։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Կանադան մտավ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ։ Կանադան հակաֆաշիստական կոալիցիայի երկրներին, առաջին հերթին Մեծ Բրիտանիային, մատակարարում էր հումք, պարեն, զինամթերք, իսկ 1942 թվականից անդրծովյան ռազմաբեմերն ուղարկում զորքեր։ 1940 թվականին նորից արգելվեց ԿԿԿ։ 1943 թվականին կոմունիստները վերստեղծեցին լեգալ կուսակցությունը՝ բանվորական առաջադիմական կուսակցություն անունով (1959 թվականից՝ Կանադայի կոմունիստական կուսակցություն)։ 1942 թվականի հունիսի 12-ին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին Կանադայի եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ։ Պատերազմից հետո շարունակում էին թուլանալ բրիտանական դիրքերը Կանադայում։ 1949 թվականին Կանադայի կազմի մեջ մտավ Նյուֆաունդլենդը՝ բրիտանական վերջին տիրույթը հյուսիսամերիկյան մայրցամաքում։ Միեւնույն ժամանակ ուժեղանում էր ԱՄՆ-ի կառավարող շրջանների ազդեցությունը Կանադայի քաղաքականության վրա։ ԱՄՆ-ի մոնոպոլիաների ձեռքն անցան Կանադայի տնտեսության հանգուցային կետերը։ Հետպատերազմյան շրջան Հետպատերազմյան շրջանը նշանավորվեց բանվորական շարժման վերելքով։ 1956 թվականին արհմիութենական երկու խոշոր կենտրոններ միաձուլվեցին՝ կազմելով Կանադական բանվորական կոնգրեսը։ 1960-1970-ական թվականներ գործադուլների թիվը ավելացավ երկու անգամ։ Կանադայի կառավարող շրջանները ակտիվորեն մասնակցեցին «սառը պատերազմի» սանձազերծմանը։ Լիբերալ եւ նրան փոխարինած պահպանողական (1957-1963 թվականներ) կառավարությունը ԱՄՆ-ի հետ կնքեց մի շարք համաձայնագրեր, որոնք ամերիկյան մոնոպոլիաներն օգտագործում են Կանադայի տնտեսությունը, արտաքին քաղաքականությունը եւ պաշտպանությունը վերահսկելու համար։ 1947 թվականի փետրվարին կնքվել էր Ամերիկա-կանադական համաձայնագիր՝ հետպատերազմյան շրջանում ռազմական համագործակցությունը երկարաձգելու մասին։ Կանադան ՆԱՏՕ-ի ստեղծման (1949 թվական) նախաձեռնողներից էր։ 1958 թվականին ստեղծվեց Հյուսիսային Ամերիկայի հակաօդային պաշտպանության միացյալ հրամանատարություն։ Կանադայի տարածքում տեղաբաշխվեցին ամերիկյան ռազմական բազաներ։ 1960-ական թվականներին կեսից լիբերալ կաբինետները (լիբերալները նորից իշխանության գլուխ անցան 1963 թվականին) սկսեցին կոնստրուկտիվ մոտեցում ցուցաբերել ներքին եւ արտաքին քաղաքականության հարցերին՝ հաշվի առնելով ազգային շահերը։ Պ. է. Թրյուդոյի կառավարությունը հայտարարեց Կանադայի «քաղաքական ինքնապահպանությունն» ու անկախությունը ապահովելու իր մտադրության մասին։ Հանդես գալով ՆԱՏՕ-ի պահպանման օգտին՝ կանադական կառավարությունը կրճատեց ռազմական մասնակցությունը բլոկին, հայտարարեց Լատինական Ամերիկայի, Ասիայի եւ Եվրոպայի երկրների (ներառյալ սոցիալիստական երկրները) հետ հարաբերությունները զարգացնելու իր պատրասաակամության մասին։ 1971 թվականի մայիսին Թրյուդոն պաշտոնական այցով եղավ ԽՍՀՄ-ում. ստորագրվեց սովետա-կանադական արձանագրություն կոնսուլտացիաների մասին։ 1971 թվականի հոկտեմբերին պատասխան այցով Կանադայում եղավ Ա. Ն. Կոսիգինը, որի ժամանակ կնքվեց Փոխանակման վերաբերյալ ընդհանուր համաձայնագիր։ 1976 թվականի մայիսին ստորագրվեց տնտեսական, գիտատեխնիկական եւ արդյունաբերական համագործակցությանը նպաստող սովետա-կանադական համաձայնագիր։ 1979 թվականի մայիսից կառավարության գլուխ է անցել առաջադիմական-պահպանողական կուսակցությունը՝ Ջ. Կլարկի ղեկավարությամբ։ Աշխարհագրություն եւ կլիմա Կանադան մեծությամբ երկրորդն է աշխարհում եւ դա է պատճառը, որ այն վայելում է բազում կլիմայական փոփոխություններ. սառցեգագաթներ հյուսիսում եւ շքեղ բուսականություն հարավում։ Կանադան զբաղեցնում է Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիսի մեծ մասը։ Տարածքի 75 %-ը զբաղեցնում է հյուսիսային գոտին։ Կանադան ընդհանուր ցամաքային սահման ունի ԱՄՆ-ի հետ՝ հարավում եւ հյուսիս-արեւմուտքում (Ալյասկայի եւ Յուկոնի միջեւ) եւ ձգվում է Ատլանտյան օվկիանոսից դեպի արեւելք մինչեւ Խաղաղ օվկիանոս՝ արեւմուտքում եւ մինչեւ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս՝ երկրի հյուսիսում։ Կանադան ունի ամենաերկար ջրափնյա գիծը աշխարհում, արեւմուտքից այն շրջապատված է Խաղաղ օվկիանոսով, արեւելքում Ատլանտյան օվկիանոսով, իսկ հարավում՝ Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսով։ Այն ծովային սահման ունի նաեւ Ֆրանսիայի (Սեն Պիեռ եւ Միքելոն) եւ Դանիայի (Գրենլանդիա) հետ։ 1925 թվականից Կանադային է պատկանում Արկտիկայի մի մասը (աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ արմ.ե. 60 ̊ եւ արմ.ե. 141 ̊), սակայն այդ տարածքը ընդհանուր ճանաչում չի գտել։ Կանադայի եւ ամբողջ աշխարհի ամենահյուսիսային բնակավայրը գտնվում է Ալերտում (Նունավուտ), Էլսմիր կղզու հյուսիսային ծայրամասում։ Այստեղ է գտնվում նաեւ Կանադայի զինված ուժերի ռազմաբազան (Հյուսիսային բեւեռից 817 կմ կամ 508 ծովային մղոն հեռավորության վրա)։ Կանադան տարածքով աշխարհի երկրորդ խոշոր երկիրն է հանդիսանում Ռուսաստանի Դաշնությունից հետո։ Այդուհանդերձ, ցամաքային տարածքով Կանադան 4-րդն է, քանի որ լճերի քաղցրահամ ջրի ամենամեծ պաշարն ունի աշխարհում։ Կանդայի հյուսիսային մասը ծածկված է սառույցով եւ հավերժական սառցույթով։ Կանադան ունի նաեւ աշխարհում ամենաերկար ջրափնյա գիծը՝ 243 042 կմ (151019 մղոն) ընդհանուր երկարությամբ։ Ի հավելումն, ԱՄՆ-ի հետ սահմանը, ձգվելով 8891 կմ (5525 մղոն), համարվում է աշխարհի ամենաերկար ցամաքային սահմանը։ Բնակչության խտությունը (մոտ 3,5 մարդ/կմ2) համարվում է աշխարհի ամենափոքր խտությունը։ Երկրի ամենաբնակեցված շրջանը Քվեբեկ-Վինձոր միջանցքն է, որը գտնվում է Սուրբ Լավրենտիոս գետի հարթավայրային ափերի երկայնքով եւ Մեծ Լճերի հարավ-արեւելքում։ Այդ շրջանից դեպի հյուսիս գտնվում է Կանադական վահանը, ժայռոտ տարածաշրջան, որը մաքրվել է վերջին սառցե դարաշրջանի ժամանակ, զուրկ է հանքանյութերով, լճերով եւ գետերով հարուստ բերրի հողերից։ Կանադայում կան ավելի շատ լճեր, քան աշխարհի ցանկացած այլ երկրում։ Այստեղ կան քաղցրահամ ջրի հսկայական պաշարներ։ Կանադայի արեւելքում Սուրբ Լավրենտիոս գետը թափվում է Սուրբ Լավրենտիոս ծոցը՝ ունենալով աշխարհի ամենամեծ գետաբերանը, որտեղ գտնվում է Նյուֆաունդլենդ կղզին, իսկ Էդուարդ արքայազնի կղզին գտնվում է դրանից դեպի հարավ։ Նյու Բրանսուիկ եւ Նոր Շոտլանդիան առանձնացված են Ֆանդի ծոցով, որը հայտնի է աշխարհի ամենաբարձր մակընթացությամբ։ Այդ 4 մերձծովյան նահանգները գտնվում են Քվեբեկից դեպի արեւելք։ Օնտարիոն եւ Հուդզոնի ծոցը գտնվում են Կանադայի կենտրոնում, մինչդեռ Մանիտոբայից դեպի արեւմուտք Սասկաչեւանի եւ Ալբերտայի միջեւ ձգվում են կանադական պրերիաների ընդարձակ հարթավայրերը մինչեւ Ժայռոտ լեռները, որոնք առանձնացնում են դրանք Բրիտանական Կոլումբիայից։ 60-րդ զուգահեռականից դեպի հյուսիս տեղակայված են 3 կանադական տարածքները՝ Նունավուտ, Հյուսիսարեւմտյան տարածքներ եւ Յուկոն։ Այստեղ կան բազմաթիվ լճեր (դրանցից ամենախոշորներն են՝ Մեծ Արջի լիճը եւ Ստրուկների մեծ լիճը), որոնք հատում է Կանադայի ամենաերկար գետը՝ Մակենզին։ Բացի այդ, Կանադական Հյուսիսի տարածքները հյուսիսից սահմանակցում են մեծ կղզեխմբի, կանադական արկտիկական ղզեխմբբհ իետ, որոնք ներառում են աշխարհի խոշորագույն կղզիները։ Ֆլորա Բուսականությունը Օնտարիոյի հարավում փոխվում է սաղարթավոր անտառներից դեպի խառը եւ լավրենտինյան անտառներ եւ դեպի հյուսիս աստիճանաբար նոսրանում են տայգայից՝ հյուսիսային անտառներից կամ փշատերեւ գոտուց դեպի տունդրա եւ Հյուսիսի արկտիկական անապատները։ Բեւեռային կղզիները գտնվում են այն գոտում, որի մակերեւույթը ծածկված է ձնով եւ սառցադաշտերով, որոնք չեն հալչում նույնիսկ կարճ ամառվա ընթացքում։ Կանադայի հյուսիսային առափնյայի մոտ գտնվող Բաֆինի երկիր եւ այլ կղզիները ծածկված են տունդրայով, որը ծածկում է նաեւ Կանադայի ամբողջ հյուսիսային մայրցամաքային հատվածը՝ ներթափանցելով մինչեւ Հուդզոնի ծոցի արեւմտյան առափնյայի հարավը եւ Լաբրադոր թերակղզի։ Այստեղ աճում են հավամրգին, բոշխը, թփուտային կեչին եւ ուռենին։ Տունդրայից դեպի հարավ՝ Խաղաղ եւ Ատլանտյան օվկիանոսների միջեւ տարածվել է անտառների լայն գոտի։ Այստեղ գերակշռում են փշատերեւ անտառները, գլխավոր տեսակներն են՝ սեւ եղեւնին արեւելքում եւ սպիտակ եղեւնին՝ արեւմուտքում (Մակենզի գետի հովտում), սոճին, խեժափիճին, կենսածառը եւ այլն։ Ավելի քիչ տարածված սաղարթավոր անտառները բաղկացած են բարդիներից, լաստենիներից, կեչիներից եւ ուռենիներից։ Առանձնապես բազմազան են անտառները Մեծ Լճերի շրջանում (ամերիկյան ծփի, սպիտակ արեւելյան սոճի, կանադական ցուգա, կաղնի, շագանակ, հաճարենի)։ Խաղաղօվկիանոսյան ափերի մոտ տարածված են փշատերեւ անտառները, Վանկուվերի մոտ հանդիպում են մաթուզենին եւ օրեգոնյան կաղնին։ Մերձծովյան մերձատլանտյան նահանգներում տարածված են աքադյան անտառները՝ բալասանատու եղեւնիներով, սեւ եւ կարմիր եղեւնիներով, ինչպես նաեւ այստեղ աճում են թույա արեւմտյան, ամերիկյան խեժափիճին, դեղին կեչին, հաճարենին։ Ֆաունա Տունդրայի գոտում տարածված են հյուսիսային եղջերուն, բեւեռային նապաստակը, լեմինգը, բեւեռաղվեսը եւ խոյացուլը։ Ավելի հարավ կենդանական աշխարհն ավելի բազմազան է։ Այստեղ հանդիպում են հյուսիսային եղջերու կարիբուն, վապիտին, որմզդեղնը, իսկ լեռնային շրջաններում՝ հաստեղջյուր ոչխարը եւ ձմեռային այծը։ Բազմաթիվ են կրծողները՝ կանադական չիկարի սկյուռը, շերտավոր սկյուռը, ամերիկյան թռչող սկյուռը, կուղբը, ցատկամուկը, մշկամուկը, վայրենակերպը։ Կատվազգի գիշատիչներից Կանադայում բնակվում են կանադական լուսանը եւ կատվառյուծը։ Այստեղ տարածված են գայլեր, աղվեսներ, գորշ արջը՝ գրիզլի, ջրարջը։ Կզաքիսների ընտանիքից՝ սամույրը, կարիա պեկանը, ջրասամույրը, կուղխը եւ այլ կենդանիներ։ Բազմաթիվ են բնակալող չվող թռչունները։ Սողունները եւ երկկենցաղները այդքան էլ շատ չեն։ Քաղցրահամ ջրերում շատ են ձկները։ Ռելիեֆ Երկրի տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում են պրերիաների հարթավայրերը եւ Կանադական վահանի սարահարթը։ Պրերիաներից դեպի արեւմուտք գտնվում են Բրիտանական Կոլումբիայի մայրցամաքային ցածրավայրերը եւ Ժայռոտ լեռները, իսկ Ապալաչները խոյանում են Քվեբեկից դեպի հարավ մինչեւ մերձծովյան նահանգները։ Կանադայի լեռներից մեկը կրում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակների սերբ վոեւոդի անունը։ Կլիմա Հունվար եւ հուլիս ամիսների միջին ջերմաստիճանը տարբեր է յուրաքանչյուր շրջանի համար։ Ձմեռը որոշ շրջաններում կարող է լինել շատ խիստ, ամսական միջին ջերմաստիճանը հարավային հատվածում կարող է հասնել մինչեւ −15 ̊С, իսկ երբեմն −45 ̊С՝ հզոր սառցային քամիներով։ Կանադայում երբեւէ արձանագրված ամենացածր ջերմաստիճանը կազմել է −63 ̊С (Յուքոնում)։ Ամեն տարի ձյան ծածկույթը կարող է հասնել մի քանի հարյուր սանտիմետրի (օրինակ՝ Քվեբեկում միջինում 337 սմ)։ Բրիտանական Կոլումբիայի ծովափը, հատկապես Վանկուվեր կղզին, իրենից ներկայացնում է բացառություն եւ աչքի է ընկնում բարեխառն կլիմայով՝ մեղմ եւ անձրեւոտ ձմեռներով։ Ամառային ջերմաստիճանը կարող է հասնել 35 ̊С, նույնիսկ 40 ̊С՝ հաշվի առնելով խոնավության ցուցանիշը։ Քաղաքական համակարգ Կանադան սահմանադրական միապետություն է, որը օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանությունների հիմքն է։ Միապետը Էլիզաբեթ II թագուհին է, ով նաեւ Համագործակցության 15 թագավորությունների եւ Կանադայի 10 գավառների միապետն է։ Թագուհու ներկայացուցիչը՝ Կանադայի գեներալ-նահանգապետը (ներկայումս՝ Դեւիդ Ջոնսթոն), իրականացնում է Կանադայի դաշնային թագավորական պարտականությունների մեծ մասը։ Թագավորական եւ փոխթագավորական մարմինների մասնակցությունը երկրի կառավարմանը սահմանափակ է։ Գործնականում գործադիր իշխանությունը ղեկավարվում է Կաբինետի եւ Թագի նախարարների կոմիտեի միջոցով, որոնք պատասխանատու են Համայնքների պալատի առջեւ, որն ընտրվում եւ ղեկավարվում է Կանադայի վարչապետի կողմից (ներկայումս՝ Ջասթին Տրյուդո)։ Այնուամենայնիվ, որոշակի ճգնաժամային իրավիճակներում գեներալ-նահանգապետը կամ միապետը կարող են կիրառել իրենց իշխանությունը՝ առանց նախարարների խորհրդի կարծիքի։ Կառավարության կայունությունն ապահովելու համար գեներալ-նահանգապետը սովորաբար վարչապետ է նշանակում այնպիսի անձի, ով ղեկավարում է տվյալ ժամանակաշրջանի առաջատար քաղաքական կուսակցությունը եւ որը Համայնքների պալատում կարող է ստանալ մեծամասնության աջակցությունը։ Այսպիսով, վարչապետի կաբինետը կառավարության ամենաազդեցիկ մարմիններից է, որը նախաձեռնում է օրինագծերի մեծ մասը, որը պետք է այնուհետեւ հաստատվի պառլամենտում եւ, ինչպես արդեն նշվեց, նշանակում է գեներալ-նահանգապետին, լեյտենանտ-նահանգապետներին, սենատորներին, դաշնային դատարանի դատավորներին, Թագի ընկերակցությունների եւ կառավարական գործակալությունների ղեկավարներին։ Երկրորդ ամենաշատ տեղեր զբաղեցրած կուսակցության ղեկավարը սովորաբար դառնում է Նորին մեծության ընդդիմության ղեկավարը եւ համարվում է ընդդիմական պառլամենտական համակարգի մի մասը, որը պետք է զսպի կառավարությանը։ Համայնքների պալատի 338 անդամներից յուրաքանչյուրն ընտրվում է ընտրատարածքի պարզ մեծամասնությամբ։ Ընդհանուր ընտրությունները կազմակերպվում են գեներալ-նահանգապետի առաջարկով կամ վարչապետի խորհրդով՝ նախկին ընտրության 4 տարվա ընթացքում կամ երբ կառավարությունը Պալատում կորցնում է վստահության քվեն։ Սենատի 105 անդամները, որոնց տեղերը բաշխվում են ըստ շրջանների, իրենց պարտականությունները կատարում են մինչեւ 75 տարեկանը։ 2015 թվականի ընտրությունների արդյունքում 5 կուսակցություններ (Լիբերալ կուսակցությունը, Պահպանողական կուսակցությունը (իշխող կուսակցությունը եւ շուտով՝ Պաշտոնական ընդդիմությունը), Նոր դեմոկրատական կուսակցությունը, Քվեբեկի բլոկը եւ Կանաչ կուսակցությունը) իրենց ներկայացուցիչներն ունեցան դաշնային պառլամենտում։ Ըստ Կանադայի դաշնային կառուցվածքի՝ կառավարության պարտականությունները բաժանվում են դաշնային կառավարության եւ 10 գավառների միջեւ։ Գավառների օրենսդիր մարմինները միապալատ են եւ գործում են պառլամենտական ձեւով՝ Համայնքների պալատի նման։ Կանադայի 3 տարածքներ եւս օրենսդիր մարմիններ ունեն, բայց դրանք միապետական չեն եւ ավելի քիչ սահմանադրական պարտականություններ ունեն, քան գավառները։ Տարածքային օրենսդիր մարմիններն իրենց կառուցվածքով եւս տարբերվում են գավառների օրենսդիր մարմիններից։ Կանադայի բանկը երկրի կենտրոնական բանկն է։ Ի լրումն, Ֆինանսների եւ Արդյունաբերության նախարարներն օգտագործում են Կանադայի վիճակագրության գործակալությունը՝ ֆինանսական պլանավորման եւ տնտեսական քաղաքականության զարգացման համար։ Կանադայի բանկը միակ իրավասու կառույցն է, որը թողարկում է կանադական թղթադրամներ։ Բանկը չի թողարկում մետաղադրամներ. դրանք թողարկվում են Կանադայի մետաղադրամների թագավորական պալատի կողմից։ Օրենսդիր իշխանություն Կանադայի Սահմանադրությունը երկրի գերագույն օրենքն է, որը կազմված է գրված օրենքներից եւ չգրված կոնվենցիաներից։ 1867 թվականի Սահմանադրությունը (որը հայտնի է նաեւ Բրիտանական Հյուսիսային Ամերիկայի Սահմանադրություն անվամբ) հաստատում է երկրի պառլամենտական կառավարումը եւ սահմանում դաշնային եւ գավառական կառավարություններ։ 1931 թվականի Վեսթմինսթերյան կանոնադրությունը լիարժեք ինքնավարություն էր տալիս, իսկ 1982 թվականի Սահմանադրությունը վերջ դրեց Մեծ Բրիտանիայի հետ բոլոր օրենսդրական կապերին, ինչպես նաեւ սահմանեց Կանադայի իրավունքների եւ ազատությունների խարտիան։ Խարտիան երաշխավորում է այն հիմնական իրավունքները եւ ազատությունները, որ սովորաբար չի կարող չընդունվել որեւէ կառավարության կողմից, թեեւ խարտիայի մի հոդված թույլատրում է դաշնային պառլամենտին եւ գավառական օրենսդիր իշխանությանը չեղյալ հայտարարել խարտիայի որոշ կետեր 5 տարով։ Տարբեր միջազգային պայմանագրեր եւ օրենքներ սահմանվեցին՝ եվրոպացիների եւ տեղի բնակչության հարաբերությունները կարգավորելու համար։ Ամենանշանակալին 11 միջազգային պայմանագրերն էին, որոնք հայտնի են նաեւ Համարակալված պայմանագրեր անվամբ։ Կնքվել են 1871-1921 թվականներին Կանադայի բնիկների եւ իշխող միապետի միջեւ։ Այս պայմանագրերը համաձայնագրեր էին կանադական խորհրդի գեներալ-նահանգապետի հետ, որոնք կարգավորվում են Կանադայի տեղացիների օրենքով եւ վերահսկվում Տեղացիների գործերի եւ Հյուսիսային զարգացման նախարարի կողմից։ Պայմանագրերի դերը եւ իրավունքները, որոնք նրանք սահմանում են, վերահաստատվեցին 1982 թվականի Սահմանադրության 35-րդ հոդվածով։ Այս իրավունքները կարող են ներառել ծառայությունների ապահովում, օրինակ՝ առողջապահությունը եւ հարկերից ազատումը։ Օրինական եւ քաղաքական շրջանակները, որի սահմաններում գործում էին Կանադան եւ Առաջին ազգերը, հետագայում (2005) պաշտոնականացվեց՝ Առաջին ազգեր-Դաշնային թագավորական քաղաքական համաձայնագրով։ Կանադայի դատական համակարգը կարեւոր դեր է խաղում օրենքների մեկնաբանման մեջ եւ իրավունք ունի չեղյալ համարել պառլամենտի ընդունած այն որոշումները, որոնք խախտում են Սահմանադրությունը։ Կանադայի գերագույն դատարանը բարձրագույն դատարանն է եւ վերջնական իրավարարը։ Գերագույն դատարանի դատավորը 2000 թվականից Բեւերլի ՄակԼակլինն է (առաջին կին գերագույն դատավորն է)։ Դատարանի 9 անդամները նշանակվում են գեներալ կառավարչի կողմից վարչապետի եւ արդարադատության նախարարի խորհրդով։ Բոլոր դատավորները՝ ներառյալ գերագույնը եւ վճռաբեկ դատարանի դատավորները նշանակվում են ոչ պետական իրավական մարմինների հետ խորհրդակցությունից հետո։ Դաշնային կաբինետը եւս դատավորներ է նշանակում գավառական եւ տարածքային արդարադատության գերագույն դատարաններում։ Ընդհանուր իրավունքը գերակայում է ամենուրեք, բացի Քվեբեկում, որտեղ գերակայում է քաղաքացիական օրենքը։ Քրեական օրենքը միայն դաշնային կառավարության պարտականություն է եւ միատեսակ է ամբողջ Կանադայում։ Օրենքի կիրարկումը՝ ներառյալ քրեական դատարանների կողմից, պաշտոնապես գավառական կառավարության պարտականություն է, որը վերահսկվում է գավառական եւ համայնքային ոստիկանության կողմից։ Այնուամենայնիվ, շատ գյուղական վայրերում եւ որոշ քաղաքային բնակավայրերում ոստիկանության պարտականությունները կատարում է Կանադայի Դաշնային Թագավորական հեծյալ ոստիկանությունը։ Միջազգային հարաբերություններ եւ զինված ուժեր Կանադան ճանաչված է որպես միջին տերություն միջազգային հարաբերություններում իր դերի համար բազմակողմ խնդիրներ լուծելու իր հնարավորությունների շնորհիվ։ Կանադայի արտաքին քաղաքականությունը հիմնված է միջազգային խաղաղապահ առաքելության վրա եւ անվտանգությունն իրականացվում է կոալիցիաների, միջազգային կազմակերպությունների եւ բազմաթիվ դաշնային հաստատությունների աշխատանքի միջոցով։ Կանադայի խաղաղապահության դերը 20-րդ դարում կարեւոր դեր էր խաղում գլոբալ տեսանկյունից։ Կանադայի կառավարության արտաքին օգնության քաղաքականության ռազմավարությունն արտացոլում է Հազարամյակի զարգացման նպատակների իրագործումը, մինչդեռ ի պատասխան արտաքին մարդասիրական ճգնաժամի, աջակցություն է տրամադրում։ Կանադան Միավորված ազգերի հիմնադիր անդամ էր եւ անդամակցություն ուներ Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպությունում, Մեծ քսանյակում եւ Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպությունում (ՏՀԶԿ)։ Կանադան նաեւ անդամ է հանդիսանում տարբեր միջազգային եւ տարածաշրջանային կազմակերպություններում, տնտեսական եւ մշակութային հարաբերությունների համաժողովներում։ Կանադան 1976 թվականին միացել է Քաղաքացիական եւ քաղաքական միջազգային համաձայնագրին։ 1990 թվականին միացել է Ամերիկյան պետությունների կազմակերպությանը (ԱՊԿ), 2000 թվականին հյուրընկալել է ԱՊԿ Գլխավոր Ասամբլեան, իսկ 2001 թվականին՝ Ամերիկյան 3-րդ գագաթնաժողովը։ Կանադան ձգտում է ընդլայնել իր կապերը Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի հետ Ասիական եւ խաղաղօվկանոսյան տնտեսական խորհրդի ֆորումում իր անդամակցության միջոցով։ Կանադան եւ Միացյալ Նահանգները կիսում են աշխարհի ամենաերկար անպաշտպան սահմանը, համագործակցում են ռազմական գործողությունների եւ վարժանքների ծավալման գործում եւ միմյանց համար հանդիսանում են խոշորագույն առեւտրային գործընկերներ։ Կանադան, այնուամենայնիվ, ունի անկախ արտաքին քաղաքականություն, հատկապես պահպանում է լիարժեք հարաբերություններ Կուբայի հետ, եւ 2003 թվականին հրաժարվել է Իրաք ներխուժումից։ Կանադան նաեւ պահպանում է պատմական կապերը Միացյալ Թագավորության եւ Ֆրանսիայի հետ եւ այլ նախկին բրիտանական եւ ֆրանսիական գաղութների հետ՝ Ազգերի Համագործակցության եւ Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության հետ երկրի անդամակցության միջոցով։ Կանադան դրական հարաբերություններ ունի Նիդերլանդների հետ։ Կանադայի ուժեղ կապվածությունը Բրիտանական կայսրությանը եւ Համագործակցության հետ հանգեցրել է նրան, որ բրիտանական զինված ուժերը մասնակցություն են ունեցել Երկրորդ անգլո-բուրական պատերազմին, Առաջին համաշխարհային պատերազմին եւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ Այդ պահից սկսած Կանադան եղել է բազմակողմանիության կողմնակից՝ ջանքեր գործադրելով լուծել միջազգային հակամարտություններ՝ համագործակցելով այլ ազգերի հետ։ Սառը պատերազմի ժամանակ Կանադան եղել է ՄԱԿ-ի զորքերի հիմնական ներդրողը Կորեական պատերազմում եւ ԱՄՆ-ի հետ համագործակցությամբ ստեղծել է Հյուսիսային Ամերիկայի տիեզերական պաշտպանության միացյալ հրամանատարությունը (ՆՕՌԱԴ)՝ Խորհրդային միությունից հնարավոր օդային հարձակումներից պաշտպանվելու համար։ 1956 թվականի Սուեզի ճգնաժամի ժամանակ ապագա վարչապետ Փիրսոն Լեսթերը, ով այդ պահին արտաքին գործերի նախարարի պաշտոն էր զբաղեցնում, թեթեւացրեց լարվածությունը՝ առաջարկելով ստեղծել ՄԱԿ-ի Խաղաղապահ ուժեր, ինչի համար 1957 թվականին արժանացել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։ Քանի որ դա ՄԱԿ-ի առաջին խաղաղապահ առաքելությունն էր, Փիրսոնը հաճախ համարվում է այդ հայեցակարգի հիմնադիրը։ Կանադան մասնակցել է ՄԱԿ-ի բոլոր 50 խաղաղապահ առաքելություններում ընդհուպ մինչեւ 1989 թվականը եւ այդ պահից սկսած պահպանել է իր խաղաղապահ ուժերի առկայությունը Ռուանդայում, նախկին Հարավսլավիայում եւ այլ երկրներում։ 2001 թվականին Կանադան զորքեր է ուղղել Աֆղանստան, որպես ԱՄՆ-ի կայունացնող եւ ՄԱԿ-ի լիազորված ուժ, ՆԱՏՕ-ի կողմից ղեկավարվող Միջազգային անվտանգության աջակցության ուժ։ 2007 թվականի փետրվարին Կանադան, Իտալիան, Միացյալ Թագավորությունը, Նորվեգիան եւ Ռուսաստանը հայտարարել են համատեղ պարտավորվածության մասին 1,5 միլիարդ դոլար արժողությամբ զարգացող երկրների համար պատվաստանյութի մշակման ծրագրին միանալու համար, եւ այլ երկրներին կոչ են արել նույնպես միանալ այդ ծրագրին։ Կանադայի բանակը կազմված է արհեստավարժ 92 000 ակտիվ եւ մոտ 51 000 պահեստային զինծառայողներից։ Միացյալ կանադական զինված ուժերը կազմված են ցամաքային զորքերից, Թագավորական կանադական ռազմածովային նավատորմից եւ Թագավորական կանադական ռազմաօդային ուժերից։ Սպառազինության մեծ մասը ներառում է 1500 հետեւակի մարտական մեքենա, 34 ռազմանավ, 861 թռչող ապարատ։ 2013 թվականին Կանադայի ռազմական ծախսերը կազմել են մոտ 19 միլիարդ դոլար կամ երկրի ՀՆԱ-ի 1%-ը։ Գավառներ եւ այլ տարածքներ Կանադան դաշնություն է, որը բաժանված է 10 գավառների եւ 3 տարածքների։ Սրանք իրենց հերթին խմբավորվում են 4 մարզերի մեջ՝ Արեւմտյան Կանադա, Կենտրոնական Կանադա, Ատլանտյան Կանադա եւ Հյուսիսային Կանադա (Արեւելյան Կանադան մտնում է Կենտրոնական եւ Ատլանտյան Կանադաների մեջ)։ Գավառներն ավելի շատ ինքնավարություն ունեն, քան տարածքները եւ պատասխանատվություն են կրում այնպիսի սոցիալական ծրագրերի համար, ինչպիսիք են առողջապահությունը, կրթությունը եւ սոցիալական ապահովությունը։ Գավառները միասին ավելի շատ հարկեր են հավաքագրում, քան դաշնային կառավարությունը։ Դաշնային կառավարությունը գավառներում կարող է նախաձեռնել ազգային ծրագրեր, ինչպիսիք են Կանադայի առողջապահական որոշումը. գավառները կարող են անմասն մնալ սրան, սակայն դա գործնականում հազվադեպ է պատահում։ Դաշնային կառավարությունը կատարում է հավասար վճարումներ, որպեսզի պահպանվի ծառայությունների եւ հարկման ստանդարտների հավասարությունը հարուստ եւ աղքատ գավառների միջեւ։ Տնտեսություն Կանադան ամենախոշոր տնտեսություն ունեցող երկրների շարքում զբաղեցնում է 11-րդ տեղն աշխարհում՝ ըստ 2015 թվականի տվյալների, համաձայն որի Կանադայի ՀՆԱ-ն գրեթե 1.79 տրիլիոն ԱՄՆ դոլար է։ Կանադան Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպության (ՏՀԶԿ) եւ Մեծ ութնյակի անդամ երկրների շարքում է։ Այն աշխարհի առեւտրային տասյակի երկրներից մեկն է գլոբալիզացվածության բարձր մակարդակ ունեցող տնտեսությամբ։ Կանադան խառը տնտեսություն ունեցող երկիր է, որն առաջ է անցել ԱՄՆ-ից եւ Արեւմտյան Եվրոպայի երկրների մեծ մասից «Ժառանգություն» հիմնադրամի («Հերիթիջ ֆաունդեյշնի») տնտեսական ազատության ցուցանիշով, որը բնութագրվում է եկամտի ոչ հաստատունության (ստաբիլության) համեմատաբար ցածր մակարդակով։ Կանադայում ընտանեկան միջին եկամուտը մեկ շնչի համար 23,900 ԱՄՆ դոլար է, ինչն ավելի բարձր է, քան «Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպության» միջին ցուցանիշը։ Ավելին՝ Տորոնտոյի արժեթղթերի բորսան աշխարհի յոթերորդ ամենախոշոր արժեթղթերի բորսան է շուկայի կապիտալիզացվածությամբ, որում ներառված են 1500 ընկերություններ ավելի քան երկու տրիլիոն ԱՄՆ դոլարի հասնող շուկայական կապիտալիզացիայի ցուցանիշով՝ համաձայն 2015 թվականի տվյալների։ 2014 թվականին Կանադայի արտահանումն ընդհանուր հաշվով ավելի քան 528 միլիարդ դոլար է կազմել, մինչդեռ ներկրված ապրանքների արժեքն ավելի քան 523 միլիարդ դոլար է եղել, որից 349 միլիարդ դոլարը ստացվել է Միացյալ Նահանգներից, 49 միլիարդը՝ Եվրոպական միությունից եւ 35 միլիարդը՝ Չինաստանից։ Երկրի 2014 թվականի առեւտրային ամբողջական շահույթը կազմել է մեկ միլիարդ կանադական դոլար, համեմատության համար կարելի է նշել, որ 2008 թվականին այն կազմել էր 46.9 կանադական դոլար։ 20-րդ դարասկզբից սկսած Կանդայի արտադրության, հանքարդյունաբերության եւ սպասարկման ոլորտի շնորհիվ երկիրը գերազանցապես գյուղական տնտեսությունից անցում է կատարել քաղաքային, արդյունաբերական տնտեսության։ Ինչպես շատ այլ զարգացած երկրներ, Կանադայի տնտեսության մեջ եւս գերակշռում է սպասարկման ոլորտը, որը աշխատանքով է ապահովում երկրի աշխատուժի երեք քառորդին։ Այնուամենայնիվ Կանադան առաջնային սեկտորների կարեւորությամբ արտասովոր կերպով է առանձնանում զարգացած երկրների շարքում, այն է, անտառաշինության եւ բենզինի արդյունաբերություններն ամենաառանցքային բաղադրիչներն են։ Հյուսիսային Կանադայի շատ քաղաքներ, որտեղ արդյունաբերությամբ զբաղվելը դյուրին չէ, մոտակա հանքերի եւ անտառանյութի պաշարների շնորհիվ են զարգանում։ Կանադան ունի նաեւ մեծածավալ անդյունաբերության սեկտոր, որի կենտրոնը հարավային Օնտարիոն եւ Քվեբեկն է, որտեղ մասնավորապես կարեւոր են ավտոմեքենաների արտադրությունը եւ օդագնացությունը։ Կանդան մեկն է այն սակավաթիվ զարգացած երկրներից, որ էներգիայի ցանցային արտահանմաբ է զբաղվում։ Ատլանտյան Կանադան ունի բնական գազի օֆշորային ավանդներ, իսկ Ալբերտան միեւնույն ժամանակ նավթի եւ գազի շատ ռեսուրսներ է պարունակում։ Աթաբասկայի նավթային ավազի եւ այլ հանածոների առատության արդյունքում Կանադային է պատկանում նավթի համաշխարհային պաշարների 13 % մասնաբաժինը։ Այս ցուցանիշով այն աշխարհում երրորդն է՝ Վենեսուելայից եւ Սաուդիան Արաբիայից հետո։ Կանադան, բացի այդ, արդյունաբերական արտադրանքների աշխարհում ամենախոշոր մատակարարն է, Կանադայի մարգագետինները ցորենի, կանոլայի եւ այլ տեսակի հացահատկների մշակման ամենակարեւոր աղբյուր են։ Կանադայի Բնական ռեսուրսների նախարարությունը կազմվում է հիմնական արտահանողների վիճակագրությունը. կանադան ցինկի, ուրանի, ոսկու, նիկելի, ալյումինի, պողպատի, երկաթի հանքաքարի, կոքսային ածուխի եւ կապարի առաջատար արտահանող երկիր է։ Կանադայի եւ Միացյալ նահանգների տնտեսական ինտեգրումն էականորեն զարգացել է Համաշխարհային երկրորդ պատերազմից հետո։ 1965 թվականի «Ավտոմոբիլային արտադրանքի առեւտրային պայմանագրով» արդեն բաց էին Կանադայի սահմանները ավտոմեքենայի արտադրության բնագավառում։ 1970-ական թվականներին էներգիայի պաշարների բավականացնելու մտահոգությունները եւ արդյունաբերության ոլորտներում օտարազգի սեփականատերերի առկայությունը ստիպեցին, որ Կանադայի վարչապետ Պիեր Տրուդոյի գլխավորած Լիբերալ կառավարությունը գործի դնի «Պետական էներգիայի ծրագիրը» (ՊԷԾ) եւ «Արտերկրյա ներդրումների վերլուծության գործակալությունը» (ԱՆՎԳ)։ 1980 թվականին վարչապետ Բրայան Մուլրոնեյի Առաջադեմ պահպանողականներ կուսակցությունը «Պետական էներգիայի ծրագիրը» (ՊԷԾ) եւ փոփարինեցին «Արտերկրյա ներդրումների վերլուծության գործակալության» (ԱՆՎԳ) անվանումը «Ներդրում Կանադա» անվամբ՝ արտերկրյա ներդրումները խրախուսելու նպատակով։ 1988 թվականին Կանադայի եւ Միացյալ Նահանգների միջեւ կնքված «Ազատ առեւտրի համաձայնագրով» չեղարկվեցին երկու երկրների միջեւ գործող սակագները, մինչդեռ հյուսիսամերիկյան ազատ առեւտրի համաձայնագրով (ՀԱԱԱՀ) ընդլայվեց ազատ առեւտրի դաշտը՝ ներառելու նաեւ Մեքսիկան 1994 թվականին։ 1990-ականների կեսերին Ժան Շրետիանի գլխավորած Լիբերալ կառավարությունը սկսեց հրապարակել բյուջետային տարեկան շահույթները եւ կայուն կերպով վճարեցին պետական պարտքերը։ 2008 թվականի համաշխարհային ֆինանսական ճգնաժամը հանգեցրեց զգալի սնանկացման, ինչն էլ իր հերթին հանգեցրեց հանգեցրեց գործազրկության զգալի աճի Կանադայում։ Մինչեւ 2009 թվականի հոկտեմբերը Կանադայի գործազրկության ցուցանիշը հասել է 8,6 տոկոսի, գյուղերում գործազրկության ցուցանիշը 5,8 տոկոսից ցածր (Մանիտոբա) եւ 17 տոկոսից բարձ՝Նյուֆաունդլենդում եւ Լաբրադորում։ 2008-2010 թվականներին Կանադայի աշխատաշուկան ունեցավ 162,000 լրիվ հաստիքով աշխատանքի եւ ընդհանուր առմամբ 224,000 պայմանագրային աշխատանքի կորուստ։ 2010-2011 ֆինանսական տարում Կանադայի պետական ամբողջական պարտքը գնահատվել է 566,7 միլիարդ դոլար, ինչն ավելի շատ է, քան 2008-2009 թվականների պարտքը, որը կազմում է 463,7 միլիարդ դոլար։ Բացի այդ, Կանադայի ցանցային պետական պարտքերը 41 միլիարդից 194 միլարդ դոլարի հասան 2010 թվականի առաջին քառորդում։ Այնուամենայնիվ, Կանադայի կանոնակարգված բանկային ոլորտը (որը Մեծ ութնյակում համեմատաբար պահպանողական ոլորտ է), դաշնային կառավարության նախաճգնաժամային շրջանի բյուջեի ավելցուկը եւ պետական պարտքերը նվազեցնելու երկարաժամկետ ռազմավարությունը հանգեցրին պակաս խորը սնանկացման, քան Մեծ ութնայկի մյուս երկրների պարագայում։ 2015 թվականին Կանադայի տնտեսությունը էականորեն կայունացավ եւ փոքր-ինչ աճ արձանագրվեց, թեպետ երկրում շարունակվում են մտահոգիչ լինել նավթի անկայուն գները, Եվրոզոնայի ճգնաժամը եւ գործազրկության՝ նորմայից բարձր ցուցանիշը։ Դաշնային կառավարությունը եւ կանադական շատ արդյունաբերություններ եւս սկսեցին ընդլայնել առեւտուրը ասիական շուկայի հետ՝ փորձելով կատարել բամազան արտահանումներ։ Ասիան այժմ Կանադայի երկրորդ ամենախոշոր արտահանող շուկան է Միացյալ Նահանգներից հետո։ Մասնավորապես նավթամուղների շուրջ ընթացող էականորեն քննարկվող առաջարկները, հույս ունենք, որ կմեծացնեն Կանադայի նավթի պաշարների արտահանումը Չինաստան։ Գործազրկություն Գործազրկության մակարդակը (%) Կանադայում 2000-2021 թվականներին. Գիտություն եւ տեխնիկա 2012 թվականին հատկացվեց 1,3 միլիարդ կանդական դոլար՝ Կանադայում հետազոտություն եւ զարգացում իրականացնելու նպատակով, որից գրեթե 7 միլիարդը տրամարեց դաշնային կառավարությունը նահանգային կառավարության հետ միասին։ 2015 թվականին Կանադան ունեցավ 13 Նոբելյան մրցանակակիր ֆիզիկայի, քիմիայի եւ բժշկության բնագավառում։ 2012 թվականին միջազգային գիտնականների կողմից անցկացված լայնամասշտաբ մի հետազոտության արդյունքներով Կանադան զբաղեցրեց աշխարհում չորրորդ տեղը՝ գիտական հետազոտությունների որակով։ Ավելին, այն համաշխարհային տեխնոլոգիական ընկերությունների գլխամասերի կենտրոնն է։ Կանադան ունի ամենաազատ մուտքը դեպի համացանց՝ ավելի քան 33 միլիոն օգտատերերի ցուցանիշով, ինչը համարժեք է երկրի ընդհանուր բնակչության 94 տոկոսին։ «Կանադայի տիեզերային գործակալությունը» իրականացնում է տիեզերագնացության չափազանց գործուն ծրագիր՝ անցկացնելով մոլորակների տիեզերական եւ ավիացիոն հետազոտություններ, ինչպես նաեւ նախագծելով հրթիռներ եւ արբանյակներ։ Կանադան Միացյալ Նահանգներից եւ Խորհրդային Միությունից (ԽՍՀՄ) հետո երրորդ երկիրն է, որ արբանյակ է բաց թողել տիեզերք 1962 թվականին («Ալուետ 1» արբանյակ)։ 1984 թվականին Մարկ Գարնոն դարձավ Կանադայի առաջին տղամարդ տիեզերագնացը։ Կանադան անդամակցում է «Տիեզերարագնացության միջազգային կայանին» (ՏՄԿ), համարվում է տիեզերական ռոբոտաշինության առաջին արտադրողներից մեկը, որը հեղինակել է «Կանդարմ», «Կանդարմ2» եւ «Դեքստր» տեսակների ռոբոտային մանիպուլյատորներ՝ Տիեզերարագնացության միջազգային կայանի եւ ՆԱՍԱ-ի Սփեյս Շաթլ-ի (տիեզերական մաքոքի) համար։ 1960-ականներից սկսած Կանադայի օդագնացության արտադրության ոլորտում նախագծվել եւ կառուցվել են արբանյակների բազմաթիվ տեսակներ՝ այդ թվում «Ռադարսաթ-1» եւ 2, «ISIS» եւ» MOST: Կանադայում է արտադրվել նաեւ աշխարհի ամենից հաջողված եւ լայնորեն կիրառվող մետեորոլոգիական հրթիռը՝ Բլեք Բրենթսը. 1961 թվականին հրթիռի փորձարկումից հետո բաց է թողնվել ավելի քան 1000 Բլեք Բրենթս տեսակի հրթիռ։ Ժողովրդագրություն Կանադան ունի քիչ բնակչություն, որը կազմվել է այլ մեծ պետությունների շնորհիվ։ Բայց բնիկ կանադացիները զարգացել են իրենց տարածքում եղող բնական հարստությունների շնորհիվ, նվաճել բարձր կենսապայմաններ եւ դարձրել իրենց երկիրը աշխարհի հարուստ երկրներից մեկը։ Ըստ Կանադայի 2011 թվականին իրականացված մարդահամարի՝ Կանադայում բնակվում է 33.476.688 մարդ եւ այս թիվը 2006 թվականի մարդահամարի տվյալներից մեծ է 5,9 անգամ։ 2012 թվականի դեկտեմբերին Կանադայի վիճակագրական ծառայությունը հայտարարեց, որ Կանադայի բնակչությունը գերազանցում է 35 միլիոնը, միաժամանակ մատնանշելով, որ Կանադան մեծ ութնյակի երկրներից բնակչությամբ ամենաարագ աճող երկիրն է ։ 1990-2008 թվականներին բնակչությունը աճել է 5,6 միլիոնով, որը հավասար է 20,4 տոկոս ընդհանուր աճին։ Բնակչության աճը հիմնականում պայմանավորված է ներգաղթով եւ ավելի նվազ՝ բնակչության բնական աճով։ Կանադան ունի աշխարհում ամենամեծ մեկ շնչին բաժին ընկնող ներգաղթողների ծավալը, որը հիմնականում պայմանավորված է տնտեսական քաղաքականությամբ եւ ավելի քիչ՝ ընտանիքների վերամիավորմամբ։ Կանադայի հասարակությունը եւ մեծ քաղաքական կուսակցությունները աջակցում են ներգաղթի ներկայիս ծավալները։ 2010 թվականին Կանադա է ներգաղթել 280.636 մարդ։ Կանադայի կառավարությունը 2016 թվականին նախատեսում է ունենալ 280.000-305.000 նոր մշտական բնակիչ, որը համընկնում է վերջին տարիների ներգաղթողների թվի հետ։ Նոր ներգաղթողները բնակություն են հաստատում մեծ քաղաքային շրջաններում, ինչպիսին Տորոնտոն է, Մոնրեալը կամ Վանկուվերը։ Կանադան ընդունում է նաեւ մեծ թվով փախստականներ, որը կազմում է աշխարհի փախստականների թվի ավելի քան տաս տոկոսը։ Բնակչության շուրջ 4/5-ը ապրում է Միացյալ Նահանգների սահմանից 150 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Բնակչության շուրջ 50 տոկոսը բնակվում է Քվեբեկ-Ուինդսոր միջանցքի քաղաքային շրջաններում, 30 տոկոսը բնակվում է Բրիտանական Կոլումբիայի Լոուեր Մեյնլենդում եւ Կալգարի-Էդմոնտոնյան միջանցքի մոտ՝ Ալբերտայում։ Կանադան զբաղեցնում է 83-րդ հյուսիսային զուգահեռականից մինչեւ 41-րդ հյուսիսային զուգահեռականը ընկած տարածությունը, բայց բնակչության շուրջ 95 տոկոսը բնակվում են 55-րդ հյուսիսային զուգահեռականից ներքեւ։ Շատ այլ զարգացած երկրների պես Կանադայում նույնպես նկատվում է ժողովրդագրական անցումը դեպի ավելի տարիքով բնակչության՝ ավելի շատ թոշակառուներով եւ ավելի քիչ աշխատավոր դասով։ 2006 թվականին բնակչության միջին տարիքը 39,5 էր, 2011 թվականին այն աճել էր մինչեւ 39,9, այն դեպքում, երբ Կանադայում կյանքի միջին տեւողությունը կազմում է 81 տարի։ Կանադացիների մեծ մասը՝ 69,9%-ը ապրում է ընտանիքի հետ, 26,8%-ը միայնակ, իսկ ոչ ազգակցական կապ ունեցող մարդկանց հետ ապրում է բնակչության 3,7%-ը։ Ընտանիքի անդամների միջին թիվը 2006 թվականին կազմել է 2,5 մարդ։ Կանադայի բնակչությունը, 2000-2021 Աղբյուրը՝ World Bank Կրթություն Համաձայն 2012 թվականի Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպության հաշվետվության՝ աշխարհում Կանադան ամենակրթված երկիրն է, Կանադան ունի աշխարհում ամենամեծ թվով երրորդական կրթություն ստացած մեծահասակները. մեծահասակ կանադացիների 51%-ը ունի առնվազն մեկ բարձրագույն կրթության աստիճան։ Կանադան կրթության վրա ծախսում է իր ՀՆԱ-ի 5,3%-ը։ Այն հսկայական ներդրում է ունենում երրորդական կրթության վրա՝ մեկ ուսանողին բաժին է հասնում ավելի քան 20.000 ԱՄՆ դոլար։ 2014 թվականին 25-64 տարեկան բնակիչների 89 տոկոսը ստացել է ավագ դպրոցի աստիճան, այն դեպքում երբ ՏՀԶԿ-ի միջին արժեքը 75 տոկոսն է։ 1982 թվականի Սահմանադրության 23-րդ կետի համաձայն՝ կրթությունը Կանադայի շատ շրջաններում հասանելի է եւ անգլերեն, եւ ֆրանսերեն։ Կանադայի պրովինցիաները եւ շրջանները պատասխանատու են կրթության ապահովման համար։ Պարտադիր է 5-7-ից մինչեւ 16-18 տարեկանների կրթությունը, որը բերում է շուրջ 99 տոկոս մեծահասակների գրաճանաչությանը։ 2002 թվականին 25-64 տարեկան կանադացիների 43 տոկոսը ունեցել է հետ-երկրորդական կրթություն, իսկ 25-34 տարեկանների մոտ այն կազմել է 51 տոկոս։ Ըստ սովորողների կրթական ձեռքբերումների գնահատման միջազգային ծրագրի տվյալների՝ Կանադայի սովորողները ունեն ՏՀԶԿ-ի միջին արժեքից բարձր պատրաստվածություն, հատկապես՝ մաթեմատիկայից, գիտությունից եւ ընթերցանությունից։ Ազգություն Ըստ 2006 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ Կանադայի բնակչության 32%-ը տոկոսը համարում է, որ ինքը կանադացի է, 21%-ը՝ անգլիացի, 15,8%-ը՝ ֆրանսիացի, 15,1%-ը շոտլանդացի, 13,9%-ը՝ իռլանդացի, 10,2%-ը գերմանացի, 4,6%-ը՝ իտալացի, 4,3%՝ չինացի, 4,0%-ը՝ Կանադայի հնդկացի, 3,9%-ը՝ ուկրաինացի եւ 3,3%-ը՝ հոլանդացի։ Կանադայում կա ճանաչված 600 հնդկացիական խմբեր, որոնք միասին կազմում են 1.172.790 մարդ։ Կանադայի աբորիգենների պոպուլյացիան (4%) աճում է ազգային ցուցանիշներից մոտ երկու անգամ ավելի արագ։ 16,2%-ը կազմում են ոչ աբորիգեն տեսանելի ազգային փոքրամասնությունները։ 2006 թվականին ամենատեսանելի ազգային փոքրամասնություններն էին հարավասիացիները (4,0%), չինացիները (3,9%) եւ սեւերը (2,5%)։ 2001-2006 թվականներին տեսանելի ազգային փոքրամասնությունների թիվը մեծացել է 27,2 տոկոսով։ 1961 թվականին Կանադայի բնակչության երկու տոկոսից քիչն էին կազմում տեսանելի ազգային փոքրամասնությունները։ 2007 թվականին 5 մարդուց համարյա 1-ը ծնվել էր արտասահմանում, որոնց 60 տոկոսը Ասիայից, այդ թվում՝ Միջին Արեւելքից ներգաղթողներն էին։ Կանադա ներգաղթողները ամենաշատը Չինաստանից են, Ֆիլիպիններից եւ Հնդկաստանից։ Ըստ Կանադայի վիճակագրական ծառայության՝ 2031 թվականին տեսանելի փոքրամասնությունները կկազմեն Կանադայի բնակչության 1/3-ը։ Կրոն Կանադան ունի կրոնական մեծ բազմազանություն՝ ընդգրկելով տարբեր հավատքներ եւ ավանդույթներ։ Կանադան չունի պետական եկեղեցի, իսկ կառավարությունը պաշտոնապես ընդունել է բազմակրոնությունը։ Կրոնի ազատությունը Կանադայի սահմանադրությամբ պաշտպանվող իրավունքներից է, որը թույլ է տալիս անհատներին միավորվել եւ պաշտել առանց սահմանափակումների կամ խանգարող հանգամանքների։ Այժմ կրոնի պատկանելությունը ընդհանուր առմամբ համարվում է անձնական ընտրություն, որը կատարվում է առանց հասարակության կամ իշխանության միջնորդության։ Սկզբում Կանադայի առօրյայում կենտրոնական դերը գրավել է քրիստոնեությունը, սակայն այժմ այն հետքրիստոնեական, աշխարհիկ պետություն է : Կանադացիների մեծամասնությունը համարում է, որ կրոնը կարեւոր չէ առօրյա կյանքում, բայց հավատում է աստծուն։ Համաձայն 2011 թվականի մարդահամարի տվյալների՝ կանադացիների 67,3 տոկոսը իրեն համարում է քրիստոնյա, որոնցից հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու հետեւորդները կազմում են ամենամեծ խումբը՝ 38,7 տոկոս։ Ամենամեծ բողոքական միավորումը Կանադայի միացյալ եկեղեցին է՝ 6,1 տոկոս, ապա գալիս են Կանադայի անգլիկանների եկեղեցու հետեւորդները՝ 5,0 տոկոս եւ բապտիստները՝ 1,9 տոկոս։ 1960-ականներից երկրում մեծանում է աշխարհականության մակարդակը։ 2011 թվականին բնակչության 23,9 տոկոսը հաստատել է, որ չունի որեւէ կրոնական պատկանելիություն, այն դեպքում, երբ 2001 թվականին այդ արժեքը կազմում էր 16,5 տոկոս։ Մնացած 8,8%-ը կապված են ոչ քրիստոնեական եկեղեցիների հետ, որոնցից ամենամեծ կրոնը կազմում է իսլամը եւ հինդուիզմը, համապատասխանաբար 3,2 եւ 1,5 տոկոս։ Լեզուներ Կանադան բազմալեզու երկիր է, որտեղ պաշտոնական լեզուները անգլերենը եւ ֆրանսերենն են, եւ որոնք կանադացիների 60%- եւ 20%-ի մայրենի լեզուն են՝ համապատասխանաբար։ Շուրջ 6,8 միլիոն կանադացիներ նշել են, որ իրենց մայրենի լեզուն պաշտոնական լեզու չէ։ Ամենատարածված ոչ պաշտոնական լեզուներից է չինարենը (հիմնականում յուե չինարենը 1.072.555 լեզվակիր), փենջաբին (430.705), իսպաներենը (410.670), գերմաներենը (409.200) եւ իտալերենը (407.490): Կանադայի դաշնային կառավարությունը պաշտոնապես երկլեզու է, որը հաստատվում է պաշտոնական լեզուների տեսչության կողմից՝ պաշտոնական լեզուների օրենքի եւ Կանադայի իրավունքների եւ ազատությունների խարտիայի 16-րդ գլխի համաձայն։ Անգլերենը եւ ֆրանսերենը իրավահավասար կարգավիճակ ունեն դատարաններում, պառլամենտում եւ դաշնային տարբեր կառույցներում։ Բնակիչները կարող են կառավարական ծառայությունները ստանալ անգլերեն կամ ֆրանսերեն, իսկ պետական լեզվական փոքրամասնությունները ունեն իրենց դպրոցները բոլոր պրովինցիաներում եւ շրջաններում։ 1977 թվականին Ֆրանսերեն լեզվի խարտիան Քվեբեկում ֆրանսերենին տվեց պաշտոնական լեզվի կարգավիճակ։ Չնայած ֆրանսախոս կանադացիների ավելի քան 85 տոկոսը բնակվում է Քվեբեկում, ֆրանսախոս բնակչություն կա նաեւ Նյու Բրանսուիկում, Ալբերտայում, Մանիտոբայում եւ Օնտարիոյում, վերջինս երկրորդ ամենաշատ ֆրանսախոսներ ունեցող բնակավայրն է Քվեբեկից հետո։ Նյու Բրանսուիկը միակ պետականորեն երկլեզու պրովինցիան է եւ ունի ֆրանսերեն խոսող աքքադացի ազգային փոքրամասնություն, որոնք կազմում են բնակչության 33 տոկոսը։ Աքքադացիներ կան նաեւ Նովա Սկոտիայի հարավարեւմտյան հատվածում, Կապ Բրետոն կղզում եւ Էդուարդ արքայազնի կղզու կենտրոնական եւ արեւմտյան հատվածներում ։ Մանիտոբայում, Օնտարիոյում եւ Քվեբեկում նահանգային օրենսդիր իշխանությանը թույլատրված է օգտագործել անգլերենը եւ ֆրանսերենը, օրենքները գործի են դրվում երկու լեզուներով։ Օնտարիոյում ֆրանսերենն ունի իրավական կարգավիճակ, բայց ամբողջությամբ պաշտոնական լեզու չէ։ Կանադայում կան 11 աբորիգենալ լեզվական խմբեր, որոնք ներառում են ավելի քան 65 բարբառներ։ Սրանցից միայն կրիերենը, ինուիտերենը եւ օջիբվերենը ունեն բավական մեծ թվով լեզվակիրներ՝ երկար ժամանակ գոյատեւելու համար։ Մի շարք բնիկ լեզուներ պաշտոնական կարգավիճակ ունեն հյուսիսարեւմտյան շրջաններում։ Ինուիտերենը մեծամասնության լեզուն է Նունավուտում եւ շրջանի երեք պաշտոնական լեզուներից մեկը։ Գիտություն Բնական եւ տեխնիկական գիտություններ Կանադայի գիտության զարգացումը խթանել են Կանադա ներգաղթած անգլիացիներն ու ֆրանսիացիները։ 19-րդ դ. 1-ին կեսին սկսվել է Կանադայի տարածքի հետեւողական ուսումնասիրումը։ 1836-1856 թվականներին Ա. Գեզները հետազոտել է երկրի մի շարք շրջանների երկրաբանական կառուցվածքը։ 1842 թվականին ստեղծվել է Կանադայի երկրաբանական ծառայությունը, որի առաջին տնօրեն Ու. Լոգանը 1869 թվականին կազմել է երկրի ամբողջական քարտեզներից մեկը։ Քիմիայի բնագավառի հետազոտությունները հիմնականում պայմանավորված են եղել բժշկության, գյուղատնտեսության, մետալուրգիական արտադրության պահանջմունքներով։ 1852 թվականին Ա. Գեզները գտել է նավթից կերոսինի ստացման եղանակ եւ հիմնել կերոսինի արտադրության ընկերություն։ 19-րդ դ. 2-րդ կեսից աստիճանաբար կազմավորվել են Կանադայի գիտական դպրոցները։ Երկրի տնտեսական եւ քաղաքական դրության առանձնահատկությունները խթանել են գլխավորապես կենսաբանության ու բուսաբանության առաջընթացը։ Բուսաբան եւ սելեկցիոներ Ու. Մոնդերսը սկիզբ է դրել ցորենի հատուկ սորտերի աճեցմանը (որոշ սորտեր նա բերել է Ռուսաստանից)։ 19-րդ դ. վերջում մաթ. հետազոտությունների ակտիվացման գործում կարեւոր լումա ունի Դ. Ֆիլդսը։ Տորոնտոյի համալսարանում նա ստեղծել է Կանադայի առաջին մաթեմատիկական դպրոցը։ 19-րդ դ. վերջին-19-րդ դ. սկզբին կիրառական քիմիայի եւ ֆիզիկայի բնագավառի հետազոտությունների ցածր մակարդակը պայմանավորված էր քիմիայան եւ էլեկտրատեխնիկական ազգային արդյունաբերության բացակայությամբ։ Իրենց աշխատանքներով աչքի են ընկել Ու. Գիբսը (մշակել է ֆոսֆորի ստացման էլեկտրաքիմիական նոր մեթոդ) եւ Թ. Ուիլսոնը (առաջարկել է կալցիումի կարբիդի արտադրության նոր եղանակ, 1892)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմը նոր իմպուլս հաղորդեց Կանադայի գիտության զարգացմանը։ Գիտատեխնիկական հետազոտությունները կոորդինացնելու նպատակով 1916-ին ստեղծվել է ազգային գիտահետազոտական խորհուրդ՝ 3 բաժանմունքով՝ ֆիզիկայի, քիմիայի եւ կենսաբանության (ներառյալ նաեւ բժշկագիտությունը)։ Երկու պատերազմների միջեւ ընկած ժամանակամիջոցում եւ հատկապես երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո լայն թափ են ստացել քիմիայի բնագավառի հետազոտությունները, զարգացել է թղթի-ցելյուլոզի արդյունաբերությունը։ Ինսուլինի հայտնադործման եւ ստացման համար Ֆ. Բանտինգը եւ Զ. Մակլեոդը արժանացել են նոբելյան մրցանակի (1923 թվական)։ 1971 թվականին նոբելյան մրցանակ է շնորհվել նաեւ Գ. Հերցբերգին՝ ֆիզիկական եւ վերլուծական քիմիայի ասպարեզում կատարած աշխատանքների համար։ Ֆիզիկական հետազոտությունների զարգացումը Կանադայում սկսվել է դեռեւս առաջին համաշխարհային պատերազմից առաջ։ Է. Ռեզերֆորդը, որը 1898-1907 թվականներին աշխատել է Կանադայում, Ֆ. Աոդիի հետ պարզել է ճառագայթների բնույթը եւ ստեղծել ռադիոակտիվության տեսությունը։ Զ. Մակ-Լենանը Տորոնտոյի համալսարանում ապացուցել է տիեզերական ճառագայթների գոյությունը, հետազոտել բեւեռափայլի սպեկտրները եւ ստացել հեղուկ հելիում։ Նա է հիմնել ցածր ջերմաստիճանների ֆիզիկայի կանադական դպրոցը։ Մեծ Բրիտանիայի եւ ԱՄՆ-ի գիտնականների օգնությամբ 1942 թվականին Մոնրեալի համալսարանում ստեղծվել է միջուկային լաբորատորիա։ 1947 թվականին գործարկվել է աշխարհի խոշորագույն (իր ժամանակին) հետազոտական ռեակտորը, 1962 թվականին՝ Կանադայի առաջին ԱԷԿ-ը։ Միջուկային ֆիզիկայի զարգացման գործում էական ներդրում ունի Զ. Մաքենզին։ Կանադայի մաթեմատիկայի դպրոցը ներկայացնում են Մ. Նյուքոմը, Ռ. Կ. Արչիբալդը, Ռ. Ռիչարդսոնը, Գ. Պոլը եւ ուրիշներ, որոնք աշխատել են Կանադայում։ Ինտենսիվ զարգացել է մաթեմատիկական վիճակագրությունը (Ա. Ուորրեն, Մ. Մաքենզի)։ Կանադան ունի ժամանակակից հաշվողական կենտրոններ, որոնցից խոշորագույնը Տորոնտոյի համալսարանինն է։ Հետպատերազմյան տարիներին Կանադայում զարգացման բարձր աստիճանի են հասել տեխնիկական գիտությունները, կենսաբանությունը, երկրաբանությունը։ Կանադայի գիտական խոշոր հիմնարկներն են՝ օդագնացության եւ տիեզերքի կանադական ինստիտուը, հանքային արդյունաբերության եւ մետալուրգիայի, քիմիայի, բջջի հետազոտման կենսաբանական, բույսերի հետազոտման, ինչպես նաեւ համալսարաններին կից հետազոտական ինստիտուտները։ Փիլիսոփայություն 19-րդ դ. բուրժուական փիլիսոփայական հոսանքները Կանադայում կազմավորվել են ֆրանսիական, անգլո-ամերիկյան փիլիսոփայության ազդեցությամբ։ 19-րդ դ. վերջին եւ 19-րդ դ. սկզբին կանադական փիլիսոփայության տարածման գործում մեծ դեր են խաղացել Զ. Օաթսոնը եւ նրա աշակերտները։ Անգլո-ամերիկյան նեոհեգելականության ազդեցությամբ ձեւավորված «սպեկուլյատիվ փիլիսոփայությունը» նպաստել է գերմանական դասական իդեալիզմի, հատկապես Կանտի եւ Հեգելի ուսմունքների յուրացմանը։ «Մպեկուլյատիվ փիլիսոփայությանը» Ջ. Մ. Բրետը հակադրեց իր «ինտեգրալ ռեալիզմը», որը հարցադրումով տարբերվում է անգլո-ամերիկյան նեոռեալիզմից եւ քննադատական ռեալիզմից։ «Հավասարակշռված փիլիսոփայություն», այսինքն ըստ էության էկլեկտիկական փիլիսոփայություն (իդեալիզմի ռեալիզմի եւ պրագմատիզմի համակցում), ստեղծելու փորձ է կատարել Ռ. Կ. Լոջը։ Ներկայումս նկատելի է նեոպոզիտիվիզմի, իսկ բողոքական փիլիսոփաների շրջանում՝ քրիստոնեական էկզիստենցիալիզմի ազդեցությունը։ Համալսարաններում Փիլիսոփայությունը հիմնականում դասավանդում են արտասահմանյան պրոֆեսորները, մեծ ուշադրություն է դարձվում փիլիսոփայության պատմությանը (հատկապես անտիկ եւ միջնադարյան)։ Նեռթոմիստական փիլիսոփայության մշակման եւ դասավանդման միջազգային նշանակություն ունեցող խոշոր կենտրոններն են Լավալի (Քվեբեկ) համալսարանին կից բարձրագույն փիլիսոփայական դպրոցը, Ալբերտ Մեծի անվան միջնադարյան ուսումնասիրությունների ինստիտուտը (Մոնրեալ), Միջնադարյան ուսումնասիրությունների պապական ինստիտուտը (Տորոնտո). մշտական աշխատանքի են ներգրավվել տարբեր երկրների նշանավոր թոմիստ փիլիսոփաներ, այդ թվում Է. Ժիլսոնը՝ ինստիտուտի տնօրենը եւ Ժ. Մարիտենը։ 1958 թվականին հիմնադրվել է Կանադական փիլիսոփայության ասոցիացիան, որ միավորում է անգլախոս եւ ֆրանսախոս փիլիսոփաներին։ Մոնրեալում գործում է Ֆրանս-կանադական ասոցիացիան եւ Մակ Գիլլի համալսարանին կից փիլիսոփայական ընկերությունը։ Մարքսլենինյան ուսմունքը պրոպագանդում է ԿԿԿ-ն։ Հրատարակվում են «Dialogue» (1962-ից), «Etudes Medievales» (1939 թվականից), «Laval theologique et philosophique» (1945 թվականից) փիլիսոփայական հանդեսները։ Պատմական գիտություն Կանադական պատմագրության մեջ գոյություն ունի երկու ուղղություն՝ անգլո-կանադական եւ ֆրանս-կանադական, որոնք արտացոլում են երկու ազգերի՝ անգլո-կանադացիների եւ ֆրանս-կանադացիների ձեւավորումը եւ զարգացումը այդ երկրում։ Ֆրանս-կանադական պատմագրության գլխավոր թեման Կանադայի պատմությունն է մինչեւ 1763 թվականը, ֆրանս-կանադացիների պատմական ճակատագիրը բրիտանական նվաճումից հետո եւ նրանց դերն ու նշանակությունը ժամանակակից Կանադայում (Ֆ. Գարնո, Ա. Մայո եւ ուրիշներ)։ Անգլո-կանադական պատմագրության մեջ տիրապետողը (մինչեւ 19-րդ դ. սկիզբը) սահմանադրական պատմության բրիտանական (կամ կայսերական) դպրոցն էր, որի ներկայացուցիչները (Ու. Քինգսֆորդ, Ռ. Քրիստի, Ջ. Պարկին եւ ուրիշներ) Կանադայի պատմությունը դիտել են որպես բրիտանական ինստիտուտների «պատվաստման» օրինակ։ Կապիտալիզմի ընդհանուր ճգնաժամի պայմաններում կայսերական դպրոցը խիստ քննադատվեց։ Մահմանադրական պատմագրության առաջատար թեման դարձավ Կանադայի՝ գաղութից մինչեւ ազգային անկախություն զարգացման պատմությունը։ 19-րդ-դ. 30-ական թթ. սկիզբ է առնում սոցիալ-դեմոկրատական պատմագրությունը, որը հիմնականում ուսումնասիրում է կանադական սոցիալ-դեմոկրատական շարժման պատմությունը։ Մարքսիստական պատմագրությունը (Մ. Ռայերսոն, Մ. Ֆերլի) զբաղվում է ինչպես երկրի զարգացման ընդհանուր, այնպես էլ առանձին կարեւոր խնդիրների, բանվորական ու կոմունիստական շարժման պատմության ուսումնասիրությամբ։ Կանադայի պատմությունն ուսումնասիրվում է գլխավորապես Տորոնտոյի, Մոնրեալի, Քվեբեկի համալսարաններում։ Մարքսիստ պատմաբանների գործունեությունը կոորդինացնում է Մարքսիստական հետազոտությունների կենտրոնը (հիմնվել է 1959 թվականին)։ Տնտեսագիտություն Կապիտալիզմի ուշ զարգացումը, մետրոպոլիայից կախվածության պահպանումն արգելակել են Կանադայում ինքնուրույն տնտեսագիտական մտքի ձեւավորումը։ Տնտեսագիտական առաջին աշխատությունները (հիմնականում անգլիացի հեղինակների) երեւան են եկել 19-րդ դարի 20-30-ական թվականներին եւ նվիրված էին երկրի գաղութացման արդյունավետության պրոբլեմներին։ Տեսական քաղաքատնտեսության առաջին ներկայացուցիչը նույնպես անգլիացի էր՝ Զ. Ռեյը, որը քննադատում էր Կանադայում Հիրիթրեդերականությունը, Ա. Սմիթի տեսական որոշ դրույթները, պնդում էկոնոմիկայի զարգացման արագացման նպատակով պետության միջամտության անհրաժեշտությունը։ Երկրի առաջատար համալսարաններում քաղաքատնտեսության ամբիոններ են ստեղծվել 19-րդ-80-ական թվականներին։ Կանադացի առաջին քաղաքատնտեսը Ա. Շորթն էր, որը սկսեց ազգային էկոնոմիկայի գիտական ուսումնասիրությունը։ 19-րդ-դ. 20-30-ական թվականներին ձեւավորվել է Կանադայի տնտեսական քաղաքականության կոնկրետ պրոբլեմների հետազոտման ուղղությունը (Ջ. Դոյչ, Ս. Գորդոն, Ու. Մակինտոշ եւ այլք)։ 60-ական թվականներին սկսած ուսումնասիրվում են հասարակական սպառման, աշխատանքային հարաբերությունների, գործազրկության եւ դրա պատճառների, տնտեսական ծրագրավորման խնդիրները։ Զարգանում է ԱՄՆ-ից Կանադայի աճող կախվածության եւ ֆինանսական օլիգարխիայի գերիշխանության դեմ հանդես եկող առաջադիմական ուղղությունը։ Ֆրանսիական Կանադայի՝ Քվեբեկ նահանգի համալսարաններում պահպանվում է կաթոլիկ եկեղեցու ուժեղ ազդեցությունը։ Աշխատանքի եւ կապիտալի միջեւ դասակարգային խաղաղության տեսությունն ստացել է կղերա-ազգայնական գունավորում։ Մարքսիստական տնտեսագիտական մտքի զարգացումն արտացոլվում է Կանադայի կոմունիստական կուսակցության ծրագրային փաստաթղթերում, մարքսիստ տնտեսագետների աշխատություններում։ Տնտեսագետների հետազոտութուններն իրականացնում են Տորոնտոյի, Թագավորական (Քինգստոն), Արեւմտյան Օնտարիոյի համալսարաններն ու էկոնոմիկայի եւ հաշվառման դեպարտամենտը (հիմնադրվել է 1967 թվականին)։ Մշակույթ Գրականություն Գրականությունը հիմնականում զարգանում է անգլերենով եւ ֆրանսերենով։ Ֆրանսիական գրականություն Կանադայում անգլիական տիրապետության հաստատումից հետո (1763 թվական) ֆրանսալեզու գրականության մեջ իր արտացոլումը գտավ ֆրանս-կանադացիների դիմադրությունը անգլիական ուծացմանը։ 19-րդ դ. կեսին Կանադայի հասարակական-մշակութային կյանքի աշխուժացումը նպաստեց ռոմանտիկ բանաստեղծների հայրենասիրական դպրոցի երեւան գալուն (Լ. Ֆրեշեթ, 1839-1908 թվականներ, Պ. Լեմե, 1837-1918 թվականներ եւ ուրիշներ)։ 19-րդ դ. սկզբին տարածում գտավ ռեգիոնալ գրականությունը, որն իդեալականացնում էր նահապետական կացութաձեւը (Լ. էմոնի, 1880-1913 թվականներ, «Մարիա-Շապդլեն», 1916 թվական, վեպը եւ այլն)։ 1930-ական թվականներին զարգացավ ռեալիզմը, 40-ական թվականների կեսին դառնալով գրականության գլխավոր ուղղությունը (Ռ. Լեմլեն, ծն. 1919 թվական, Գաբրիել Ռուա, ծն. 1909 թվական, Կ. Ժասմեն, ծն. 1930 թվական, Մարի Կլեր Բլե, ծն. 1940 թվական)։ 40-60-ական թ թվականներին բանաստեղծները (Ա. Գրանբուա, ծն. 1900 թվական, Անն էբլեր, ծն. 1916 թվական եւ ուրիշներ) ձգտում էին արտացոլել ժամանակակիցների բանական եւ հուզական կյանքը։ Անգլիական գրականություն Վաղ շրջանի գրականությունը մեծ մասամբ սահմանափակված է եղել անգլիական ռոմանտիզմի ավանդույթներով եւ հաճախ կրել է նմանողական բնույթ (Ֆրենսիս Բրուք, 1724-1789 թվականներ, Օ. Գոլդսմիթ, 1787-1861 թվականներ եւ ուրիշներ)։ 19-րդ դարի 2-րդ կեսին տարածում գտավ պատմավեպը։ 19-րդ դարի արձակ գրականությանը հատուկ էր մարզայնությունը, «տեղական հովվերգությունը»։ Համաշխարհային ճանաչում ստացավ Մ. Լիքոքի (1869-1944 թվականներ) ստեղծագործությունը։ Երեւան եկան գրական հանդեսներ, կանադական գրականության առաջին պատմություններն ու անթոլոգիաները, ստեղծվեց Կանադական գրողների միությունը (1921)։ Այդ տարիներին հանդես եկան բանաստեղծներ Ու. Մակդոնալդը (ծն. 1880 թվական), է. Զ. Պրետը (1883-1964 թվականներ) եւ ուրիշներ։ 19-րդ դ. կեսին կանադական գրականությունն սկսեց ձեռք բերել որոշակի արտահայտված կանադական ազգային գծեր։ 40-ական թվականներին զարգացավ քննադատական ռեալիզմը (Ֆ. Գրով, 1872-1948 թվականներ, Մ. Կալլագան, ծն. 1903 թվական, Հ. Գառներ, ծն. 1913 թվական եւ ուրիշներ)։ 60-ական թվականների շատ ստեղծագործությունների թեման ժամանակի կապիտալիստական իրականության քաոսն էր (Բ. Մուր, ծն. 1921 թվական, Ռ. Կրետչ, ծն. 1927 թվական, Դ. Կարտեր, ծն. 1910 թվական)։ Կանադայի առաջավոր գրողների ուշադրությունը գրավում են ֆրանս-կանադացիների եւ անգլո-կանադացիների միջեւ ազգային երկպառակության սրումը, կանադական հյուսիսի խնդիրները եւ հնդկացիների ու էսկիմոսների վիճակը։ Ճարտարապետություն եւ կերպարվեստ Մինչ եվրոպացիների Կանադայում հայտնվելը զարգացման որոշակի աստիճանի է հասել հնդկացիների ու էսկիմոսների արվեստը՝ բազմագույն փայտագրությունը (պաշտամունքային եւ գերեզմանային սյուներ, դիմակներ, իրական եւ երեւակայական մոտիվների միահյուսումով զարդապատված կահկարասի), քարի, ոսկորի, եղջյուրի փորագրություն, փետուրե եւ խեցե զարդերի պատրաստում, վառ նախշազարդերով գործվածքներ, ասեղնագործություն, որմնանկարչություն։ Հնդկացիների ավանդական կացարաններն էին «վիգվամ» հյուղերը, մորթեծածկ «տիպի» վրանները, գետնափոր տները, հիմնակմախքային, հարուստ փորագրությամբ փայտե տները, էսկիմոսները բնակվում էին փայտե, քարե, կիսագետնափոր տներում եւ ձյունե գմբեթաձեւ «իգլու»-ներում։ Եվրոպացի գաղթականները իրենց հետ Կանադա են բերել եվրոպական ճարտարապետության ձեւերը՝ ֆրանսիական կլասիցիզմը, ուշ անգլիական կեղծ գոթիկան։ 19-րդ դ. կեսերին հիմնադրվում են նոր քաղսփներ, հիմնականում երկհարկանի տներով կառուցապատված փողոցների ուղղանկյուն ցանցով, դարի վերջերին ուժեղանում է ԱՄՆ-ի ճարտարապետության ազդեցությունը (գրասենյակային բազմահարկ շենքեր, հյուրանոցներ, ճարտ. Ֆ. Դառլինգ, Ջ. Պիրսոն)։ 16-րդ II-19-րդ դդ. ֆրանսիական ռոկոկոյի, այնուհետեւ կլասիցիզմի ազդեցությամբ զարգանում են գեղանկարչությունը (Ֆ. Բակուր, Պ. Քեյն, Կ. Կրիգհով), քանդակագործությունը (Ֆ. էլբեր)։ 19-րդ դարի սկզբից ծաղկում է ապրում ազգային ռեալիստական արվեստը (բնանկարիչներ Զ. Ու. Մորիս, Կ. Գանյոն, «Ցոթի խումբը»՝ Զ. Մագդոնալդ, Ա. Լիզմեր, է. Հոլգեյթ եւ ուրիշներ, քանդակագործ Ֆ. Լորինգ, գրաֆիկ է. Մեթոն-Թոմփսոն)։ Կանադայի արդի արվեստում գերակշռողը մոդեռնիստական ուղղություններն են (գեղանկարիչ ժ. Պ. Ռիոպել, քանդակագործ Լ. Արշամբո)։ Ռեալիստական ավանդություններին հետեւում են «Բանվորական գեղարվեստական լիգայի» նկարիչները։ Զարգանում են դիզայնը, դեկորատիվ արվեստի մի շարք տեսակներ։ Ժողովրդական ստեղծագործությունում աչքի են ընկնում փայտագործությունն ու ուկրաինացիների ասեղնագործությունը, էսկիմոսների քարարձանները։ Կիրառական գրաֆիկան հիմնականում հետեւում է ԱՄՆ-ի «մասսայական մշակույթի» նմուշներին։ 19-րդ դարի կեսից վերակառուցվում եւ աճում են հին քաղաքները։ Մեծացել է բնակարանային շինարարությունը։ Կառուցվում են արդյունաբերական եւ հասարակական խոշոր համալիրներ (Տորոնտոյի քաղաքապետարանը, Վիլ Մարի հրապարակը եւ 1967 վի համաշխարհային ցուցահանդեսը, Մոնրեալ)։ Միասնական նախագծերով են կառուցվել արդյունաբերական ձեռնարկություններին մոտ ստեղծվող քաղաքները (Կիտիմատ, Էլիոա-Լեյկ, Ինուվիկ)։ Երաժշտություն Կանադայի երաժշտական կյանքը 16-րդI դ. սկսած կապված է անգլիական եւ ֆրանսիական մշակույթին։ Առաջին կանադական օպերան գրել է ֆրանսիացի Ժ. Կենելը («Կոլա եւ Կոլինետտա», 1790 թվական, Մոնրեալ)։ 19-րդ դ. 2-րդ կեսին ստեղծվել են երաժշտասերների ընկերություններ, ձեւավորվել է կանադական ժողովրդական երաժշտությունը (կենցաղային երգեր, ռոմանտիկական բալլադներ են)։ Առաջին նշանավոր երաժշտական գործիչներից է կոմպոզիտոր Կ. Լավալլեն (ազգային հիմնի երաժշտության հեղինակը)։ 19-րդ դ. վերջին։ 19-րդ դ. սկզբին երեւան են եկել պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորներ եւ կատարողներ, ստեղծվել նվագախմբեր, երգչախմբեր։ Կանադայի երաժշտական կյանքը վերելք է ապրել սկսած 19-րդ դ. 40-ական թվականներից։ 1949 թվականին ստեղծվել են Կանադայի օպերային խումբը (Տորոնտո) եւ Ազգային երիտասարդական նվագախումբը, 1969 թվականին բացվել է Արվեստի ազգային կենտրոնը (օպերային եւ դրամատիկական թատրոններ են)։ Կանադայում գործում է բարձրագույն երաժշտական ուսումնական 8 հաստատություն (կոնսերվատորիաներ, երաժշտական ակադեմիաներ)։ 1965 թվականից Մոնրեալում անց են կացվում երաժիշտ կատարողների միջազգային փառատոներ եւ մրցույթներ։ ժամանակակից երաժիշտներից են՝ կոմպոզիտորներ Մ. Բլեկբեռնը, Կ. Պեպենը, դիրիժորներ Ժ. Բոդրին, Պ. Դերվոն, դաշնականար Գ. Դուլդը, Ա. Կուերաին, շութակահարուհի Ի. Հենդելը, երգչուհի Լ. Մարշալը, Մ. Ֆորեսաերը, երգիչ Լ. Սիմոնոն եւ ուրիշներ։ Գործում են Կանադական կոմպոզիտորների ասոցիացիան, Կանադական երաժշտական խորհուրդը եւ այլ կազմակերպություններ։ Բալետ 1938 թվականից գործող բալետի դպրոցի հիման վրա կազմակերպվել է առաջին՝ «Վիննի-պեգի բալետ» թատերախումբը (1949 թվականից պրոֆեսիոնալ, 1953 թվականից կոչվել է թագավորական)։ 1951 թվականին Տորոնտոյում ստեղծվել է Կանադայի «Ազգային բալետ» խումբը։ 1952 թվականին Մոնրեալի հեռուստատեսային բալետային խմբից կազմակերպվել է «Կանադական մեծ բալետը»։ 1967 թվականին երկրում կար 4 խումբ։ Գործող բալետային դպրոցներից խոշորը. Ազգային բալետային դպրոցն է (հիմնվել է 1959 թվականին, Տորոնտո)։ Թատրոն Թատրոնի զարգացումն սկսվել է 16-րդ դարում, ֆրանսիական Քվեբեկ եւ Աքադիա նահանգներում։ 1774 թվականին Հալիֆաքս քաղաքում բեմադրվել է կանադական առաջին պիեսը (անգլերեն)։ 1825 թվականին Մոնրեալում բացվել է առաջին մշտական թատրոնը։ 1940-ական թվականների վերջերից պրոֆեսիոնալ թատրոններ են գործում խոշոր քաղաքներում։ Դրանցից ամենահինը «Ռիդո վեր»-ն է (հիմնվել է 1949 թվականին Մոնրեալում), որտեղ բեմադրվում են Շեքսպիրի, Մոլիերի, Պ. Կլոդելի, Ա. Չեխովի եւ ուրիշների պիեսները։ Կանադական դրամատուրգներից են՝ Ռ. Դեյվիսը, Ջ, Կոուլաերը, Գ. Ֆերիսը, Լ. Մինկլերը։ Ֆրանսալեզու թատրոնները ձգտում են ստեղծել ազգային թատերարվեստ։ Անգլախոս թատերախմբերը կրում են ԱՄՆ-ի թատրոնի ազդեցությունը։ Թատերական գործիչներից են՝ Զ. Կոլիկոսը, Կ. Պլամմերը, ժ. Գասկոն։ Կազմակերպվում են դրամատիկական արվեստի ամենամյա փառատոներ։ 1953 թվականից Մտրատֆորդում տեղի է ունենում Շեքսպիրյան փառատոն։ Գործում է Ազգային թատերական դպրոց, դասավանդումը՝ ֆրանսերենով եւ անգլերենով։ Կինո Ֆիլմերի կանոնավոր արտադրությունն սկսվել է 1914 թվականից։ Մեծ մասամբ թողարկվել են վավերագրական եւ ռեկլամային կարճամետրաժ ֆիլմեր։ 1939-1946 թվականներին ազգային կինոարվեստի ձեւավորմանը մեծապես նպաստել է անգլացի ռեժիսոր Ջ. Գրիրսոնը։ 1956 թվականին Մոնրեալում ստեղծվել է Կինոյի ազգային վարչություն, այնուամենայնիվ ֆիլմերի թողարկումը պայմանավորված է առանձին ռեժիսորների նախաձեռնությամբ, քանի որ կառավարությունը չի աջակցում կինեմատոգրաֆիայի զարգացմանը։ Լավագույն ֆիլմերից են՝ «Ոսկու քաղաքը» (1957 թվական, ռեժ. Կ. Լոու), «Որպեսզի կյանքը շարունակվի» (1963 թվական, ռեժ. Մ. Բրո)։ Կինոգործիչներից են՝ Կ. ժյուտրան, Ժ. Կարլը, Ռ. Գարսոն, Գ. Մանրոն, Կ, Պինդալը, մուլտիպլիկացիոն կինոյի նշանավոր ռեժ. Ն. Մակլարենը։ Մտրատֆորդում, Մոնրեալում, Վանկուվերում 1957 թվականից տեղի են ունենում միջազգային կինոփառատոներ։ Խոհանոց Կանադական ազգային խոհանոցի հպարտությունը համարվում են թխկենու հյութը, գարնանային հյութը։ Կանադայում կարելի է համտեսել նաեւ հյութեղ մսատեսակներ եւ ձկնեղեն։ Ազգային ուտեստներից է ֆիլե-բրոշետը։ Ռեստորաններում հայտնի են նաեւ տապակած ճուտը, եփած նապաստակը, թառափը։ Հայերը Կանադայում Հայերը Կանադայում սկսել են բնակություն հաստատել 19-րդ դարի 80-ական թվականներին։ Առաջին հայ ներգաղթողը Կարապետ Ներկարարյանն է, որը 1887 թվականին հաստատվել է Օնտարիո նահանգի Պորտ Հոպ գյուղաքաղաքում։ 1890 թվականին Հյուսիսային Օնտարիոյի Տեմիսքամինգի շրջանում հանքային հետազոտություններ է ձեռնարկել Ա. Շահինը։ Մինչեւ մեծ եղեռնը Կանադայում հայերի թիվը հասել է 1800-ի։ Նրանք մեծ մասամբ Քղիից էին, Վանից, Մուշից, Խարբերդից, Երզնկայից, գլխավորապես հաստատվել են Բրենտֆորդ, Համիլտոն, Սենտ Կաթրինզ, Պրեստոն արդյունաբերական կենտրոններում, որտեղ բանվորական ուժի կարիք կար։ Կանադայի կառավարության հատուկ արտոնությամբ 1923-1924 թվականներին 8-12 տարեկան 100 հայ որբեր մուտք են գործել Կանադա։ Նրանք բերվել էին Հունաստանի Կորֆու կղզու որբանոցից՝ մի խումբ կանադացի բարերարների կազմակերպած Կանադայի հայկական նպաստամատույց ընկերակցության (Armenian Relief Association of Canada) ջանքերով։ Տղաները հաստատվել են Օնտարիո նահանգի Ջորջթաունի (այստեղից էլ՝ «Ջորջթաունյան տղաներ» անվանումը) որբանոց-երկրագործական դպրոցում։ Երեխաների հոգատարության եւ կրթության համար կազմվել է մասնավոր հանձնախումբ՝ Ա. Լ. Ալեքսանյանի գլխավորությամբ, որը ստանձնել է նաեւ հայոց լեզվի դասավանդումը։ Ա. Ալեքսանյանի, Լ. Պապայանի եւ հանձնախմբի մյուս հայ անդամների եւ տղաների դաստիարակ Սրբուհի Պտուկյանի (Մայրիկի) ջանքերով երեխաներին տրվել է հայեցի դաստիարակություն. մինչեւ 18 տարեկան երեխաները սովորել են հայերեն եւ անգլերեն (1936 թվականին հայերեն եւ անգլերեն հրատարակել են «Արարատ» մեքենագիր ամսաթերթիկը)։ Հայկական խոշոր համայնքներ կան Մոնրեալում, Օտտավայում, Տորոնտոյում։ Վերջ։ Հետաքրքիր փաստեր Կանադայի Տորոնտո քաղաքից սկսվում է աշխարհի ամենաերկար փողոցը՝ Յանգ սթրիթը () 1800 կմ երկարությամբ։ Գինեսի ռեկորդների գիրքը այն համարել է աշխարհի ամենաերկար փողոցը։ Կանադան իր լճերի թվով գերազանցում է աշխարհի մյուս երկրներին։ Նրանք Կանադայում մոտ 3 մլն են։ Աշխարհի լճերի 60% -ը գտնվում է այս երկրում, որոնք զբաղեցնում են Կանադայի տարածքի 9%-ը։ Աշխարհի խմելու ջրի պաշարների 20%-ը գտնվում է Կանադայում։ Կանադայի տարածքի 31%-ը անտառներ են։ Կանադայում 1453 օդանավակայան կա։ 1967 թվականի Սենտ Պաուլ (, Ալբերտա նահանգ) քաղաքում աշխարհում առաջին անգամ կառուցվել է ՉԹՕ-ների համար նախատեսված վայրէջքի հրապարակ։ Սադբրի (Օնտարիո նահանգ) քաղաքում, 2 կմ խորության վրա է գտնվում աշխարհի ամենախոր SNOLAB լաբորատորիան։ Ամենաերկար աշխարհագրական անունը Կանադայում Pekwachnamaykoskwaskwaypinwanik լիճն է, որը Կրի ցեղի լեզվից թարգմանաբար նշանակում է «Այնտեղ, որտեղ իշխան ձուկը բռնում են կարթով»։ Կանադայում 2.4 մլն հյուսիսային եղջերու եւ 15,5 հազար բեւեռային արջ կա։ Աղբյուրներ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան Կանադա Ծանոթագրություններ Կանադա Նախկին բրիտանական գաղութներ ՄԱԿ-ի անդամ երկրներ Մեծ յոթնյակի երկրներ Մեծ քսանյակի անդամ երկրներ ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներ Ֆրանսախոս երկրներ Լիբերալ ժողովրդավարություններ Ֆեդերալ միապետություններ Անգլիախոս երկրներ եւ տարածքներ 1867 հիմնադրումներ Կանադայում Ֆրանկոֆոնիայի միջազգային կազմակերպության անդամ երկրներ


text: ԵՊԲՀ-ում մեկնարկել է վերապատրաստումների շարք ինչպես գիտնականների, այնպես էլ բժիշկների համար: Առաջին սեմինար-աշխատաժողովը նվիրված էր պատշաճ կլինիկական գործունեությանը (GCP) եւ անցկացվեց «ԷՖ ԷՄ ԴԻ ՔԵՅ ԷԼ Եվրոպա» պայմանագրային հետազոտական կազմակերպությունում, որի հետ մեկ ամիս առաջ կնքվել է փոխըմբռնման հուշագիր: Սեմինարի նպատակն էր մասնակիցներին ծանոթացնել կենսատեխնոլոգիայի ոլորտին, մասնավորապես GCP ստանդարտներին, Հայաստանում կլինիկական հետազոտությունների հեռանկարներին ու փորձին, առողջապահական կազմակերպությունների որակի համակարգի հիմունքներին: Միջոցառմանը մասնակցեցին տարբեր նեղ մասնագիտացում ունեցող բժիշկներ, դեղագետներ, կլինիկական օրդինատորներ եւ ուսանողներ: ԵՊԲՀ երիտասարդ հետազոտողների միության կողմից իրականացվող վերապատրաստումների այս շարքը շարունակական է լինելու եւ ընդգրկելու է նոր ոլորտներ։ Նախատեսվում է նման սեմինար-աշխատաժողովի միջոցով վերապատրաստել ավելի քան 200 բժիշկ։ Տեղեկացված լինելու համար կարող եք հետեւել ԵՊԲՀ երիտասարդ հետազոտողների միության ֆեյսբուքյան էջին, բաժանորդագրվել նորություններին։