text: Վայոց ձորի մարզ, մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր Հայաստանի հարավային վերջույթում։ Զբաղեցնում է պատմական Հայաստանի Սյունիք նահանգի նույնանուն գավառի հիմնական տարածքը։ Զբաղեցնելով է 2,308 կմ2 տարածք՝ ըստ մեծության 7-րդն է Հայաստանի մարզերի շարքում։ Ընդգրկում է երեք հիմնական աշխարհագրական շրջաններ՝ Արփայի գոգավորություն, Վայքի ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթա եւ Վարդենիսի հրաբխային լեռնավահան։ Հյուսիսում սահմանակցում է Գեղարքունիքի մարզին, հյուսիս-արեւելքում՝ Ադրբեջանի Արեւելյան Զանգեզուրի տնտեսական շրջանին, հարավ-արեւմուտքում՝ Սյունիքի մարզին, հարավային հատվածում՝ Նախիջեւանին, իսկ արեւմուտքում՝ Արարատի մարզին։ Մայրաքաղաք Երեւանին անմիջապես չի հարում։ Վայոց ձորի մարզի վարչական կենտրոնը Եղեգնաձոր համայնքն է (բնակչությունը՝ 7800 մարդ), որը հանդիսանում է նաեւ մարզի խոշորագույն քաղաքը։ Վարչատարածքային միավորի մյուս քաղաքային բնակավայրերն են Վայքն ու Ջերմուկը։ Վերջինս համարվում է զբոսաշրջային կարեւոր նշանակություն ունեցող առողջարանային քաղաք։ Ըստ 2023 թվականի վիճակագրական տվյալների՝ մարզի բնակչությունը կազմում է 48 հազար մարդ, որը ճնշող մեծամասնությունը հայերն են (99% եւ ավելի)։ Վայոց ձորը համարվում է Հայաստանի ամենաքիչ եւ ամենանոսր բնակեցված մարզը։ Վայոց ձորը Հայաստանի տնտեսապես ամենաթույլ զարգացած մարզերից մեկն է։ Տնտեսության առաջատար ճյուղը գյուղատնտեսությունը, որի ավանդական ուղղություններից մեկն էլ խաղողագործությունն է։ Ինքնին, Վայոց ձորը հանդիսանում է Հայաստանի խաղողագործական չորս շրջաններից մեկը, որը աչքի է ընկնում գինեգործության հնագույն ավանդույթներով։ «Արենի» տեսակի խաղողից այստեղ պատրաստվում է նույնանուն հանրահայտ գինին։ Վայոց ձորը հայտնի է հարուստ մշակութային ժառանգությամբ եւ պատմական անցյալով։ Հայաստանի պատմագրության մեջ Վայոց ձորն առաջին անգամ հիշատակվել է պատմահայր Մովսես Խորենացու կողմից՝ ի վկայումս վերջինիս դեռեւս հնագույն ժամանակներում հայկական պետական կազմավորումներում ընդգրկվածության։ Թռչունների քարայրում հայտնաբերված կաշվե տրեխը համարվում է մինչ օրս հայտնի ամենահին կոշիկի նմուշն աշխարհում։ Արենիում հայտնաբերվել են նաեւ գինու կարասների մի ամբողջ շարք։ Վայոց ձորի մարզային տարածքում են գտնվում է նաեւ միջնադարյան շրջանի Թանահատի վանքը (8-րդ դար), 10-րդ դարին թվագրվող Սմբատաբերդը կամ Ջաղաց Քարի բերդը եւ վաղմիջնադարյան հայկական ճարտարապետության մարգարիտներից մեկը՝ Նորավանքը։ Այստեղ է տեղակայված նաեւ միջնադարյան Հայաստանի կարեւորագույն ուսումնագիտական կենտրոնը՝ Գլաձորի համալսարանը։ Անվան ստուգաբանություն Մարզի անվանումը կապված է Մեծ Հայքի Սյունիքի նահանգի համանուն գավառի անվան հետ (քանի որ մարզի ներկայիս սահմանները գրեթե նույնությամբ համընկնում են գավառի տարածքի հետ)։ «Վայոց ձոր»-ը «Վայքի ձոր» տեղանվան գրաբարյան տարբերակն է։ Տեղանվան ծագումնաբանության վերաբերյալ կան բազմաթիվ վարկածներ։ Համաձայն այդ հիպոթեզներից ամենատարածվածի՝ «Վայոց ձոր» նշանակում է «Վշտերի ձոր»։ Այս տարբերակը մեկնաբանությունը կապված է Վայոց գավառի գլխավոր քաղաքում՝ Մոզում 735 թվականին տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժի հետ, որի ժամանակ զոհվում է շուրջ 10 հազար մարդ։ Կիրակոս Գանձակեցին եւ Ստեփանոս Օրբելյանը գավառի Վայոց ձոր անվանումը կապում է հայերեն «վայ» բառի հետ։ Այնուամենայնիվ, այս տարբերակը համարվում է ոչ ճիշտ, քանի որ «Վայոց ձոր» տեղանվան հիշատակումներ եղել են Մոզի երկրաշարժից առնվազն 300 տարի առաջ։ 5-րդ դարի պատմիչ Եղիշեն հիշատակում է կաթողիկոս Հովսեփ Վայոցձորցուն, Մովսես Խորենացին նույն անձի մասին գրում է «քահանայապետն Վայոց ձորի Հողոցիմ գյուղից» եւ այլն։ Ժամանակակից ուսումնասիրողները առաջ են քաշում մեկ այլ վարկած, համաձայն որի Վայոց ձոր գավառի անվանումը կապված է Վանի թագավորության տարածքում բնակված «վայ» ցեղի կամ դիցանվան հետ։ Չի բացառվում նաեւ, որ այն կարող է կապված լինել որեւէ աշխարհագրական օբյեկտի հետ։ Պատմություն Վայոց ձորի մարզը զբաղեցնում է պատմական Հայաստանի Սյունյաց նահանգի նույնանուն գավառի հիմնական տարածքը։ Ինչպես Վայոց ձորի, այնպես էլ նրանում գտնվող մի շարք բնակավայրերի մասին հայկական եւ օտարալեզու սկզբնաղբյուրներում կան բազմաթիվ հիշատակություններ եւ վկայություններ։ Նախապատմական շրջան եւ վաղ ժամանակներ Վայոց ձորը հայոց պատմության մեջ առաջին անգամ հիշատակվում է Մովսես Խորենացու կողմից՝ նկատի ունենալով Վարդանանց պատերազմի ժամանակահատվածում հայ առաքելական եկեղեցին առաջնորդած Հովսեփ Վայոցձորցի կաթողիկոսի ծննդավայրը։ Այնուամենայնիվ, հնագիտական պեղումների արդյունքում այստեղ հայտնաբերվել են բազմաթիվ գտածոներ, որոնք թվագրվում են պալեոլիթյան եւ բրոնզեդարյան ժամանակաշրջաններին։ Հայտնաբերվել են նաեւ որսորդության տեսարաններ պարունակող ժայռաքանդակներ։ Այս ամենով պայմանավորված պատմաբանները եկել են այն եզրահանգման, որ Վայոց ձորը բնակեցված է եղել դեռեւս նախապատմական ժամանակներում։ 2007-2011 թվականներին իրականացված պեղումների ընթացքում Արենիի նախնադարյան քարանձավում հայտնաբերվել է գինեգործությանը վերաբերող գտածոներ (գինու խմորման գուռեր, մզարան, պահեստային սափորներ)։ Ներկայումս այդ գինեգործական համալիրը համարվում է աշխարհում հնագույնը եւ թվագրվում է մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակին։ Քարանձավի ներսում մարդիկ չեն բնակվել, իսկ գինու սպառումը նրանց համար կրել է ծիսական բնույթ։ Արենիի քարանձավի խորքում, սննդի պահպանության տարաների կողքին, հայտանբերվել են կավե ամանների մեջ թաղված երեխաների եւ մեծերի աճյուններ, որնք բավականին լավ են պահպանվել։ Երեք գանգ պատկանել է դեռահաս աղջիկների, որոնք մահացել են 5,9-6,2 հազար տարի առաջ։ 2008 թվականին նույն քարանձավում հայտնաբերվել է աշխարհում ամենահին՝ ավելի քան 5500 տարեկան կաշվե կոշիկը։ Հայտնի է, որ մ.թ.ա. 8-րդ դարի սկզբին ժամանակակից Վայոց ձորի տարածքը ներառվում է Վանի Արարատյան թագավորության կազմի մեջ՝ ձեւավորելով ծայրարեւելյան սահմանը։ Ավելի ուշ տարածաշրջանը անցնում է Երվանդունիների համահայկական թագավորությանը, ապա՝ Արտաշեսյան Մեծ Հայքին։ Արտաշես I Բարեպաշտի վարչատարածքային բաժանումների արդյունքում ձեւավորվում է Սյունիք նահանգի Վայոց ձոր գավառը։ Վայոց ձորն իր մեջ ընդգրկում էր Արփա գետի վերին եւ միջին հոսանքների ավազանները։ Նա սահմանափակված էր հյուսիսից Գեղարքունիքով եւ Սոթքով, արեւելքից՝ Ծղուկքով եւ Արցախի Ծար գավառով, հարավից՝ Ճահուկով եւ Այրարատի Շարուր գավառով, իսկ արեւմուտքում նա Այրարատից բաժանված էր Գեղամա լեռների ջրբաժան գծով։ Վայոց ձորը Սյունիքի ամենաընդարձակ գավառներից մեկն էր։ Այն իրենից ներկայացնում էր բոլոր կողմերից լեռներով պատած մի գոգավորություն։ Միջնադարյան ժամանակաշրջան Վայոց ձորը մեծ ծաղկում է ապրում միջնադարյան ժամանակահատվածում։ 885 թվականին այն անցնում է Հայաստանի անկախությունը վերականգնած Բագրատունիներին, ապա՝ Սյունիքի ենթակա թագավորությանը (Սյունիների ազնվականական տոհմին)։ Վայոց ձորի վերազարթոնքը կապված էր հետագայում այս տարածքները կառավարող Զաքարյան, Պռոշյան եւ Օրբելյան իշխանությունների անվան հետ։ Զարգացած միջնադարում այստեղ կառուցվում են բազմաթիվ եկեղեցիներ, վանական համալիրներ, պաշտպանական ամրություններ, կամուրջներ եւ քարավանատներ։ Հոգեւոր կառույցներից նշանավոր են Թանահատի վանքը, Ցաղաց քար եկեղեցին (Աստվածածնի անապատ), Գնդեվանքը, Սպիտակավոր վանքը եւ Նորավանքի համալիրը։ Ըստ պատմիչ Ստեփանոս արքեպիսկոպես Օրբելյանի, 735 թվականին Թանադե վանքում ամփոփվել է Ստեփանոս Սյունեցու դին եւ գերեզմանի վրա փոքրիկ մատուռ կառուցել։ 1273-1279 թվականներին մատուռի տեղում, Պռոշ իշխանի եւ նրա ընտանիքի հովանավորությամբ, շրջակայքի բնակիչների ուժերով մուգ կապտավուն բազալտի սրբատաշ քարերով կառուցվել է ներքուստ խաչաձեւ, չորս անկյուններում ավանդատներով (արեւելյան կողմինները՝ երկհարկ), արտաքուստ ուղղանկյուն, գմբեթավոր հորինվածքով Թանադե վանքը։ Նույն սկզբնաղբյուրի հավաստմամբ 13-14-րդ դարում այստեղ կառուցվել է նաեւ Նորավանքի համալիրը՝ հայ միջնադարյան ճարտարապետության մարգարիտներից մեկը։ Նորավանքի պատմությունը կապված է ժամանակաշրջանի հայտնի եկեղեցական եւ քաղաքական գործիչների անունների հետ։ Նորավանքում են ապրել, ստեղծագործել եւ այստեղ են թաղված միջնադարյան Հայաստանի մի շարք նշանավոր գործիչներ ու ստեղծագործողներ։ Ըստ էության, Նորավանքի վանքային համալիրը հիմնադրել է Վահանավանքի վանահայր Հովհաննես եպիսկոպոսը, որը 1105 թվականին այստեղ հաստատվելով` ընդարձակել է վանքապատկան տարածքները, հավաքել ճգնակյաց վանականների, սելջուկ տիրակալներից հրամանագրեր վերցրել Նորավանքը եպիսկոպոսանիստ ճանաչելու վերաբերյալ։ Հաջորդ երկու դարերի ընթացքում Նորավանքն ընդլայնվել է` շնորհիվ Սյունյաց աշխարհում իշխող Օրբելյան իշխանների եկեղեցանպաստ գործունեության, ու դարձել հոգեւոր, կրթական ու մշակութային կենտրոն եւ Օրբելյանների տոհմական գերեզմանատունը։ Վայոց ձորում (Արտաբույնք բնակավայրի (հնում՝ Եղեգիս) շրջակայքում) մինչ օրս պահպանվել է 10-րդ դարում Սյունիքի Սմբատ Ա Սյունի իշխանի կողմից հիմնադրված Սմբատաբերդի բրգավոր պարիսպները։ Միջնադարյան պաշտպանական ամրություններից հայտնի են նաեւ Պռոշաբերդը, Էրթիջի ամրոցը եւ Սուլեմա բերդը։ Զաքարյանների իշխանապետության օրոք՝ 13-14-րդ դարերում, Աղբերց վանքի հարեւանությամբ գործում է Գլաձորի համալսարանը, որը կարճ ժամանակահատվածում դառնում է միջնադարյան Հայաստանի հոգեւոր, գիտական եւ հասարակական կենտրոններից մեկը։ Այստեղ են կրթություն ստանում եւ գործում այդ ժամանակի անվանի հայ մտավորականներ Ներսես Մշեցին, Եսայի Նչեցին, Մխիթար Սասնեցին, Հովհաննես Որոտնեցին, Խաչատուր Կեչառեցին, Թորոս Տարոնացին, Ավագը, Մոմիկը եւ այլք։ Վայոց ձորի նշանավոր բնակավայրերից է Ագարակաձորը, որը նախկինում անվանվել է Ագյար։ Ագյարը պատմականորեն եղել է Օրբելյան իշխանների տոհմական կալվածքը։ Զարգացած միջնադարի ժամանակահատվածում այն համարվում էր Վայոց ձորի ամենածաղկուն շրջանը։ Տնտեսական կյանքի եւ առեւտրի զարգացման համար մեծ մշանակություն տալով ճանապարհաշինությանը, Տարսայիճ Օրբելյանը (13-րդ դար) այստեղ կառուցում է մի քանի քարավանատներ եւ կամուրջներ, այդ թվում նաեւ Ագարակաձորի կամուրջը, որը կանգուն է եւ գործում է մինչ այսօր։ 13-րդ դարում Ստեփանո Օրբելյանն իր «Պատմութիւն տանն Սիսական» աշխատությունում հիշատակում է Վայոց ձոր գավառի 94 բնակավայրերի անունները։ Միջնադարում Վայոց ձորի տարածքով է անցել «Մետաքսի մեծ ճանապարհը», որով այսօր անցնում է Մարտունի-Եղեգնաձոր խճուղին։ 1332 թվականին Չեսար Օրբելյանը Սուլեմայի լեռնանցքում հիմնադրում է Սելիմի իջեւանատունը, որը մասամբ կանգուն է մինչ օրս։ Վարդենյաց լեռնանցքում գտնվող 14-րդ դարի այս քարավանատունը, ի թիվս նման մի շարք այլ շինությունների, որպես իջեւանատուն ժամանակին ծառայել է Մետաքսի ճանապարհի հայաստանյան մասով անցնող առեւտրականների համար։ Հայտնի է, որ նշանավոր ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն անցել է այս տարածքով եւ նկարագրել, թե ինչպես են հայերն ապրում դժվարանցանելի լեռների մեջ։ Նոր շրջանից մինչեւ մեր օրեր 15-18-րդ դարերի միջեւ ընկած ժամանակահատվածը համարվում է Վայոց ձորի լճացման ժամանակաշրջանը։ Այս տարիներին Հայաստանի տարածքը ենթարկվում է թյուրքական ցեղերի ասպատակություններին, որի արդյունքում ավերվում են Վայոց ձորի բնակավայրերը, իսկ տեղի հայկական բնակչությունը պարբերաբար ենթարկվում տեղահանությունների եւ կոտորածի։ Նվաճողները հայ քրիստոնյա բնակչությանը ճնշում են հարկային ծանր քաղաքականությամբ։ Ավելի ուշ՝ 18-րդ դարում, Վայոց ձորը տուժում է թուրք-պարսկական հակամարտության պատճառով։ Ռուս-պարսկական 1826-1828 թվականների պատերազմի արդյունքում կնքված Թուրքմենչայի հաշտության պայմանագրով Արեւելյան Հայաստանը (այդ թվում՝ Վայոց ձոր գավառի տարածքը) անցնում է Ռուսական կայսրությանը՝ սկզբում միավորվելով Հայկական մարզի, ապա՝ Երեւանի նահանգի Շարուր-Ղարալագյազի գավառի կազմում։ 1918 թվականին Վայոց ձորի տարածքն անցնում է նորանկախ Հայաստանի ժողովրդավարական հանրապետությանը՝ ներառվելով Սյունիքի նահանգի մեջ։ 1920 թվականին կարմիր բանակի կողմից Հայաստանի բռնազավթումից եւ խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո տարածաշրջանն անցնում է Հայկական ԽՍՀ-ին։ Հայաստանի խորհրդայնացումից անմիջապես հետո՝ 1920 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, սպարապետ Գարեգին Նժդեհի նախաձեռնությամբ Տաթեւի վանքում հրավիրվում է համազանգեզուրյան առաջին համագումարը, որի արդյունքում հռչակվում է Լեռնահայաստանի հանրապետությունը։ Վայոց ձորի ներկայիս տարածքի մեծ մասը եւս մտնում է Նժդեհյան հանրապետության կազմի մեջ։ Այնուամենայնիվ, բոլշեւիկների ճնշումների ներքո Նժդեհը թողնում է Սյունիքն ու Հայաստանի սահմանները՝ երաշխավորված լինելով, որ տարածաշրջանը մնալու է ՀԽՍՀ-ին։ 1929-1930 թվականի ռեֆորմների արդյունքում նախկին Վայոց ձորի գավառի տարածքում ձեւավորվում են Խորհրդային Հայաստանի Եղեգնաձորի եւ Ազիզբեկովի (Վայքի) շրջանները։ Արցախյան շարժման եւ պատերազմի սկզբից հայ-ադրբեջանական սահմանի երկարությամբ (130 կմ) գտնվող վայոցձորյան բնակավայրերը պարբերաբար ենթարկվում են հարձակումների եւ հրթիռակոծությունների։ Իրավիճակի բարդությունը կայանում էր նրանում, որ մարզում զգալի թիվ էին կազմում ադրբեջանաբնակ եւ խառը բնակչությամբ գյուղերը։ 1989 թվականի մարտ-ապրիլ ամիսներին ավելի հաճախակի են դառնում ազգամիջյան բախումները եւ միջադեպերը։ Հետագա բախումները կանխելու նպատակով Եղեգնաձորի եւ Վայքի շրջանների ղեկավարությունը կազմակերպում է ադրբեջանցիների ապահով տեղափոխությունը Նախիջեւան։ 1991 թվականին Վայոց ձորը մտնում է նորանկախ Հայաստանի կազմի մեջ։ 1995 թվականի բարեփոխումների արդյունքում որպես առանձին վարչատարածքային միավոր ձեւավորվում է Վայոց ձորի մարզը։ Աշխարհագրություն Աշխարհագրական դիրք եւ բնական պայմաններ Վայոց ձորի մարզը գտնվում է Հայաստանի հարավ-արեւելքում՝ Արփա գետի ավազանում, եւ շրջապատված է Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հյուսիսային հատվածով։ Սահմանակցում է է Հայաստանի մարզերից Արարատին, Գեղարքունիքին, Սյունիքին, ինչպես նաեւ Արցախի Հանրապետությանը եւ Ադրբեջանի էքսկլավ Նախիջեւանի ԻՀ-ին։ Վայոց ձորը հարեւան մարզերից տարանջատված է տարածքի մակերեւույթի առանձնահատկությամբ։ Վայոց ձորի գոգավոր տարածքը՝ շրջապատված բարձրադիր լեռներով եւ ջրբաժան լեռնաշղթաներով, այն դարձնում է աշխարհագրական մեկ ամբողջություն։ Բնական գործընթացների արդյունքում այս տեղանքում առաջացել են բազմաթիվ լեռնաշղթաներ, ձորեր, լեռնանցքներ, սարահարթեր, գոգավորություններ, դաշտեր, մարգագետիններ եւ բնական բազմապիսի կերտվածքներ, որոնք առավել բազմազան են դարձնում Վայոց ձորի բնապատկերը։ Մարզի տարածքը գտնվում է Հայաստանի բարձրադիր հատվածում։ Լեռնագրական առումով Վայոց ձորի տարածաշրջանը ներառված է հարավային լեռնաշղթաների եւ միջլեռնային գոգավորությունների աշխարհագրական մարզի մեջ։ Ծովի մակարդակից բարձրությունը այստեղ տատանվում է 850 մետրից (Արենի) մինչեւ 3522 մետր։ Մարզի ամենաբարձր կետը Փոքր Կովկասի լեռնաշղթայի մաս կազմող Վարդենիս լեռն է (3522 մետր), որը գտնվում է Վայոց ձորի եւ Գեղարքունիքի սահմանագլխին։ Համեմատաբար բարձր լեռնագագաթներ են նաեւ Գոգին (3120 մետր), Ամուլսարը (2987 մետր), Գնդասարը (2946 մետր) եւ Վայոցսարը (2581 մ)։ Վայոց ձորի մարզի աշխարհագրական դիրքավորմանը բնորոշ են լանդլաֆտի բազմազանությունն ու ռելիեֆի գոտիականությունը։ Արեւմուտքից Վայոց ձորի լեռնաշղթաները, աստիճանաբար ցածրանալով, հասնում են Շարուրի դաշտ։ Մարզը հյուսիսից շրջապատված է Վարդենիսի լեռնաշղթայով։ Վայոց ձորի տարածքն ընդգրկում է երեք խոշոր աշխարհագրական ենթաշրջաններ. Արփայի գոգավորություն, Վայքի ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթա, Վարդենիսի հրաբխային լեռնավահան։ Ինչպես Վայոց ձորը, այնպես էլ ողջ հարավային Հայաստանը գտնվում են գեոսինկլինալային գոտում (աշխարհագրական գոտի, որտեղ չեն ավարտվել լեռնակազմական գործընթացները), ուստի այստեղ հնարավոր երեւույթներ են երկրակեղեւի սաստիկ ցնցումները։ Այս ամենի մասին վկայում է 735 թվականի Մոզի ավերիչ երկրաշարժը։ Գերակշռում են պալեոգենի եւ ստորին նեոգենի նստվածքային եւ նստվածքահրաբխային ապարաշերտերը։ Բնական հիմնական լանդլաֆտները կիսաանապատներն ու տափաստաններն են։ Տիրապետում են լեռնաշագանակագույն եւ մարգագետնատափաստանային հողերը։ Մարզի տարածքում հատնաբերվել են պղնձի, տուֆի, մարմարի, կրաքարի, կավի, բազալտի, գրանիտի, ֆելզիտի (Մարտիրոսի ֆելզիտը) եւ հանքային ջրերի մեծ պաշարներ։ Մետաղական նշանակության պաշարները դեռ չեն շահագործվել։ Կլիմա Վայոց ձորի մարզի կլիման գլխավորապես պայմանավորված է վերընթաց գոտիականությամբ, ըստ բարձրության՝ տաք չոր ցամաքայինից մինչեւ ձյունամերձ։ Ընդհանուր հաշվով, այս մարզի կլիմայական պայմանները աչքի են ընկնում չորությամբ եւ ցամաքայնությամբ, ինչպես նաեւ ցուրտ կամ չափավոր ցուրտ ձմեռներով եւ շոգ կամ տաք ամառներով։ Ըստ Հայաստանի արտակարգ իրավիճակների նախարարության «Հիդրոօդերեւութաբանության եւ մթնոլորտային երեւույթների վրա ակտիվ ներգործության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի տրամադրած տեղեկատվության՝ օդի միջին ջերմաստիճանը Վայոց ձորի լեռնային շրջաններում հասնում է առավելագույնը մինչեւ +0.5, իսկ նախալեռներում +8.7oC-ի։ Տարվա ամենատաք ամիսը հուլիսն է, իսկ ամենացուրտը՝ հունվարը։ Ձմեռային ամիսներին օրվա միջին ջերմաստիճանի նվազագույն շեմը -4 °C-ն է, իսկ ամռանը՝ հուլիս-օգոստոս ամիսներին, առավելագույն ջերմաստիճանը չի գերազանցում +26°C-ը։ Ամռան ամիսներին օրվա միջին ջերմաստիճանը տատանվում է +15-ից մինչեւ +26oC։ Օդի հարաբերական խոնավությունն առավելագույնը դիտվում է հունվար ամսին` 67-75%, իսկ նվազագույնը` օգոստոսին (39-62%)։ Տարեկան տեղումների քանակը ըստ բարձրության տատանվում է 300-800 մմ։ Արեւափայլքի ժամային տեւողության ցուցանիշով Վայոց ձորը առաջատար դիրք է զբաղեցնում Հայաստանի մարզերի ցանկում։ Տարվա օրերի ճնշող մեծամասնությունը արեւոտ են (անարեւ են 365 օրերից միայն 30-40-ը)։ Ձյունածածկույթի բարձրությունը Վայոց ձորի նախալեռներում լինում է 10-76 սմ, իսկ բարձրադիր շրջաններում` մինչեւ 2 մ։ Ջրագրական ցանց Վայոց ձորի ջրագրական ցանցը բավականին խիտ է։ Մարզի ողջ տարածքով հոսում է Արփա գետը՝ իր Դարբ, Կապույտը, Գնիշիկ, Գրավ, Եղեգիս, Հերհեր, Մալիշկա, Ելփին եւ այլ վտակներով։ Այն սկիզբ է առնում Արցախի բարձրավանդակի հյուսիս արեւմուտքից` 3200 մ բարձությունից, եւ թափվում Արաքս գետը՝ Նախիջեւանի եւ Թուրքիայի սահմանի վրա։ Վայոց ձորի բոլոր գետերն ու գետակները սրընթաց են, արագահոս, ունեն մեծ անկում ու թեքություն եւ հարուստ են էներգետիկ պաշարներով։ Արփայի վտակները տեղ-տեղ առաջացնում են նաեւ սահանքներ եւ ջրվեժներ։ Նշանավոր է բնության հուշարձանի կարգավիճակ ունեցող Ջերմուկի ջրվեժը (Ջրահարսի ջրվեժը)։ Գետերի մեծ մասը սելավաբեր է, ուստի՝ վերջինիս ափերին կառուցվել են հակասելավային, քարալիցքային ցանցարկղերով ափապաշտպան հենապատեր։ Արփայի ջրերի մի մասը Սեւանա լիճ փոխադրելու նպատակով կառուցվել է 48.3 կմ երկարություն ունեցող Արփա-Սեւան ջրատար թունելը, որը սկիզբ է առնում Կեչուտի ջրամբարից։ Արփայի ամենամեծ վտակը Եղեգիսն է, որը սկիզբ է առնում Վարդենիս լեռան հարավային լանջերից։ Եղեգիսի ջրերի մի մասը տեղափոխվում է Որոտան-Արփա-Սեւան ջրատար։ Գետամերձ հատվածում է գործում Եղեգնաձորի ջրէկ-ը։ Թեքսարի լեռնաշղթայի հյուսիսարեւելյան լանջերից՝ 3040 մ բարձրությունից սկզբնավորվում է Արփայի մեկ այլ խոշոր աջակողմյան վտակ՝ Հերհերը։ Գետի վրա կառուցված է ջրամբար։ Վայոց ձորի մարզային տարածքում են գտնվում Կեչուտի, Աղավնաձորի, Քարագլխի, Հերհերիի ջրամբարները, Գնդեվազի, Մալիշկա-Եղեգնաձորի ջրանցքները, Որոտան-Արփա-Սեւան ջրատարի զգալի մասը։ Այս տարածաշրջանը աչքի է ընկնում նաեւ փոքր լճակների մեծ քանակությամբ, որոնց մի մասը ամռան տապին ցամաքում է։ Արփա գետի ավազանը հարուստ է նաեւ բազմաթիվ սառնորակ աղբյուրներով, որոնցից որոշների շրջակայքը ծառայում է որպես հանգստի գոտի։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Վայոց ձորի մարզի հողաբուսային ծածկույթն ու կենդանական աշխարհը բազմազան են եւ գլխավորապես պայմանավորված են վերընթաց լանդշաֆտային գոտիականությամբ։ Այսպիսով, մարզի տարածաշրջանները աչքի են ընկնում կենսաբազմազանության տարբեր տեղաբաշխվածություններում։ Օրինակ Վայքի ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանում իրար են հաջորդում լանդշաֆտային երեք հարկեր, ցածրադիր հարկում կիսաանապատային եւ չոր տափաստանային լանդշաֆտներն են, որոնք տարածվում են 1200 մետրից (Արփա գետի մերձհունային մասը՝ մինչեւ Մալիշկա) մինչեւ 1700 մետր (Ռինդի, Աղավնաձորի, Ազատեկի, Գլաձորի սարավանդները) բարձրություններում։ Միջնամասում (մինչեւ 2300 մ) գերիշխում են լեռնատափաստանային, լեռնաանտառային (Ջերմուկ առողջարանի շրջանում, Դարբի, Եղեգիսի եւ Սուլեմայի հովիտներում) եւ մարգագետնատափաստանային լանդշաֆտները։ Բնական պայմանների բազմազանությամբ պայմանավորված համեմատականորեն հարուստ է մարզի կենդանական աշխարհը։ Վայոց ձորն իր տեղադիրքով Միջերկրածովյան կենսաշխարհագրական տարածաշրջանի, Իրանական, Փոքրասիական ու Պոնտոս-կովկասյան կենսաբազմազանության մարզերի խաչմերուկ է։ Այստեղ տարածված են Հայաստանում գրանցված 460 տեսակի կենդանիներից 225-ը։ Դրանցից են բեզոարյան այծը, հայկական լեռնային ոչխարը (մուֆլոն), վայրի խոզը, գորշ արջը, աղվեսը, գայլը, նապաստակը, թռչուններից՝ սովորական լորը, քարակաքավը, անգղները, արծիվները, ձկնատեսակներից՝ կարմրախայտը, բեղլուն, կողակը։ Հաճախակի հանդիպում են ինչպես թունավոր, այնպես էլ անվտանգ օձեր, որոնցից ամենանշանավորը լեռներում բնակվող հայկական իժն է, որը գրանցված է Հայաստանի կենդանիների «Կարմիր գրքում»։ Վայոց ձորի մարզի բուսական աշխարհի տեսակային կազմը հարուստ է։ Այստեղ հաշվվում է գրեթե 1650 բուսատեսակ, որոնցից 1500 տեսակը խոտաբույսեր են, որոնց մեջ գերակշռում են դեղաբույսերը։ Մարզն աղքատ է անտառներով. մասնավորապես, անտառածածկ է Վայոց ձորի մարզի շուրջ 3700 հեկտարը, որը կազմում է ողջ երկրամասի տարածքի ընդամենը 1,6%-ը։ Այնուամենայնիվ, անտառներում աճող 150 ծառատեսակները մեծամասամբ արժեքավոր են՝ հազվագյուտ եւ էնդեմիկ տեսակներ են։ Դրանց մեջ կան հատուկ պահպանվող տարածքներ` Հերհերի գիհու նոսարանտառային եւ Ջերմուկի անտառային արգելավայրերը։ Վայոց ձորի մարզում աճում են ծիրանի, բալի, տանձի, դեղձի, խնձորի, խաղողի, սալորի, սերկեւիլի, փշատի, ընկույզի բազմաթիվ տեսակներ, բազմաթիվ հատապտուղներ։ Ինչպես ֆլորայի (բուսական աշխարհ), այնպես էլ ֆաունայի (կենդանական աշխարհ) շատ տեսակներ գտնվում են վերացման եզրին կամ ուղղակի վտանգված են՝ այդկերպ գրանցված լինելով Հայաստանի «Կարմիր գրքում»։ Բնության պահպանության նպատակով մարզում ստեղծվել են արգելավայրեր։ Բնապահպանություն Վայոց ձորի բնապահպանական հիմնախնդիրները ունեն համապետական նշանակություն։ Մարզի էկոլոգիական ծրագրերի հիմնական ուղղություններն են համարվում անտառների վերականգնումը, վերարտադրությունը, անտառային ռեսուրսների պահպանությունը եւ կայուն օգտագործումը, հողերի դեգրադացիայի կանխումը, անապատացմանը նպաստող մարդածին գործոնների նվազեցումը, բնական կերահանդակների կայուն կառավարումը, կենսաբազմազանության պահպանությունը, ջրային ռեսուրսների արդյունավետ կառավարումն ու օգտագործումը, ինչպես նաեւ արդյունաբերական թափոնների եւ կենցաղային աղբի հեռացումը։ Վայոց ձորի մարզում գոյություն ունեցող բնության հատուկ պահպանվող տարածքները 2013 թվականի հողային հաշվեկշռով կազմում է 18169.5 հա։ Դրանք են Ջերմուկի ջրաբանական արգելավայրը, Ջերմուկի անտառային արգելավայրը, Հերհերի նոսրանտառային արգելավայրը եւ Եղեգնաձորի պետական արգելավայրը։ Վայոց ձորում հաշվվում են շուրջ 54 բնության հուշարձանների։ 2010 թվականից ի վեր Արփա գետի ավազանի ձախափնյա մասը կազմող Վայոց ձորի լեռնաշղթայի հյուսիս-արեւմտյան հատվածում գործում է «Գնիշիկ» հատուկ պահպանվող տարածքը («Գնիշիկ» պահպանվող լանդշաֆտ)։ Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծման հիմնանպատակը հանքային ջրերի տաք աղբյուրների սնման ավազանների, ռելիկտային գիհու եւ խոշոր առեջ կաղնու լեռնային անտառների, կենդանական աշխարհի եւ այլ արժեքավոր համակարգերի առավել արդյունավետ պահպանությունն է։ Մարզի գրեթե բոլոր էկոհամակարգերը ենթարկվում են մարդու ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցությանը, որի արդյունքում էական վնասներ է կրում տարածաշրջանի բուսական եւ կենդանական աշխարհը՝ ինչպես եւ ողջ բնական միջավայրը։ Մարդու տնտեսական գործունեությունը եւ դրա վնասակար հետեւանքները առավել ակնառու եւ նկատելի են անտառային ու ջրային էկոհամակարգերի վրա։ Այդօրինակ դեպքերից առանձնահատուկ հնչեղություն է ստացել Ամուլսարի ճգնաժամն ու տեղի ոսկու հանքավայրի շահագործման դեմ պայքարը, որը ընթանում է 2018 թվականից ի վեր։ Ամուլսարի հանքավայրի շինարարության ընթացքում մի քանի անգամ վնասվել է մոտակա բնակավայրերի (Ջերմուկ, Գնդեվազ) խմելու ջրի խողովակը, աղտոտվել են խմելու ջրերը, ոռոգման համար նախատեսված ջրամբարները, հանքավայրից տարածվող փոշուց վնասվել են եւ անպիտան են դարձել խոտհարքներըն ու ցանքատարածությունները, կեղտաջրեր են լցվել մոտակա առվակներն ու գետերը։ Ամուլսարի հանքի շահագործման հնարավոր ռիսկերի վերաբերյալ հասարակական տարբեր շերտեր, փորձագետներ, բնապահպաններ իրենց մտահոգություններն են բարձրաձայնել, որոնք կապված են Ջերմուկի հանքային ջրերի, մոտակա ջրամբարների (այդ թվում՝ Կեչուտի ջրամբարի), գետերի (Արփա), գետակների, ինչպես նաեւ Սեւանա լճի աղտոտման, շրջակա միջավայրի թունավորման, բնակչության առողջական վիճակի վատթարացման հետ Կլիմայական փոփոխություններով պայմանավորված էկոմիջավայրի դեմ ի հայտ է գալիս անտառային հրդեհների սպառնալիքը։ Նախորդ տարիներին մարզի անտառծածկույթը զգալի կորուստ է կրել նաեւ էներգետիկ ճգնաժամի եւ 2001 թվականին բռնկված հրդեհի պատճառով։ Վարչական բաժանում Ըստ 2016 թվականի հունիսի 17-ին, հոկտեմբերի 8-ին եւ 2017 թվականի հունիսի 9-ին «Տեղական ինքնակառավարման մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում կատարված փոփոխությունների՝ Վայոց ձորի մարզը բաժանված է 8 խոշորացված համայնքների։ Վայոց ձորի մարզի խոշորացված համայնքներից երեքը քաղաքային են, մնացյալը՝ գյուղական։ Մարզկենտրոնը Եղեգնաձորն է, որը գտնվում է մայրաքաղաք Երեւանից շուրջ 120 կմ հարավ-արեւելք։ Համարվում է Վայոց ձորի կրթական, առողջապահական եւ տնտեսական կենտրոնը։ Մյուս քաղաքային բնակավայրերն են Վայքը եւ Ջերմուկը։ Մարզի խոշոր գյուղերն են Մալիշկան, Գլաձորը, Գետափը, Աղավնաձորը, Արենին եւ այլն։ Ազգաբնակչություն Վայոց ձորի տարածքը հայերի կողմից բնակեցված է եղել դեռեւս հնագույն ժամանակներից, սակայն 16-18-րդ դարերում տեղի հայ բնակչությունը իսլամադավան նվաճողների կողմից ենթարկվում են հալածանքների, բնաջնջումների եւ բռնագաղթեցման։ Վայոց ձորի մարզի ներկայիս բնակչության մեծամասնության նախնինները այստեղ հաստատվել են 1828-1829 թվականներին՝ Արեւելյան Հայաստանի՝ Ռուսաստանին միանալուց հետո։ Վերջիններս այստեղ հաստատվում են հիմնականում Պարսկաստանի Խոյ եւ Սալմաստ գավառներից։ Ըստ 2019 թվականի Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեի զեկույցի՝ Վայոց ձորի մարզի բնակչությունը կազմում է 49 հազար մարդ։ Բնակչության խտությունը կազմում է 21,74 մարդ/քառ. կմ։ Այսպիսով, եւ՛ թվաքանակով, եւ՛ բնակչության խտությամբ Վայոց ձորը Հայաստանի մարզերի շրջանում զբաղեցնում է վերջին տեղը։ Հայաստանի բնակչության ընդհանուր թվաքանակում մարզի բնակչության թվաքանակի տեսակարար կշիռը կազմում է ընդամենը 1,6%։ Բավականին ցածր է ուրբանիզացման (քաղաքակենտրոնացման) մակարդակը (35.3%), որը պայմանավորված է խոշոր քաղաքների բացակայությամբ։ Քաղաքային բնակչությունը կազմում է 17.3, իսկ գյուղականը՝ 31.7 հազար մարդ։ Ըստ 2019 թվականի տվյալների՝ կանանց թվաքանակը (25 597, կազմում է՝ 51,1%) գերազանցում է տղամարդկանց (25 597, կազմում է 48,9%)։ Մարզի բնակչության մեջ գերակշռում են 25-34 տարեկանները։ Ազգային եւ կրոնական կազմ Էթնիկական եւ կրոնական առումներով Վայոց ձորը Հայաստանի ամենամիատարր մարզն է։ Բնակչության խիստ ճնշող մեծամասնությունը (99,74%) հայերն են։ Բնակվում են նաեւ հատուկենտ ազգային փոքրամասնություններ. ըստ 2011 թվականի տվյալների՝ թվով 77 ռուսներ (0,15 %), 20 ուկրաինացիներ (0,04 %) եւ այլն։ Ազգային փոքրամասնությունների լեզուներից մարզում գործածական է միայն ռուսերենը։ Նրանց կողմից կառուցված պատմամշակութային հուշարձաններ եւս մարզում չկան։ 20-րդ դարի վերջերին Վայոց ձորի մարզում հայտնաբերվել է հրեական գերեզմանատուն` 64 ամբողջական տապանաքարերով, որը վկայում է նախորդ հարյուրամյակներում այստեղ հրեաների որոշ զանգվածների բնակության մասին։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը քրիստոնյա է եւ իրեն համարում է Հայաստանյան առաքելական սուրբ եկեղեցու հետեւորդ։ Մարզում բնակվում են նաեւ Եհովայի վկաներ, ինչպես նաեւ Հայ ավետարանական եւ ռուս ուղղափառ եկեղեցիների հետեւորդներ։ Հայ առաքելական եկեղեցու հավատացյալների հոգեւոր պահանջմունքները բավարարելու նպատակով մարզում 2010 թվականից գործում է Հայաստանյանց առաքելական սուրբ եկեղեցու Վայոց ձորի թեմը, որի առաջնորդության ներքո են գտնվում 10 եկեղեցիներ, 5 վանքեր եւ վանական համալիրներ եւ 2 մատուռներ։ Վայոց ձորի թեմի առաջնորդը Գերաշնորհ Տեր Աբրահամ արքեպիսկոպոս Մկրտչյանն է, որի աթոռանիստը Եղեգնաձորի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է։ Վայոց ձորի թեմի մյուս նշանավոր հոգեւոր պաշտոններն են Նորավանքի խորհրդակատար քահանան, Եղեգնաձորի տարածաշրջանի հոգեւոր հովիվը, Վայքի տարածաշրջանի հոգեւոր հովիվը, Խաչիկ համայնքի հոգեւոր հովիվը (ի պաշտոնե նաեւ ՀՀ ԶՈՒ գնդերեց) եւ Ջերմուկի տարածաշրջանի հոգեւոր հովիվը։ Միջբարբառ Աղավնաձոր, Արենի, Արփի (բնակչությունը 1963 թվականին տեղափոխվել է Գնիշիկից), Գնիշիկ, Գնդեվազ, Խաչիկ, Կեչուտ, Ռինդ, Չիվա (բնակչության գերակշռող մասը տեղափոխվել է Խաչիկ, Աղավնաձոր եւ Գնիշիկ գյուղերից), Հորս (բնակչությունը 1918-20 թվականներին տեղափոխվել է Նախիջեւանի Օծոփ (Բադամլու) գյուղից), Նոր Ազնաբերդ (բնակչությունը 1988 թվականին տեղափոխվել է Նախիջեւանի Ազնաբերդ (Ըզնաբերդ) գյուղից), մասամբ՝ Հերհեր (բնակչության զգալի մասը տեղափոխվել է Նախիջեւանի Ճահուկ (Ջահրի) գյուղից), Զեդեա, Եղեգիս, Արարատի մարզի Եղեգնավան (Շիդլու) գյուղերի եւ Ջերմուկ քաղաքի բնակիչների հիմնական խոսակցական լեզուն վայոցձորյան միջբարբառն է, որը համարվում է Արարատյան բարբառի խոսվածքներից մեկը։ Բարբառը անվանվում է նաեւ Ճահուկ-Վայքի միջբարբառ, քանի որ անցյալում տարածված է եղել նաեւ Նախիջեւանի Ճահուկ գավառի եւ հարակից գյուղերում (Նորս, Ճահուկ, Ղարաղուշ եւ այլն)։ Ստորեւ ներկայացված է վայոցձորյան միջբարբառով գրված տեքստի օրինակ։ Տեղական տոներ եւ ավանդույթներ Վայոցձորցիների կենցաղի կարեւոր մասն են կազմում ազգային, ավանդական եւ հոգեւոր տոները, ինչպես նաեւ տարբեր ավանդույթներն ու ծիսակատարությունները։ Այստեղ, հատկապես, մեծ տոնախմբությամբ են նշվում Սուրբ ծնունդը, Զատկի տոնը, Տյառնընդառաջը եւ Վարդավառը։ Բացի այդ, Վայոց ձորի բնակիչները յուրահատուկ ավանդույթներ ունեն հարսանիքի եւ մկրտության արարողությունների վերաբերյալ։ Կրոնական տոները նշվում են ինչպես ինքնաբուխ, այնպես էլ Հայ առաքելական սուրբ եկեղեցու Վայոց ձորի թեմի կազմակերպմամբ։ Ամեն տարվա հոկտեմբեր ամսի երկրորդ կիրակին տեղացիների կողմից մեծ տոնախմբությամբ նշվում է Բերքի տոնը։ Տոնախմբության կենտրոնը լինում է մարզկենտրոն Եղեգնաձորը, մինչդեռ վերջին տարիներն առանձին հանդեսներ լինում են նաեւ մյուս համայնքներում։ Յուրաքանչյուր համայնք տոնական շքերթի է դուրս գալիս սեփական բարիքներով ու յուրօրինակ զարդարանքներով։ Տոնախմբությունների շրջանակներում ցուցադրվում են թատերական ներկայացումներ գյուղական կենցաղից։ Բերքի տոնի ընթացքում տեղացիները հյուրերին ծանոթացնում են վայոցձորյան խոհանոցին եւ կազմակերպում հյուրասիրություն։ Եղեգնաձորում ամֆիթատրոնում անցկացվում է համերգային ծրագիրը, իսկ հրապարակի շուրջը յուրաքանչյուր գյուղի ներկայացուցիչ առանձին տաղավար-սեղանիկներով ներկայացնում են իրենց գյուղերի բերքն ու բարիքը։ Վայոցձորյան հայտնի իրադարձություններից է նաեւ Գինետոնը, որը վերջին տարիներին նշվում է որպես փառատոն։ Գինու փառատոնի անցկացման վայրը Արենի համայնք է։ Տարատեսակ սորտերի գինիներից բացի, ցուցադրվում են նաեւ ավանդական թխվածքներ։ Վայոցձորյան ավանդական խոհանոցը ամբողջությամբ պարունակում է հայկական խոհանոցի դիմագծերը։ Տեղացիների սիրված ճաշատեսակներից են թթու բանջարը, կարշմը, քյալագյոշը, ղավուրմանով շորվան, նապաստակի քյուֆթան, կաքավի շորվան, տապակած լորը եւ ուլի խրովը։ Մշակույթ Գրադարաններ եւ թանգարաններ Վայոց ձորի մարզում կան բազմաթիվ մշակութային օջախներ՝ գրադարաններ, թանգարաններ, թատերասրահներ եւ այլն։ 2014 թվականի տվյալներով, մարզի տարածքում գործում են թվով 45 գրադարաններ, որոնցից մեկը՝ մարզային կենտրոնական, չորսը՝ քաղաքային, իսկ մնացյալ քառասունմեկը՝ գյուղական։ Ամենամեծ գրադարանը Վայոց ձորի մարզային գրադարանն է, որը գտնվում է Եղեգնաձոր քաղաքում։ Իսկ արդեն 2018 թվականի հուվարի 1-ի դրությամբ, գրադարանն ունի 65 814 պահպանության միավորից բաղկացած հավաքածու՝ գրքեր, պարբերական մամուլ, տեսալսողական նյութեր, էլեկտրոնային տեղեկատվության միջոցներ։ Գործունեության առարկան ազգային, արտասահմանյան տպագիր արտադրանքի հավաքածուի պահպանումն է, համալրումը, մշակումը, գրադարանային, տեղեկատվական, մատենագիտական սպասարկման կազմակերպումը, գրադարանների զարգացման գիտական եւ մեթոդական աջակցության ապահովումը։ 2013-ից ի վեր հանրային կարգավիճակ ունի նաեւ Վայքի գրադարանը։ Վայոց ձորում գործում են թվով չորս թանգարաններ, որոնցից երեքը գտնվում են Հայաստանի մշակույթի նախարարության, իսկ մեկը՝ Վայոց ձորի մարզպետարանի ենթակայության ներքո։ Եղեգնաձորում եւ Ջերմուկում գործում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահի մասնաճյուղեր։ Եղեգնաձորի պատկերասրահի վերանորոգումից հետո մասնաճյուղի վերաբացումը համընկել է միջնադարյան մանրանկարիչ Մոմիկի ծննդյան 750-ամյակին նվիրված տոնակատարությունների հետ, եւ պատկերասրահում ցուցադրվել է նաեւ Մոմիկի եւ իր ժամանակակիցների աշխատանքները։ Ընդհանուր հաշվով, Վայոց ձորի պատկերասրահներում ցուցադրվում են այնպիսի արվեստագետների աշխատանքներ, ինչպիսիք են Մարտիրոս Սարյանը, Խաչատուր Իսկանդարյանը, Անատոլի Պապյանը, Հովհաննես Զարդարյանը, Արա Սարգսյանը, Էդուարդ Իսաբեկյանը եւ այլք։ Գլաձոր համայնքի Վերնաշեն գյուղի տարածքում գործում է «Գլաձորի համալսարան» պատմամշակութային արգելոց-թանգարանը։ Թանգարանային ցուցադրությունը կազմակերպվում է Սուրբ Հակոբ եկեղեցում եւ Թանահատի վանական համալիրում, նվիրված է Գլաձորի համալսարանի հիմնադրման պատմությանը, գործունեությանը, միջնադարյան Հայաստանի հոգեւոր, գիտական, հասարակական կյանքում նրա ունեցած դերին ու նշանակությանը։ Վայոց ձորի մարզի կարեւորագույն մշակութային ու գիտակրթական օջախներից է նաեւ Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարանը։ Թանգարանում ամփոփված են Վայոց ձոր մարզի տարածքից հայտնաբերված պատմական տարբեր ժամանակաշրջանների հնագիտական ուշագրավ նյութեր, մի շարք եզակի նմուշներ։ Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարանում պահպանվում է Վայոց ձորի նյութական մշակույթի ամենամեծ հավաքածուն։ Պատմամշակութային հուշարձաններ Վայոց ձորի մարզը հարուստ է բազմաթիվ պատմամշակութային հուշարձաններով եւ հնագիտական վայրերով։ Վայոց ձորի մարզի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցուցակում ընդգրկված է 1373 հուշարձան՝ 340 պահպանական միավորով, որից 1202-ը՝ Հայաստանի պետական սեփականություն համարվող եւ օտարման ոչ ենթակա պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձան։ Բերդեր, ամրոցներ եւ հնավայրեր Արենիի քարանձավ (հայտնի է նաեւ որպես «Թռչունների քարանձավ»)` պղնձեքարիդարյա հնավայր՝ քարանձավային համալիր։ Քարանձավը դասվում է կլաստոկարստային քարանձավների կատեգորիային, քանի որ ձեւավորվել է կրաքարային կոնգլոմերատների մեջ։ Քարայրի մոտավոր տարածքում 5-րդ դարի հայ պատմիչ Եղիշեն հիշատակել է «Արփանեալ» անունով բերդ կամ ավան։ Սմբատաբերդ կամ Ջաղաց քարի բերդ՝ բրգավոր պարիսպներ ունեցող պաշտպանական ամրություն Արտաբույնք գյուղի տարածքում։ Ըստ ամենահավանական տարբերակի՝ բերդը կառուցվել է Սմբատ Սյունի իշխանի կողմից, որով պայմանավորված էլ ստացել է իր անվանումը։ Պռոշաբերդը (13-րդ դար) գտնվում է Գլաձոր գյուղից 6-7 կմ հյուսիս՝ զառիվեր լանջերով անմատչելի լեռան վրա։ Պահպանվել են ամրոցի պարիսպը եւ բուրգերը։ Էրթիջի ամրոցը գտնվում է Արփի գյուղի տարածքում եւ կառուցվել է 12-14-րդ դարերում։ Էրջիթի ամրոցը ունի յուրօրինակ ճարտարապետական կառուցվածք։ Այն երեք կողմերից անմատչելի է եւ միջնադարյան մարտերի ժամանակ կարեւոր նշանակություն է ունեցել։ Ագարակաձորի կամուրջը կառուցվել է 13-րդ դարում՝ Սյունյաց իշխան Տարսայիճ Օրբելյանի կողմից։ Օրբելյանների իջեւանատունը Չեսար Օրբելյան իշխանի միջոցներով կառուցվել է 1332 թվականին։ Այն որպես իջեւանատուն ծառայել է Մետաքսի ճանապարհի հայաստանյան հատվածով անցնող առեւտրականների համար։ Վայոց ձորի մարզի բերդեր եւ ամրոցներ Վանքեր եւ եկեղեցիներ Թանահատի վանք կամ Կարմիր վանք` հիշատակվում է 8-րդ դարից սկսած։ Ըստ պատմիչ Ստեփանոս արքեպիսկոպես Օրբելյանի՝ վանքը կառուցվել է հեթանոսական մեհյանի տեղում, որը նվիրված է եղել հայոց աստվածուհի Անահիտին։ Շատիվանք, հայտնի է նաեւ որպես Վերին Նորավանք՝ 10-րդ դարի կրոնական կառույց։ Ըստ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ Շատիվանքը 929 թվականին հիմնադրել է Սյունյաց Տեր Հակոբ եպիսկոպոսը։ Խոտակերաց վանք կամ Քարակոփ վանք՝ 10-րդ դարի կրոնական շինություն Խաչիկ գյուղի շրջակայքում։ Ցաղաց քար վանք՝ Արտաբույնք գյուղից 6-7 կմ հեռավորության վրա՝ լեռան լանջին գտնվող կրոնական կառույց, որի հիմնադրումը թվագրվում է 10-11-րդ դարերին։ Եկեղեցու կառուցման մասին տեղեկություններ պահպանվել են Ասողիկ պատմիչի աշխատության մեջ։ Նորավանք վանական համալիր՝ միջնադարյան Հայաստանի հոյակերտ հուշարձաններից մեկը։ Նորավանքը ժամանակի մշակութային խոշոր կենտրոն էր` սերտորեն կապված հոգեւոր ու կրթական այնպիսի հաստատությունների հետ, ինչպիսիք էին Գլաձորի համալսարանը, Տաթեւի վանքը եւ այլն։ Գնդեվանք՝ 10-րդ դարի եկեղեցական համալիր, որը գտնվում է Գնդեվազ գյուղի մերձակայքում՝ Արփայի ափին։ Կառուցվել է 931-938 թվականներին, Սյունյաց իշխանաց իշխան Սմբատի կնոջ՝ Սոփի իշխանուհու աջակցությամբ։ Նա Վասպուրականի գահերեց իշխան Գրիգոր-Դերենիկի դուստրն էր, Գագիկ Արծրունու քույրը։ Սպիտակավոր Սուրբ Աստվածածին վանք կամ Ծաղկավանք՝ վանքային համալիր Վերնաշեն գյուղից 7 կմ հյուսիս։ Այստեղ է ամփոփխված Լեռնահայաստանի հանրապետության հիմնադիր Գարեգին Նժդեհի աճյունը։ Արենիի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի՝ կառուցվել է 1321 թվականին՝ ճարտարապետ Մոմիկի նախագծմամբ։ Եկեղեցու մոտ գտնվում են իշխան Տարսայիճ Օրբելյանի ապարանքի ավերակները։ Վայոց ձորի մարզի վանքերն ու եկեղեցիները Տրանսպորտ եւ կապ Վայոց ձորի մարզի տրանսպորտային համակարգի կարեւոր բաղկացուցիչ մասն են կազմում ավտոմոբիլային ճանապարհները։ Դրանք մեծ նշանակություն ունեն մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման գործում։ Մարզի ճանապարհային ցանցի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 616.4 կմ։ Մարզի մի ծայրից մյուս ծայրը ձգվում է 108.3 կմ երկարությամբ միջպետական նշանակության ավտոճանապարհ, որը ծառայում է ինչպես ներմարզային, այնպես էլ տրանզիտային փոխադրումների համար։ Վայոց ձորի ավտոմայրուղին Հայաստանի մնացյալ հատվածը կապում է Սյունիքի մարզին եւ Արցախի Հանրապետությանը։ Վայոց ձորով է անցնում նաեւ Հայաստանից Իրան տանող ճանապարհը։ Միջպետական նշանակության ճանապարհը տարվա բոլոր եղանակներին, որպես կանոն, անցանելի է, մինչդեռ հանրապետական եւ տեղական նշանակության ճանապարհները ձմռան ամիսներին հաճախակի դժվարանցանելի են դառնում։ Դա մեծապես պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ վերջիններիս զգալի մասն անցնում են լեռնային եւ բարձրալեռնային գոտիներով, ուր եւ ձմեռային ամիսներին տիրապետում է մերկասառույցը։ Վայոց ձորի տրանսպորտի հիմնական տեսակը ցամաքայինն է։ Ջրային եւ օդային տրանսպորտը զարգացած չէ, օդանավակայաններ մարզում չկան։ Ամենամոտ միջազգային օդանավակայանը Երեւանի «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանն է, իսկ լոկալը՝ Կապանի «Սյունիք» օդանավակայանը։ Ըստ Վայոց ձորի մարզպետարանի՝ հեռանկարային է օդանավակայանի բացումը Ջերմուկ քաղաքում։ Մարզի տարածքում բջջային հեռախոսակապը եւ շարժական ինտերնետ կապը ապահովվում է հանրապետություն գործող բոլոր օպերատորների կողմից։ Համացանցի ծածկույթը տարածվում է Վայոց ձորի բնակավայրերի 97%-ի վրա։ Հասանելի է եւ՛ թելկաօպտիկական, եւ՛ շարժական համացանցային կապ։ Համանանցի հասանելիության որակը բավարար է։ Լարային հեռախոսակապով ապահովված են մարզի 40 բնակավայրերը, որը կազմում է մարզի բնակչության շուրջ 80%-ը։ Բավականին զարգացած է եթերային հեռուստատեսության ցանցը։ Մարզի տարածքում գործող 30 թվային հեռուստակայանները կարողանում են 98% ծածկույթային հասանելիություն ապահովել Վայոց ձորում։ Հեռարձակվում է նաեւ Հայաստանի հանրային ռադիոն, որը հասանելի է մարզի բոլոր բնակավայրերում (Եղեգնաձորում՝ FM 101.4 ՄՀց, Ջերմուկում՝ FM 100.3 ՄՀց, իսկ Վայքում՝ FM 101.9 ՄՀց հաճախականությամբ): Հայաստանի փոստային կապի ազգային օպերատոր «Հայփոստ»-ը գործում է մարզի 32 բնակավայրերում՝ ապահովելով 100% հասանելիություն։ Տնտեսություն Վայոց ձորը Հայաստանի տնտեսապես թույլ զարգացած մարզերից է, որտեղ էկոնոմիկայի ճյուղերից առավել զարգացած է գյուղատնտեսությունը։ Վայոց ձորին է բաժին ընկնում ողջ Հանրապետության արդյունաբերական արտադրանքի 1.2 %-ը, գյուղատնտեսական արտադրանքի 2.2 %-ը, շինարարության 3.0 %-ը, մանրածախ առեւտրի 0.3 %-ը եւ ծառայությունների ոլորտի 0.6 %-ը։ Վայոց ձորի մարզում տնտեսական ակտիվության մակարդակը ամենաբարձրն է Հայաստանում՝ գերազանցելով ընդհուպ մինչեւ մայրաքաղաք Երեւանին եւ Սյունիքի մարզին (տնտեսապես ակտիվ բնակչության քվաքանակը կազմում է 75.7%): Աղքատության մակարդակը 16,9 % է։ Գյուղատնտեսություն Վայոց ձորը Հայաստանի ամենագյուղատնտեսական մարզերից մեկն է։ Տարածաշրջանային ազգաբնակչության 65,0 %-ը կազմում են գյուղատնտեսական բնակչությունը, հետեւաբար՝ գյուղատնտեսությամբ զբաղվողները ապահովում են մարզի բնակչության զբաղվածության ամենամեծ տոկոսային մասնաբաժինը։ 2013 թվականի տվյալներով Վայոց ձորում գործում են 11 439 գյուղացիական տնտեսություններ, ինչպես նաեւ գյուղատնտեսությամբ զբաղվող 11 տնտեսվարող այլ սյուբեկտներ։ Մարզի շուրջ 190340.8 հեկտար տարածքը (83,0%) օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակներով։ Վայոց ձորի մարզի գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը 2010 թվականին կազմել է 13.9 միլիարդ դրամ, 2011 թվականին՝ 15.7 միլիարդ դրամ, 2012 թվականին՝ 18.2.0 միլիարդ դրամ եւ 2013 թվականին՝ 20 միլիարդ դրամ։ Մարզի բնակլիմայական պայմաններով պայմանավորված ցածրադիր եւ միջին գոտում նպաստավորպայմաններ են ստեղծված բանջարաբուծության, խաղողագործության եւ պտղաբուծության, իսկ բարձրադիր գոտիներում` հացահատիկի, կերային մշակաբույսերի ու անասնապահության համար։ Վայոց ձորի գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղերից է բուսաբուծությունը, որին բաժին է ընկնում համախառն արտադրանքի շուրջ 33.9 %։ Բուսաբուծության հիմնական ուղղություններն են պտղաբուծությունը, խաղողագործությունը, բանջարաբուծությունը եւ հացահատիկի արտադրությունը։ Մարզում մշակվող հիմնական մշակաբույսերն են հացահատիկը, ծխախոտը, կարտոֆիլը, խաղողը, հատապտուղները եւ այլն։ Վայոց ձորի մի շարք ենթատարածաշրջաններ համարվում են Հայաստանի խաղողագործության կենտրոններ, որոնք արտադրում են մեծ ճանաչում ունեցող գինիներ (օրինակ՝ «Արենի» եւ «Վերնաշեն»)։ Պտղումներից այստեղ աճում է ծիրան, բալ, տանձ, դեղձ, խնձոր, սերկեւիլ, սալոր, սեխ, ընկույզ, խաղող եւ մի շարք հատապտուղներ։ Մարզի գյուղատնտեսական արտադրության գերակշռող ճյուղը անասնաբուծությունն է, որի տեսակարար կշիռը համախառն արտադրանքի մեջ կազմում է 66.1 %։ Միջին եւ բարձր գոտիներում գյուղացիական տնտեսությունների զբաղվածության հիմնական մասը բաժին է ընկնում անասնապահությանը։ Անասունների գլխաքանակը Վայոց ձորի բնակավայրերում ունի ստատիկ աճի միտում։ Ըստ 2013 թվականի տվյալների՝ մարզում գրանցված խոշոր գյուղատնտեսական անասունների գլխաքանակը կազմում է 22,749 (այդ թվում՝ 9676 կով եւ ցուլ, 23097 ոչխար եւ այծ, 356 խոզ)։ Մարզում առկա է 23349 մեղվաընտանիք, որոնց միջոցով տարեկան արտադրվում է 200-250 տոննա բարձրորակ մեղր։ Մարզում գործում են կաթի վերամշակման 3 փոքր կազմակերպություններ, որտեղ հիմնականում արտադրում են այծի պանիր։ Արդյունաբերություն Վայոց ձորը ապահովում է Հայաստանի ինդուստրիոն արտադրանքի 0,8%-ը (ամենացածր ցուցանիշը Հայաստանի մարզերի շարքում)։ ԽՍՀՄ ժամանակահատվածում Վայոց ձորի մարզը ունեցել է համեմատաբար զարգացած արդյունաբերություն եւ արդյունաբերական ենթակառուցվածքներ։ Հայաստանի անկախացումից հետո բավականին մեծ վնաս է հասցվում արդյունաբերական տնտեսությանը, քանի որ սեփականաշնորհման, հումքի եւ իրացման շուկաների բացակայությամբ պայմանավորված Վայոց ձորի ձեռնարկություններից մեծ մասնը փակվում են կամ աշխատում նվազ ներուժով։ Մարզի արդյունաբերական կազմակերպությունների ընդհանուր քանակում գերակշռում են գերփոքր եւ փոքր կազմակերպությունները, որոնց տեսակարար կշիռները համապատասխանաբար կազմում են 22.5% եւ 60.0%, որոնք թողարկում են արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր ծավալի 43.8%-ը։ Մարզի խոշոր եւ միջին կազմակերպություններին բաժին է ընկնում արդյունաբերական արտադրանքի ամբողջ ծավալի 57.9%-ը։ Արդյունաբերությունը մարզի տնտեսության ամենաթույլ զարգացած օղակներից մեկն է։ Համեմատաբար հայտնի են հանքային ջրերի («ջերմուկ») եւ խաղողի գինու արտադրությունները, որոնց տեսակարար կշիռը հանքային ջրերի եւ խաղողի գինու արտադրությունների ընդհանուր ծավալում համապատասխանաբար կազմում են 60 % եւ 20 %։ Ըստ ուսումնասիրությունների՝ Վայոց ձորի մարզը թողարկում է 7.5-9.5 միլիարդ դրամի տարեկան արդյունաբերական արտադրանք։ Հիմնական իրացման շուկաներն են ԱՊՀ-ն (շուրջ 28 %), Վրաստանը, Եվրոպական միությունը եւ այլն։ Տարեց տարի Վայոց ձորում նկատվում է փոքր եւ միջին ձեռնարկությունների ոլորտի զարգացման միտում, որն արտացոլվում է նոր աշխատատեղերի ստեղծմամբ, մարզի ՀՆԱ-ում ՓՄՁ-ի տեսակարար կշռի ավելացմամբ։ Արդյունաբերական ձեռնարկություններ Վայոց ձորի մարզում գործում են մի շարք գինու արտադրությամբ զբաղվող գործարաններ եւ այլ արդյունաբերական ձեռնարկություններ։ Եղեգնաձորի շրջանում խորհրդային ժամանակներից ի վեր աշխատում են պանրի եւ այլ կաթնամթերքի մի շարք արտադրամասեր։ Քաղաքը հայտնի է «Եղեգնաձոր» տեսակի այծի պանրով, արն արտադրվում է 2000 թվականին հիմնադրված «Գոլդեն գոութ» գործարանում եւ 2002 թվականին հիմնադրված եւ կաթնամթերքի արտադրությամբ զբաղվող «Սելիմ» ՍՊԸ-ում։ Վայոց ձորի մարզկենտրոն քաղաքում գործում են նաեւ փայտե հատակների արտադրությամբ զբաղվող «Իզոտոն» ընկերությունը եւ «Եղեգնաձորի պահածոների գործարան» ՍՊԸ-ն։ Վայքում 1968 թվականից ի վեր գործում է «Վայքի շիկ» շինանյութի գործարանը, ինչպես նաեւ 1973 թվականին հիմնադրված «Արփի հանքային ջրերի գործարան»-ը եւ թեյի արտադրությամբ զբաղվող «Մեգ Արարատ» գործարանը։ Առողջարանային Ջերմուկ քաղաքը հայտնի է հանքային ջրի արդյունաբերությամբ։ Քաղաքի կենտրոնում գործում է «Ջերմուկ գրուպ» ՓԲԸ-ն, որը համարվում է ջերմուկ հանքային ջրի հիմնական արտադրողը։ Քաղաքում գործում է նաեւ շշալցման գործարան։ Արենի, Ագարակաձոր եւ Եղեգիս գյուղերում գործում են շինանյութերի արտադրության բազմաթիվ կետեր, իսկ Մալիշկա համայնքում՝ ոսկերչական գործարան։ Գինու արտադրություն Վայոց ձորը գինու արտադրությամբ զբաղվող Հայաստանի ամենանշանավոր մարզն է։ Նշանավոր գինեգործական կենտրոններն են. «Գետափ» գինու գործարան (հանդիսանում է «Վեդի ալկո» ալկոհոլային խմիչքների առաջատար ձեռնարկության ճյուղը), բացվել է 1938 թվականին Գետափում։ Գործարանի լավագույն գինիներից մեկը հանրահայտ «Արենի»-ն է, որը ստացվում է 1945 թվականից։ «Մարան» գինու գործարան, բացվել է 1992 թվականին Եղեգնաձորում։ «Արենի» գինու գործարան, բացվել է 1994 թվականին Արենիում։ «Հին կամուրջ» գինեգործարան-հյուրատուն, բացվել է 1998 թվականին Եղեգնաձորում։ Գործարանին կից կա նաեւ 13-րդ դարին թվագրվվող պատմական կամուրջ, որից էլ հենց ծագել է գինեգործարանի անվան գաղափարը։ «Գետնատուն» գինու գործարան, բացվել է 1999 թվականին Եղեգնաձորում։ «Գինեքար» գինեգործարան, բացվել է 2000 թվականին Աղավնաձորում։ «Վայք գրուպ» ոգելից խմիչքների եւ չրերի արտադրամաս, բացվել է 2001 թվականին Վայք համայնքում։ «Մեծ Սյունիք» գինեգործական ընկերություն, բացվել է 2001 թվականին Աղավնաձորում։ «Զորահ» գինեգործական ընկերություն, բացվել է 2001 թվականին Ռինդում։ «Զորահ» գինեգործարանի արտադրած «Զորահ կարասի արենի նոյրը» «Բլումբերգ»-ի կողմից 2012 թվականին ներառվել է աշխարհի 10 լավագույն գինիների շարքում։ Արենիի գինու գործարան, բացվել է 2003 թվականին Արենիում։ «Հին Արենի» գինու գործարան, բացվել է 2007 թվականին Արենիում։ «Տրինտի կանյոն այգիներ» ընկերություն, բացվել է 2009 թվականին Աղավնաձորում։ Էներգետիկա Մարզի բնակավայրերի 38.6%-ը գազաֆիկացված է։ Հայաստանի Հանրապետության հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի կողմից տրված էլեկտրական էներգիայի արտադրության լիցենզիաների համաձայն 2017 թվականի հունվարի 1-ի տվյալներով Վայոց ձորում էլեկտրաէներգիա են արտադրում 30 փոքր ՀԷԿ-եր, տարեկան մոտ 193 մլն. կվտժ՝ մոտ 69 ՄՎտ ընդհանուր հզորությամբ։ Բացի այդ, Վայոց ձորի մարզի տարածքով է անցնում Հայաստան-Իրան գազատարը, ինչպես նաեւ Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի բաշխման ցանցերը Արցախի Հանրապետության ու Իրանի Իսլամական Հանրապետության բաշխման ցանցերին միացնող գծերը։ Մարզում փոքր ՀԷԿ-երի կողմից արտադրված էլեկտրաէներգիան կազմում է Հայաստանում փոքր ՀԷԿ-երի կողմից արտադրված ընդհանուր էլեկտրաէներգիայի մոտ 8.6%-ը։ Արտադրական կարիքների համար տրամադրված գազի տեսակարար կշռի եւ արդյունաբերական արտադրանքի տեսակարար կշռի հարաբերությամբ Վայոց ձորը Հայաստանի մարզերի շարքում զբաղեցնում է յոթերորդ տեղը։ Զբոսաշրջություն Կրթություն եւ գիտություն Սպորտ Վայոց ձորի մարզում համայնքային ենթակայությամբ գործում է 4 մարզադպրոց, որոնցում պարապում են շուրջ 1200 երեխաներ։ Գյուղական բնակավայրերում երիտասարդության սպորտային միջոցառումներն անցկացվում են դպրոցների մարզադահլիճներում։ Բնակչության ֆիզիկական պատրաստվածության բարձրացման հանձնառությամբ Վայոց ձորի մարզի հանրակրթական դպրոցներում դասավանդվում են «ֆիզիկական կուլտուրա» եւ «նախնական զինվորական պատրաստություն» առարկաները։ Սպորտային կառույցների սղությամբ պայմանավորված մարզաբնակները չեն կարողանում լիարժեք զբաղվել մասնագիտացված սպորտով։ Ջերմուկ քաղաքում ներկայումս գործում է մեկ մարզադպրոց, որտեղ գործում է միայն քիքբոքսինգի խմբակ։ Եղեգնաձոր քաղաքը չունի տիպային մարզադպրոց,այն տեղակայված է խորհրդային ժամանակաշրջանի կաթսայատներից մեկում։ Ֆիթնես սրահներ գործում են Եղեգնաձորում եւ Ջերմուկում, հիմնականում՝ առողջարանային եւ հյուրանոցային համալիրների տարածքներում։ Ամենատարածված սպորտաձեւը ֆուտբոլն է։ Վայոց ձորի մարզի տարածքում գործում է 2 հիմնական մարզադաշտ. «Արեւիկ» մարզադաշտը Վայքում եւ Եղեգնաձորի քաղաքային մարզադաշտը։ Քաղաքային մարզադաշտերը անմխիթար վիճակում են, բացակայում են տրիբունաները, չկան հանդերձարաններ, լոգարաններ, վազքուղիներ եւ այլն։ Վայոցձորյան առաջին ֆուտբոլային ակումբը «Արփա» ՖԱ-ն է, որը հիմնադրվել է 1992 թվականին՝ «Մոմիկ» ՖԱ անվանումով։ «Արփա» ֆուտբոլային ակումբը Հայաստանի ֆուտբոլի առաջնությունում հանդես է եկել մինչեւ 2002 թվականը։ 2020 թվականին հիմնադրվել է «Նորավանք» ֆուտբոլային ակումբը, որը Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի գրասենյակում հունիսի 25-ին կայացած ՀՖՖ Ակումբների Արտոնագրման կոմիտեի նիստի ընթացքում ստացել է Հայաստանի առաջնության առաջին խմբում հանդես գալու արտոնագիր։ «Նորավանք» ֆուտբոլային ակումբը սկսել է Վայք քաղաքի «Արեւիկ» մարզադաշտի վերանորոգման աշխատանքները. նախատեսվում է այն դարձնել «Նորավանք»-ի տնային մարզադաշտը։ Վայոց ձորի մարզում տարածված սպորտաձեւերից հայտնի է նաեւ շախմատը։ Ամեն տարի օգոստոս ամսին Ջերմուկ քաղաքում անցկացվում է ՖԻԴԵ-ի «Գրան Պրի» շախմատի միջազգային մրցաշարը։ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Աշխարհի ամենահին կոշիկը անհրաժեշտ է կոնսերվացնել, հակառակ դեպքում այն կոչնչանա Վայոց ձորի մարզպետարան Հայ առաքելական Սուրբ եկեղեցու Վայոց ձորի թեմը Վայոց ձորի մարզ


Լրատվություն Շնորհավորական 18.11.2012 / Նախագահը շնորհավորական ուղերձ է հղել Լատվիայի նախագահ Անդրիս Բերզինշին Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Լատվիայի Հանրապետության նախագահ Անդրիս Բերզինշին՝ երկրի ազգային տոնի՝ Անկախության օրվա առթիվ: 17.11.2012 / Նախագահը շնորհավորական ուղերձ է հղել Օմանի Սուլթանության Սուլթան Կաբուս Բեն Սայիդ Ալ Սայիդին Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Օմանի Սուլթանության Սուլթան Կաբուս Բեն Սայիդ Ալ Սայիդին՝ Օմանի Սուլթանության Ազգային տոնի առթիվ: 2079 09.11.2012 / Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Կամբոջայի Թագավոր Նորոդոմ Սիհամոնիին Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Կամբոջայի Թագավոր Նորոդոմ Սիհամոնիին՝ Կամբոջայի Թագավորության ազգային տոնի՝ Անկախության օրվա առթիվ: 07.11.2012 / Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել ԱՄՆ Նախագահ Բարաք Օբամային Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր շնորհավորական ուղերձ է հղել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Նախագահ Բարաք Օբամային՝ Նախագահի պաշտոնում վերընտրվելու կապակցությամբ: Ուղերձում, մասնավորապես, ասված է. «Մեծարգո պարոն Նախագահ, Սրտանց շնորհավորում եմ Ձեզ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Նախագահի պաշտոնում վերընտրվելու կապակցությամբ: Ձեր տպավորիչ հաղթանակն ապացուցեց, որ այն ուղին, որը Դուք որդեգրել եք Միացյալ Նահանգներն առաջ տանելու համար, ինչպես նաեւ Ձեր վարած արտաքին եւ ներքին... 27.10.2012 / Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Թուրքմենստանի Անկախության օրվա առթիվ Նախագահ Սերժ Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Թուրքմենստանի նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովին՝ երկրի ազգային տոնի՝ Անկախության օրվա առթիվ: 26.10.2012 / Նախագահը շնորհավորական ուղերձ է հղել Ավստրիայի Ազգային տոնի կապակցությամբ Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր շնորհավորական ուղերձ է հղել Ավստրիայի Հանրապետության դաշնային նախագահ Հայնց Ֆիշերին՝ Ավստրիայի Ազգային տոնի կապակցությամբ:


Yelaket.am | Հայկ Ասլանյանը նշանակվել է ՀՀ գլխավոր դատախազի տեղակալ 10:27 - 13/Հոկտեմբեր/2016 ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանի հրամանագրով Հայկ Ասլանյանը նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազի տեղակալ: Ինչպես հայտնում են ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի հասարակայնության եւ տեղեկատվության միջոցների հետ կապերի վարչությունից, հրամանագրում ասվում է. «Ղեկավարվելով 2005 թվականի փոփոխություններով Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 55-րդ հոդվածի 9-րդ կետով` որոշում եմ. Հայկ Ասլանյանին նշանակել Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազի տեղակալ»: Ծնվել է 27 օգոստոսի 1971թ. Սեւան քաղաքում 1978-1988թթ. Սեւանի N 3 միջնակարգ դպրոց 1988-1993թթ. ԵՊՀ-ի իրավագիտության ֆակուլտետ, իրավաբանի որակավորում 2002-2005թթ. ՀՀ Պետական կառավարման, ակադեմիա, պետական ծառայողի որակավորում , 1994-1997թթ. Սեւանի կայազորի զինվորական դատախազություն՝ քննիչ 1997-1999թթ. Սեւանի կայազորի զինվորական դատախազություն՝ ավագ քննիչ 1999թ. Երեւանի կայազորի զինվորական դատախազություն՝ ավագ քննիչ 1999-2004թթ. ՀՀ զինվորական դատախազություն՝ հատկապես կարեւոր գործերով քննիչ 2004-2008թթ. ՀՀ զինվորական դատախազության պետական շահերի պաշտպանության բաժին՝ դատախազ 2008-2011թթ. ՀՀ զինվորական դատախազության պետական շահերի պաշտպանության բաժին՝ ավագ դատախազ 2011-2012թթ. ՀՀ գլխավոր դատախազություն՝ ավագ դատախազ 2012-2014թթ. Երեւանի կայազորի զինվորական դատախազ 2014թ մինչ օրս Երեւան քաղաքի Արաբկիր եւ Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների դատախազ 1993-1994թթ. ժամկետային զինվորական ծառայություն ՀՀ բանակում Ամուսնացած է, մեկ որդի եւ երկու դուստր, Արդարադատության առաջին դասի խորհրդական է։


source: CulturaX

text: Կե նսաթո շակային ստաժի հաշվարկներում նոր փոփոխություններ են կատարվել. մանրամասներ — Live49 Media 8 февраля, 2021 8 февраля, 2021 editaLeave a Comment on Կե նսաթո շակային ստաժի հաշվարկներում նոր փոփոխություններ են կատարվել. մանրամասներ Եթե քաղաքացին իր կյանքի ընթացքում աշխատել է Եատմ երկու կամ ավելի երկրում, ապա կե նսաթոշակի անցնելիս հնարավորություն կստեղծվի հաշվի առնել ստաժը ( 2021 թվականի հունվարից սկսած), որը նա ընդհանուր կուտակել է: Այս մասին Մոսկվա – Բիշ քեկ – Երեւան – Մինսկ – Նուր-Սուլթան տեսակամուրջի ժամանակ հայտարարել է Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի տնտեսական եւ ֆինանսական քաղաքականության խորհրդի անդամ (նախարար) Տիմուր Ժակսի լիկովը:


Լրատվություն Մամլո հաղորդագրություններ Հանրապետության Նախագահի աշխատանքային այցը Արագածոտնի մարզ 19.07.2017 - 1000x658px - 357 Կբ - 1000x666px - 277 Կբ - 1000x666px - 330 Կբ - 1000x676px - 313 Կբ - 1000x666px - 209 Կբ - 1000x737px - 270 Կբ - 1000x756px - 266 Կբ - 1000x695px - 266 Կբ - 1000x666px - 271 Կբ - 1000x666px - 232 Կբ - 1000x666px - 213 Կբ Նախագահ Սերժ Սարգսյանն այսօր առավոտյան աշխատանքային այցով մեկնել է Արագածոտնի մարզ: Հանրապետության Նախագահն այցելել է ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիայի Վ. Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադիտարան՝ ծանոթացել աստղադիտարանի գիտակրթական դերի ամրապնդման եւ երիտասարդ կադրերի ներգրավման նպատակով աստղադիտարանի կողմից առաջարկվող նախագծերին, որոնք միտված են խթանելու նաեւ զբոսաշրջությունն այդ տարածաշրջանում: Առաջարկներից մեկը վերաբերել է գիտակրթական կենտրոնի ստեղծմանը, որի գործունեությունը հիմնված կլինի հայկական վիրտուալ աստղադիտարանի միջոցով ժամանակակից եղանակներով աստղագիտության ուսուցման գաղափարի վրա։ Բյուրականի աստղադիտարանի ճանաչողական դերի ամրապնդման, ինչպես նաեւ դպրոցականներին, ուսանողներին եւ այլ այցելուների, այդ թվում՝ օտարերկրյա հյուրերին Հայաստանի գիտական արժեքները ցուցադրելու նպատակով աստղադիտարանը ծրագրում է ստեղծել նաեւ այցելությունների կենտրոն, որի կազմում կկառուցվի աստղագիտության պատմության թանգարան, աստղացուցարան (պլանետարիում), հանրային դասախոսությունների սրահ, կբարեկարգվեն աստղադիտակ տանող ճանապարհը եւ հարակից տարածքները։ Հանրապետության Նախագահը աստղադիտարանի ղեկավարության եւ ՀՀ ԳԱԱ նախագահի հետ քննարկել է ներկայացված առաջարկների իրականացման հնարավորությունները, առաջնահերթությունները, խնդիրները, ինչպես նաեւ նախանշված նպատակներին հասնելու համար հնարավոր այլ տարբերակներ: Հանրապետության Նախագահի այցի ժամանակ քննարկվել են նաեւ աստղադիտարանի կողմից Վ. Համբարձումյանի անվան միջազգային գիտական մրցանակի եւ նրա կանոնակարգի փոփոխման մասին առաջարկությունները, որոնք նպատակ ունեն մրցանակը դարձնել Հայաստանի համար է՛լ ավելի օգտակար եւ արդյունավետ: Մրցանակի առաջարկվող ձեւափոխությունը, ըստ այն ներկայացնողների, մեծապես կնպաստի Հայաստանում աստղագիտական հետազոտություններին, ինչպես նաեւ հայ գիտնականներին հնարավորություն կտա ավելի ակտիվորեն ինտեգրվել միջազգային աստղագիտական հանրությանը, ուսանողների եւ աշակերտների շրջանում կմեծացնի աստղագիտության նկատմամբ հետաքրքրությունը։ Բյուրականի աստղադիտարանից Հանրապետության Նախագահը մեկնել է Աշտարակ քաղաք, որտեղ ներկա է գտնվել վերակառուցված եւ հիմնանորոգված Հայաստանի «Սեւան» մարզական հասարակական կազմակերպության մանկապատանեկան մարզադպրոցի բացման արարողությանը: Նախագահ Սարգսյանը քաղաքային իշխանությունների, մարզաշխարհի ներկայացուցիչների, դպրոցի ղեկավարության եւ մարզիչների ու սաների ուղեկցությամբ շրջայց է կատարել մարզադպրոցում, ծանոթացել իրականացված աշխատանքներին, մարզումների համար ստեղծված պայմաններին եւ հնարավորություններին, զրուցել մարզաշխարհի ներկայացուցիչների ու դպրոցի սաների հետ: Աշտարակի մարզադպրոցի վերակառուցման եւ հիմնանորոգման աշխատանքներն իրականացվել են պետական բյուջեի միջոցների հաշվին: Հանրապետության Նախագահի հանձնարարությամբ մեկնարկած ծրագիրը ավարտվել է 2017թ. հուլիսին: Ծրագրի արժեքը շուրջ 463 մլն դրամ է: Պատասխանատուների հավաստմամբ, վերակառուցված մարզադպրոց կարող են հաճախել Աշտարակի եւ հարակից համայնքների շուրջ 350 մարզիկներ, դպրոցում կգործեն ազատ եւ հունահռոմեական ոճերի ըմբշամարտի, վոլեյբոլի, բռնցքամարտի, ֆուտբոլի, բասկետբոլի եւ ծանրամարտի խմբակներ:


text: ԱԺ արտահերթ նիստ. Գործարարները կազատվեն երկրորդ եռամսյակի շահութահարկի կանխավճարներ վճարելու պարտավորությունից 11:35 , 15 Հունիս 2020 Այսօր ժամը 17։00-ին կառավարության նախաձեռնությամբ տեղի կունենա Ազգային ժողովի արտահերթ նիստ, որի ընթացքում լուծում կտրվի մեր տնտեսվարողներին հուզող մի կարեւոր խնդրի։ 1. Շահութահարկ վճարողները կազատվեն 2020 թվականի 2-րդ եռամսյակի համար շահութահարկի կանխավճարներ կատարելու պարտավորությունից։ Վերջնաժամկետը հունիսի 20-ն էր։ 2. Ամբողջությամբ վերանայվում է շահութահարկի կանխավճարների համակարգը՝ սահմանելով, որ յուրաքանչյուր եռամսյակի շահութահարկի կանխավճարը կատարվում է նախորդ տարվա արդյունքներով հաշվարկված շահութահարկի գումարի 20 տոկոսի եւ նախորդ եռամսյակի իրացման շրջանառության 2 տոկոսի գումարներից նվազագույնի չափով։ Զուգահեռաբար, վերացվում է կանխավճարի որեւէ եղանակի ընտրության համար հայտարարություն ներկայացնելու պահանջը։ Այսինքն՝ տնտեսվարողներն այլեւս ստիպված չեն լինի ամեն տարի մինչեւ մարտի 20-ը հայտարարություն ներկայացնել, թե որ տարբերակով են շահութահարկ վճարելու։ Ավտոմատ կընտրվի այն տարբերակը, որն ի օգուտ տնտեսվարողի է։ Այսպիսով՝ նախագծի ընդունումը ինչ-որ առումով հակաճգնաժամային միջոցառում է՝ հարկային արձակուրդ, որը թույլ կտա մեղմել կորոնավիրուսի հետեւանքով տնտեսվարողների մոտ ծագած իրացվելիության խնդիրը՝ ազատելով նրանց 2-րդ եռամսյակի համար շահութահարկի կանխավճարներ կատարելու պարտավորությունից ։ Մյուս կողմից, շահութահարկի կանխավճարների համակարգը կդառնա ավելի ճկուն եւ տնտեսավարող սուբյեկտների ընթացիկ իրացվելիության տեսանկյունից՝ նպաստավոր։


Շրջանից արտաքսվածը — Վիքիդարան ← Խելագարը Շրջանից արտաքսվածը Գիմնազիայում Պետրոս Մարդանյանը հայտնի էր իբրեւ լուռ, անտարբեր պատանի, նա հեռու էր պահում իրեն ընկերական շրջաններից, թատրոն էր գնում միայնակ, դասեր էր պատրաստում միայնակ։ Եվ այս պատճառով ընկերները նրան չէին սիրում։ Նույնն էր նա եւ՛ մայրաքաղաքում։ Մտնելով համալսարան, նա ոչ մի կապ չհաստատեց կովկասցի ուսանողների հետ։ Հայերը աշխատեցին թեքել նրան իրանց կողմը — չեղավ, վրացիները փորձեցին — դարձյալ անհաջող։ Առաջարկեցին նրան գրվել գոնե ուսանողական գանձարանի անդամ — մերժեց։ — Թքենք նրա վրա,— վճռեցին ուսանողները,— նա միշտ եղել է եսասեր, այդպես էլ կմնա։ Եվ բոլորն երես դարձրին նրանից։ Ինքն էլ երես դարձրեց ամենից։ Ապրում էր ընկերական բոլոր խավերից առանձնացած։ Ոչ ոք չէր ճանաչում նրա բնակարանը։ Ոչ ոք չգիտեր, թե ինչ է անում, ինչով է պարապում դասերից ազատ ժամանակ։ Միայն մի քանի անգամ տեսան նրան լեհացի ուսանողների հետ։ Սխալմամբ ենթադրեցին, թե օտարազգիների հետ կապ ունի։ Այդ ավելի գրգռեց հայրենակիցներին։ Ո՞ր օտարազգի շրջանն է կարոտ որեւէ Մարդանյանի մասնակցությանը։ Սլ. Շիրվանզադե, Երկերի ժողովածու, հ. IV — 20 [ 306 ] — Խո՛զ, խո՛զ,— գոռում էին հայ ուսանողները, մանավանդ աղքատները,— մենք փող չունինք, մեզանից հեռու է փախչում, վախենում է պարտք խնդրենք։ Թքել ենք, թող յուր հոտած եսի մասին մտածի։ Եվ ահա այդ եսասեր, անտարբեր եւ ժլատ համարված երիտասարդը յուր ուսանողական կյանքի տարիների վերջին փոխվեց։ Նա այժմ ավելի խույս չի տալիս յուր ընկերներից, ընդհակառակը, ձգտում էր նրանց մոտենալ։ Սրան նրան հրավիրում էր յուր մոտ, խոսում է այն բաների մասին, որոնցով բնավ չի հետաքրքրվել, հայրենի երկիր, ժողովուրդ, երիտասարդություն — այսպիսի բառեր են լսվում նրա բերանից։ Նա հարցուփորձ է անում յուր ուսանող հայրենակիցների մասին, աշխատում է իմանալ ինչ ժողովներ են կազմում, ինչի մասին խոսում, դատում։ Առանձին փափագով ուզում է իմանալ ուսումնավարտների ձգտումները։ — Էհե՛, այդ ի՞նչ է նշանակում,— զարմացած հարցնում էին իրարուց ուսանողները։ Ամենքը զանազան ենթադրություններ էին անում. մեկն ասում էր, թե նա հասկացել է յուր սխալը, ուզում է ուղղել, մյուսը, թե ընդհանուրի ատելությունը ծանր է թվացել նրան։ — Պարոննե՛ր,— ասաց մի օր ֆիլոլոգ Գալումյանը,— այդ մարդու անկեղծությանը մի հավատաք։ Ես գիտեմ քամին ո՛ր կողմից է փչում։ Նա ուսումն ավարտած է, գիտե, որ այսուհետեւ իրանից ակնկալություն չունինք։ Բայց չի ուզում յուր դիպլոմի հետ ընկերների ատելությունը հայրենիք տանել։ Նա աշխատում է այժմ մի կերպ շոյել մեր սիրտը։ Հասկացա՞ք։ Ավելի ազատախոսները գոհ չմնացին այդ բացատրությունից, Բնագետ Բարգամյանը, այդ կոշտ, ինքնահավան գյուղացին, յուր նոսր միրուքի ծայրը շփելով, ասաց. — Ես կարծում եմ, որ Պետրոս Մարդանյանը մի տգեղ նպատակ ունե: Պարոններ, հեռու պահեցեք ձեզ նրանից։ Նա բազմախորհուրդ կերպով ժպտաց, թողնելով որ յուր մտքի մյուս կեսը գուշակե ով ինչպես ուզում է։ Նա ամենից ավելի էր գրգռված Մարդանյանի դեմ։ Բանն այն է, որ նա հայ ուսանողների շրջանում մի առանձին հեղինակություն էր [ 307 ] վայելում։ Մարդանյանն էր միայն, որ չէր ընդունում նրա հեղինակությունը։ Այնուհետեւ այչեւս ոչ ոք չէր մոտենում Մարդանյանին, Մարդանյանը շահասեր է, Մարդանյանը խոզ է, անպիտան է, նրա նոր-նոր ցույց տված բարեկամությունը տգեղ նպատակ ունի — ահա այն սովորական դարձվածները, որ պտտում էին ուսանողության շրջանում։ Հիշում էին անցած-գնացած անախորժ դեպքերն եւ աշխատում բոլորի պատճառը Մարդանյանին վերագրել։ Այո՛, նան թեեւ հեռու է եղել ուսանողական շրջաններից, բայց գաղտնի շատ վատություններ է արել։ — Այս բոլորը դեռ ոչինչ,— ավելացնում էր ազնիվ համարված Բարգամյանը,— ես ավելի վատ բաներ գիտեմ, օօ՜օ, դուք նրան դեռ լավ չեք ճանաչում։ Իսկ թե ինչ ավելի վատ բաներ գիտեր — նա երբեք ոչ ոքի չէր ասում, միայն խորհրդավոր ժպտում էր։ — Այո՛, այո՛, շատ գարշելին է,— աղաղակում էին միաբերան սարսափելի քննադատները։ Եվ այսպես քանի գնում, այնքան բարդվում էին մեղադրանքները։ Չկար մի ընկեր, որ մեղադրվողին պաշտպաներ։ Իսկ եթե մեկը հանդգներ պաշտպանել, իսկույն պիտի ընդհանուրի հարձակմանը ենթարկվեր եւ զուցե զրկվեր ընկերների համակրությունից։ Սակայն բոլոր գոռող-գոչողներն զգում էին իրանց սրտում, որ եթե մեկը փաստեր պահանջի խստությամբ այդ մեղադրանքների համար, դժվար է, մինչեւ անգամ անկարելի, ապացուցանել։ Այլեւս հնար չկար, Մարդանյանը թողեց յուր հայրենակիցներին մոտենալու առաջին փորձը եւ դարձյալ մնաց միայնակ, այս անգամ ակամա։ Մի քանի օր նրան տիրեց մի տեսակ թախծություն։ Զգում էր, որ շատ ծանր է ընկերների հավատարմությունից զուրկ լինելը։ Ինչո՞ւ համար նա մինչեւ այդ ժամանակ առանձնացած պահեց իրան։ Ո՛վ է մեղավոր այժմ. որ ոչ ոք չի հավատում նրա անկեղծությանը։ «Ես, եւ՛ միմիայն ես»։ Բայց ինչո՞վ է մեղավոր, քանի որ բնությունից այդպես է ստեղծված — անբարեհամբույր, անհաղորդակից, քանի որ [ 308 ] ընկերական շրջանն երբեք չի գրավել նրան, քանի որ ամեն մի երկրորդ ես ծանր բեռն է թվացել նրանք եւ նա միշտ ձգտել է յուր եսի հետ միայնակ մնալ։ Գուցե մեղավոր է նրա ընտանեկան կրթությունը։ Այստեղ է, այո՛, դրվել նրա առանձնասիրության հիմքը։ Նա ծնվել է գավառից գաղթած մի փորիկ ընտանիքում, որ ոչ մի ազգակից, ոչ մի ծանոթ շրջան չի ունեցել Թիֆլիսում։ Հայրը ժամանակ չի ունեցել զբաղվել յուր որդու կրթությամբ։ Մայրը նույնպես առանձնասեր բնավորություն ունենալով, սնել ու մեծացրել է նրան յուր անմիջական հսկողության ներքո։ Չի թողել, որ նա խաղա հարեւանների երեխաների հետ, միշտ ստիպել է նրան փակված մնալ տանը։ Այդպիսով նա կամեցել է յուր որդուն ազատ պահել վատ ազդեցությունից, բայց հղացրել եւ զարգացրել է նրա մեջ եսասիրություն։ Ընտանիքից ընկնելով ուսումնարան, նա չի ազատվել այդ եսասիրությունից։ Աշակերտների շրջանը նրան սկզբից վախեցրել է։ Մի գաղտնի երկյուղ ստիպել է նրան միշտ հեռու փախչել այդ շրջանից եւ ամփոփված մնալ յուր եսի մեջ։ Իսկ այժմ նա արդեն չափահաս տղամարդ է։ Անկարելի է այդպես առանձնացած մնալ։ Այսօր թե վաղը նա կյանքի մեջ է մտնելու, չէ՞ որ պետք է ընտելանա փոքր-ինչ հասարակական կենցաղավարությանը։ Այդ նրա համար անհրաժեշտ է։ Նա նպատակ ունի եւ այդ նպատակը յուր եսին չի վերաբերվում։ Ոչ, գուցե այդ եսը բնավ կարոտություն չզգար ուրիշների ընկերությանը։ — Բայց ինչ անեմ, ես չեմ կարող իմ միտքը նրանց հայտնել։ Նրանք չեն հավատալ, կծաղրեն։ Նրանք ինձ անընդունակ են համարում մի ուրիշ բանի մասին, բացի ինձանից, մտածելու, մի որեւէ մտքով ոգեւորվելու։ Հասավ ուսանողական կյանքին հրաժեշտ տալու օրը, նրա հետ ուսումն ավարտող հայրենակիցները խնջույք սարքեցին, բայց նրան չհրավիրեցին։ Նա չվիրավորվեց։ Նա գիտեր արդեն, որ այդպես էլ պետք է լինի. ոչ ոք նրան չմաղթեց կյանքի մեջ հաջողություն, բացի օտարազգիներից։ Միայն մի քանի հայեր վերջին անգամ սառն կերպով սեղմեցին նրա աջն եւ ուրիշ ոչինչ։ [ 309 ] Եվ Պետերբուրգից նա դուրս եկավ այն պես կղզիացած, ինչպես եկել էր։ Ճանապարհին նա մտավ Մոսկվա, փորձեց գեթ այնտեղի հայ ուսանողներին մոտենալ։ Բայց նկատեց, որ ոմանք ծուռ աչքով են նայում յուր վրա։ Նրա մասին տարածված վատ համբավն այստեղ էլ հասել էր։ Մի քանիսը մինչեւ անգամ պարզ հայտնեցին, թե հեռվից հեռու նա անսիրելի է եղել։ — Վերջապես, ասացեք, պարոններ, ինչ է եղել իմ մեղքը,— հարցրեց նա մի անգամ այնքան սառն, այնքան անխռով, որ, կարծես, խոսքը յուր մասին չէր։ — Մենք չենք իմանում, լսել ենք միայն։ — Ի՞նչ եք լսել։ — Որ դուք չավ ընկեր չեք,— կոշտ ձեւով պատասխանեց Պետրովսկայա Ակադեմիայի ուսանողներից մեկը։ — Որովհետեւ ուսանողական շրջաններում չե՞մ մասնակցել։ — Եվ ամսական հարյուր ռուբլի ստանալով, ոչ ոքի չեք օգնել։ — Ես երբեք ամսական հարյուր ռուբլու երես չեմ տեսել։ Ես նույնքան աղքատ եմ ապրել, որքան եւ ուրիշ ուսանողներ։ Չգիտեմ ինչից եք եզրակացրել, որ ես հարուստ եմ։ — Ձեր գաղափարների աղքատությունից,— հարվածեց անխնա «Պետրովեցը» կոպտաբար։ — Գաղափարներ,— կրկնեց Մարդանյանը կիսահեգնաբար,— շատ գեղեցիկք պարոններ, հուսով եմ, որ մոտիկ ապագան մեզ ավելի լավ կծանոթացնե միմյանց հետ, քան այժմյան ֆրազները... Այս եղավ նրա վերջին խոսքը ուսանողների հետ։ Մի շաբաթից հետո նա վերադարձավ հայրենիք։ Արդարեւ, Մարգանյանը նույնչափ աղքատ էր ապրել, որչափ եւ մյուս աղքատ ուսանողները։ Զանազանությունն այն էր, որ ոչ ոքի հայտնի չէր նրա աղքատությունը։ Նրա հայրը մի ժամանակ հարուստ էր եղել, բայց հետո [ 310 ] սնանկացել էր։ Շատերը կարծում էին, թե նա թաքցրած փող ունի։ Այս կարծիքը պտտում էր եւ՛ ուսանողների շրջանում։ Այստեղ ամենքը հավատացած էին, թե Պետրոսը խոշոր ամսական է ստանում ծնողներից։ Եթե այդպես չէ, ինչու նա ոչ մի անգամ մեկից պարտք չի ուզում։ Դա մի կոշտ սխալ էր, առանձնասեր ուսանողը ոչ թե մի, այլ շատ անգամ փողի կարոտություն էր քաշել։ Բայց խորին ինքնասիրությունն երբեք չէր թույլ տալիս նրան ուրիշների օգնությանը դիմել։ Նա ամոթալի էր համարում յուր աղքատությունն երեւան հանել։ Նա ատում էր այն ուսանողներին, որոնք ուրիշի մոտ մի տեսակ պարծենկոտությամբ էին խոսում իրենց աղքատության մասին։ Այդպիսիներին նա համարում էր թոլամորթ եւ էժան գնով ուրիշների մոտ իրանց հերոս ձեւացնող։ Ծնողները, հարկավ, Պետրոսին ընդունեցին ուրախության արտասուքով։ Վերջապես, ավարտեց նա յուր ուսումը, վերջապես կարող է օգնել նրանց։ — Բոլոր հույսերս քեզ վրա են,— ասաց հայրը,— ծերացել եմ, մեծ եղբայրդ չի կարողանում յուր չնչին ռոճիկով մեզ պահել։ Դու պետք է ծնողներիդ եւ քույրերիդ ազատես աղքատության ճանկերից։ Պետրոսը մխիթարեց ծերունուն ընդհանուր խոսքերով, բայց մի որոշ պատասխան չտվավ, թե որտեղ է, արդյոք, գործադրելու յուր մասնագիտությունը։ Նա տխուր էր եւ մտազբաղ։ Օրը մի քանի անգամ դուրս էր գալիս եւ միշտ հուզված տուն վերադառնում։ Ծնողները կարծում էին, թե նա զբաղված է անձնական գործերով, իսկ մեծ եղբայրն ասում էր. — Ոչ, նա ուրիշ գործով է հափշտակված։ Հայրենիքում երիտասարդությունն երես չդարձրեց նրանից։ Նա ծանոթացավ շատերի հետ եւ ընդունվեց մի քանի շրջաններում, որոնց հետ դեռ Ռուսաստանում վճռել էր հարաբերություն ունենալ։ Սակայն այդ հարաբերությունը շատ կարճ միջոց տեւեց։ Շուտով մայրաքաղաքից վերադարձան նրան հալածող ուսանողները։ Եկան նույնպես ֆիլոլոգ Գալումյանն եւ բնագետ [ 311 ] Բարգամյանը։ Ոչ ոք չէր մոռացել նախկին ատելությունը։ — Ի՜նչ,— գոչեց Բարգամյանը զարմացած,— մի՞թե, պարոններ, Մարդանյանի հետ կարելի է գործ ունենալ։ Դարձյալ սկսեցին հալածանքները։ Բոլոր նորավարտ ուսանողները պախարակեցին, ցեխի հետ հավասարեցրին այն մարդուն, որ միայն մի բանով էր մեղավոր — յուր առանձնասեր բնավորությամբ։ Հիմքը դրված էր — խայտառակ շինությունը շտապով կառուցվեց, Հողմի արագությամբ չար լուրերն անցան մի շրջանից մյուս շրջան։ Մարդանյանի ազգանունը դարձավ կծու խոսակցության, ծաղրի եւ ատելության նյութ։ Այս անգամ բամբասանքներն ավելի բարդ էին եւ բազմակողմանի. մայրաքաղաքներում ստեղծվածներին ավելացել էին եւ՛ տեղականները, եւ ինչե՜ր չէր հնարում ասիական պղտոր երեւակայությունը։ — Հիշո՞ւմ ես, հիշու՞մ ես,— ասում էր մեկը մյուսին,— չէի՞ ասում քեզ, թե այդ մարդն ինձ դուր չի գալիս։ — Ես թաքցնում էի, չէի ուզում ասել, բայց զգում էի, որ այդ մարդը լավ պտուղ չէ։ — Բավական է մի անգամ նայել նրա աչքերին եւ մարդ իսկույն կարող է ճանաչել,— ասում էր մի ակնոցավոր արտասահմանյան բժիշկ, որ ինքն իրան համարում էր անսխալ ֆիզիոնոմիստ։ — Երբեք ես նրա հետ անկեղծ չեմ խոսել, գիտեի ինչ մարդ պիտի լինի,— ասում էր չորրորդը։ Եվ այսպես, ամենքը սրտագետ էին, ամենքը հենց առաջին անգամ ճանաչել էին Մարդանյանին։ Այնինչ մինչեւ այժմ նրանք ոչ մի որոշ կարծիք չէին հայտնել։ Թվում էր, որ յուրաքանչյուրը մի տեսակ զվարճություն էր զգում Մարդանյանին պարսավելում։ Այո՛, հազիվ թե նրանք այնքան ոգեւորված գովեին մի առաքինի մարդու, որքան ոգեւորված դատափետում էին մի մարդու, որի հետ ոմանք դեռ ծանոթ էլ չէին։ Դարձյալ Մարդանյանը մնաց միայնակ։ Երբեք նրան այնքան վիրավորական, այնքան անտանելի չէր թվացել նրա դրությունր, որքան այժմ։ Հանդիպում էր յուր ծանոթներին — ոչ ոք չէր մոտենում նրան եւ ոչ ոքին էլ ինքը չէր վստահանում մոտենալ։ Ընդունում էր սառն բարեւներ եւ անցնում։ [ 312 ] Օգտվելով նրա դրությունից, աշխատեցին նրա հետ ծանոթանալ մի քանի երիտասարդներ, որոնք նույնպես արհամարհված էին, բայց ոչ առանց հիմնավոր պատճառների։ Այն ժամանակ չարակամների լեզուներն ավելի սրվեցին Մարդանյանի դեմ։ — Վերջապես, նա գտավ յուր շրջանը,— ասաց Բարգամյանը,— երեկ ես նրան տեսա պրոսպեկտի վրա անբարոյական Մարգարյանի հետ, որը գիտե՞ք... Բայց Մարդանյանն ինքը խույս տվեց այդպիսի ընկերներից, ոչ թե վախենալով նոր բամբասանքներից այլ ատելություն զգալով դեպի այդ մարդիկ։ Հարկավ, այդ էլ չփրկեց նրան։ Հալածանքները քանի գնում, այնքան սաստկանում էին։ — Պարոններ,— ասաց մի օր դարձյալ նույն Բարգամյանը,— երեւում է, որ այդ մարդը շատ է վիրավորվել։ Իսկ դուք գիտեք, որ ամենքից վիրավորված մարդը կարող է շատ վատ միջոցների դիմել յուր թշնամիների վերաբերմամբ։ Զգույշ, զգույշ եւ զգույշ եղեք։ Նրան ձայնակցեցին շատերը, մանավանդ այնպիսիները, որ ուրիշներին պարսավելով կարողանում էին քողարկել իրանց շատ խոշոր թերությունները։ Վերջապես, գտնվեցին մի քանի բարեսիրտ երիտասարդներ, որոնց շատ անողոք թվացին Մարդանյանի կրած հալածաքները։ — Ո՛չ, պարոններ, այդքան էլ անգութ չի կարելի վերաբերվել մարդուն,— համարձակվեց ասել մեկը,— էհ, մարդ է, ասենք թե անցյալում սխալներ է գործել, բայց այժմ խոմ ուզո՞ւմ է քավել յուր մեղքերը։ Մի՞թե մենք պետք է մինչեւ վերջը խստասիրտ լինենք։ Մեկ ուրիշը, որ ավելի համարձակ էր, ավելացրեց. — Եթե ինձ հարցնեք, ուղիղն ասած, չգիտեմ, նա ինչ մեղք է գործել։ Ոմանք ծիծաղեցին այդ թերահավատի վրա, համարեցին նրան միամիտ, իսկ Բարգամյանը միանգամայն վրդովվեց։ — Կան հանցանքներ,— ասաց նա,— որոնց ապացուցանելը դժվար է եւ ավելորդ։ Մարդանյանն այդ տեսակ հանցավոր է։ Խնայել նրան — կնշանակե մեր երիտասարդության [ 313 ] մեջ խրախուսել նեղ անձնասիրությունը եւ վնասակար մարդկանց խավար կրքերը, մնացյալը դուք հասկացեք... — Եթե նրա բոլոր արածները մոռանանք,— ավելացրեց ֆիլոլոգ Գալումյանը,— անկարելի է մոռանալ հայտնի Մարդարյանի հետ հարաբերություն ունենալը։ Բարեսիրտները զսպեցին իրանց թույլ զգացումը. թերահավատները լռեցին։ Ծայրահեղներից մեկը Մարդանյանի շատ զզվալի ածականներին ավելացրեց եւ՛ մինը, ամենազզվելին— լրտես։ Եվ ոչ ոքի խիղճը չբողոքեց այդ անարդարության դեմ։ Մինչեւ այժմ Մարդանյանն ատելի էր, այժմ դարձավ քստմնելի եւ երկյուղալի։ Մինչեւ այժմ երես էին դարձնում նրանից, այժմ փախչում էին տեսնելիս։ Կարծես, նա մի թունավոր սողուն էր, կարծես, նա մի վարակիչ ժանտախտ էր։ Այս բոլորը տեսնում եւ զգում էր Մարդանյանը։ Այլեւս նա հավատացած էր, որ յուր բարի անունն ընկել է անդունդ եւ ընկել է հավիտյան, անվերադառնալի կերպով։ Ո՛չ, պետք է վերջ տալ անզուսպ լեզուների անպատիժ զրպարտություններին։ Պետք է, բայց ինչպե՞ս։ Նա կորցրեց յուր նախկին սառնասրտությունը. այլեւս անկարող էր կրել անիրավ հալածանքը։ Հետզհետե նա դարձավ ավելի եւ ավելի զգայուն։ Թվում էր նրան, որ ամենքն անխտիր ատում են իրան, ամենքը, նույնիսկ անծանոթները, նույնիսկ նրանք, որ երբեք չէին լսել նրա անունը, կասկածն օրեցօր զարգանում էր նրա մեջ, նրբանում էր եւ հիվանդության աստիճանին՝ հասնում։ Երբեմն նա կարծում էր, որ յուր տնեցիները, յուր հայրը, մայրը, եղբայրը, քույրերն անգամ ատում են իրան։ Նա առանձնացավ, փակվեց յուր սենյակում։ Նա չէր կամենում մարդկանց երես տեսնել։ Նա ինքն սկսեց ատել ամենքին։ Հաճախ նա միայնակ յուր սենյակում, խորհրդակցելով ինքն յուր հետ, հուզվում էր, գրգռվում, արտասվում եւ անիծում յուր վիճակը։ Եվ այդ հոգեկան տանջանքներն անհետեւանք չմնացին։ Նա նիհարում էր օրեցօր, գունատվում եւ ընկճվում մարմնապես։ — Էհե՜,— գոչեց նա մի երեկո, վերջապես ուշքի գալով [ 314 ] այդ ի՞նչ երեխայություն եմ անում։ Մի՞թե այսքան տկար եմ։ Մի՞թե ես մոռացա պարտքս միայն նրա համար, որ ինձ վրա հաչում են։ Ոչ, բավական է... Նա միանգամայն սթափվեց անընդհատ թմրությունից։ Ծանր, մահացուցիչ վհատությունն անցավ։ Նա զվարթացավ, ջնջվեց նրա դեմքից տխրության դրոշմը, չքացավ նրա աչքերի թախծալի փայլը։ Երգելով, շվացնելով, նա հանեց անկողնակալի տակից յուր ճանապարհային արկղն եւ սկսեց հագուստը կապկպել։ Հետեւյալ առավոտ կանուխ հայրը մտավ Պետրոսի սենյակը մի կարեւոր բանի մասին խոսելու։ Նա այնտեղ չէր։ Հայրն ապշած նայեց յուր չորս կողմը եւ տեսավ սենյակն անկարգ դրության մեջ։ Պետրոսի շորերը չկային։ Սեղանի վրա դրած էր մի քառածալ թուղթ։ Նա վերցրեց այդ թուղթն եւ կարդաց հետեւյալ տողերը. «Ներիր, հայր, որ առանց ձեզ մնաք բարեւ ասելու գնացի։ Մի անհետաձգելի գործ ինձ ստիպեց իսկույն բաժանվել ձեզանից։ Չգիտեմ, որքան կտեւի իմ բացակայությունը։ Նամակով կհայտնեմ»։ Մի քանի օրում Մարդանյանի անհայտանալու լուրը տարածվեց նրա ծանոթների շրջանում։ Սկսեցին ամեն տեսակ բացատրություն տալ այդ անսպասելի դեպքին։ Ոմանք ասում էին, թե ընդհանուրի հալածանքը ստիպեց նրան, վերջապես, փախչել։ Իսկ ոմանք կարծեցին, թե նա մի տեղ պաշտոն է ստացել ու գնացել։ Վերջին ենթադրությունը շուտով հերքվեց, որովհետեւ Մարդանյանի ծնողները սաստիկ անհանգիստ էին։ Ծերունի հայրը բռնում էր փողոցում այս ու այն երիտասարդին, հարցուփորձ էր անում եւ ոչ ոքից մխիթարական խոսք չէր լսում։ — Ո՞րտեղ կորավ,— գոչում էր խեղճ մարդը վշտացած։ — Որտեղ էլ որ գնացած լինի, կարծեմ, հետ չի գալ,— ասում էր նրա մեծ որդին։ [ 315 ] Եվ ծնողները ողբում էին իրանց որդու կորուստը։ Ողբում էինք, որովհետեւ արդեն երկու ամիս էր անցել եւ Պետրոսիչը սպասված նամակը դեռ չէր ստացվել։ Իսկ խստասիրտ հալածիչների լեզուները դարձյալ հանգիստ չէին մնում։ — Գիտե՛ք, պարոններ,— ասում էր ֆիլոլոգ Գալումյանը,— եթե ես նրա տեղը լինեի, վաղուց կամ խեղդվել էի կամ ատրճանակը կրծքիս արձակել։ — Շատ կարելի է հենց այդպես էլ է արել, միայն հայտնի չէ որտեղ,— նկատեցին ավելի ներողամիտները։ Բնագետ Բարգամյանը դարձյալ խորհրդավոր կերպով ժպտաց եւ, քմծիծաղ տալով, ասաց. — Պարոններ, երեխա մի՛ լինիք։ Պետրոս Մարդանյանը ոչ խեղդվող պտուղ է, ոչ էլ կախվող։ Ինքնասպանության համար կամ պետք է լինել հիմար, կամ աներկյուղ։ Նա ոչ այս է, ոչ այն։ Անցավ մի ամբողջ տարի։ Մարդանյանը չէր երեւում։ Նրա անունը հետզհետե սկսեց մոռացվել հալածիչների շրջանում։ Անցավ երկրորդ տարին, եւ այլեւս ոչ ոք չէր հիշում այդ անունը եւ եթե հիշում էին — առանց նախկին վրդովմունքի։ Արդեն Մարդանյանի բոլոր ընկերները կյանքի մեջ հարթել էին իրանց ճանապարհն եւ ապրում էին խաղաղ եւ անխռով։ Երբեմն նրանք հավաքվում էին մի տեղ ժամանակ անցկացնելու համար։ Խոսակցության առարկան պատահում էր, որ ուսանողական կյանքն էր լինում։ Մերթ ընդ մերթ լսվում էր Մարդանյանի անունը, բայց շատ աննկատելի կերպով։ — Գնաց ու անհայտացավ մարդը,— ասում էր մեկը,— մոտ երեք տարի է անցել եւ ոչ մի լուր չկա նրա մասին։ — Է՜հ, պարոններ, այսօր քեֆ պետք է անենք — թե՞ չէ: Հյուրասիրության հերթը Բարգամյանինն է, չէ՞ որ նա տեսչի պաշտոն է ստացել։ Այդ համարյա վերջին անգամն էր, երբ հիշվեց Մարդանանի անունը, այնուհետեւ չարաբախտ մարդու անունը ջնջվեց բոլորի հիշողությունից։ Գարնան վերջն էր։ Մի կիրակի օր, առավոտյան տասը [ 316 ] ժամին Մուշտայիդի այգու ճեմելիքներից մեկում նստած էին մի խումբ երիտասարդներ։ Նրանք տաք֊տաք վիճաբանում էին օրվա մի շատ նշանավոր խնդրի մասին։ Առարկան այնպես էր, որ շատ հաճախ լսվում էին «վսեմ գաղափարներ», «մարդասիրություն», «զգայուն սիրտ», «անձնազոհություն» եւ այլ մի շարք այսպիսի բառեր։ Ամենքը հուզված էին, մանավանդ ֆիլոլոգ Գալումյանը, որ շուտով մի հարուստ մարդու հաշվով պիտի ուղեւորվեր Եվրոպա։ Ճեմելիքի ծայրում երեւաց Բարգամյանը։ Վերջին ժամանակ այդ երիտասարդն այնքան փոխվել էր, որ դժվար էր ճանաչվում։ Նա ավելի առողջացել էր, կարմրել ու բավականին աչքի ընկնող փոր գցել։ Նա ամբողջ օրը զբաղված էր թե՛ պաշտոնով եւ թե «հասարակական գործերով»։ Հազիվ ժամանակ էր գտնում շաբաթը մի կամ երկու անգամ ընկերների հետ տեսնվելու։ Այսօր նա Գալումյանին խոսք էր տվել հասարակական այգիներից մեկում ընկերաբար զվարճանալու։ Ոչ ոքի տակավին չէր հայտնում, բայց յուր նոր մեռած հորից նա բավականաչափ ժառանգություն էր ստացել, մտադիր էր ամուսնանալ, ուստի կամենում էր ամուրի կյանքի վերջին հաճույքները վայելել։ — Ի՜նչ եք միմյանց օձիքը պատռում,— ասաց նա, ծանր քայլերով մոտենալով խմբին։ Երեւի, էլի մի որեւէ թեորիա ձեզ հանգիստ չի թողնում։ Պետք է ասած, որ ընկերները Բարգամյանն վերջին ժամանակ ավելի էին հարգում եւ ընտրել էին նրան երկու ընկերության վարչությունների անդամ։ Մի քանիսը նույնիսկ սկսել էին արդեն շողոքորթել նրան, ակամա ենթարկվելով նրա օրից-օր աչքի ընկնող հասարակական դիրքի ազդեցությանը։ — Նստի՛ր,— ասացին մի քանիսը, քաղցր ժպտալով,— հետաքրքրական է քո կարծիքն էլ իմանալ։ — Հասկացա, դուք խոսում եք Չուխա-Գեդուկի դեպքի մասին։ Հա՛, պարոններ, դուք այստեղ վիճեցեք, իսկ այնտեղ մարդիկ այնտեղ ինչեր են անում։ [ 317 ] Նա հանեց ծոցից մի ինչ-որ լրագիր եւ, տալով Գալումյանին, ավելացրեց. — Կարդա բարձր ձայնով, որ ամենքն էլ իմանան։ Բոլորը թողին վիճաբանությունն եւ շրջապատեցին Գալումյանին։ Լեզվագետն սկսեց կարդալ բնագետի ցույց տվածը։ Դա մի թղթակցություն էր, գրված ռուս-պարսկական սահմանագլխից։ Նկարագրված էր բուրգ ավազակների եւ հայ գյուղացիների մեջ տեղի ունեցած մի կռիվ։ Բուրգ ավազակապետը կամեցել է առեւանգել մի աղջիկ։ Հայերը դիմադրել են։ Սպանվել են մի քանի գյուղացիներ։ — Է՜հ սովորական դեպքեր են,— ընդհատեց լսողներից մեկը։ — Լսի՛ր մինչեւ վերջը.— նկատեց Բարդամյանը բարկացած ձայնով։ Կռիվը նկարագրելուց հետ թղթակիցը խոսում էր մի հայ վարժապետի մասին: Վերջինը նկարագրված էր իբրեւ մի հազվագյուտ մարդ։ Շատ ժամանակ չէ նա հայտնվել է այդ տեղերում եւ կարճ միջոցում այնքան գործ է կատարել, որ ժողովուրդն սկսել է պաշտել նրան։ Նա ուսումնարան է բաց անել տալիս, ուր չկա, միություն եւ հաշտություն է քարոզում, ուր չկա։ Նա, յուր կյանքը վտանգի ենթարկելով, առաջ է ընկնում եւ ավազակներից հալածվածներին պաշտպանում։ Թղթակցությունը վերջանում էր հետեւյալ խոսքերով. «մանրամասն տեղեկություններ Խորենի մասին ուրիշ անգամ կգրեմ։ Առայժմ չգիտեմ որտեղ է ծնվել եւ կրթվել այս հազվագյուտ մարդը, որ տակավին երիտասարդ է»։ Թղթակցությունը խոր տպավորություն գործեց բոլոր լսողների վրա։ Ամենքի սրտերը րոպեաբար հուզվեցին, նրանց երակներում խաղաց երիտասարդական արյունը։ Փառասիրության զգացումը ամենից ավելի համակել էր Բարգամյանի հոգին։ Մտքում նա նախանձում էր երիտասարդի վայելած հեղինակությանը։ Խստադատ «Պետրովեցը» գոռոզ եղանակով նկատեց. — Թեեւ ես սեր չունիմ դեպի վարժապետական կոչումը, բայց այդպիսի վարժապետ արժե լինել։ [ 318 ] — Նախանձելի է, նախանձելի այդ մարդը — ասացին մի քանիսը։ Այդ օրվանից Խորենի անունը հաճախ կրկնվում էր երիտասարդների շրջանում։ Լրագրները նոր-նոր լուրեր էին հաղորդում նրա մասին։ Շուտով ամբողջ երիտասարդությունը սկսեց հեռվից հարգել, սիրել եւ մինչեւ անգամ պարծենալ նրա անունով։ Բնագետ-տեսուչ, հասարակական գործիչ, ծայրահեղ հայրենասեր Բարգամյանը ստեպ-ստեպ դատապարտում էր բոլոր «ֆրազյորներին», բոլոր «պոռոտախոսներին», բոլոր «եսամոլներին», բոլոր «մտքի երկչոտներին», որ միայն իրենց անձի մասին էին մտածում։ Եվ այդ ժամանակ գրեթե միշտ կրկնում էր. — Եթե ձեզանից մեկը մոռանա իր «եսը» այնպես, ինչպես այն մարդը, այն ժամանակ... Մի օր լեզվագետ Գալումյանը գնաց յուր ընկերներից մեկի տունը, ուր ժողովված էին մի քանի երիտասարդներ։ Ներս մտավ թե չէ՝ նա գոչեց. — Կարդացե՞լ եք, պարոններ։ — Բանից դուրս է գալիս, որ Խորենը ռուսահայ է։ — Ռուսահա՛յ,— գոչեցին բոլորը միասին, կարծես, մի տեսակ ուրախություն զգալով։ — Այո՛, ռուսահայ է, բայց հայտնի չէ որտեղացի է։ Այնուհետ Խորենը սկսեց ավելի հետաքրքրել նրանց։ Եվ ամեն մի լուր նրա մասին կլանում էին ագահությամբ։ Մի աշնանային երեկո Բարգամյանը ֆիզիոնոմիստ բժշկի հետ թեւ-թեւի տված զբոսնում էին Գալավինսկի պրոսպեկտի վրա։ Նրանց մոտեցավ Գալումյանը։ Նա սաստիկ շփոթված էր երեւում։ Առանց բարեւելու նա կանգ առավ ընկերների առջեւ, ձեռները կողքին քաշ գցելով ասաց. — Մի՞թե կարող է աշխարհի երեսին այդպիսի բան պատահել։ [ 319 ] — Ի՞նչ է, ի՞նչ է պատահել,— հարցրին ընկերները զարմացած։ — Ո՛չ, դուք այն ասացեք, մեր դարում կարո՞ղ են հրաշքներ տեղի ունենալ։ — Վերջապես, պե՞տք է ասես, թե՞ չէ... — Գնանք մի տեղ նստենք, կպատմեմ։ Այդ զարմանալի է, միանգամայն զարմանալի։ Ես չեմ հավատում, չեմ ուզում հավատալ եւ չեմ կարող հավատալ։ «Ֆիզիոնոմիստ» բժիշկը ընկերներին հրավիրեց յուր մոտ թեյի։ ճանապարհին նրանք հանդիպեցին ուրիշ երեք ընկերների, եւ վեց հոգի միասին ուղեւորվեցին բժշկի զարդարուն բնակարանը, որ շատ հեռու չէր։ Գալումյանը լուռ էր. պարզ էր, որ նրա ասելիքը մի շատ նշանավոր բան էր։ Նա զսպում էր իրան եւ այդպիսով ավելի գրգռում ընկերների հետաքրքրությունը։ Հենց որ մտան բժշկի սենյակը, լեզվագետը բարձրաձայն գոչեց. — Պարոննե՛ր, երեւակայել կարո՞ղ եք, թե ով է մեր պաշտած Խորենը։ — Ո՞վ է, ո՞վ է,— կրկնեցին ամեն կողմից։ — Ամենքից հալածված, ամենքից արհամարհված, եսամոլ, վախկոտ համարված Պետրոս Մարդանյանը։ Բժիշկը բարձրաձայն ծիծաղեց։ Բարգամյանը հեգնորեն ժպտաց, Գալումյանի ասածը մի հիմար կատակ համարելով։ Մյուսները զարմացած նայում էին այդ անհավատալի լուրը հաղորդողի երեսին։ — Այո՛, նա ինքն է, ուրիշ ոչ ոք, ահա ձեզ փաստեր։ Այս ասելով, Գալումյանը գրպանից հանեց եւ հանդիսավոր կերպով սեղանի վրա դրեց երկու նամակ։ Այս նամակներից մեկը ստացել է իմ համաքաղաքացի Ալթունյանը։ Հեղինակը նրա հավատարիմ ընկերներից մեկն է եւ նրա հետ աշակերտել է Ներսիսյան դպրոցում։ Մյուսը դրված է Պետրոսի ձեռքով յուր հարազատ եղբորը։ Այս երկրորդ նամակն էլ ստացվել է Ալթունյանի ձեռքով։ Ես խնդրեցի ու վերցրի Պետրոսի եղբորից, որ ձեզ ցույց տամ։ Ուզում եք — կարդացեք։ [ 320 ] Պետրոսի նամակը համառոտ էր։ Նա յուր եղբորից խնդրում էր ծնողների մասին տեղեկություն հաղորղել եւ վերջը մի քանի տող ավելացնում յուր մասին։ Նամակի բովանդակությունից երեւում էր, որ այն առաջինը չէր, դարձյալ մի քանի նամակներ էր գրել, որոնք տեղ չէին հասել։ Մյուս նամակը շատ ընդարձակ էր եւ մեծ մասամբ վերաբերվում էր Խորենին։ Հեղինակը նկարագրում էր մի քանի սրտաշարժ դեպքեր, ուր Խորենը ցույց էր տվել հերոսի քաջագործություններ։ Փաստն անհերքելի էր։ Այսօրվա հերոսը մի քանի տարի առաջ յուր հայրենիքում յուր ընկերներից հալածված եւ արհամարհված երիտասարդն էր։ — Ի՞նչ կասեք, պարոններ, հիմա՞ էլ չեք հավատում գոչեց Գալումյանը։ Բնագետ Բարգամյանը եւ ֆիզիոնոմիստ բժիշկը լուռ էին։ — Զարմանելի է, շատ զարմանելի,— արտասանեցին մյուս երեք երիտասարդները։ — Իսկ դու՞ք ինչ կասեք, պարոններ,— դարձավ Գալումյանը բժշկին եւ Բարդամյանին։ — Չգիտեմ,— պատասխանեց բժիշկը,— ես աշխատում եմ հիշել նրա դեմքը։ — Ես հրաշքներին հավատալու ընդունակություն չունիմ,— ավելացրեց Բարգամյանը,— այստեղ մի թյուրիմացություն կա։ Հազիվ նա արտասանել էր այդ խոսքը, երբ ներս մտավ մի ուրիշ երիտասարդ: — Աա՜, պարոններ,— գոչեց նորեկը,— այդ շատ լավ է, որ բոլորդ այստեղ եք։ Նորություն։ Ձեզ հայտնի է, թե ինչպես հարգում եմ ես Խորենին։ Վաղուց ցանկանում էի նրա լուսանկարը ունենալ։ Այժմ փափագս կատարվեց։ Այն կողմերից եկել է մի թափառական տաճկահայ լուսանկարիչ եւ հետը բերել է բոլոր գործիչերի լուսանկարները։ Պատահաբար ես նրա մոտ նայում էի լուսանկարներ եւ ահա թե ինչ ընկավ ձեռս։ Լուսանկարիչը պատմում է, որ նա հազիվհազ կարողացել է համոզել «Խորեն վարժապետին», որ թողնի յուր լուսանկարը հանելու։ Ճանաչո՞ւմ եք։ [ 321 ] — Պետրոսն է,— գոչեց Բարգամյանը, առաջինը վերցնելով լուսանկարը։ Այո՛, Պետրոսն էր։ Գլուխը համեստ պահած, ձեռները ծնկների վրա դրած, հեզ եւ, միեւնույն ժամանակ, եռանդով լի աչքերով, հալածվածը նայում էր նախկին հալածողի աչքերին։ Նրա նիհար այտերի, սեղմված շրթունքների եւ մտախոհ ճակատի վրա Բարգամյանը կարդաց խորին հանդիմանության հետ եւ վեհանձն թողություն։ Ներքին հուզմունքից շրթունքը կրծոտելով, նա լուսանկարը տվեց ուրիշներին։ Ամենից ուշադիր եւ երկար նայեց ֆիզիոնոմիստ բժիշկը։ — Այո՛, Պետրոսն է,— ասաց նա վերջապես,— Բայց նայեցեք ճակատի եւ բերանի կնճիռներին, այս մարդու միտքը վերջին ժամանակ աշխատել է։ Մի քանի վայրկյան բոլորը շփոթված նայում էին իրարու երեսին։ Ամենքը հալածել էին նրան, ամենքը մի-մի արատ էին կպցրել նրան, ամենքը մի-մի բուռն ցեխ էին գցել նրա երեսին, ամենքը զգում էին իրանց մեղքը եւ ամենքի համար զգալի էր խղճի խայթոցը։ — Գիտեք, պարոններ,— ընդհատեց լռությունը նրանցից մեկը,— ես թեեւ նրան հալածում էի, բայց սրտիս խորքում չէի ատում։ Զգում էի, որ նրա մեջ մի լավ բան կա թաքնված։ — Խոստովանվում եմ, ես էլ,— ավելացրեց երկրորդը։ — Հիշու՞մ ես,— դարձավ լուսանկար բերողը խստադատ «Պետրովեցին»,— չգիտեմ քեզ, թե ում մի անգամ ասել եմ, որ Պետրոս Մարդանյանն ամենքիցս բարձր է։ — Ես չեմ հիշում քո ասածը,— պատասխանեց «Պետրովեցը»,— բայց եթե ես նրան մի քանի վիրավորական խոսք ասել եմ, Պիտերի ուսանողների խոսքովն եմ ասել։ Մեջ մտավ ֆիզիոնոմիստ բժիշկը, որ տակավին շփոթված նայում էր լուսանկարին, եւ ասաց. — Պարոննե՛ր, մենք Պետրոս Մարդանյանին ասել ենք հենց այնպես, ուրիշներին հետեւելով։ Ամենից խիստ հալածել են նրան ա՛յ, սրանք։ Նա ցույց տվեց նախ Գալումյանին, ապա Բարգամյանին։ Լեզվագետը գլուխը գցեց կրծքին եւ լուռ մնաց։ Իսկ [ 322 ] բնագետ–տեսուչը, մի կերպ զսպելով յուր հոգեկան խռովությունն, ասաց. — Այո՛, ես էլ նրան հալածել եմ, բայց ազնիվ նպատակով։ Հաստատ իմացեք, որ հենց մեր հալածանքն է ստիպել նրան այդպես փոխվելու։ Եվ այս խոսքերով նա արդարացրած համարեց յուր խիղճը։ Ստացված է «https://hy.wikisource.org/w/index.php?title=Շրջանից_արտաքսվածը&oldid=342750» էջից Այս էջը վերջին անգամ փոփոխվել է 9 Դեկտեմբերի 2021-ի ժամը 10:48-ին:


text: Օրական մեկ բանան ուտելով` կարելի է կանխել մեկ հիվանդության առաջացումը, նվազեցնել սրտանոթային հիվանդությունների ռիսկը: Բանանը կանխում է խոլեստերինի մակարդակը, այն էներգիայի աղբյուր է եւ պարունակում է ինսուլինի մեծ քանակություն: Ձեզ ենք ներկայացնում բանանի մի շարք օգտակար հատկություններ, ինչպես նաեւ ճիշտ ու սխալ կարծիքներ դրանց մասին: Հետազոտությունների համաձայն` դեպրեսիա ունեցող մարդկանց համար բանանը եղել է օգտակար միջոց: Բանանն իր մեջ պարունակում է տրիպտոֆանի մեծ չափաբաժին: Դա սպիտակուցի տեսակ է, որն օրգանիզմում բարձրացնում է սերոտոնինի մակարդակը: Սերոտոնինը բարձր տրամադրության, հանգստի եւ լիցքաթափման համար պատասխանատու հորմոն է: Տրիպտոֆանն ամինաթթու է, որն առկա է գրեթե բոլոր սպիտակուցներում: Դրա քանակը բանանի մեջ շատ քիչ տոկոս է կազմում եւ այն, որ կարող է իրականում ազդել տրամադրության վրա, ուղղակի անմտություն է: 2. Անեմիա Բանանը պարունակում է մեծ քանակությամբ երկաթ, որը խթանում է արյան մեջ հեմոգլոբինի արտադրությունը եւ կանխում սակավարյունությունը: Խոշոր բանանը պարունակում է 2%- ից էլ ավելի քիչ երկաթ եւ չի կարող կանխարգելել սակավարյունությունը: Բանանը պարունակում է մեծ քանակով կալիում, որը դրական ազդեցություն ունի արյան ճնշման դեպքում եւ կանխում է արյան ճնշման բարձրացումը եւ սրտխփոցները: Մեկ բանանը պարունակում է 500 մգ կալիում, որն օրվա նորմայից 10 տոկոսով ավելի է: 4. Մտավոր ակտիվություն Բրիտանական դպրոցի 200 աշակերտ օրվա ընթացքում մի քանի անգամ կերել է բանան: Հետազոտողները պարզել են, որ կալիում պարունակող այս միրգը լավացնում է ուղեղի աշխատանքը, օգնում կենտրոնանալ: Այս փաստը համապատասխանում է իրականությանը: Միեւնույն ժամանակ պետք է ասել, որ կան սննդի տեսակներ, որոնք նույնպես պարունակում են մեծ քանակով կալիում: Իր մեջ պարունակվող բջջանքի շնորհիվ բանանը վերականգնում է աղիների նորմալ աշխատանքը՝ առանց փորկապության դեմ դեղամիջոցներ օգտագործելու: 100 գրամ բանանը պարունակում է 2.6 գրամ բջջանք: Նույն քանակությունն առկա է խնձորի, կաղամբի եւ նարնջի մեջ: Ավելի շատ քանակությամբ բջջանք պարունակում է լոբին՝ 9.5 գրամ, ոլոռը՝ 8 գրամ: Գինովցած լինելու դեպքում լավ սթափեցնող միջոց է բանանով, կաթով եւ մեղրով կոկտեյլը: Բանանը թուլացնում է գլխացավը, իսկ մեղրը նվազեցնում է արյան մեջ շաքարի քանակը: Կաթը հանգստացնում է օրգանիզմը եւ վերականգնում հեղուկի քանակը: 6. Այրոցներ Բանանն ունի մարսողական համակարգը կարգավորող հատկություն: Այն իսկապես կարգավորում է մարսողական համակարգը: Բայց եթե որոշել եք այրոցը բուժել ինքնուրույն, ապա դա արեք կաթի եւ մսի օգնությամբ: Այս երկու մթերքները լավագույն միջոցն են այրոցների դեմ: 7. Սրտխառնոց հղիության ժամանակ Քանի որ բանանն օգնում է կարգավորել արյան մեջ շաքարի մակարդակը, հետեւաբար այն օգնում է ազատվել նաեւ սրտխառնոցներից: Ճիշտ է, բայց պետք չէ սրտխառնոցներից ազատվելու համար միշտ բանան օգտագործել: Այն կարելի է օգտագործել նախաճաշին: 8. Նյարդային հիվանդություններ Վիտամին B-ի բարձր տոկոսը բանանի մեջ օգնում է հանգստացնել նյարդային լարվածությունը: Բանանը պարունակում է շատ քիչ քանակով B6 եւ B12 վիտամիններ: Ասել, որ այն կօգնի հանգստացնել նյարդային համակարգը, սխալ է: 9. Խոցեր Բանանն օգտագործվում է որպես դիետիկ սննդատեսակ աղիների խնդիրներ ունենալու դեպքում: Այն կարգավորում է ստամոքսի թթվայնությունը եւ նվազեցնում ստամոքսի պատերի գրգռվածությունը: Բանանը պարունակում է այնպիսի տարրեր, որոնք վերացնում են ստամոքսի խոց առաջացնող բակտերիաները: Բանանի օգտակար հատկանիշները թվարկելուց հետո պարզ է, որ այն առողջ դիետայի լավագույն տարբերակներից մեկն է:


text: Մարալիկի մոտ բնակիչներ փակել են Երեւան-Գյումրի ճանապարհը. Ոստիկանական մեծ ուժեր են ժամանել (ֆոտո) – Ամսագիր.am 2018/10/04 2018/10/04 13 Շիրակի մարզում, այսօր՝ հոկտեմբերի 4-ին, արտակարգ իրավիճակ է ստեղծվել. արդեն մի քանի ժամ է՝ Երեւան-Գյումրի ավտոճանապարհի Մարալիկի վարչական տարածքում 15-ից ավելի համայնքների բնակիչներ փակել են ճանապարհը՝ պահանջելով, որպեսզի ինչ-որ մարդիկ չխոչընդոտեն համայնքապետ Արտակ Գեւորգյանի աշխատանքը: «Ճանապարհը չենք բացելու այնքան ժամանակ, մինչեւ մարզպետարանից ու կառավարությունից չժամանեն: Հակառակ դեպքում կփակենք Երեւան-Գյումրի ճանապարհը»,-նշել են նրանք:


source: fineweb

text: Եվրոպայից հեռու մի աշխարհ. Պանկիսի կիրճը այլ կերպ է ներկայացնում Վրաստանը Դեռ Երեւանում Թբիլիսիից զգուշացրել էին, որ Պանկիսի մեկնելիս կանայք պետք է գլխաշոր կապեն եւ հագնեն երկար շրջազգեստ։ Տարօրինակ էր, որ Եվրամիություն ձգտող Վրաստանում կա մի հատված, որտեղ կանայք խստորեն ենթարկվում են կրոնական եւ նահապետական բարքերին։ IWPR-ի Համակովկասյան լրագրողների ցանցի ծրագրով Վրաստանի, Ադրբեջանի, Հայաստանի եւ Ղարաբաղի մի խումբ լրագրողներ մեկնեցին` մինչեւ վերջերս միջազգային տեռորիզմի եւ ավազակաորջ հանդիսացող Պանկիսի կիրճ։ Կիրճի բնակիչներ քիստիները վայնախյան ժողովուրդների (չեչեններ եւ ինգուշներ) մի հատվածն են, որոնք միայն բարբառային նրբերանգով են տարբերվում չեչեններից ու մաս են կազմում չեչենական տեյպերի (ցեղային տոհմական կառույց)։ Վրացի լրագրողուհի Էկա Դանաշիան ասում էր, որ միայն 90-ականների վերջին է իմացել, որ քիստիները վրացի չեն։ Վրացական «շվիլի» վերջավորությամբ 8 հազար բնակչությամբ ժողովուրդը իր վայնախ լինելը լայն հանրության համար «մատնեց» հատկապես չեչենական երկրորդ պատերազմի ընթացքում, երբ չեչեն փախստականներին ու ռազմիկներին սրտաբաց ընդունեց իր գյուղերում։ Թբիլիսիից մոտ 200 կմ դեպի հյուսիս գտնվող Ախմեթի շրջանում գլխաշորով կանանց տեսնելիս իմանում ես, որ մուտք ես գործել քիստիների գյուղ։ Մի քանի ժամ տեւող այցի ընթացքում հորդառատ անձրեւի պատճառով չհաջողվեց ճաշել Ջոկոլո գյուղում` տարածքի միակ քրիստոնեական եկեղեցու բակում, եւ ստիպված հյուրընկալվեցինք Դուիսի գյուղի մի ընտանիքում։ Կախեթի ռեգիոնի ղեկավարի նախկին տեղակալ Զաուր Գումաշվիլին ներկայացրեց քիստիների պատմությունը, որոնք 19-րդ դարի կեսին, լեռներից իջնելով, վերաբնակվել են Պանկիսիում։ Նրանց հիմնական զբաղմունքը եղել է թալանը, պարբերական հարձակումներով հարթավայրի բնակչությանը ահաբեկում էին` թալանելով նրանց ունեցվածքը, առեւանգելով կանանց եւ երեխաներին։ Գումաշվիլին ցույց է տալիս դիմացի սարը, որտեղ վրացի իշխան Իվանեցին եւ քիստի առաջնորդ Ջոկոլան եղբայրանալու ծես են կատարում` երդվելով միմյանց հավատարիմ լինել, որի արդյունքում ավազակային հարձակումներից բնակչությունից զրկված Պանկիսիի կիրճը 1830-ականներին տրվում է քիստիներին` հողագործությամբ զբաղվելու ու ավազակությունը վերջ տալու համար (պատմությունն արտացոլված է 19-րդ դարի վրացի պոետ Վաժա Փշավելու գործերում: Հետագայում սրա հիման վրա վրացի ականավոր կինոռեժիսոր Թենգիզ Աբուլաձեն նկարահանեց «Աղերս» ֆիլմը)։ Սակայն քիստիներն ավելի վաղ ժամանակներում են հաստատվել Վրաստանում: Գումաշվիլին ասում է, որ ինքը 1760 թվին եկած քիստիների սերնդից է, որոնց հողեր են տրվել վրաց թագավորի կողմից` պատերազմում Վրաստանը խիզախորեն պաշտպանելու համար։ Քիստիները, արտաքուստ ենթարկվելով պետական կառույցներին` ամուր պահպանել են իրենց ավանդական կառավարման համակարգը՝ ավագների խորհուրդը, որը որոշում է համայնքի բոլոր հարցերը ու իր դատավճիռ է արձակում` անկախ պետական դատարանի որոշումներից։ Գումաշվիլին ասում է, որ ոստիկանությանը իրենք չեն խանգարում, եւ եթե քիստին դատապարտվել է 10 տարվա ազատազրկման, ապա ազատվելուց հետո պարտավոր է իրենց դատարանի առաջ էլ կանգնել։ Լինում են դեպքեր, որ կողմերին հաշտեցնելու դերակատարություն ունեցող քիստիների դատարանը նախորդում է պետականի որոշմանը։ Ամենամեծ պատիժը համայնքից արտաքսումն է։ Ավագների խորհուրդը վերջերս ստացել է պետական գրանցում` որպես հասարակական կազմակերպություն։ Խորհրդային իշխանության փլուզումից ի վեր Պանկիսին սկսեց չենթարկվել կենտրոնական իշխանությանը, երբ «Վրաստանը` վրացիներին» կարգախոսով ազգայնականները, հանձինս «Մխեդրիոնի» զինված միավորման, զենքի ուժով փորձեցին տեղահանել այլազգիներին։ Օսերը հեռացան, բայց քիստիներին տեղահանելու փորձերը ձախողվեցին։ Չեչենական երկրորդ պատերազմի ընթացքում չեչեն փախստականների հետ եկան չեչեն, արաբ մարտիկներ ու ավազակներ։ Կիրճը վերածվեց մարդկանց առեւանգող, թմրանյութի առեւտրով զբաղվող խմբերի եւ տեռորիստների բնակավայրի, եւ Պանկիսի անունը հայտնվեց լրատվամիջոցների ամենագլխավոր լուրերի մեջ։ 2002 թվականին ամերիկացի հրահանգիչների օգնությամբ Վրաստանի իշխանությունները ռազմական գործողություններ սկսեցին Պանկիսիում, իսկ ավազակախմբերից մաքրազերծումը ավարտեց Սահակաշվիլին։ Սակայն անիշխանական վիճակից ոչ բոլոր քիստիներն են դժգոհ։ Դուիսիի բնակիչ Շիրվանը եւ իմամ Ամուր Խանջուշվիլին ասում են, որ իրենց չէր ճնշում իշխող վիճակը։ Վտանգը ավելի շատ վերաբերում էր օտարներին։ Լրագրողներին բերող վարորդ Նորիկը Դուիսի երկրորդ անգամ է գալիս, առաջինը 1999 թվին էր, երբ տաքսիով ուղեւոր բերելուց հետո ընկավ ավազակների ձեռքը: «Հետ գալուց հետեւիցս մեքենա էկավ, նշան արեց՝ կանգնցրու, չկանգնա, մեկ էլ ավտոմատի լուլեն հանեց, կանգնեցի։ Երեք հոգի՝ մեկը ավտոմատով, մյուսները պիստալետներով, իջան։ Ասին փողերդ տուր, տվեցի մոտինս: Սկսին ավտոմատի կոթով ծեծել, փող էին ուզում. «էկել ես դեղի, ուրեմն փող ունես» (կարծում էին` նարկոտիկ առնելու եմ էկել): Հետիս էրեխին էլ տվին ձեռը ջարդին: Ասում եմ` «Սաղ փողս ձեռիցս առաք», ասեց. «թե չտաս` կսպանենք» ու ավտոմատի լուլեն կոխեց բերանս, որ կրակի»: Նորիկն ասում է, որ գյուղ բերած իր ուղեւորը փրկեց իրեն։ Բայց այդ դեպքից վարորդը շաքարախտով հիվանդացել է։ Չեչնիայից եկան նաեւ վահաբիստներ, որոնք մտցրեցին երրորդ օրենքը՝ շարիաթը, սակայն ավագների խորհրդի հետ հակամարտության արդյունքում շարիաթը նահանջեց։ Այդուհանդերձ, Դուիսիում գործում է վահաբիստների մզկիթը։ Մարտնչող իսլամական այս ուղղությունը արմատախիլ են անում Ռուսաստանում եւ Ադրբեջանում։ Անցյալ տարի Մախաչկալայում եղածս երկու օրերին ոստիկանությունը մի քանի վահաբիստ էր սպանել։ Իսկ Դուիսիի մզկիթի մոտ հավաքված մորուքավոր երիտասարդները (վահաբիստների հատկանիշներից մեկն է մորուք պահելը) ավելի հանգիստ են Վրաստանում։ Մզկիթի մուտքի մոտ երիտասարդ հավատացյալը բարձրաձայն քարոզում էր, որից միայն երկու բառ էր հասկացվում` «ճշմարիտ» (վրացերեն այս բառը նույնությամբ արտասանվում է եւ նույն իմաստն ունի) եւ «Ալլահ»։ Իսկ մյուսները ստուգում էին, որ մզկիթ մտնելուց առաջ կանայք գլխաշորով ծածկեն ամբողջ գլուխը (միայն դեմքը կարող է երեւալ)։ 25-ամյա իմամ Ամուրն ասում է, որ գնալով շատանում են հավատացյալները, մանավանդ երիտասարդների շրջանում, եւ ուրբաթ օրերին մզկիթում մոտ 300 հավատացյալ է աղոթում։


text: Շատ երկար ենք սպասել խելացի ու ազգասեր, խիզախ ու անձնվեր մարդկանց միաբանվելու, մի բռունցք դառնալուն....պրոֆեսիոնալ ռազմական գործիչների եւ պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործչի միաբանությունը հաղթանակի լուրջ գրավական է:Նաեւ շատ խնդրում եմ ամեն ջանք անել երկուստեք միմյանց հետ մինչեւ վերջ համագործակցելու համար հանուն ՀԱՅ ժողովրդի, թեեւ առկա են բավականին շատ տարաձայնություններ:Նախապես շնորհակալ եմ: Ես ընենց ուրախ եմ պարոն Ժողովուրդ ջան, այսօրվա դրությամբ փաստացի ունենք հետեւյալը 1. Սասնա ծռերի տղաները հանձնել են բոլոր պատանդներին, քանզի իրենք իրականում նրանց վնասելու միտում չեն ունեցել եւ զոհված ոստիկանն էլ ոստիկանների գրոհի հետեւանքով է սպանվել։ 2. Սասնա ծռերի տղաները որպես դրսում ժողովրդին ուղղորդող մարմին վստահել են մարդկանց, ովքեր նորմալ ազգային ուժեր են, բայց ոչ լուրջ քաղաքական-հեղափոխական պոտենցիալ կրող անձինք։ 3. Հավաքված է ժողովուրդ, որին պիտի կարողանալ պահել այնտեղ եւ ունակ լինել հասնել քաղաքական կոնկրետ ելքի։ 4. Սասնա ծռերի լիազորած համակարգող խմբի կողմից առայժմ հստակ չձավորված պահանջներ եւ չձեւավորված քաղաքական օրակարգ։ Այսօր Նիկոլ Փաշինեանը էականօրէն փոխեց «Խորենացու կիզակէտում» իր ներկայանալու բովանդակութիւնը։ Դա քաղաքական ներկայութիւն էր արդէն ինչն իր իրաւունքն է...Սակայն... անհարիր էր իր այդպիսի ծրագրային ելոյթի եւ ոչ սակաւաթիւ աջակիցների առկայութեան պայմաններում չպարզել եռագոյն։ Այդ բացթողումը (սխալ չասեմ, որ սխալ չընկալուեմ) մենք ուղղեցինք։ Երեւացող միակ եռագոյն ԱԻՄ-ինն էր եւ թող ընկալուի որպէս արայայտուած առողջ մտքերին արուած աջակցութեան նշան։ Քանի դեռ Հայաստանի քաղբանտարկյալները անազատության մեջ են, մենք դեռ շատ ենք բախվելու նման իրավիճակների, քանի դեռ Հայաստանի իրավապահ համակարգը բռնություն է կիրառում խաղաղ ցուցարարների հանդեպ, մենք դեռ շատ ենք ունենալու այնպիսի ներքին մարտահրավերներ, որոնք լուրջ անդրադարձ կարող են ունենալ Հայաստանի եւ Արցախի միացյալ ազգային անվտանգության վրա։ Ցուցաբերեք հումանիզմ, համաներում տվեք բոլոր քաղբանտարկյալներին եւ ես համոզված եմ, որ երկրի ներքին լարվածությունը կթուլանա՝պարարտ հող ստեղծելով կուտակված հիմնահարցերը քաղաքական առողջ Հարգելի հայրենակիցներ, երեկ երեկոյան արդեն դեպքի վայրում էի, իրավիճակը մնում է լարված։ Ոստիկանության բանդայի ներկայացուցիչները տմարդ պահվածքով հավաքված են տարածքում եւ պատրաստ են ցանկացած հրաման կատարել։ Մարդկանց քանակությունը բավականին էր, սակայն շատ քիչ վարչախմբին լուրջ պահանջներ թելադրելու համար։ Իմ առաջարկով մի քանի մեքենաներով փակեցինք Խորենացի-Նարդոս հատվածը, որպեսզի թույլ չտանք նոր ոստիականական եւ զենքի հոսքեր մտնեն պարեկապահակային շենքի հատված։ Այս պահին թե շենքում, ոստիկանական բանդայի հարձակման գտնվող տղաները, թե հավաքված ազգաբնակչությունը ունեն ձեր կարիքը։ Բոլորին հորդորում եմ հատկապես երեկոյան Կատարվածը մի ելք ունի միայն՝ազատ արձակել բոլոր քաղբանտարկյալներին։ Ազատ արձակել Վոլոդյա Ավետիսյանին, Շանթ Հարությունյանին, Գեւորգ Սաֆարյանին, Ժիրայր Սեֆիլյանին։ Քանի դեռ երկրում քաղբանտարկյալներ կան, Հայաստանը դեռ շատ այսօրինակ ներքին մարտահրավերների առջեւ կկանգնի։ Ես Անի Զախարյանս չեմ հարգում Վովա Գասպարյանին, չեմ Ասելս ի՞նչ է, էդ «հող հանձնելու» բազարները որ «մեյդան» են բերվել, ես ճիշտն ասած չգիտեմ ինչ նպատակով է արվում, բայց ոչ ոք չի պատրաստվում լայնածավալ աշխատանքներ տանել մի հատվածում որը պատրաստվում ես «տաս թշնամուդ»... Երեւի գյուտ արած չեմ լինի չէ՞ որ ենթադրեմ որ էդ թանկանոց ու լայնածավալ աշխատանքները սովորական քաղաքացիները չեն կատարում, էնպես որ կրկնվեմ ես չգիտեմ էդ թեմայի շուրջ այս շատ դեպքերում էժան շուկայական խոսակցությունները ինչ Ի տարբերություն որոշ չակերտավոր մտավորականների կոչերի, ովքեր գտնում են, որ հասարակությունը չպետք է դիտի ռուսական հեռուստաալիքները, ես կոչ եմ անում դիտել դրանք, որպեսզի հասկանաք, թե ինչ է իրականում կատարվում Պուտինի գովերգած Ռուսաստանում, որտեղ կան գյուղեր, որ անգամ ծննդատուն չունեն, որտեղ կան շրջաններ, որ անգամ մշակույթի կենտրոններ չունեն, որտեղ սեռավարակների ցուցանիշը ամենաբարձրներից է։ Մտավորականի դերը հասարակության գիտակցական մակարդակը բարձրացնելը պիտի լինի, որպեսզի ունենանք գիտակից եւ շնչող հասարակություն։ Իսկ կա Հայաստանում մտավորականություն՞ Ոչ, չկա, կան մի քանի անհատներ ընդամենը։ Դրա համար էլ մենք այսպիսի արժեզրկված իրականությունում ենք գոյատեւում։ Խնդրեմ, <<դաշնակից Ռուսաստանն>> ու հայկական ապիկար ղեկավարության անգործությունից ոգեւորված Ադրբեջանը ամենաբարձր պաշտոնական մակարդակով քննարկում են Արցախի հարցը Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության մեջ լուծելու եւ ազատագրված տարածքները Ադրբեջանին վերադարձնելու հարցը։ Ընդհանրապէս օգտակար է մտաւո ր վերլուծութիւններ կատարելիս մի քայլից աւելի խորանալու փորձը։ Անիրազեկութիւն է կարծել, թէ ես կարող էի կանխել։ Օրէնքն ասում էր, որ ես կարող էի դիմել, միայն դիմել, իսկ որոշումը ընդունելու էր Սահմ. դատարանը։ Ես դիմեցի եւ նոյն օրը որոշում ընդունողներից տեղեկացայ, որ իրենք մշակած վարկած ունեն՝ քանի որ Հայրիկեանը կարող է ընտրողների հետ շփուել իր վստահուած անձանց միջոցով, երկու շաբաթով հետաձգելու անհրաժեշտութիւն չկայ։


Անտոնինի (ուկր.՝ Антоніни), քաղաքատիպ ավան Ուկրաինայի Խմելնիցկիի մարզի Կրասիլովի շրջանում։ Բնակավայրը նախկինում նաեւ անվանվել է Գոլոդկի։


text: Ադրբեջանական կողմը շարունակում է ապատեղեկատվություն տարածել՝ իրավիճակն արհեստականորեն սրելու նպատակով. ԼՂՀ ՊՆ Մարտի 16-ին եւ լույս 17-ի գիշերը ղարաբաղա-ադրբեջանական սահմանին հակառակորդը, տարբեր տրամաչափի հրաձգային զինատեսակներից հայ դիրքապահների ուղղությամբ արձակել է ավելի քան 400 կրակոց: Ինչպես տեղեկացնում է ԼՂՀ ՊՆ մամուլի ծառայությունը, ՊԲ առաջապահ զորամասերը հիմնականում ձեռնպահ են մնացել պատասխան գործողություններից եւ շարունակել են վստահորեն իրականացնել մարտական հերթապահությունը: