text: Հայաստան , պաշտոնական անվանումը՝ Հայաստանի Հանրապետություն, պետություն Առաջավոր Ասիայում՝ Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարեւելյան մասում։ Քաղաքական եւ մշակութային իմաստով, սակայն, գտնվում է հարավարեւելյան Եվրոպայի Կովկասյան տարածաշրջանում։ Հյուսիսում սահմանակցում է Վրաստանին, արեւելքում՝ Ադրբեջանին, հարավում՝ Իրանին, իսկ արեւմուտքում՝ Թուրքիային։ Հարավարեւելյան կողմում Բերձորի միջանցքով կապվում է Արցախի Հանրապետությանը, իսկ հարավ-արեւմուտքում Ադրբեջանի էքսկլավ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետությունն է։ Այժմյան Հայաստանը զբաղեցնում է պատմական Հայաստանի տարածքի միայն մեկ տասներորդը՝ Այրարատ եւ Սյունիք նահանգների մի մասը։ «Հայաստան» անվանումը վերաբերում է նաեւ ողջ Հայկական լեռնաշխարհին, որտեղ կազմավորվել եւ իր պատմական ուղին է անցել հայ ժողովուրդը։ Ըստ հայոց պատմահայր Մովսես Խորենացու՝ հայ ժողովրդի պատմության սկիզբն է համարվում մ.թ.ա. 2492 թվականը, երբ հայ ժողովրդի անվանադիր նախահայրը՝ Հայկ նահապետը, Հայոց ձորի ճակատամարտում հաղթում է Ասորեստանի բռնարար տիրակալ Բելին եւ անկախություն նվաճում։ Հայալեզու ցեղերը Հայկական լեռնաշխարհի հարավարեւմտյան շրջաններում ապրել են մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի վերջերից։ Արամե արքայի ջանքերով մ.թ.ա. 860 թվականին հիմնադրվում է Վանի թագավորությունը, որի գոյության ժամանակահատվածում էլ՝ մ.թ.ա. 782 թվականին, Արգիշտի Ա թագավորը հիմնադրում է Հայաստանի մերօրյա մայրաքաղաք Երեւանը։ Մ.թ.ա. 1-ին դարում՝ Տիգրան Բ Մեծի կառավարման տարիներին, Մեծ Հայքի Արտաշեսյան թագավորությունը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին՝ ձգվելով Կասպից ծովից մինչեւ Միջերկրական ծով, Կովկասյան լեռներից մինչեւ Միջագետքի անապատները։ 4-րդ դարում՝ 301 թվականին, Հայաստանը դառնում է առաջին պետությունն աշխարհում, որն ընդունում է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն։ Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո՝ 5-րդ դարում, Հայաստանը բաժանվում է Սասանյան Պարսկաստանի եւ Բյուզանդիայի միջեւ։ 9-րդ դարում Բագրատունիները վճռական պայքար մղելով արաբ զավթարարների դեմ, վերականգնում են հայկական անկախ թագավորությունը, որը, սակայն, անկում է ապրում 1045-ին՝ Բյուզանդիայի դեմ պատերազմների եւ ներքին պառակտումների պատճառով։ 11-14-րդ դարերում Միջերկրական ծովի ափին գոյություն է ունենում Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը եւ ապա՝ թագավորությունը։ 16-19-րդ դարերում հայերի հայրենիքը, որը կազմված էր Արեւելյան եւ Արեւմտյան Հայաստաններից, ընկնում է Օսմանյան եւ Պարսկական տերությունների իշխանության տակ։ 19-րդ դարում Արեւելյան Հայաստանը անցնում է Ռուսական կայսրությանը, իսկ Արեւմտյան Հայաստանը շարունակում է մնալ Օսմանյան կառավարման ներքո։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Օսմանյան կայսրության իշխանության ղեկին կանգնած երիտթուրքական «Իթթիհաթ վե թերաքի» կուսակցությունն իրականացնում է հայերի ցեղասպանությունը, որի արդյունքում 1915–1923 թվականներին զանգվածային տեղահանության եւ բնաջնջման է ենթարկվում Օսմանյան կայսրության նահանգների, այդ թվում՝ Արեւմտյան Հայաստանի, հայ բնակչությունը։ 1918 թվականին՝ Ռուսական հեղափոխությունից եւ Ռուսական կայսրության անկումից հետո Հայաստանը հռչակում է իրեն անկախ պետություն. հիմնվում է Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը։ 1922 մարտի 12-ին Հայաստանը մտնում է Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության կազմի մեջ, որն էլ իր հերթին, 1922 թվականին դեկտեմբերի 30-ին դառնում է Խորհրդային Միության չորս հիմնադիր անդամներից մեկը։ 1936 թվականի դեկտեմբերի 5-ին Անդրկովկասյան Դաշնությունը կազմալուծվում է, իսկ անդամ պետությունները, այդ թվում Հայկական ԽՍՀ-ն, դառնում են խորհրդային հանրապետություններ։ Հայաստանի երրորդ Հանրապետությունը հիմնվում է 1991 թվականին՝ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, երբ համաժողովրդական հանրաքվեի արդյունքում Հայաստանի՝ ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիների 94,39%-ը կողմ են քվեարկում ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու օգտին։ Հայաստանը զբաղեցնում է 29 743 կմ2 տարածք (138-րդն աշխարհում) եւ ունի 2 930 450 մարդ բնակչություն (136-րդն աշխարհում)։ Մայրաքաղաքը Երեւանն է, պետական լեզուն՝ հայերենը, բնակչության 94,4 տոկոսը դավանում է քրիստոնեություն։ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին ժամանակակից Հայաստանի հիմնական կրոնական հաստատությունն է։ Հայաստանն ունիտար կառուցվածքով, բազմակուսակցական համակարգով ժողովրդավարական ազգային պետություն է։ Հայաստանի Սահմանադրությունն ընդունվել է 1995 թվականի հուլիսի 5-ին եւ փոփոխությունների ենթարկվել 2005 թվականի նոյեմբերի 27-ի ու 2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ի համապետական հանրաքվեների արդյունքում։ Հայաստանը ՄԱԿ-ի, Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության, ԱՊՀ-ի, Եվրախորհրդի, ԱՀԿ-ի եւ ավելի քան 40 այլ միջազգային կազմակերպությունների անդամ է։ 2015 թվականի հունվարի 2-ին Հայաստանն անդամակցում է Եվրասիական տնտեսական միությանը։ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնական խնդիրներից է Արցախի Հանրապետության ժողովրդի ինքնորոշման հիման վրա Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի խաղաղ եւ արդարացի լուծումը։ Անվան ստուգաբանություն «Հայաստան» անվան առաջացման վերաբերյալ տարբեր ժամանակներում տարածված են եղել տարբեր վարկածներ։ Ըստ հայկական ավանդույթի՝ հայոց անվանադիր նախնին Հայկն է, որի անունով էլ սերունդները հետագայում կոչվել են հայկազունք, հայք, հայեր, իսկ երկիրը՝ Հայք, Հայոց աշխարհ։ Միջնադարում «Հայ» արմատին ավելացավ իրանական «-ստան»՝ «տեղանք» նշանակող վերջածանցը, որի արդյունքում երկրի անունը դարձավ «Հայաստան»։ «Հայաստան» եզրույթը առաջին անգամ հիշատակվում է 5-րդ դարում՝ Ագաթանգեողի, Փավստոս Բուզանդի, Ղազար Փարպեցու,Կորյունի եւ Սեբեոսի աշխատություններում։ Համաձայն Մովսես Խորենացու եւ Միքայել Չամչյանի՝ «Արմենիա» անունն սկիզբ է առել «Արամ» անունից, որը Հայկ Նահապետի ուղիղ ժառանգորդն էր, իսկ ըստ Լեոյի՝ կոչվել է հայոց ծագման մասին հունական առասպելի հերոս Արմենիոսի անունից, որը գալով Թեսալիայից՝ բնակվություն է հաստատում Հայկական լեռնաշխարհում եւ ձուլվում այնտեղ ապրող ցեղերի հետ։ Ըստ մեկ այլ վարկածի՝ հայերի ինքնանվանումն առաջացել է Հայասա պետության անվանումից։ Հին պարսկական «Արմինա» անվանումը (𐎠𐎼𐎷𐎡𐎴) հիշատակվում է մ.թ.ա. 523-521 թվականների Բեհիսթունյան արձանագրությունում, որն առաջացել է մեկ այլ հայկական ցեղի՝ Արմե ցեղի (Արմե-Շուպրիա) անվանումից։ Ժամանակի ընթացքում հունական արտասանության ձեւով պայմանավորված «Արմինա» տեղանունը փոխարկվել է «Արմենիա»-ի։ Հին հունարեն «Ἀρμενία» կամ «Ἀρμένιος» եզրույթները առաջին անգամ կիրառվել են մ.թ.ա. 6-5-րդ դարերի պատմիչ Հեկատեոս Միլեթացու աշխատությունում, իսկ արդեն մ.թ.ա. 401 թվականի շրջակայքում Քսենոփոնը նկարագրել է հայ գյուղական կյանքի եւ հյուրընկալության վերաբերյալ մի շարք դրվագներ։ Պատմություն Նախնադար Հայ ժողովուրդը կազմավորվել եւ իր պատմական ուղին անցել է Հայկական լեռնաշխարհում։ Դա հնագույն մարդու նախնական բնակեցման տարածքներից է, որը հարուստ է նախնադարի բոլոր փուլերին վերաբերող պատմահնագիտական հուշարձաններով։ Նախնադարյան հասարակության հին քարի դարի առաջին ենթափուլը՝ ստորին պալեոլիթը, Հայաստանի տարածքում սկսվել է մոտ 2 միլիոն տարի առաջ եւ ավարտվել է մոտ 100 000 տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհում հայտնի են այս ժամանակաշրջանի մի քանի բացօթյա հնավայրեր, կայաններ եւ քարայրային տիպի հուշարձաններ։ Դրանցից հայտնի է Գուգարքում հայտնաբերված հին քարեդարյան կայանը, որի տարիքը մոտ 1, 8 միլիոն տարի է։ Այն Հարավարեւմտյան Ասիայի՝ մարդու մինչեւ այժմ հայտնի հնագույն կայանն է։ Հնագույն ժամանակների մասին հարուստ տեղեկություններ են պարունակում նաեւ Ազոխի քարայրն Արցախում, Արտին լեռան շրջակայքը եւ մի քանի հուշարձաններ Արեւմտյան Հայաստանում։ Միջին պալեոլիթի ժամանակաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհում ավարտվել է մոտ 40 հազար տարի առաջ։ Վերին պալեոլիթն ընդգրկում է մոտ 40000–14000 թվականներն ընկած ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի տարածքում հայտնի են վերին հինքարիդարյան շուրջ 60 հուշարձան։ Դրանց հիմնական մասը գտնվում է լեռնաշխարհի հյուսիսարեւելյան, հարավային եւ հարավարեւմտյան մասերում՝ Եփրատի ավազանում, Կորդվաց աշխարհում, Տիգրիսի ավազանում եւ այլուր։ Միջին քարի դարի հուշարձանների թիվը լեռնաշխարհի սահմաններում դեռեւս չի անցնում 35-ից, որոնք ինչպես բացօթյա կայաններ ու հնավայրեր են, այնպես էլ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Այժմյան Հայաստանի տարածքում այս փուլի հուշարձաններ կան Ապարանի գոգավորությունում։ Նոր քարի դարի ընթացքում՝ մ. թ. ա. 8 հազարամյակի վերջերից, արդեն գոյություն ունեին կայացած երկրագործական հասարակություններ։ 1990-ական թվականների առաջին կեսին Սասնո ջուր գետի արեւմտյան ափին պեղված հնավայրի տվյալները եկան փաստելու, որ այստեղ կայուն բնակատեղիներ հիմնող առաջին համայնքները հանդես են գալիս արդեն մ. թ. ա. X հազարամյակից։ Ուսումնասիրությունների արդյունքում ակնհայտ դարձավ, որ Հայկական Տավրոսից հյուսիս ընկած շրջանների նոր քարի դարի մշակույթը տեղական արմատներ ունի։ Եդեսիայի մոտ գտնվող Պորտաբլուր հնավայրի արեւելյան հատվածի վաղ շերտերում բացվել է 1000 քառ. մետր տարածք զբաղեցնող մի հրապարակ, որի հարեւանությամբ պեղվել են այսպես կոչված «սալե կոթողների տունը» եւ «գանգերի տունը»։ Այս հասարակության կյանքում մեծ տեղ են զբաղեցրել հավատալիքներն ու ծեսերը, որոնք գերազանցապես կապված էին նախնիների պաշտամունքի եւ ցլի պաշտամունքի հետ։ Պորտաբլուրում բացվել են Երկիր մոլորակի վրա մինչ օրս հայտնի ամենահին տաճարները։ Այստեղ հայտնաբերվել են մոտ 700 քարե արձանիկներ։ Մ. թ. ա. V հազարամյակի կեսերին եւ IV հազարամյակի ընթացքում Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը թեւակոխել են պղնձի-քարի դար (էնեոլիթ), որին հաջորդում է բրոնզի դարը (մ. թ. ա. III–II հազարամյակներ)։ Լեռնաշխարհը ներկայանում է զարգացման նույն մակարդակի վրա գտնվող եւ համասեռ մշակույթով հասարակությամբ, որը շուրջ հազար տարի պահպանում է մշակութային միասնությունը։ Տարածում է գտնում Կուր-Արաքսյան մշակույթը. հայտնի է Շենգավիթյան մշակութային համալիրը Երեւանի հարավարեւմտյան մասում։ Մ.թ.ա. III հազարամյակի վերջին երկու հարյուրամյակներում արմատավորվում են, այսպես կոչված, Թռեղք-Վանաձորյան մշակութային համալիրները։ Դրանք ներկայացված են բացառապես դամբարաններով, իսկ մեծաքանակ բնակատեղիներ չեն փաստագրվում։ Լեռնաշխարհի հարավարեւմտյան շրջաններում մ.թ.ա. II հազարամյակի սկզբներից հանդես է գալիս տեղական Ծոփք-Մալաթիայի միջին բրոնզիդարյան մշակույթը։ Մ. թ. ա. XVI դարի վերջից մ. թ. ա. XIII դարի առաջին կեսն ընկած ժամանակահատվածում հստակ ընդգծվում է վերոհիշյալ մշակույթների խաչասերման եւ «ժողովրդագրական պայթյունի» հետ զուգորդվող Լճաշեն-Մեծամորյան մշակույթի ծավալման համապատկերը։ Այդ ժամանակաշրջանի գտածոներից կարելի է առանձնացնել ծիսական անոթները, սպիտակ եւ կարմիր գույներով հարդարված խեցեղենը, բրոնզե դաշույնները, նետասլաքները, մեծաքանակ ուլունքները եւ այլ նյութեր։ Հայաստանում երկաթի դարը սկսվում է մ. թ. ա. II հազարամյակում։ Երկաթի պաշարներով հարուստ Հայկական լեռնաշխարհը՝ Սյունիք, Մուշ, Խնուս եւ այլն, Առաջավոր Ասիայում դարձավ հումքի գլխավոր մատակարար եւ գերիշխող դիրք գրավեց։ Հին շրջան Վանի թագավորություն Պատմական Հայաստանի տարածքում առաջացած հնագույն պետությունը Վանի թագավորությունն էր (Ուրարտու)՝ Վան մայրաքաղաքով (մ. թ. ա. 9-6-րդ դարեր)։ Այն հզորության գագաթնակետին է հասել Մենուա (մ. թ. ա. 810–786), Արգիշտի Ա (մ. թ. ա. 786–764) եւ Սարդուրի Բ (մ. թ. ա. 764–735) արքաների օրոք՝ զբաղեցնելով Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը, Արեւմտյան Իրանը, Հարավային Միջագետքը եւ Միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքները։ Արարատյան դաշտի տարածքում հիմնադրվել են Թեյշեբաինի, Արգիշտիխինիլի եւ Էրեբունի քաղաք-ամրոցները. վերջինիս անվան հետ է ընդունված կապել Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաքի՝ Երեւանի անունը։ Վանի թագավորությունից մեզ են հասել բազմաթիվ քարե արձանագրություններ, բերդերի ու տաճարների մնացորդներ, որոնք վկայում են պետության հարուստ մշակույթի ու զարգացած պետական համակարգի մասին։ Մ. թ. ա. 8-րդ դարի կեսերից սկսած Վանի թագավորությունը թուլանում եւ անկում է ապրում Ասորեստանի եւ Հյուսիսային Կովկասի ցեղերի՝ սկյութների ու կիմմերների դեմ պատերազմների արդյունքում։ Ուրարտուի վերջին թագավոր Ռուսա Դ-ն իշխել է մ. թ. ա. 609–590 (կամ 585) թվականներին, որից հետո Վանի թագավորությունը դադարել է գոյություն ունենալ։ Հայերը կամ նրանց անմիջական նախնիները բնակվել են Վանի թագավորության տարածքում, եւ նրան հաջորդած Երվանդունյաց թագավորությունը եղել է զուտ հայկական։ Համաշխարհային պատմագիտության մեջ չկա միարժեք կարծիք Վանի թագավորության եւ հայ ժողովրդի կապի մասին։ Գիտնականների զգալի մասը առանձնացնում է ուրարտական լեզուն եւ մշակույթը հայկականից՝ համարելով, որ հայկական ցեղերը գերիշխանության են հասել Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում միայն Վանի թագավորության կործանումից հետո։ Ըստ մեկ այլ վարկածի, որն ընդունվում է մի քանի հայ պատմաբանների կողմից, Վանի կամ Արարատյան թագավորությունը ի սկզբանե եղել է զուտ հայկական կազմավորում, եւ մ. թ. ա. 6-րդ դարի սկզբում տեղի է ունեցել ընդամենը իշխող դինաստիայի փոփոխություն։ Երվանդունիների թագավորություն Մ. թ. ա. 570-ական թվականներին Մերձավոր Արեւելքի քաղաքական ասպարեզում է հայտնվում Երվանդունիների թագավորությունը։ Հայաստանի պետական սահմանները համընկել են ճիշտ Արարատյան տերության եւ հայ ժողովրդի էթնիկական սահմաններին։ Դրա մասին են վկայում հույն պատմիչ Հերոդոտոսի, ասորի ճանապարհորդ Մար Աբաս Կատինայի եւ այլոց աշխատությունները։ Երվանդ Ա Հայկազյանի որդին՝ Տիգրան Ա-ն (մ. թ. ա. մոտ 560–535), պարսից Աքեմենյան արքա Կյուրոս Բ Մեծի հետ մ. թ. ա. 550 թվականին մասնակցել է Մարաստանի, իսկ 538/537 թվականին Բաբելոնիայի թագավորությունների կործանմանը։ Հայկազյան-Երվանդունիները շարունակաբար գահակալել են մինչեւ մ.թ.ա. III դարի վերջը։ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներից եւ մ. թ. ա. 331 թվականին Աքեմենյան տիրակալության անկումից հետո, Հայաստանում գահակալող Երվանդ Գ-ն իրեն հռչակել է անկախ թագավոր (մ. թ. ա. 331 - մոտ 300) եւ պայքարել հունա-մակեդոնական նվաճողների դեմ։ Նրա աջակցությամբ մ. թ. ա. 331 թվականին Փոքր Հայքի թագավոր է հռչակվել զորավար եւ նրա թերեւս մերձավոր ազգական Միթրաուստեսը (Միհրվահիշտ)։ Երվանդ Գ արքան, հակահարված հասցնելով Ալեքսանդր Մակեդոնացու զորավարներ Մեմնոնի եւ Սելեւկոս Նիկատորի ոտնձգություններին, հաջողությամբ պաշտպանել է Մեծ Հայքի թագավորության անկախությունը։ Նրա աջակցությամբ իրենց անկախությունը պահպանել են նաեւ փոքրասիական մի քանի պետություններ՝ Փոքր Հայքի, Պոնտոսի եւ Կապադովկիայի թագավորությունները։ Մ. թ. ա. III դարի ընթացքում Մեծ Հայքից անջատվում են Ծոփքի եւ Կոմմագենեի թագավորությունները, որտեղ նույնպես իշխում էին Երվանդունիները։ Նրանք հատում են սեփական դրամները, կառուցում քաղաքներ ու բերդեր։ Հայաստանը կորցնում է միասնականությունը, ինչը վտանգ է հանդիսանում իր անկախության համար։ Ծայրագավառներից շատերը անցնում են հարեւան պետությունների ազդեցության եւ գերիշխանության տակ։ Երվանդ Դ Վերջինը (մ. թ. ա. 220–201) Ախուրյանի եւ Երասխի գետախառնման մոտ հիմնադրել է Երվանդաշատ նոր մայրաքաղաքը, որից քիչ հյուսիս՝ Երվանդակերտը եւ Երվանդավանը, իսկ Ախուրյանի աջ ափին՝ Բագարան ավանը։ Մ. թ. ա. 200 թվականին սելեւկյան զորքերի աջակցությամբ հայ զորավար Արտաշեսը տապալել է Երվանդ Դ-ին եւ կարգվել Մեծ Հայքի կուսակալ։ Արտաշեսյանների թագավորություն Ալեքսանդր Մեծի մահից հետո նրա կայսրությունը բաժանվել է մի քանի մասերի եւ նրա զորավարներից մեկը՝ Սելեւկոս Նիկատորը, մ.թ.ա. III դարում ստեղծել է մի պետություն, որն իրեն է ենթարկել նաեւ Մեծ Հայքը։ Մ. թ. ա. 190 թվականին սելեւկյան արքա Անտիոքոս III Մեծի բանակը հռոմեացիների կողմից ջախջախվել է Մագնեսիայի ճակատամարտում։ Առիթից օգտվելով Արտաշեսը Մեծ Հայքում, իսկ Զարեհը Ծոփքում իրենց հայտարարել են անկախ թագավորներ։ Արտաշես Ա-ն (մ. թ. ա. 189–160) իրականացրել է բազմաթիվ բարեփոխումներ, որոնք նպաստել են պետության տնտեսության զարգացմանը։ Ռազմական բարեփոխումների շնորհիվ նա ընդարձակեց երկրի սահմանները եւ միավորեց երկրից անջատած ծայրագավառները։ Արարատյան դաշտի Խոր վիրապ կոչվող վայրում հիմնվեց Արտաշատ քաղաքը, որը ժամանակակիցների կողմից երբեմն անվանվում էր «Հայկական Կարթագեն», քանի որ քաղաքի կառուցման վայրն ընտրել էր Հանիբալը։ Հայաստանը Արտաշեսյանների օրոք հզորության գագաթնակետին հասավ Արտաշես Ա-ի թոռան՝ Տիգրան Մեծի օրոք (մ. թ. ա. 95–55)։ Նա գրավեց Ծոփքը, որտեղ իշխում էր Զարեհի հետնորդ Արտանեսը եւ ազատագրեց պարթեւականների տիրապետության տակ գտնվող հայկական հողերը, իսկ մ. թ. ա. 83 թվականին՝ Սելեւկյանների պետությունը եւ մայրաքաղաք Անտիոքը, որն ուներ ավելի քան կես միլիոն բնակչություն։ Տիգրան Մեծի տերությունը ավանդաբար ընդունված է անվանել «Ծովից ծով Հայաստան»։ Ի նշան հզորության եւ աշխարհակալ պետության՝ մ. թ. ա 80 թվականին Հայկական Տավրոսի մատույցներում հիմնվեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը, որը շրջափակված էր բարձր բերդապարիսպներով։ Տիգրանակերտն ու Արտաշատը միմյանց հետ կապված էին «Արքունի ճանապարհ»-ով։ Մ. թ. ա. 69 թվականին մայրաքաղաքը գրավվեց հռոմեացի Լուկուլլոսի կողմից՝ հայ-հռոմեական պատերազմի ընթացքում (մ. թ. ա. 69–66)։ Մ.թ.ա. 66 թվականին Հայաստանը ծանր հաշտության պայմանագիր կնքեց, որի արդյունքում Տիգրան Մեծը հրաժարվեց իր նվաճած հողերից, եւ պարտավորվեց տարեկան 600 տաղանդ ռազմատուգանք վճարել եւ հարկ եղած դեպքում Հռոմեական կայսրությանը օգնել զորքով։ Տիգրան Մեծի որդու՝ Արտավազդ Բ-ի օրոք (մ. թ. ա. 55–34) Հայաստանը դարձավ հռոմեա-պարթեւական պատերազմի թատերաբեմ։ Մարկոս Կրասսոսի եւ Մարկոս Անտոնիոսի արշավանքների արդյունքում Հայաստանը զգալիորեն կորցրեց իր ինքնուրույնությունը. հայոց արքան ընտանիքի հետ գերվեց, իսկ նրան հաջորդած մի քանի թագավորները չկարողացան վերականգնել նախկին հզորությունը։ Մ. թ. 1 թվականին Արտաշեսյան հարստությունը վերացվեց։ Արշակունիների թագավորություն Արտաշեսյան թագավորության անկումից հետո կես դար Արտաշատում գահ էին բարձրանում Հռոմի եւ Պարթեւստանի դրածոները։ Իրավիճակը կայունացավ, երբ 52 թվականին գահ բարձրացավ պարթեւների արքա Վաղարշ Արշակունու եղբայրը՝ Տրդատը։ 54 թվականին, չհաշտվելով դրա հետ, Հռոմի կայսր Ներոնը պատերազմ սկսեց հայ-պարթեւական դաշինքի դեմ։ 59 թվականին հռոմեական զորքերը Կորբուլոնի գլխավորությամբ արշավեցին Հայաստանի վրա եւ գրավեցին ու ավերեցին Տիգրանակերտն ու Արտաշատը։ 62 թվականին Հռանդեայում հայ-պարթեւական զորքերը հակահարված տվեցին հռոմեացիներին, եւ 63 թվականին Հռոմի կայսր Ներոնը ճանաչում է Տրդատի գահակալությունը։ 66 թվականին Տրդատը Հռոմից վերադառնում է Հայաստան՝ որպես հայոց թագավոր եւ հիմք է դնում Արշակունիների հարստությանը (66–428)։ 2-3-րդ դարերում՝ մինչեւ 226 թվականի հեղաշրջումն Իրանում, Հայաստանը շարունակում էր լինել համեմատաբար խաղաղ վիճակում՝ հովանավոր Հռոմի եւ դաշնակից Պարթեւստանի հարեւանությամբ։ Հայաստանում Արտաշատից ոչ հեռու հիմնադրվում է նոր մայրաքաղաք Վաղարշապատը։ Իրանում իշխանության գալուց հետո Սասանյանները ցանկանում են գահընկեց անել նաեւ հայ Արշակունիներին եւ Պարսկաստանին միացնել Մեծ Հայքի թագավորությունը։ 4-րդ դարի սկզբին՝ 301 թվականին, հայոց արքա Տրդատ Գ Մեծը (287–330) քրիստոնեությունն ընդունում է որպես հայոց պետության պաշտոնական կրոն՝ Գրիգոր Լուսավորչին կաթողիկոսական գլխավորությամբ։ Երկրորդ դարակազմիկ իրադարձությունը ավատատիրական կարգերի հաստատումն էր։ Տրդատի որդու՝ Խոսրով Գ Կոտակի օրոք (331–338) կառուցվում է եւս մեկ մայրաքաղաք՝ Դվինը։ Արշակ Բ Արշակունու օրոք (350–368) սրվում են հարաբերությունները պարսից արքա Շապուհ Բ Երկարակյացի (309–379) հետ։ Երկրում սկսվում է ներքին լարվածություն, ապա այն ներքաշվում է պատերազմի մեջ։ Արդյունքում հայոց թագավորը փակվում է Անհուշ բերդում, իսկ իր որդին՝ Պապը, գահ է բարձրանում հռոմեացիների օգնությամբ։ Որոշ ժամանակ անց՝ 387 թվականին Հայաստանը առաջին անգամ բաժանվում է երկու մասի։ Հռոմեական (Արեւմտյան) Հայաստանում թագավոր է կարգվում Պապի որդի Արշակ Գ-ն (378–389), իսկ մնացած երկրում՝ Խոսրով Դ-ն (384–389)։ Վերջինիս որդի Վռամշապուհի (389–415) օրոք՝ 405 թվականին, Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծում է հայերենի այբուբենը։ 428 թվականին ներքին երկպառակությունների արդյունքում հայոց պետականությունը կործանվում է։ Միջնադար Վաղ միջնադար Վռամշապուհ արքայի օրոք (389–415) Մեսրոպ Մաշտոցն ստեղծել է հայերենի այբուբենը։ Հայ գրերի գյուտը Արշակունիների դարաշրջանի երրորդ խոշոր իրադարձությունն էր։ Վռամշապուհի որդու՝ Արտաշես Գ-ի (423–428) գահընկեց արվելուց հետո՝ 428 թվականին, Հայաստանի արեւելյան մասը հռչակվեց որպես պարսից տերության առանձնահատուկ վարչատարածքային միավոր՝ մարզպանություն։ Արեւմտյան Հայաստանի որոշ գավառներ՝ Մեծ Հայքի Ծոփք, Աղձնիք ու Բարձր Հայք նահանգներն ու Փոքր Հայքը, շարունակեցին մնալ Հռոմեական (395 թվականից՝ Բյուզանդական) կայսրության տարածքում։ Մարզպանական Հայաստանն արտոնյալ կարգավիճակով ինքնավար պետություն էր, որտեղ պահպանվում էին հայ նախարարների եւ բարձրադաս հոգեւորականների ավանդական իրավունքներն ու արտոնություները, պաշտոնակալությունները, հայկական զորաբանակը, հարկային համակարգը եւ այլն։ Հայ նախարարների քաղաքական միասնությունն արտահայտվում էր ընդհանուր զորաբանակով, որը գլխավորում էր Հայոց սպարապետը, կառավարման միասնական համակարգով, ըստ անհրաժեշտության Հայոց կաթողիկոսի նախագահությամբ գումարվող համազգային ժողովով։ Հայաստանում մարզպան են նշանակվել նաեւ ազգությամբ հայ մեծատոհմիկ նախարարներ, որոնցից առաջինն էր Վասակ Սյունին (443–451)։ 440-ական թվականներին պարսից արքունիքը որդեգրեց մարզպանական Հայաստանի պետական ինքնավարությունը վերացնելու եւ այն պարսկական սովորական նահանգի վերածելու քաղաքականություն։ Դրան հաջորդեց 447 թվականին անցկացված աշխարհագիրը (մարդահամար եւ եկամուտների հաշվառում), մեհյանների ու ատրուշանների կառուցումը։ Պարսից շահ Հազկերտ Բ-ն 449 թվականին հատուկ հրովարտակով հայոց նախարարներից պահանջեց ուրանալ քրիստոնեությունը եւ ընդունել զրադաշտականությունը, որով հայերը կզատվեին հարեւան բյուզանդացիներից եւ աստիճանաբար կձուլվեին պարսիկներին։ Հայերը մերժում են այս պահանջը եւ ընդվզում պարսիկների դեմ սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ։ 450 թվականին սկսվում է Վարդանանց պատերազմը, որն ավարտվում է Ավարայրի ճակատամարտով (մայիսի 26, 451 թվական)։ Հայերը հետագայում եւս ստիպված են եղել պայքարել ինքնուրույնությունը պահպանելու համար (Վահանանց պատերազմ, 481–484, Կարմիր Վարդանի ապստամբություն, 571–572), ինչի արդյունքում տեղի է ունեցել Հայաստանի երկրորդ բաժանումը (591) եւ երկրի հիմնական մասն անցել է Բյուզանդական կայսրությանը։ Հայաստանի բյուզանդական հատվածում եւս կայսրերը վարում էին ձուլման քաղաքականություն։ Հուստինիանոս Ա կայսրը (527–565), ով ձգտում էր վերականգնել նախկին Հռոմեական կայսրության հզորությունը, իրեն էր ենթարկել Հյուսիսային Աֆրիկան, Իսպանիան ու Իտալիայի որոշ գավառներ։ Նա վերացնում է հորից ավագ որդի ժառանգության իրավունքը, ինչի արդյունքում հայ նախարարական տների հզորությունը վերանում է, եւ նրանք վերածվում են շարքային բերդատերերի։ Հայ նախարարներին ստիպում էին մեկնել կայսրության սահմաններ՝ պայքարելու թշնամիների դեմ։ Հիշարժան է Սմբատ Բագրատունու ըմբոստացումը Մորիկ կայսեր դեմ։ Դրա արդյունքում կայսրը նրան նետել տվեց Կոստանդնուպոլսի կրկեսի գազանների առջեւ՝ հոշոտման։ Հայ նախարարը կարողացավ հաղթել ցուլին, առյուծին ու արջին, ապա ազատ արձակվեց։ Արմինիա կուսակալություն 7-րդ դարի 30-ական թվականներին Արաբական թերակղզում տեղի ունեցած քաղաքական ու կրոնական տեղաշարժերի արդյունքում ձեւավորվեց Արաբական խալիֆայությունը։ 640–650 թվականներին Արաբական երեք անգամ արշավել են Հայաստան, որից հետո հայ նախարարները Թեոդորոս Ռշտունու գլխավորությամբ որոշեցին հաշտության եւ դաշնային պայմանագիր կնքել արաբների հետ։ 652 թվականին հայերը Ասորիքի արաբ կառավարիչ Մուավիայի հետ Դամասկոսում կնքում են հայ-արաբական պայմանագիրը, որով Հայաստանը կես դար ժամանակահատվածով արտոնյալ դիրք ու ինքնիշխանություն է ստանում։ 698-700 թվականներին արաբների հերթական արշավանքի արդյունքում Հայաստանը գրավվեց, եւ Վրաստանի ու Աղվանքի հետ մտցվեց մեկ վարչաքաղաքական միավորի՝ Արմինիա կուսակալության մեջ։ Երկիրը սկսեց կառավարել արաբ ոստիկանը, ով նստում էր Դվին քաղաքում։ Նրան զուգահեռ բարձր դիրք ունեին կրոնական առաջնորդ հայոց կաթողիկոսը եւ քաղաքական առաջնորդ հայոց իշխանը։ Արաբ հարկահավաքի պաշտոնի կողքին կար հայկական համարժեքը՝ իշխանաց իշխանը։ Հայոց այրուձիի հրամանատարությունը շարունակում էր գտնվել սպարապետի ձեռքում։ Միաժամանակ, Վասպուրականում, Սյունիքում եւ Վրաստանում 9-րդ դարից նշանակվում է գահերեց իշխանի պաշտոնը։ Նա վերադասի իրավունք էր ստանում մյուս բերդատեր նախարարների հանդեպ։ Արաբական տիրապետությունը երկպառակություն է մտցնում հայ ավագանու շարքերում. Արշակունի թագավորների թագադիր ասպետները՝ Սպերի տեր Բագրատունիները կարողանում են իրենց շուրջ համախմբել բազմաթիվ նախարարական տներ, ովքեր սատարում են արաբական քաղաքականությունը, եւ սեփական ուժերով պետությունը վերականգնելու գաղափարը։ Դրան հակառակ Տայքի տերերը՝ հայոց սպարապետի պաշտոն զբաղեցնող Մամիկոնյանները, ունեին բյուզանդական կողմնորոշում եւ փորձում էին կայսրության զորքերով դուրս վտարել արաբներին Հայաստանից եւ վերականգնել բյուզանդական գերիշխանությունը։ 8-րդ դարում հայերը մի քանի անգամ ապստամբեցին Արաբական խալիֆայության դեմ, սակայն էական արդյունքի չկարողացան հասնել՝ այս անջատվածության պատճառով։ Մեկդարյա պայքարն ավարտվեց Բագրատունիների հաղթանակով, ովքեր գլխավորեցին հայոց պետականության վերականգնման պայքարը։ 8-րդ դարի վերջից Բագրատունիները գլխավորում էին երկրի բոլոր կարեւոր պաշտոնները, եւ գահերեց իշխաններ նշանակում իրենց հավատարիմ զինակիցներին՝ Արծրունիներին, Սյունիներին ու վրաց Բագրատունիներին։ Աշոտ Մսակեր Բագրատունին դարձավ հայոց իշխան եւ իր տիրույթներին միացրեց Մամիկոնյանների հայրենիք Տարոնը եւ Տայքը, Կամսարական իշխանների կալվածք Շիրակը եւ Արագածոտնը։ IX դարի կեսին՝ 850–855 թվականներին, հայերը կրկին ապստամբության դրոշ բարձրացրին արաբական տիրապետության դեմ։ 850 թվականին հայերը Հայաստանից հեռացնում են ոստիկան Աբուսեթին, իսկ 851 թվականին արաբական բանակի գլուխ է անցնում նրա որդի Յուսուֆը։ Հայոց մարզպան եւ իշխանաց իշխան Բագրատ Բագրատունու որդիները՝ Աշոտն ու Դավիթը, կարողանում են արժանի հակահարված տալ թշնամու զորքերին, իսկ Յուսուֆը սպանվում է։ Այս դեպքերն արտացոլված են Սասունցի Դավիթ էպոսի հիմքում։ 853–855 թվականներին պայքարը ղեկավարում էր Բագրատի եղբոր՝ Սմբատ Խոստովանողի որդի Աշոտը։ Նա պայքարում է թուրք զորավար Բուղայի բանակի դեմ եւ 855 թվականին հաղթանակով ավարտում ապստամբությունը։ Աշոտը 855 թվականին դառնում է հայոց իշխան, ապա նաեւ՝ սպարապետ ու իշխանաց իշխան։ Շատերի վկայությամբ՝ Աշոտին պակասում էր միայն թագավորական թագը։ Դրան նպաստում է նաեւ 876 թվականին հայազգի Բարսեղ Ա Մակեդոնացի կայսեր գահակալումը եւ Հայկական (Մակեդոնական) հարստության հիմնադրումը Բյուզանդիայում։ 885 թվականին կաթողիկոս Գեւորգ Գառնեցին Բագարան քաղաքում Աշոտին օծում է հայոց թագավոր։ Թագ եւ թագավորական զգեստներ են ուղարկում Բաղդադի խալիֆն ու Բյուզանդիայի կայսրը. հայոց պետականությունը վերականգնվում է Բագրատունիների դրոշի ներքո։ Բագրատունիների թագավորություն 885 թվականին Աշոտ Բագրատունին դարձավ նոր արքայատոհմի հիմնադիր, որը Հայաստանում իշխեց մինչեւ 1045 թվականը։ Նա ստեղծեց 40 000-անոց բանակ, որի սպարապետ դարձավ իր եղբայր Աբասը։ Հայոց թագավորությունը վերականգնվեց, եւ Աշոտի որդի Սմբատի թագավորությամբ (890–914) դարձավ շառանգական ավատաիրական միապետություն։ Հայոց թագավորի աջակցությամբ Տայքի Բագրատունյաց տոհմի Ատրներսեհ իշխանը կարգվեց Վրաստանի թագավոր։ Սմբատ թագավորի օրոք երկրում հաստատվեց անկայուն իրավիճակ, որից օգտվեց հարեւան Ատրպատականի ամիրայությունը։ 908 թվականին Գագիկ Արծրունուն ճանաչելով հայոց թագավոր՝ նա ցանկացավ խալիֆայության հսկողության տակ վերցնել Հայաստանը։ Միաշամանակ թշնամու կողմն անցավ Սմբատի եղբայր Աշոտ սպարապետը։ 914–922 թվականներին տեւած պատերազմը Սմբատի որդի Աշոտ Երկաթը (914–928) ավարտեց հաղթանակով։ Անժառանգ Աշոտին փոխարինեց եղբայր Աբասը (928–953), ով հիմնադրեց Կարս մայրաքաղաքը եւ Կարսի առաքելոց եկեղեցին։ 961 թվականին Աբասի որդի Աշոտ Գ Ողորմածը (953–977) Բագրատունյաց Հայաստանի մայրաքաղաք է դարձնում Անին։ Քաղաքի զարգացման համար մեծ ջանք ու միջոցներ են ծախսել Սմբատ Բ Տիեզերակալ (977–990) եւ Գագիկ Ա (990–1020) շահնշահը։ Վերջինիս կինը՝ Կատրանիդե թագուհին, ավարտին է հասցնում Անիի մայր տաճարի կառուցումը (1001)։ Զարգացած միջնադարում բոլոր միապետություններն անցել են ավատատիրական մասնատվածության փուլը։ Դեռ Սմբատ Ա թագավորի օրոք սկսվել էր Բագրատունյաց թագավորության մասնատումը. 908 թվականին որպես ինքնուրույն, թեեւ ենթակա միավոր առաջացել էր Վասպուրականի թագավորությունը (908–1021)՝ Արծրունիների գլխավորությամբ, իսկ Տարոնի ու Տայքի իշխանությունները դարձել էին Բագրատունիների կողմից կառավարվող ինքնուրույն միավորներ։ Մայրաքաղաքի՝ Կարսից Անի փոխադրելուց հետո առաջանում է Կարսի (Վանանդի) (963-1065), ավելի ուշ՝ Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը (978-1113)։ 987 թվականին ինքնուրույն թագավորություն է ստեղծվում Սյունիքում (987–1170)՝ Սյունիների գլխավորությամբ, իսկ 1008 թվականին Անիի Բագրատունիների վերահսկողությունից վերջնականապես ազատվում եւ որպես ինքնուրույն պետություն է դառնում Վրաց թագավորությունը՝ Բագրատիոնիների գլխավորությամբ։ Հետագայում՝ Գագիկ Ա-ի որդիների միջեւ ծավալված գահակալական պայքարի արդյունքում արեւելյան ու արեւմտյան հատվածների է բաժանվում բուն արքունի տիրույթը՝ Հովհաննես-Սմբատի ու Աշոտ Քաջի միջեւ։ Վերջինիս որդին 1045 թվականին գահընկեց է արվում, եւ բուն Հայաստանում հայ ժողովուրդը մոտ մեկ հազարամյակ զրկվում է սեփական պետություն ունենալուց։ Բագրատունիների թագավորության օրոք Հայաստանը բարգավաճում է. զարգանում են արհեստները ու միջազգային առեւտուրը, նոր փուլ են մտնում երկրագործությունը եւ անասնապահությունը, որոնց արտադրանքը ուներ արդեն միջազգային պահանջարկ։ Տնտեսության զարգացման հետ մեկտեղ զարգանում են հին քաղաքները, առաջանում են նորերը։ Որպես միջնադարյան քաղաքներ հայտնի էին Դվինը, Կարսը, Անին, Արծնը (հետագայում՝ Արզրում), Վանը, Երեւանը։ Կառուցվում են նոր բերդեր ու ամրոցներ, վանքեր ու եկեղեցիներ, ավելի է կատարելագործվում հայկական ճարտարապետությունը։ Այդ դարաշրջանից մեզ հասած բազմաթիվ եկեղեցիներ ունեն համաշխարհային հռչակ, իսկ Հաղպատի ու Սանահինի վանքերը գրանցված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկում։ Կիլիկյան Հայաստան Հայկական լեռնաշխարհի հարավային սահմանների մոտ գտնվում է Կիլիկիա երկրամասը (հունարեն՝ «կալիս», «կալիկա», թարգմանաբար՝ նշանակում են «քարքարոտ»)։ Ունեցել է երեք հիմնական շրջան՝ լեռնային, դաշտային եւ բլորոտ կամ քարքարոտ։ Բնակեցված է եղել տարբեր ազգերով ու ժողովուրդներով, որոնցից առավել մեծաքանակ էին հույներն ու ասորիները։ Հայերը հաստատվել են մ. թ. ա. 1-ին դարից սկսած, երբ Կիլիկիան գրավվել է Տիգրան Մեծի կողմից։ Հայերի խմբերը ավելի են շատացել Պավլիկյան եւ թոնդրակյան շարժումներից հետո։ Զարգացած միջնադարում Անիի թագավորության անկումից հետո (1045) հայերի հոսքը ստվարացել է։ 11-րդ դարում Կիլիկիայի հարեւան տարածքներում ստեղծվում են Սեբաստիայի, Մալաթիայի եւ Քեսունի իշխանությունները։ Դրանք չեն կարողանում իրենց ազդեցությունը տարածել Կիլիկիայում. փոխարենը դա հաջողեցնում է Անիի վերջին թագավոր Գագիկ Բ-ի (1042–1045) թիկնապահ Ռուբենը։ Ռուբինյանների կամ Կիլիկիայի հայկական իշխանությունը գոյություն է ունենում ավելի քան մեկ դար՝ 1080–1198 թվականները, ապա վերածվում է թագավորության (1198–1375)։ Քանի որ Մեծ Հայքը գտնվում էր օտարների իշխանության տակ, ապա կաթողիկոսի նստավայրը տեղափոխվեց Կիլիկիա եւ հաստատվեց Հռոմկլա քաղաքում։ Բացի այդ, այն սահմանակցում էր իսլամադավան պետությունների հետ, ուստի հայտնի էր որպես «քրիստոնյա կղզի մուսուլմանական ծովում»։ 11-րդ դարի վերջից Միջերկրական ծովի արեւելյան ափին սկսվում են պատերազմներ կաթոլիկ եվրոպացիների եւ մուսուլմանների միջեւ՝ Երուսաղեմի գրավման համար։ Պատմության մեջ դրանք հայտնի են որպես խաչակրաց արշավանքներ, որոնց արդյունքում ձեւավորվել են Անտիոքի դքսությունը, Տրիպոլիի եւ Եդեսիայի կոմսությունները, Երուսաղեմի թագավորությունը։ Խաչակրաց պետությունների տարեգրքերում Կիլիկյան Հայաստանը հայտնի է որպես «Փոքր Հայք»։ Կիլիկյան Հայաստանի եւ արեւմտյան Եվրոպայի երկրների միջեւ հաստատվեցին ռազմական եւ տնտեսական կապեր, ինչի շնորհիվ Կիլիկիա ներմուծվեցին ասպետությունը, հագուստների նոր ոճեր, ֆրանսերեն բառեր եւ տիտղոսներ։ Խաչակիրները եւս շատ բաներ վերցրեցին հայերից, ինչպես օրինակ աշտարակների կառուցումը եւ եկեղեցաշինության որոշ տարրեր։ Կիլիկյան Հայաստանն ուներ զարգացած տնտեսություն, վաճառաշահ քաղաքներ։ Կիլիկյան Հայաստանի հարուստ մշակույթի մեջ իր ուրույն տեղն ունի մանրանկարչությունը։ Զաքարյան իշխանապետություն 11-րդ դարի առաջին կեսին սելջուկ-թյուրքերի արշավանքներից հետո Մերձավոր Արեւելքում առաջացավ նոր քաղաքական միավոր՝ Սելջուկյան սուլթանությունը։ Այդ ժամանակ Լոռու թագավորությունում իշխում էին Կյուրիկյանները, իսկ Սյունիքում՝ Սյունիները։ Հայկական իշխանություններից Արծրունիների տոհմի մի ճյուղը տիրում էր Աղթամար կղզուն։ Սասունի Թոռնիկյանների իշխանությունը միակն էր Հարավային Հայաստանում, որ Մանազկերտի ճակատամարտից հետո (1071) պահպանեց իր անկախությունը։ Սասունից բացի, Թոռնիկյանները տիրում էին Արածանիի միջին հոսանքում ընկած գավառներին։ Սյունիքի թագավորության հարեւանությամբ հայկական իշխանությունների խիտ ցանց էր հաստատված Արցախում (Ներքին Խաչեն, Հաթերք եւ Ծար)։ 12-րդ դարի երկրորդ կեսին քայքայվող սելջուկյան տիրակալության դեմ Վրաստանում եւ Հայաստանում ծավալված ազատագրական պայքարը գլխավորել են վրաց Բագրատունիների շուրջ համախմբված Մամիկոնյանների շառավիղները՝ Օրբեթցիները (Օրբեթ բերդի անվանումով) կամ Օրբելյանները, ապա եւ Զաքարյանները։ Հայաստանը ազատագրելու նախաձեռնությամբ հանդես են գալիս Սարգիս ամիրսպասալար Զաքարյանի որդիները՝ Զաքարե ամիրսպասալարը եւ Իվանե աթաբեկը (թագաժառանգի խնամակալը)։ 1198–1203 թվականներին ազատագրվեց ժամանակակից Հայաստանի եւ Արցախի տարածքը, շրջակա գավառները՝ Կարսը, Սուրմալուն, Նախիջեւանը։ Զաքարյան իշխանապետությունը մտնում էր Վրացական թագավորության մեջ՝ որպես նրա ինքնուրույն միավոր։ Այն գոյատեւեց մինչեւ 1261 թվականը՝ ընկնելով մոնղոլական տիրապետության հարվածներից։ Փաստացի մոնղոլները 1236 թվականին գրավել էին Արեւելյան Հայաստանը, իսկ 1244 թվականի արշավանքի ժամանակ նվաճեցին Հայաստանը ամբողջությամբ։ 14-17 դարերում՝ ուշ միջնադարում, Հայաստանը ասպատակել են զանազան միջինասիական ցեղեր ու ժողովուրդներ՝ Լենկթեմուրի զորքերը (1386–1405), Կարակոյունլուները (1405–1468), Ակկոյունլուները (1468–1502)։ Այնուհետեւ Հայաստանը դարձավ թուրք-պարսկական պատերազմների թատերաբեմ, ինչ արդյունքում այն երկու անգամ (1555 եւ 1639 թվականներին) բաժանվեց Օսմանյան կայսրության եւ Սեֆյան Իրանի միջեւ։ Արեւելյան Հայաստանը բաժանված էր 3 կուսակալությունների կամ բեկլարբեկությունների (Երեւանի, Ղարաբաղի եւ Թավրիզի), իսկ Արեւմտյան Հայաստանը՝ փաշայությունների միջեւ (Էրզրումի կամ Էրմենիստանի եւ Վանի՝ Մեծ Հայքի թուրքական հատվածը, Սվազի կամ Սեբաստիայի՝ Փոքր Հայք, Դիարբեքիրի կամ Խարբերդի՝ Հայկական Միջագետք)։ Նոր շրջան Թուրք-պարսկական տիրապետություն 18-րդ դարում Հայաստանը շարունակվում էր բաժանված մնալ Միջին Արեւելքի երկու տերությունների՝ Օսմանյան կայսրության եւ Սեֆյան Իրանի միջեւ։ Թուրք-պարսկական հերթական պատերազմը ընթանում է Հայաստանում՝ 18-րդ դարի առաջին քառորդում։ Հայ ժողովուրդը դիմադրում է թուրքական տիրապետության դեմ, եւ ազատագրական-ինքնապաշտպանական պայքար է կազմակերպվում Երեւանում (1724), Սյունիքում (1722–1730), Արցախում (1724–1731)։ Իրանում տեղի է ունենում դինաստիական փոփոխություն, եւ գահին է հաստատվում Նադիր շահը (1736–1747)։ Ավելի ուշ Արեւելյան Հայաստանում կուսակալությունները բաժանվում են խանությունների՝ Երեւանի, Նախիջեւանի, Գանձակի, Ղարաբաղի, Խոյի, Մակուի եւ Ուրմիայի։ Այդ իրավիճակը տեւում է մինչեւ 19-րդ դարի սկիզբը, երբ Արեւելյան Հայաստանը միանում է Ռուսական կայսրությանը։ Արեւմտյան Հայաստանը շարունակում էր մնալ Օսմանյան կայսրության կազմում։ Այնտեղ եւս տեղի ունեցան վարչատարածքային փոփոխություններ. փաշայությունները բաշանվեցին վիլայեթ-նահանգների (Կարսի, Էրզրումի, Ախալցխայի, Վանի, Դիարբեքիրի, Սեբաստիայի, Տրապիզոնի, Խարբերդի)։ Հայաստանը գտնվում էր քաղաքական եւ տնտեսական ծանր վիճակում։ Արդեն գոյություն չունեին միջնադարյան հայկական հզոր իշխանական տները, նախկին հզորությունը չուներ հայ առաքելական եկեղեցին։ Ժաղովրդի ազատագրությունը կապվում էր Արեւմտյան Եվրոպայի գերտերությունների հետ, սակայն XIV դարից ի վեր գործնական քայլեր չէին արվում։ Էջմիածնի (1547), Սեբաստիայի (1562) ժողովներն ավարտվում են Եվրոպա պատվիրակություն ուղարկելու որոշումներով, սակայն նրանք վերադառնում են ձեռնունայն։ 1677 թվականին Էջմիածնում գումարվում է նոր եկեղեցական ժողով, եւ Եվրոպա է ուղարկվում Իսրայել Օրին։ Նա 20 տարի դեգերում է Եվրոպայում, եւ վերջնականապես կողմնորոշվում է դեպի հզորացող Ռուսական կայսրություն, որի շահերը Մերձավոր Արեւելքում համընկնում էին հայ ժողովրդի շահերին։ Նման դիրքորոշում են ունենում նաեւ XVIII դարի հայ ազատագրական այլ գործիչներ՝ Հովսեփ Էմինը, Շահամիր Շահամիրյանը, Մովսես Սարաֆյանը, Հովսեփ Արղությանը եւ ուրիշներ։ XVIII դարի վերջին հայերի տոկոսը, առավելապես Արեւելյան Հայաստանում, խիստ նվազել էր։ Հայերին սպառնում էր ֆիզիկական բնաջնջման վտանգը։ Գյուղերի էին վերածվել միջնադարյան ծաղկուն քաղաքները, քիչ թե շատ քաղաքի կարգավիճակ ունեին վարչական կենտրոններ Երեւանը եւ Շուշին։ Ռուսական տիրապետություն 19-րդ դարի սկզբին Ռուսական կայսրությունն ընդարձակվում է հարավ։ 1801 թվականին, վրաց վերջին թագավոր Գեորգի XII Բագրատունին Ռուսաստանին է կտակում Քարթլի-Կախեթի թագավորությունը (Արեւելյան Վրաստանը)։ Դրա հետ միասին Ռուսաստանին են անցնում Ջավախքի մի մասը, Լոռի-Փամբակը եւ Ղազախ-Շամշադինը։ Մինչ այդ երկիրը գտնվում էր Իրանի կազմում, ուստի շահը պատերազմ է հայտարարում Ռուսաստանին։ Ռուս-պարսկական առաջին պատերազմի արդյունքում 1813 թվականին Ռուսաստանին է անցնում գրեթե ամբողջ Հարավային Կովկասը, այդ թվում՝ նաեւ Շիրակը (Շորագյալ), Սյունիքը (Զանգեզուր) եւ Արցախը (Ղարաբաղ)։ Գոհ չմնալով այդ պատերազմի արդյունքից՝ գահաժառանգ Աբբաս-Միրզան 1826 թվականին առանց պատերազմ հայտարարելու ներխուժում է Արցախ եւ պաշարում Շուշիի բերդը։ Ռուսները հայերի օգնությամբ կարողանում են դուրս գալ պաշարումից, եւ 1827 թվականի հոկտեմբերի 1-ին ազատագրում են Երեւանը։ 1828 թվականին Թուրքմենչայում կնքվում է ռուս-պարսկական պայմանագիր, որով հաստատվում է ներկայիս Իրանի սահմանը։ Այնտեղի հայաբնակ գավառներից Արեւելյան Հայաստան են տեղափոխվում 42 000 հայեր։ Ռուս-թուրքական պատերազմի արդյունքում Ռուսաստանին միանում են Ախալցխան ու Ախալքալաքը, եւ Արեւելյան Հայաստան են հայրենադարձվում 75-80 հազար հոգի։ Ձեւավորվում են Երեւանի եւ Ելիզավետպոլի նահանգները։ Ռուսական կայսրության կազմում Արեւելյան Հայաստանը մնում է մինչեւ 1918 թվականը։ 1878 թվականին Ռուսաստանին է միանում նաեւ Կարսի մարզը։ 19-րդ դարի ընթացքում զգալի նվաճումների է հասնում հայկական մշակույթը, զարթոնք ապրում գիտությունը։ Որպես քաղաքներ բարգավաճում են Երեւանը (32 000), Ալեքսանդրապոլը (Գյումրի, 35 000), Շուշին (42 000), Ելիզավետպոլը (Գանձակ, 59 000), Կարսը (21 000), հազարավոր հայեր են հաստատվում Անդրկովկասի մշակութային մայրաքաղաք Թիֆլիսում եւ արդյունաբերական կենտրոն Բաքվում։ Հայ ժողովուրդը հնարավորություն է ստանում սեփական հողում վերականգնելու դարեր առաջ կորցրած պետականությունը։ Նորագույն շրջան Հայաստանի առաջին հանրապետություն 1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո ռուսական զորքերը աստիճանաբար լքում են Հարավային Կովկասը։ Այնտեղ ձեւավորվող տեղական ինքնակառավարման մարմինները աստիճանաբար ձեռք են բերում ինքնուրույնություն։ Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում անկարող լինելով դիմակայել թուրքական հարձակմանը, անդրկովկասյան միությունը փլուզվում է. մայիսի 26-ին Կայզերական Գերմանիայի հովանավորությամբ իր անկախության մասին է հայտարարում Վրաստանի ազգային խորհուրդը՝ Թիֆլիսի եւ Քութայիսի նահանգների տարածքում։ Մայիսի 27-ին Օսմանյան կայսրության օգնությամբ Ելիզավետպոլի ու Բաքվի նահանգներում «Ադրբեջան» անունով պետություն ստեղծելու հռչակագրով հանդես է գալիս թյուրքական Մուսավաթական կուսակցությունը։ Մայրաքաղաքը հռչակվում է Ելիզավետպոլը, քանի որ Բաքուն գրավված էր կոմունիստների կողմից։ Մայիսի 28-ին Թիֆլիսի հայոց ազգային խորհուրդը հռչակում է Հայաստանի Հանրապետությունը՝ հայոց գավառների վրա։ Մինչ այդ, Հայոց մեծ եղեռնից հետո նպատակ ունենալով վերջնականապես բնաջնջել հայ ժողովրդին, 1917 թվականի դեկտեմբեր ամսից թուրքական զորամասերը կարողացել էին գրավել ռուսների ազատագրած տարածքները՝ Երզնկան, Էրզրումը, Վանը, Բիթլիսը, Բայազետը, եւ գարնանը ներխուժել էին Արեւելյան Հայաստան։ Կարսի եւ Գյումրու անկումից հետո թուրքերը ներխուժում են Արարատյան դաշտ։ Մայիսյան հերոսամարտերի (Սարդարապատ, Բաշ-Ապարան, Ղարաքիլիսա) արդյունքում հայ ժողովուրդը վերականգնեց իր պետականությունը։ Իր գոյության ընթացքում՝ 1918–1920 թվականներին, Հայաստանում կային բազմահազար գաղթականներ, երկիրը գտնվում էր պատերազմական վիճակում, տարածված էին սովն ու համաճարակները։ Չնայած ծանր պայմաններին, Հայաստանում եղել են նաեւ դրական տեղաշարժեր։ Բացվել է առաջին հայկական ժամանակակից բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը՝ Երեւանի պետական համալսարանը (1919), հայերենը երկար դարեր անց առաջին անգամ ճանաչվել է պետական լեզու, կազմավորվել է հայկական բանակը։ Հայաստանը ստացել է միջացգային ճանաչում, դիվանագիտական ու առեւտրային հարաբերություններ են հաստատվել հարեւան ու հեռավոր բազմաթիվ երկրների հետ։ Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունը փաստացի տարածվում էր նախկին Երեւանի նահանգի ու Կարսի մարզի, ինչպես նաեւ Ելիզավետպոլի նահանգի հայաբնակ մի քանի գավառների վրա։ Զանգեզուրը, Ղարաբաղն ու Նախիջեւանը եղել են վիճելի տարածքներ՝ Ադրբեջանի հետ, իսկ Լոռին ու Ջավախքը՝ Վրաստանի։ 1920 թվականի օգոստոսի 20-ին կնքված Սեւրի պայմանագրով Հայաստանին էին անցնելու այն տարածքները, որոնք ռուսներն ազատագրել էին Օսմանյան կայսրությունից։ Սակայն Թուրքիան չճանաչեց այդ պայմանագիրը եւ հարձակվեց Հայաստանի վրա։ Պատերազմի արդյունքում կնքվեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը, որով Դաշնակցության կառավարությունը հրաժարվեց ոչ միայն Արեւմտյան Հայաստանից, այլեւ Կարսից, Սուրմալուից ու Շիրակից, իսկ Նախիջեւանում պետք է հաստատվեր «մի երրորդ պետության» գերիշխանություն։ Նման պայմաններում Զանգեզուրում կազմակերպվեց ինքնապաշտպանություն, որի գլուխ անցավ Գարեգին Նժդեհը։ Դաշնակցությունը վերջնականապես հանձնվեց Կարմիր բանակին, եւ Հայաստանում հաստատվեցին խորհրդային կարգեր։ Հայկական ԽՍՀ Հայկական ԽՍՀ-ն հռչակվել է 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին՝ Իջեւանում, պաշտոնապես հիմնադրվել 3 օր անց՝ դեկտեմբերի 2-ին՝ Հայաստանի Հանրապետության եւ ՌԽՖՍՀ միջեւ ստորագրված համաձայնագրով։ Հայկական ԽՍՀ-ն սկզբում եղել է անկախ միավոր, ապա մտել ԽՍՀՄ կազմը՝ նախ որպես Անդրկովկասյան Դաշնային ԽՍՀ հանրապետություն (1922–1936), ապա՝ որպես ինքնուրույն միավոր (1936–1991)։ Խորհրդային ժամանակաշրջանում Հայաստանի տնտեսությունը զարգանում էր նախօրոք մշակված հնգամյա պլաններով։ Այդ ընթացքում Հայաստանում բացվել են տասնյակ գործարաններ ու ֆաբրիկաներ, Հայաստանը գյուղատնտեսական երկրից վերածվել է արդյունաբերական զարգացած երկրի։ Այն կարողանում էր էլեկտրաէներգիա մատակարարել հարեւան պետություններին, քանի որ արտադրում էր ավելի շատ, քան կարող էր սպառել. երկրում գործում էին մեկ ատոմակայան (Մեծամոր), երեք ջերմային (Հրազդան, Վանաձոր, Երեւան) եւ տասնյակ ջրային էլեկտրակայաններ։ Կառուցվել էին Նաիրիտ արհեստական կաուչուկի գործարանը, Վանաձորի քիմիական գործարանը, մետաղաձուլական կոմբինատներ Կապանում, Քաջարանում ու Ալավերդիում, տեքստիլ ֆաբրիկաներ Գյումրիում։ Մայրաքաղաք Երեւանը ամբողջովին կառուցապատվեց նոր թաղամասերով, գյուղերը վերածվեցին քաղաքների, կառուցվեցին նորերը։ Զգալի փոփոխություններ կրեց կրթական համակարգը։ Տարրական ու միջնակարգ դպրոցներ բացվեցին գրեթե բոլոր գյուղերում, իսկ խոշոր բնակավայրերում հիմնվեցին թերի բարձրագույն ու բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ։ Երեւանի պետական համալսարանից առանձնացան լեզվաբանական, բժշկական, պոլիտեխնիկական, մանկավարժական եւ այլ ինստիտուտներ, որոնք իրենց մասնաճյուղերն ունեցան Վանաձոր, Գյումրի, Գորիս քաղաքներում։ Կրթական համակարգի զարգացման հետ զուգընթաց զարգացավ առողջապահությունը. բացվեցին բազմաթիվ հիվանդանոցներ, ամբուլատորիաներ, կլինիկաներ։ Խորհրդային Հայաստանի ռազմական ուժը հանդիսանում էր ԽՍՀՄ բանակի մասը։ Հայերը մեծ ներդրում են ունեցել խորհրդային ժողովուրդների Հայրենական մեծ պատերազմում (1941–1945)։ 1, 3 միլիոն բնակչությունից 250 000-ը զորակոչվել են բանակ, որոնց մի մասը չի վերադարձել տուն։ Պատերազմից հետո կազմակերպվել է մեծ հայրենադարձություն, եւ Հայաստան են ժամանել 86 000 հայեր։ Հայաստանի բնակչությունը 1989 թվականի վերջին մարդահամարով կազմել էր 3, 3 միլիոն բնակիչ, որոնց բացարձակ մեծամասնությունը հայեր էին։ 70 տարի առաջ, երբ Հայաստանում նոր էին հաստատվում խորհրդային կարգեր, բնակչությունը հասնում էր 700 000 մարդու, որոնց մեջ մեծ թիվ էին կազմում մուսուլմանները։ Հայաստանի երրորդ Հանրապետություն Հայաստանի երրորդ հանրապետությունը ծնվել է բարդ պայմաններում. 1988 թվականին սկսվել էր Արցախյան շարժումը, դեկտեմբերի 7-ին Սպիտակում տեղի ունեցավ ավերիչ երկրաշարժ։ Հայ-ադրբեջանական հակամարտության արդյունքում ադրբեջանաբնակ 500 000 հայեր լքեցին երկիրը, որոնցից 350 000-ը փախստականի կարգավիճակով տեղափոխվեցին Հայաստան։ Սպիտակի երկրաշարժից հետո զոհվեցին 25 000 բնակիչ, անօթեւան մնացին 530 000-ը։ Հայաստանից Հյուսիսային Կովկաս են էվակուացվում տասնյակ հազարավոր քաղաքացիներ, մյուս կողմից՝ 1990 թվականին հակամարտությունը վերաճում է պատերազմի։ Արցախյան գոյամարտը տեւում է 4 տարի՝ 1990–1994 թվականները։ Պատերազմի պատճառով քայքայվեց երկրի տնտեսությունը. այն կանգնեց էներգետիկ ճգնաժամի առջեւ, երբ փակվեցին արեւելյան եւ արեւմտյան սահմանները Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի հետ։ Բնակչությունը զրկվեց ջեռուցումից, ընդհատվեց երկաթուղային կապը, տնտեսությունը կանգնեց կազմալուծման լուրջ վտանգի առաջ։ Անկախության գործընթացը սկսվել էր 1990 թվականից։ Օգոստոսի 23-ին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց Հռչակագիր Հայաստանի անկախության մասին, որի համաձայն Հայկական ԽՍՀ-ն վերանվանվեց Հայաստանի Հանրապետություն։ Խորհրդարանը որոշեց 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին հանրապետության տարածքում անցկացնել հանրաքվե՝ ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս գալու եւ անկախանալու նպատակով։ Հանրապետության բնակչության ճնշող մեծամասնությունը՝ 2 միլիոն 43 հազար մարդ (կամ քվեարկության իրավունք ունեցողների 94, 39 տոկոսը), «այո» ասաց անկախությանը։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 23-ին հանրապետության Գերագույն խորհուրդը Հայաստանը հռչակեց անկախ պետություն։ Հոկտեմբերի 16-ի նախագահական ընտրությունների արդյունքում՝ ձայների ճնշող մեծամասնությամբ (83 տոկոս) հանրապետության նախագահ ընտրվեց արցախյան շարժման առաջնորդներից Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը, իսկ փոխնախագահ՝ Գագիկ Հարությունյանը։ ԽՍՀՄ փլուզումը (1991 թվականի դեկտեմբերի 8) եւ Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) ստեղծումը (1991 թվականի դեկտեմբերի 21) տեղի ունեցավ միաժամանակ։ Հայաստանն առաջիններից էր, որ անդամագրվեց ԱՊՀ-ին՝ 11 պետությունների շարքում։ Երկրորդ միջազգային կազմակերպությունը, որին անդամակցեց Հայաստանը, Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունն էր (ՄԱԿ, մարտի 2, 1992)։ 1994 թվականին Արցախ-Ադրբեջան գոտում կնքվեց զինադադար. Հայաստանն ու Արցախը հաղթանակով ավարտեցին իրենց պարտադրած պատերազմը։ 1995 թվականի հուլիսի 5-ին, խաղաղ պայմաններում, Հայաստանն ընդունեց իր գլխավոր օրենքը՝ սահմանադրությունը։ Այն հիմնված է Ֆրանսիայի սահմանադրության, ինչպես նաեւ՝ Մխիթար Գոշի Դատաստանագրքի, Սմբատ Գունդստաբլի Դատաստանագրքի, Շահամիր Շահամիրյանի Նոր տետրակի եւ Որոգայթ փառացի վրա։ 2005 թվականին տեղի ունեցան սահմանադրական բարեփոխումներ։ 1998 թվականին Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը հրաժարվում է նախագահի պաշտոնից, եւ նոր նախագահ է դառնում Ռոբերտ Քոչարյանը։ Երկրորդ թեկնածուն՝ Կարեն Դեմիրճյանը, ով նախկինում ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր (1974–1988), ընտրվում է Հայաստանի Ազգային ժողովի նախագահ, իսկ սպարապետ Վազգեն Սարգսյանը՝ Հայաստանի վարչապետ։ 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Ազգային ժողովում տեղի է ունենում ողբերգություն. սպանվում են Կարեն Դեմիրճյանն ու Վազգեն Սարգսյանը, 6 պատգամավորներ։ Այդ ժամանակ Ազգային Անվտանգության ղեկավարի պաշտոնում էր Սերժ Սարգսյանը, ով 2008 թվականին դառնում է Հայաստանի երրորդ նախագահը՝ փոխարինելով Ռոբերտ Քոչարյանին։ 2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ին տեղի ունեցան սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվե։ Հանրաքվեի արդյունքներով Հայաստանը անցավ կառավարման խորհրդարանական համակարգին, այսինքն երկրի գլխավոր դեմքն էր դառնում ոչ թե նախագահը այլ վարչապետը։ 2018 թվականին ապրիլ-մայիս ամիսներին տեղի ունեցած թավշյա հեղափոխության արդյունքում, Սերժ Սարգսյանը 2018 թվականի ապրիլի 23-ին հրաժարական տվեց, իսկ մայիսի 8-ին Ազգային ժողովը երկրորդ փորձից, Հայաստանի վարչապետ է ընտրում թավշյա հեղափոխության առաջնորդ՝ Նիկոլ Փաշինյանին։ Հայաստանի անկախությունն օգնել է երկրի միջազգային ճանաչմանը։ Այստեղ են տեղի ունեցել շախմատի միջազգային օլիմպիադան (1996), Համահայկական խաղերը (1999 թվականից սկսած), Ոսկե ծիրան կինոփառատոնը (2004 թվականից սկսած), Մանկական Եվրատեսիլը (2011) եւ շատ այլ փառատոներ, հանդեսներ եւ մրցույթներ։ Հայոց պետականության վերականգնումը կարեւոր քայլ էր Հայ Առաքելական եկեղեցու պահպանման, Հայոց լեզվի զարգացման եւ ազգային ինքնագիտակցության ամրապնդման համար։ 2018 թվականին նշվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետության 100-ամյակը եւ Երեւանի 2800-ամյակը։ Աշխարհագրություն Հայաստանը գտնվում է Միջին Արեւելքում՝ Հարավային Կովկասում։ Այստեղ կան միջազգայնորեն ճանաչված երեք (Հայաստան, Վրաստան, Ադրբեջան) եւ փաստացի գոյություն ունեցող երեք (Աբխազիա, Հարավային Օսիա, Արցախ) պետություններ։ Նախկին ինքնավար հանրապետություններից Նախիջեւանը պահպանել է իր կարգավիճակը, իսկ Աջարիան դարձել է Վրաստանի մարզերից մեկը։ Հայաստանը հյուսիսից սահմանակից է Վրաստանի, հարավից՝ Իրանի, արեւելքից՝ Ադրբեջանի, արեւմուտքից՝ Թուրքիայի հետ։ Հանրապետության հարավային մարզերը՝ Սյունիքն ու Վայոց ձորը արեւելքից սահմանակցում է Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետությանը, իսկ արեւմուտքում հայկական երկրորդ հանրապետությունն է՝ Արցախը։ Հայաստանի սահմանների երկարությունը հասնում է 1 570 կմ է։ Արեւելյան սահմանի երկարությունը հասնում է 566 կմ֊ի. սահմանից այն կողմ Ադրբեջանն է ու Արցախը։ Արեւմուտքում անցնում է թուրքական սահմանը (311 կմ), ապա՝ Ադրբեջանի անկլավային տարածք Նախիջեւանի սահմանը (221 կմ)։ Հայաստանի հյուսիսային սահմանը Վրաստանի հետ ունի 219 կմ, իսկ հարավային սահմանն Իրանի հետ՝ 44 կմ։ Հայաստանի ծայրակետերն են՝ հյուսիս՝ Տավուշ հարավ՝ Սյունիք արեւելք՝ Սյունիք արեւմուտք՝ Շիրակ Հայաստանի ամենաերկար ձգվածությունը հյուսիս-արեւմուտքից հարավ-արեւելք է՝ 360 կմ, իսկ արեւմուտքից արեւելք՝ 200 կմ։ Լեռնագրություն Հայաստանը լեռնային երկիր է։ Տարածքի 76.5%-ը գտնվում է ծովի մակերեւույթից 1.000-2.500 մ բարձրության վրա։ Լեռնաշղթաները գրավում են մոտ 14 000 կմ2 կամ երկրի ընդհանուր մակերեսի 47%, բարձրավանդակները կազմում են երկրի մակերեսի ավելի քան մեկ երրորդը կամ շուրջ 11 000 կմ2։ Ամենաբարձր կետը Արագած լեռն է՝ 4.090 մետր, եւ ամենացածրը՝ Դեբեդ գետի ստորին հոսանքի շրջանը՝ 375 մ։ Մյուս բարձր լեռնագագաթներն են Կապուտջուղը (3 906 մ) եւ Աժդահակը (3 598 մ)։ Հողեր Երկրի տարածքը կազմում է 29.743 կմ2, որի 71,3% կազմում են գյուղատնտեսական նշանակության հողերը, 12,4 %՝ անտառային, 7,7 %՝ հատուկ պահպանվող տարածքներ եւ 8,6 %՝ այլ հողեր։ Թեեւ Հայաստանի տարածքը փոքր է, սակայն հողային ծածկույթը խիստ բազմազան է։ Դրա վրա ազդող գործոններից ամենակարեւորները համարվում են կլիման, տեղանքի ռելիեֆը եւ զանազան ապարների առկայությունը։ Մեր երկրում հողերը, ինչպես եւ կլիման, փոխվում են վերընթաց գոտիականությամբ։ Երկրի այն հատվածներում, որտեղ կան ռելիեֆի դրական ձեւեր՝ լեռներ, բլուրներ, թմբաշարեր, սարեր, այդտեղ հողերը աղքատիկ են, բարակ շերտով, հումուսով աղքատ, լվացված, գերակշռում են կմախքային հողերը։ Իսկ ռելիեֆի բացասական ձեւերում՝ գոգավորություններ, գետահովիտներ, լեռան ստորոտներ, դաշտեր, գերակշռում են հումուսով հարուստ ու բերրի հողերը։ Հայաստանում առաձնացվում են թվով 15 ծագումնաբանական հողատիպեր. Կիսաանապատային գորշ հողեր, այս հողերը տարածված են հիմնականում 800-1300 մետր բացարձակ բարձրություններում։ Հիմնականում կղզիակերպ տարածված են Արարատյան գոգավորության ցածրադիր մասերում, Կարմրաշենի եւ Եղվարդի սարավանդներում, Խորվիրապի բլրի հատվածում, Երանոսի եւ Ուրծի լեռնաշղթաների ստորին հատվածներում։ Ձեւավորվում են խիստ չոր ցամաքային կլիմայի եւ աղքատ բուսածածկույթի պայմաննեում։ Այս հողերը կազմում են 65 հազար հա մակերես։ Հումուսի քանակը հասնում է 1,5-2 %։ Քարամաքրման, արհեստական ոռոգման, քիմացման հետեւանքով այս հողերը վերածվել են կուլտուր-ոռոգելի հողերի՝ ձեռք բերելով բերրիություն, կնձիկայնություն։ Ներկայումս հենց այս հողերն են տալիս կորիզավոր պտուղների, խաղողի, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի մեծ մասը։ Քանի որ Արարատյան դաշտում շատ են գրունտային ջրերի մակարդակը, որոնք արագորեն գոլորշիանում են, ուստի այստեղ առաջանում են նաեւ աղուտներ։ Աղուտներում աճում են աղածաղիկ, աղահասկիկ, օշինդր եւ այլն։ Արարատյան դաշտի այն հատվածներում, որտեղ տարածված են շրջակա լեռներից եկած լավաները, առաջացել են «ղռեր»։ Լեռնաշագանակագույն հողեր, սրանք անցումային դիրք են գրավում կիսաանապատային գորշ հողերի եւ լեռնային սեւահողերի միջեւ։ Հանրապետության հյուսիս-արեւելքում դրանք ընկած են 600-800 մետր բարձրությունների վրա, Արարատյան գոգավորությունում 1300-1500 մետր բարձրությունները, իսկ երկրի հարավ-արեւելքում հասնում են մինչեւ 1600-1800 մետր բարձրությունները։ Հողերը ձեւավորվում են շոգ եւ համեմատաբար չոր կլիմայական պայմաններում։ Լեռնաշագանակագույն հողերի մակերեսը կազմում է շուրջ 420 հազար հա տարածք։ Հումուսի պարունակությունը հասնում է 3-4 %-ի։ Այս հողերի վրա մշակում են հիմնականում հացահատիկային մշակաբույսեր, կորիզավոր պտուղներ, ծխախոտ, մերձարեւադարձային բույսերից թուզ, նուռ։ Լեռնային սեւահողեր, այս հողատեսակը հանրապետությունում ամենատարածվածն է։ Տարածված են Արարատյան գոգավորության հարակից թույլ ալիքավոր հրաբխային սարավանդներում, Շիրակի եւ Լոռվա դաշտերում, Սեւանի ավազանում։ Որոշ չափով հանդիպում են նաեւ Վայոց ձորի ու Սյունիքի մեղմաթեք լեռնալանջերի 1300-2400 մետր բարձրություններում։ Ընդհանուր առմամբ այս հողերը կազմում են 730 հազար հա մակերես։ Սեւահողերն ունեն կնձիկահատիկային կառուցվածք։ Հումուսատար շերտի հաստությունը կազմում է 55-75 սմ։ Իսկ հումուսի պարունակությունը հասնում է 4-11%, ինչը հիմնականում պայմանավորված է տափաստանային հոծ բուսածածկույթի քայքայման հետ։ Սեւահողերի տարածման շրջաններում գլխավորապես մշակում են հացահատիկային մշակաբույսերից ցորեն, գարի, հնդկացորեն, այլ մշակաբույսերից՝ շաքարի ճակնդեղ, կարտոֆիլ, կերային զանազան բույսեր՝ առվույտ, իշառվույտ, կորնգան, երեքնուկ, քիչ քանակությամբ ծխախոտ եւ պտղատու ծառեր։ Լեռնանտառային դարչնագույն հողեր, այս հողերը տարածվում են հիմնականում անտառային գոտու ցածրադիր տեղամասերում։ Ընդգրկում են հիմնականում հանրապետության հյուսիսարեւելյան եւ հարավարեւելյան ծալքաբեկորավոր լեռների մինչեւ 1500 մետր բացարձակ բարձրությունները։ Մակերեսը հասնում է 530 հազար հա-ի։ Հումուսատար շերտի հաստությունը կազմում է 55-65 սմ։ Իսկ հումուսի պարունակությունը հասնում է 6-8%։ Մշակում են հիմնականում հացահատիկային բույսեր, պտուղ-բանջարեղեն։ Որպես խոտհարքներ նույնպես լայն կիրառություն ունեն։ Լեռնանտառային գորշ հողեր, այս հողերը տարածված են կրկին անտառային գոտոմ, սակայն միջին եւ բարձրադիր տեղամասերում։ Տարածման բարձրությունը հյուսիսարեւելյան շրջանում հասնում է մինչեւ 2100 մետրը, իսկ հարավարեւելյան շրջանում՝ 2400 մետրը։ Հումուսատար շերտի հաստությունը կազմում է 50-55 սմ։ Իսկ հումուսի պարունակությունը հասնում է 4-5%։ Մշակում են հիմնականում նույն բույսերը, ինչ վերոնշյալ հողատիպի դեպքում՝ հացահատիկային բույսեր, պտուղ-բանջարեղեն։ Որպես խոտհարքներ նույնպես լայն կիրառություն ունեն։ Մարգագետնատափաստանային հողեր, վերոնշյալ երկու հողատիպերից վերեւ տարածվում են այս հողերը։ Սրանք տարածված են ծովի մակարդակից 2100-ից մինչեւ 2400-2500 մետր բացարձակ բարձրությունները։ Մակերեսը կազմում է շուրջ 360 հազար հեկտար։ Հումուսատար շերտի հաստությունը կազմում է 40-45 սմ։ Իսկ հումուսի պարունակությունը հասնում է 8-11%։ Սրանք կիրառվում են որպես խոտհարքեր՝ ստորին հատվածներում, որպես արոտավայրեր՝ բարձրադիր շրջաններում։ Լեռնամարգագետնային հողեր, այս հողերը տարածվում են մարգագետնատափաստանային հողերից վեր, հրաբխային լեռնազանգվածների եւ ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների մինչեւ 3300 մետր բարձրությունները։ Մակերեսը կազմում է շուրջ 370 հազար հեկտար։ Հումուսատար շերտի հաստությունը կազմում է 20-30 սմ։ Իսկ հումուսի պարունակությունը հասնում է 7-8%։ Այս հողերի վրա տարածված են ալպյան մարգագետինները։ Չունեն երկրագործական նշանակություն։ Օգտագործվուն են որպես արոտավայրեր, հիմնականում ոչխարների արածման համար։ Լեռներ ու լեռնաշղթաներ Հայաստանի լեռները ամբողջությամբ գտնվում են Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսարեւելյան հատվածում։ Հայաստանի Լոռու, Շիրակի մարզերի սահմանագլխին գտնվում է Ջավախքի լեռնաշղթան։ Երկարությունը մոտավորապես 50 կմ է եւ ձգվում է Թռեղքից (Թրիալեթ) մինչեւ Բազումի լեռնաշղթա։ Այստեղ են Աշոցքի եւ Լոռվա սարահարթերը։ Ամենաբարձր գագաթը Աչքասարն է (3196 մ)։ Ջավախքի լեռնաշղթան հայտնի է նաեւ իր ջրվեժներով։ Լեռնաշղթան հիմնականում ծածկված է ալպյան մարգագետիններով եւ կանաչ արոտավայրերով։ Հայաստանի Լոռու մարզում են գտնվում Բազումի, Փամբակի եւ Վիրահայոց լեռնաշղթաները։ Հարավ-արեւելքում Ծաղկունյաց լեռնաշղթան է։ Գուգարաց լեռները բնական սահման են Լոռու եւ Տավուշի մարզերի միջեւ։ Տավուշում են գտնվում Միափորի, Հախում, Տավուշ, Խնձորուտ եւ այլ լեռնաշղթաներ։ Հյուսիսային Հայաստանի այս լեռնաշղթաներից ամենաբարձրը Թեժլեռն է (3101 մ)։ Սեւանի լեռնաշղթան սահմանաբաժան է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ։ Ավելի հարավ ճյուղավորվում են երկու լեռնաշղթաներ՝ Զանգեզուրի եւ Արցախի լեռները։ Զանգեզուրի լեռնաշղթան Վայոց ձորի եւ Սյունիքի մարզերի, ապա՝ Հայաստանի եւ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետության բնական սահմանն է։ Բարձր կետը Կապուտջուղն է (3906 մ)։ Հայաստանում գտնվող լեռնային հրաբխային լեռներ են՝ Գեղամա լեռնաշղթան եւ Արագածի լեռնազանգվածը (4090.1 մ)։ Գեղամա լեռնավահանի երկարությունը մոտ 65 կմ է, լայնությունը՝ 35 կմ։ Հրաբխային կոներից ամենաբարձրը Աժդահակն է՝ (3597,3 մ)։ Գեղամա լեռնաշղթայից դեպի արեւմուտք է ձգվում Ողջաբերդի լեռնաբազուկը։ Գեղամա լեռնաշղթայում կան մի շարք լեռնային ոչ մեծ լճեր, այդ թվում խառնարանային։ Լճերից մեկը Աժդահակ լեռան խառնարանում է, որը սնուցվում է ձնհալով։ Գեղամա լեռնաշղթայում կարելի է հանդիպել թռչունների մոտ 250 տեսակ, ինչը կազմում է Հայաստանում հանդիպող թռչնատեսակների 70%-ը։ Լեռնաշղթայի հարավային լանջերի որոշ հատվածներ մտնում են «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի տարածքի մեջ։ Հանրապետության կենտրոնական հատվածում տարածվում է Արագածի լեռնազանգվածը։ Այն ունի 400 մ խորությամբ եւ 3 կմ տրամագծով հսկա խառնարան, որի պատերի մնացորդները կազմում են լեռան չորս կատարները։ Կատարները կիսաշրջանաձեւ են, կազմում են 270 աստիճանի աղեղ։ Արագածի լանջերը մեղմ թեքություն ունեն, որոնք փռված են գագաթների շուրջը հսկայական տարածությունների վրա՝ տեղ-տեղ կազմելով ընդարձակ բարձրավանդակներ, սարավանդներ, հարթություններ (Ապարանի դաշտը, Կարմրաշենի, Շամիրամի սարահարթերը, Օհանավանի, Մարալիկի սարավանդները եւ այլն), մասնատված են ճառագայթաձեւ տարածվող խոր հովիտներով, կիրճերով, հեղեղատներով։ Արագածի գագաթներին մշտական ձյուն է նստած, իսկ փեշերին արտահայտվում են տարվա բոլոր եղանակները՝ իրենց նրբերանգներով. լեռնային շրջաններում կլիման փոփոխվում է ըստ բարձրությունների։ Հովիտներ ու գոգավորություններ Հայաստանի տարածքի մոտ 80 %-ը լեռներ են։ Երկրի ամենամեծ գոգահովիտներից են Արարատյան, Շիրակի, Սեւանի եւ Փամբակի գոգավորությունները։ Արարատյան գոգավորությունը գտնվում է Արաքսի ավազանի միջին մասում։ Հատակը՝ Արարատյան դաշտը (բարձր. 800–1000 մ), թույլ թեքությամբ իջնում է դեպի հարավ-արեւելք։ Այն ամենախիտ բնակեցված հատվածն է, որտեղ ապրում է ազգաբնակչության կեսը։ Սեւանի գոգավորությունը շրջապատված է Գեղամա եւ Սեւանի լեռնաշղթաներով. այստեղ է գտնվում Կովկասի ամենամեծ լիճը՝ Սեւանը։ Նրա ջրահավաք ավազանը ներառում է երեք տասնյակ գետեր ու գետակներ, որոնք գտնվում են գոգավորության սահմաններում։ Միաժամանակ հանդիսանում է Սեւան ազգային պարկի հիմնական տարածքը։ Հանրապետության հյուսիս-արեւմուտքում է գտնվում Շիրակի գոգավորությունը։ Շրջանակված է Շիրակի, Փամբակի լեռնաշղթաներով եւ Արագած լեռնազանգվածով։ Արեւմուտքում միանում է Կարսի սարահարթին։ Հատակը՝ Շիրակի դաշտը, գտնվում է 1550–1600 մ բարձրության վրա։ Ունի 25–30 կմ երկարություն եւ 18–20 կմ լայնություն։ Այն եւս տեկտոնական իջվածք է, լցված լճային, հրաբխային եւ նորագույն ալյուվիալ, պրոլյուվիալ եւ այլ նստվածքներով։ Նրան հարակից Փամբակի գոգավորությունը գտնվում է Փամբակի ու Բազումի լեռնաշղթաների միջեւ։ Ջաջուռի լեռնանցքից մինչեւ Գայլաձորի կիրճը այն ձգվում է 1300–1600 մ բարձրության վրա։ Այս իջվածքը եւս լցված է նստվածքներով, ունի շինանյութերի հանքավայրեր, տորֆի ու լիգնիտի պաշարներ։ Լեռնային պայմաններ ունեցող երկրի համար այս գոգավորություններն ունեն կենսական նշանակություն, հանդիսանում են գյուղատնտեսության, մասնավորապես՝ երկրագործության հիմնական օջախները, այստեղ է կենտրոնացած բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը։ Այստեղ ոչ միայն գյուղական բնակավայրերն են, այլեւ հանրապետության խոշորագույն քաղաքները՝ Երեւանը, Գյումրին, Վանաձորը, Վաղարշապատը, Արմավիրը եւ այլն։ Հայաստանի տարածքի բաշխվածությունը ըստ բարձրության գոտիների Հայաստանը 10-րդ ամենաբարձր երկիրն է աշխարհում ըստ իր տարածքի միջին բարձրության։ Օգտակար հանածոներ Լինելով լեռնային երկիր՝ Հայկական լեռնաշխարհը հարուստ է զանազան օգտակար հանածոներով։ Հին ժամանակներից շահագործվել են պղնձի, կապարի, արծաթի, ոսկու, երկաթի եւ այլ հանքեր։ Պղինձը հանդիպում է նաեւ մոլիբդենի հետ՝ պղնձամոլիբդենային հանքավայրերում Քաջարանի, Ագարակի եւ վերջերս շահագործման հանձնված Թեղուտի հանքավայրերը։ Սեւ մետաղներից երկաթի համեմատաբար խոշոր հանքավայրեր կան Սվարանցի, Հրազդանում եւ Աբովյանում (Կապուտան) հանքավայրերը։ Հայաստանում հսկայական են շինանյութերի պաշարները։ Բազալտի շերտերը հազարավոր քառակուսի կիլոմետր տարածք են զբաղեցնում։ Պեռլիտը հանդես է գալիս ավազի ու խճի տեսքով։ Հանդիպում են տուֆի, բազալտի (որձաքար), հրաբխային կավերի, գրանիտի, մարմարի եւ այլ հանքավայրեր։ Հայաստանում հայտնի են Ջաջուռի եւ Ջերմանիսի ածխահանքերը։ Հայկական լեռնաշխարհը հռչակված է իր բազմաթիվ սառը եւ տաք հանքային ջրերով, որոնցից վերջինները մեծ մասամբ հայտնի էին ջերմուկ անունով։ Հնում նշանավոր էին Վարշակի, Վայոց ձորի ջերմուկները, այժմ՝ Ջերմուկի, Դիլիջանի, Արզնիի, Բջնիի եւ այլ հանքային աղբյուրները։ Վերընթաց լանդշաֆտային գոտիներ Հայաստանի տարածքում լանդշաֆտային գոտիները միմյանց հերթափոխում են ուղղահայաց ուղղությամբ, քանի որ մեր մոտ ռելիեֆը լեռնային է. կլիմայական գոտիների հերթափոխը լեռներում կոչվում է վերընթաց գոտիականություն։ Հանրապետությունում հերթափոխվում են հետեւյալ՝ թվով հինգ վերընթաց լանդշաֆտային գոտիները՝ անապատակիսաանապատային լեռնատափաստանային լեռնանտառային մերձալպյ-ալպյան ձյունամերձ Անապատակիսաանապատային լանդշաֆտների գոտին հանրապետությունում գոյացել է գոգավոր, տափարակ ռելիեֆի պատճառով ձեւավորված չոր, խիստ ցամաքային կլիմայի ներգործության պայմաններում։ Այս գոտին հիմնականում տարածված է Արարատյան եւ Վայքի գոգավորություններում։ Անապատակիսաանապատային լանդշաֆտները հիմնականում տարածված են կղզյակներով։ Որպես այդպիսին առանձին համատարած գոտի չեն առաջացնում։ Այստեղ տարածված են աղուտները։ Կիսաանապատային լանդշաֆտներն համեմատաբար ընդարձակ գոտի են կազմում երկրի նախալեռնային շրջաններում՝ 800-1400 մետր բարձրություններում։ Այստեղ տարեկան տեղումների միջին քանակը կազմում է 230-300 մմ։ Գլխավոր հողատիպը լեռնային գորշ հողատիպերն են, որոնք իրենցից «ղռեր» են ներկայացնում։ Մշակվող տարածքներում հողերը ենթարկվել են բարելավման՝ քարամաքրում, աղազերծում, քիմիացում, դրենաժավորում, արհեստական ոռոգում եւ դարձել են կուլտուր-ոռոգելի։ Տեղումների ժամանակահատվածում, որը հիմնականում գարնանն է լինում, կիսաանապատերը ծածկվում են էֆեմեր (կարճակյաց) բուսականությամբ։ Սրանք արագ չորանում են տաք օրերի եւ ամռան գալուն պես։ Այս գոտում ամենաբնորոշ բույսերից են օշանը, օշինդրը, աղածաղիկը, աղահասկիկը, ֆրիգանոիդ՝ (լեռնաչորասեր) բուսականությունից՝ գազի մի քանի տեսակների գերակշռությամբ։ Կենդանիներից բնորոշ տեսակներից են սողունները՝ իժ, հայկական գյուրզա, լորտու։ Միջատներից տարածված են կարիճներն ու մորմերը։ Գոտում տարածված թռչուններից են արագիլը, բազեներից՝օձակեր բազեն, լորը, մեղվակերը, հոպոպը, ճնճղուկը։ Կենդանիներից բնորոշ են աքիսը, համստերը, դաշտամկները, իսկ շամբուտներում՝ վարազը եւ եղեգնակատուն։ Անապատակիսաանապատային գոտին զբաղեցնում է հանրապետության ամբողջ տարածքը ավելի քան 10%-ը։ Սա համարվում է ջերմասեր մշակաբույսերի տարածման հիմնական ու գլխավոր շրջանը։ Լեռնատափաստանային լանդշաֆտները Հայաստանի տարածքում ամենամեծ տարածում ունեցողներն են համարվում։ Այս գոտում առանձնացվում են երկու լանդշաֆտային ենթագոտիներ՝ չոր լեռնատափաստանային եւ սեւահողային տափաստանային։ Չոր լեռնատափաստանային ենթագոտին տարածվում է հիմնականում Արարատյան եւ Վայքի նախալեռնայի շրջաններում։ Հասնում է մինչեւ 1800 մետր բարձրությունները։ Կլիման այստեղ տաք է եւ չորային։ Ի տարբերություն անապատակիսաանապատային գոտու, այստեղ տեղումները համեմատաբար քիչ ավելին են՝ 300-400 մմ։ Չոր լեռնատափաստանները հանրապետության հյուսիս-արեւելքի եւ Զանգեզուրի նախալեռներում հետանտառային լանդշաֆտներ են, որոնք առաջացել են մարդու երկարամյա գործունեության հետեւանքով։ Կլիման մերձարեւադարձային է՝ չափավոր տաք ու մեղմ ձմեռներով։ Չոր լեռնատափաստանային ենթագոտին զբաղեցնում է հանրապետության տարածքի 15%-ը։ Այս ենթագոտին Զանգեզուրում եւ Հայաստանի հյուսիս-արեւելքում նպաստավոր է մերձարեւադարձային բույսերի՝ նուռ, թուզ, խուրմա, իսկ Արարատյան դաշտում եւ Վայոց ձորում՝ պտղաբուծության, հացահատիկի, ծխախոտի, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի եւ տեխնիկական բույսերի մշակման համար։ Սեւահողային տափաստանների ենթագոտին տարածվում է վերոնշյալ գոտուց ավելի վեր եւ հասնում է մինչեւ 2000-2400 մետր բարձրությունները։ Այս գոտին զբաղեցնում է հանրապետության տարածքի 25%-ը։ Սեւահողային տափաստանները հիմնականում ձեւավորվել են լավային սարավանդների եւ բարձրադիր գոգավորություննեում։ Այս ենթագոտում ամառները տաք են իսկ ձմեռները ցուրտ։ Տեղումների տարեկան միջին քանակությունը կազմում է 600-700 մմ-ի։ Հումուսի քանակությունունը հողում հասնում է 15 %-ի։ Տարածված բուսականությունը տիպիկ տափաստանային է՝ սիզախոտ, փետրախոտ, շյուղախոտ, դաշտավլուկ, ավելուկներ, եղինջ, սիբեխ եւ այլն։ Այս գոտու վերին սահմաններին տարածվում են համեմատաբար խոնավ մարգագետնային տափաստանները։ Կենդանական աշխարհը բավականին բազմազան է։ Հիմնականում տարածված են կրծողները եւ թռչունները, ինչպես նաեւ շատ են միջատները։ Կրծողներից՝ մկներ, դաշտամկներ, աքիս, ճագար, ճագարամուկ։ Թռչուններից՝ բազե, բու, բվեճ, ագռավ, ճնճղուկ, կաչաղակ։ Սեւահողային տափաստանները Հայաստանում հացահատիկի մշակման գլխավոր շրջանն են։ Շիրակի դաշտ, Լոռու դաշտի եւ Սեւանի ավազանի սեւահողերում հիմնականում մշակում են աշնանացան ցորեն, գարնանացան գարի, կորեկ, հաճար, վարսակ, աշորա, կարտոֆիլ, կաղամբ, շաքարի ճակնդեղ, ծաղկակաղամբ եւ այլն։ Լեռնանտառային լանդշաֆտները հիմնականում տարածված են հանրապետության հյուսիսարեւելյան եւ հարավարեւելյան շրջաններում՝ Հայաստանում գտնվող լեռնային համակարգերը հիմնականում հողմակողմ (հյուսիսային) լանջերը։ Սրանք զբաղեցնում են Հայաստանի տարածքի 10%-ը։ Հյուսիսարեւելյան շրջաններում, որտեղ առավել խոնավ է, անտառի վերին սահմանը հասնում է մինչեւ 2000 մետր բարձրությունները, իսկ հարավ-արեւելքում՝ Զանգեզուրի հատվածում՝ մինչեւ 2400 մետր բարձրությունները։ Լեռնանտառային գոտում կլիման համեմատաբար մեղմ է։ Այստեղ ձմեռները չափավոր ցուրտ են, սակայն ձնառատ, գարունը զով է ու խոնավ, տեղումնառատ, ամառը տաք է, արեւոտ եղանակներով, աշունը՝ մեղմ է։ Տեղումների տարեկան միջին քանակությունը կազմում է 600-700 մմ։ Տարածված են լեռնանտառային գորշ եւ դարչնագույն հողերը։ Բույսերից հիմնականում տարածված են լայնատերեւ եւ փշատերեւ տեսակները։ Անտառներում հանդիպում են բոխի, թխկի, սոսի, կաղնի, հաճարենի, հոնի ծառ, կեչի, սզնի, վայրի տանձ, ընկուզենի, նշենի, եղեւնի, եղեւին, սոճի։ Կենդանիներից՝ սկյուռ, անտառային վարազ, գորշ արջ, փայտփոր, արծիվ, բազե եւ այլն։ Մերձալպյան եւ ալպյան լանդշաֆտները հանրապետության տարածքում հյուսիսային գոտում սկսվում են 1900-2000 մետր, իսկ հարավային գոտում՝ 2400 մետր բարձրություններում։ Սրանք ձեւավորվել են հիմնականում ցածր ջերմաստիճանների եւ համեմատաբար առատ խոնավության պայմաններում։ Այս գոտում տարվա կեսը ձմեռը է, տեւական ու սառնամանիքային, ձնառատ։ Ամառները կարճ են ու զով։ Բավականին բարձր է արեգակնային ճառագայթային էներգիայի ինտենսիվությունը, ինչը նպաստում է ցերեկվա ընթացքում գետնի արագ եւ ուժեղ տաքացմանը։ Տարածված են հիմնականում ծաղկող բույսեր՝ զանգակ, ձնծաղիկ, գնարբուկ, երիցուկ, հովտաշուշան, աստղաշուշան, երեքնուկ, հիրիկ կովկասյան, պապլոր, եւ այլն։ Ձյունամերձ լանդշաֆտները հանրապետությունում տարածվում են հիմնականում բարձր լեռնային գոտիներում՝ 3500 մ-ից վեր (Արագած, Կապուտջուղ, Աժդահակ, Ծղուկ եւ այլն)։ Այս գոտում հիմնականում տիրապետում են մերկ ժայռերը, ձյան բծերն ու սառնամանիքային հողմահարման երեւույթները։ Բուսածածկույթ այստեղ չի առաջանում։ Միայն որոշ տեսակի մամուռներ ու քարաքոսեր են տարածվում։ հողերը կմախքային, պարզագույն հողեր են, ավազներ։ Ջրագրություն Հայաստանը հարուստ է ջրային պաշարներով։ Երկրում կան մոտ 9480 գետեր, որոնցից 379-ը ունեն 10 կմ-ից ավել երկարություն, եւ 100-ից ավել լճեր, որոնց մի մասը չորանում է ամռանը։ Դարեր շարունակ Հայաստանը կոչվել է «գետերի եւ լճերի երկիր»՝ «Նաիրի»։ Երկրի տարածքի 4, 7%-ը (1, 4 հազար կմ2) կազմում է ջուրը։ Գետեր Հայաստանի ամենաերկար գետերն են՝ Արաքսը, Ախուրյանը, Դեբեդը, Որոտանը, Հրազդանը, Աղստեւը, Արփան եւ Քասաղը։ Գետերի ընդհանուր երկարությունը կազմում է մոտ 23 հազար կմ։ Հայաստանի գլխավոր գետը Արաքսն է՝ Հրազդան վտակով։ Այն ունի 1072 կմ երկարություն, որից 158 կմ-ը անցնում է Հայաստանի տարածքով. այն Հայաստանի բնական սահմանն է Թուրքիայի եւ Իրանի հետ։ Գետերի մեծ մասը Արաքսի վտակներն են։ Ամենաերկարը Ախուրյանն է (186 կմ)։ Այն սկիզբ է առնում Արփի լճից եւ թափվում Արաքս գետը՝ կազմելով Հայաստանի արեւմտյան սահմանը Թուրքիայի հետ։ Այն հանրապետության երրորդ գետն է՝ միջին ծախսը 26, 9 խմ/վ (տարեկան 900 միլիոն խոր մ)։ Երկրի ներսում՝ Որոտան (179 կմ, Հայաստանում՝ 119 կմ), Հրազդան (141 կմ) եւ Արփա (126 կմ, Հայաստանում՝ 90 կմ) գետերի վրա, կառուցված են մեկ տասնյակից ավելի ջրաէլեկտրակայաններ, ինչպես նաեւ՝ ջրամբարներ ու լճակներ։ Այդ խոշոր գետերի հովիտներում է կենտրոնացած հանրապետության հիմնական բնակչությունը, խոշոր գյուղերն ու քաղաքները։ Հյուսիս-արեւելյան շրջանում՝ Լոռու եւ Տավուշի մարզերում, գետերը պատկանում են Կուր գետի ավազանին։ Առավել խոշորներն են՝ Դեբեդը՝ Փամբակ ու Ձորագետ վտակներով, Աղստեւը, Գետիկը եւ այլն։ Լճեր եւ ջրամբարներ Հայաստանում կան բազմաթիվ լճեր, որոնցից ամենամեծը՝ Սեւանա լիճը, գտնվում է ծովի մակարդակից 1900 մ բարձրության վրա։ Այն հանրապետության խոշորագույն ձկնաբուծական կենտրոնն է ու քաղցրահամ ջրի ամենամեծ աղբյուրը Մերձավոր Արեւելքում։ Աշխարհի քաղցրահամ ջրով լճերի շարքում՝ գտնվելու վայրի բարձրությամբ, այն զիջում է միայն Տիտիկակա լճին (3812 մ, Անդեր)։ Սեւանը Հայկական լեռնաշխարհում մեծությամբ երրորդ լիճն է (Վանա լճից եւ Ուրմիայից հետո)։ Հնում հայտնի է եղել «Գեղամա ծով», «Գեղարքունյաց ծով» եւ այլ անուններով։ Լճի մակերեսը 1240 կմ2 է, խորությունը հասնում է 83 մետրի։ Սեւանա լճի շրջապատում են 4 լեռնաշղթաներ՝ Փամբակի (հյուսիս-արեւմուտք), Արեգունի (հյուսիս-արեւելք), Վարդենիսի (հարավ), Գեղամա (արեւմուտք)։ Լճի մեջ լցվում է 28 գետ ու գետակ, որոնց տարեկան գումարային հոսքը շուրջ 0,8 կմ3 է, իսկ լճից սկիզբ առնող միակ գետի՝ Հրազդանի միջոցով իրականացվող ջրերի տարեկան արտահոսքը 0,7 կմ3։ 1936 թվականին առավելագույն խորությունը եղել է 98,7 մ, ապա լճի ջրերի օգտագործման հետեւանքով իջել է մինչեւ 79,7 մետրի (2000 թվականին)։ Հայելու մակերեսը պակասել է 12,5 տոկոսով՝ հասնելով 1238.8 կմ2։ Այժմ, Արփա-Սեւան եւ Որոտան-Արփա ջրատար թունելների շնորհիվ լճի մակարդակը բարձրացել է 2 մետրով. դրանով փորձ է արվում պահպանել լճի բուսական ու կենդանական աշխարհը։ Ստեղծվել է Սեւան ազգային պարկը՝ էկոլոգիական խնդիրը լուծելու համար։ Հայաստանում հայտնի են Արփի, Այղր, Պարզ, եւ բազմաթիվ այլ լճեր։ Ոռոգման եւ էլեկտրաէներգիայի ապահովման նպատակով կառուցվել են 74 ջրամբարներ՝ 988 միլիոն մ2 ընդհանուր մակերեսով։ Ամենամեծը Ախուրյանի ջրամբարն է՝ 525 միլիոն մ2 մակերեսով։ Ստորգետնյա ջրեր եւ աղբյուրներ Հայաստանի տարածքում ստորգետնյա ջրերի դերը մեծ է գետերի հոսքի ձեւավորման գործում։ Դա վերաբերում է խոշոր գետերի վտակներին. առավելապես ստորգետնյա սնում ունեն Մեծամոր (93 %), Աշոցք (85 %), Գավառագետ (83 %), Մասրիկ (78 %), Գորիս (73 %), Ազատ (69 %), Ախուրյան (59 %) եւ այլ գետեր։ Այդպիսով, Հայաստանի ստորգետնյա ջրերի պաշարները գնահատվում են 4, 017 միլիարդ մ3։ Մոտ 70%-ը հոսում է դեպի Արարատյան դաշտ, որի ջրային պաշարները գտնվում են 40-300 մ խորության վրա։ Խմելու ջրի 96%-ը օգտագործվում է ստորգետնյա ջրերից։ Տարեկան օգտագործվում են մոտ 3 միլիարդ մ2 ստորգետնյա ջուր, որից 1,6 միլիարդ մ2-ը աղբյուրների, 1,4 միլիարդ մ2-ը՝ գետերի եւ լճերի կողմից։ Հայաստանի տարածքում կան մոտ 8000 աղբյուրներ։ Հայաստանի դաշտային ու հովտային հատվածներում բավական շատ են արտեզյան (Արարատյան, Մասրիկի, Շիրակի, Վերին Ախուրյանի ավազաններ) եւ քիմիական տարբեր բաղադրությամբ հանքային աղբյուրներով («Արարատ», «Արզնի», «Բջնի», «Դիլիջան», «Լիճք», «Լոռի», «Հանքավան», «Ջերմուկ», «Սեւան» եւ այլ հանքային ջրեր)։ 20֊րդ դարի վերջից բնապահպանական լուրջ խնդիր է ստորգետնյա ջրերի մաքրության պահպանումը։ Կլիմա Հայաստանի տարածքը գտնվում է մերձարեւադարձային գոտու հյուսիսային լայնություններում։ Այն բնութագրվում է չոր ցամաքային կլիմայով ու տարվա 4 եղանակների առկայությամբ։ Հայաստանի տարածքում կլիմայաստեղծ գործոնները բազմազան են։ Կլիման հիմնականում լեռնային է՝ կապված ռելիեֆի հետ։ Զգալի ազդեցություն ունեն հարեւան զոնաները՝ Արաբական թերակղզու անապատները, Սեւ եւ Կասպից ծովերին մոտ լինելը, ինչպես նաեւ Իրանական ու Փոքրասիական բարձրավանդակների հարեւանությունը։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհ Կենդանական աշխարհ Հայաստանի կենդանական աշխարհը ձեւավորվել է նրա բարենպաստ աշխարհագրական դիրքի եւ երկրբանական ու լեռնագրական բարդ կառուցվածքի հիմքի վրա։ Հայաստանն՝ որպես Հայկական լեռնաշխարհի մի մաս, տարածաշրջանի բուսական եւ կենդանական աշխարհների ձեւավորման կարեւոր մարզերի միջեւ է։ Հայաստանի ֆաունան ընդգրկում է ավելի քան 17 հազար կենդանատեսակ։ Ողնաշարավորների ֆաունան լավ է ուսումնասիրված եւ ներկայացված է 536 տեսակներով. 83-ը կաթնասուններ են, 353-ը՝ թռչուններ, 53-ը՝ սողուններ, 8-ը՝ երկկենցաղներ, 39-ը՝ ձկներ։ Անողնաշարներն անհամեմատ վատ եւ անհավասարաչափ են ուսումնասիրված (միայն 30 %-ը), որը բացատրվում է նրանց խիստ առատությամբ եւ բազմազանությամբ։ Հայաստանում տարածված անողնաշարների 90 %-ը կազմում են միջատները։ Անողնաշարների ֆաունայի շուրջ 2 %-ը (ավելի քան 300 տեսակ) էնդեմիկ է, 100-ից ավելին՝ հազվագյուտ եւ անհետացող։ Հայաստանի էնդեմիկ կենդանատեսակները պատկանում են Կովկասի (Շելկովնիկովի ծառագորտ, կովկասյան մարեհավ եւ այլն), Կովկասի (Դարեւսկու իժ, ժայռային մողեսների մեծամասնությունը եւ այլն), Արեւելյան Կովկասի (անդրկովկասյան խայտաբղետ մողեսիկ, զոլավոր մողես եւ այլն), Ատրպատականաարեւելահայկական (հայկական լեռնատափաստանային իժ, հայկական էյրենիս, Ռադդեի իժ, Դալի ավազամուկ եւ այլն) եւ Հայկական լեռնաշխարհի (Չեռնովի մերկաչք մողես, սեւավիզ քարաթռչնակ, վայրի հնդկահավ, հայկական որոր եւ այլն) էնդեմիկ խմբերին։ «Հայաստանի կենդանիների Կարմիր գրքում» (2010) գրանցված է 308 կենդանատեսակ, որոնցից 153-ը ողնաշարավոր են (ոսկրային ձկներ՝ 7, երկկենցաղներ՝ 2, սողուններ՝ 19, թռչուններ՝ 96, կաթնասուններ՝ 29), 155-ը՝ անողնաշար (փափկամարմիններ՝ 16, միջատներ՝ 139)։ Բուսական աշխարհ Հայաստանի բուսական աշխարհը ներկայացնում են մոտ 3600 տեսակի անոթավոր բույսեր (Կովկասի ֆլորայի մոտ 60 %-ը), որոնք ընդգրկված են ավելի քան 800 ցեղերում եւ 160 ընտանիքներում։ Հայաստանի տարածքով են անցնում շատ բուսատեսակների տարածման արեալների սահմանները։ 156 ընտանիքի 879 ցեղի պատկանող 3260 բուսատեսակ ներառված է «Հայաստանի ֆլորա» ժողովածուի 11 հատորում։ 4 նոր ընտանիքներ, 33 ցեղ, 445 տեսակ եւ 16 ենթատեսակ հայտնաբերվել են ավելի ուշ։ Հայաստանի ֆլորայի էնդեմիկների թիվը կազմում է 124 տեսակ, որը նրա բուսական աշխարհի տեսակային ընդհանուր բազմազանության մոտ 3%-ն է, իսկ Կովկասի ֆլորայի՝ 1,5%-ը։ Հայաստանի ֆլորայի էնդեմիկ տաքսոնները ներկայացնում են 26 ընտանիք, 56 ցեղ եւ 124 տեսակ։ Էնդեմիկ են նաիրյան նշենին, հայաստանյան արոսենին, Թախտաջյանի կաթնուկը, Թամամշյանի օշանը, Մաղաքյանի ստելերոպսիսը, Տիգրանի թանթրվենին, Արարատի իշամառոլը, Բարսեղյանի վուշը եւ այլն։ Առանձնահատուկ տեղ են գրավում վայրի էնդեմիկ հացազգիները (ցորեն, գարի, աշորա, վարսակ)։ Ըստ ռուս բուսաբան Նիկոլայ Վավիլովի՝ Հայաստանն Առաջավոր Ասիայում հասկավոր հացաբույսերի առաջացման բնօրրաններից է։ Հայաստանի ֆլորայի կազմում զգալի են նաեւ մնացորդային (ռելիկտային) տեսակները, որոնց մեծ մասը ծառեր ու թփեր են, կան նաեւ մնացորդային խոտաբույսերի որոշ տեսակներ։ 2010-ին ՀՀ ԳԱԱ Բուսաբանության ինստիտուտում պատրաստվել եւ տպագրվել է «Հայաստանի բույսերի Կարմիր գրքի» 2-րդ՝ լրամշակված հրատարակությունը, որտեղ գրանցված են 452 տեսակի բարձրակարգ բույսեր, որոնցից ԲՀՊՏ-ներում ներկայացված են 166-ը կամ 36,7 %-ը։ Հայաստանի 12%-ը անտառապատ է, որից 5%-ը գտնվում է Լոռիի, 4%-ը Տավուշի, 1%-ը Սյունիքի, 0,5%-ը Կոտայքի, 0,5%-ը Վայոց ձորի, իսկ մյուս 1%-ը տեղաբաշփված են մյուս մարզերով։ Անտառները հիմնականում՝ լայնատերեւ, սաղարթավոր եւ ասեղնատերեւավոր են։ Բնապահպանություն Հայաստանում բնության հատուկ պահպանվող տարածքների հիմնադրումն սկսվել է 1986 թվականից, երբ հիմնադրվել են առաջին հատուկ պահպանվող տարածքները՝ 3 արգելոց եւ 6 արգելավայր։ Ըստ՝ Հայաստանի «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» օրենքի (1991)՝ որպես բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ երաշխավորված են ազգային պարկերը, արգելոցները, արգելավայրերը եւ բնության հուշարձանները։ Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ընդհանուր տարածքը (ներառյալ Սեւանա լիճը) 380 հազար հեկտար է՝ Հայաստանի տարածքի 12,5%-ը։ Ցամաքային լանդշաֆտների պահպանվող տարածքները կազմում են Հայաստանի տարածքի մոտ 6%-ը։ Հայաստանում գործում են 4 ազգային պարկ (Սեւան, Դիլիջան)՝ 178102 հա, Արփի լճի ազգային պարկ, Արեւիկ ազգային պարկ, 26 արգելավայր՝ 89442 հա, 3 արգելոց (Խոսրովի անտառ, Շիկահողի, Էրեբունի)՝ 39615 հա ընդհանուր տարածքով, 230 բնության հուշարձան։ Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների վրա բացասական ներգործություն ունեցող տնտեսական գործունեությունը սահմանափակելու կամ արգելելու նպատակով Հայաստանի Կառավարությունը սահմանել է պահպանական գոտիներ։ Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում պահպանվում են ՀՀ բուսական եւ կենդանական աշխարհների տեսակային կազմի 60%-ը, այդ թվում՝ հազվագյուտ, անհետացման եզրին հայտնված եւ բնաշխարհիկ տեսակների գերակշռող մասը, ինչպես նաեւ վայրի գենետիկական պաշարները։ Համաձայն 2018 թ. Էկոլոգիական Արդյունավետության Գործակցի տվյալների Հայաստանը դասվում է 180 երկրների միջեւ 63֊րդը ։ Ընդ որում՝ ըստ Էկոլեգիական Արողջոյթյան հիմնական ենթագործակցի այն 109-րդն է, իսկ համաձայն Միջավայրի Կենսունակության մյուս հիմանկան ենթագործակցի այն 27-րդն է աշխարհում։ Այսինքն՝ համաձայն այս ուսումնասիրության Հայաստանի հիմնական էկոլոգիական խնդիրը բնակչության առողջությունն է, իսկ բնապահպանական հարցերը գտնվում են համեմատաբար լավ վիճակում։ Բնակչության առողջությունը գնահատող ենթագործակիցներից առավել մտահոգիչ է բնակչությանը առնչող օդի որակի ենթագործակիցը, համաձայն որի Հայաստանը է 142-րդն է աշխարհում՝ գտնվելող վատագույն 40 երկրների շարքում։ Տնտեսություն Հայաստանի անկախացումից (1991) հետո հանրապետությունում սկսվել է ազատ շուկայական հարաբերություններին, սեփականության պետական միասնական ձեւից սեփականության բազմաբնույթ ձեւերին անցնելու գործընթացը։ 1999-ին սեփականաշնորհվել է 1492 փոքր, միջին եւ խոշոր ձեռնարկություն, պետ. գույքը, առեւտրի, հասարակական սննդի, բնակչության կենցաղային սպասարկման, անավարտ շինարարության օբյեկտների գերակշռող մասը։ Գյուղատնտեսության մեջ (սկսած 1991-ից) սեփականաշնորհվել են հողը, գյուղատնտեսական կենդանիները, մեքենաների եւ արտադրական այլ միջոցների 85-90%-ը։ 1993-ի նոյեմբերին արմատավորվել է Հայաստանի ազգային արժույթը՝ դրամը, որով հնարավոր է դարձել վարել անկախ եւ ինքնուրույն դրամավարկային ու գանձարանային քաղաքականություն։ 1992-ից ազատականացվել են գները եւ արտաքին տնտեսական կապերը։ Արմատավորվել են հարկային եւ բյուջետային նոր համակարգեր, գործողության մեջ են դրվել հարկերի տարբեր տեսակներ, կրճատվել բյուջեի հաշվին կապիտալ ներդրումները, բացառվել լրավճարները, ստեղծվել արտաբյուջետային հիմնադրամներ։ Երկրաշարժի, ապա ԽՍՀՄ փլուզման, արցախյան հակամարտության, տրանսպորտատնտեսական շրջափակման, տնտեսության համակարգային փոփոխությունների, Հայկական ատոմային էլեկտրակայանի կանգնեցման հետեւանքով 1991–93-ին թողարկվող արտադրանքի ծավալը կրճատվել է 60%-ով, աշխատավարձի աճը հետ է մնացել գերսղաճի տեմպից, պետական բյուջեի եկամուտների անկումը հանգեցրել է սոցիալական բնույթի ծախսերի եւ կենսական նշանակության սպասարկման ծառայությունների կտրուկ կրճատման, աճել է գործազրկությունը։ Այս տարիները ժողովրդի մեջ հայտնի են որպես մութ ու ցուրտ տարիներ։ Չեն ձեւավորվել արտադրական ներուժի լիարժեք օգտագործման եւ արտադրության արդյունավետ վարելու համար անհրաժեշտ ենթակառուցվածքները, չեն լուծվել հումքի մատակարարման եւ արտաքին շուկա դուրս գալու խնդիրները։ Տնտեսության համակարգային փոփոխությունները, երկրաշարժը, ավանդական շուկաների կորուստը եւն հանգեցրել են շատ ձեռնարկությունների չաշխատելուն, մյուսները գործում են արտադրական հզորությունների նվազագույն կարողությամբ։ Արտադրանքի ծավալի նվազում հատկապես նկատելի էր մեքենաշինության եւ մետաղամշակման, թղթի-թաղանթանյութի, փայտամշակման, շինանյութերի, թեթեւ եւ արդյունաբերության այլ ճյուղերում։ Անցման փուլում տնտեսության քանակական ցուցանիշների բացասական միտումները հանգեցրել են որակական ձեւախեղումների։ Եթե 1987-ին համախառն ներքին արդյունքում արդյունաբերության բաժինը 45% էր, գյուղատնտեսությանը՝ 14%, ապա 1994-ին դրանք համապատասխանաբար եղել են 25,9% եւ 48%։ 1998-ին արդյունաբերության տեսակարար կշիռը համախառն ներքին արդյունքում նվազել է մինչեւ 24%, գյուղատնտեսության բաժինը կազմել է 34,2%, ծառայությունների ոլորտինը՝ 32,3%: Գյուղատնտեսություն Հայկական լեռնաշխարհում հայտնաբերված սեպագրերը (Սեւանա եւ Վանա լճերի ափամերձ ժայռերի վրա), ասորեստանյան աղբյուրների հիշատակումները (մ. թ. ա. 9-րդ դարի սկիզբ), հնագույն ժայռապատկերները (Գեղամա եւ Զանգեզուրի լեռներ), բազմաթիվ վայրերից (Կարմիր բլուր, Ծովինար ամրոց, Արագածի լանջեր, Վանա լճի ավազան, Արենիի քարանձավ եւ այլն) պեղված գյուղատնտեսական կենդանիների ոսկորները, բույսերի սերմերը, խաղողի կորիզները, գործիքները, գինու կարասները, մինչեւ օրս գործող հնագույն ջրանցքները (Սարդարապատի, էջմիածնի, Դալմայի, Աշտարակի եւ այլն), օտար եւ հայ գիտնականների (Հերոդոտոս, Ստրաբոն, Քսենոփոն, Մովսես Խորենացի, Ղազար Փարպեցի եւ ուրիշներ) տեղեկությունները վկայում են, որ Հայաստանը հացաբույսերի, խաղողի վազի, որոշ պտղատու ծառերի մշակության, կենդանիների ընտելացման, գյուղատնտեսության որոշ ճյուղերի սկզբնավորման կենտրոններից է։ Ցորենի, գարու, կորեկի մշակումը Հայկական լեռնաշխարհում սկսվել է 7-8 հազար տարի առաջ, իսկ տավարը, խոզը, այծն ու ոչխարն ընտելացվել են նեոլիթի ժամանակաշրջանում։ Գյուղատնտեսական համալիրը դարեր ի վեր եղել է Հայաստանի տնտեսության գլխավոր ճղուղը։ Սա հիմնականում պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ հայերը վարել են նստակյաց կյանք։ Գյուղատնտեսության գլխավոր ճյուղերով՝ բուսաբուծությամբ (հողագործությամբ) ու անասնապահությամբ, Հայաստանում զբաղվել են հազարամյակներ առաջ։ Դա են վկայում բազմաթիվ գյուղատնտեսական գործիքները, որոնք հայտնաբերվել են պեղումների ժամանակ։ Կարեւոր ապացույց են համարվում նաեւ բազմաթիվ ջրանցքների առկայությունը։ Նախքան խորհրդային կարգեր հաստատվելը, Հայաստանի տնտեսությունը գտնվում էր զարգացման ագրարային, այն է, գյուղատնտեսական փուլում։ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո հողը պետականացվել է։ Ամբողջ բնակչության ավելի քան 85 %-ն զբաղված էր գյուղատնտեսության այս կամ այն ճյուղերով։ Ընդ որում գյուղատնտեսական համալիրիհամախառն արտադրանքը ամբողջ երկրի ՀՆԱ-ում կազմում էր 70-75 %։ 1991 թվականի անկախացումից անմիջապես հետո տեղի ունեցան զգալի փոփոխություններ գյուղատնտեսության մեջ։ Այս շրջանում, թերեւս, ամենակարեւոր ու բեկումնային փոփոխությունն այն էր, որ հաստատվեց հողի եւ գյուղատնտեսական մյուս արտադրամիջոցների նկատմամբ մասնավոր սեփականություն. կատարվեցին հողի զանգվածային սեփականաշնորհումներ։ Լուծարվեցին նախկին կոլտնտեսություններն ու սովխոզները։ Այժմ այդ հողային սեփականատերերի ընդհանուր քանակը կազմում է ավելի քան 340 հազար։ Գյուղատնտեսության մեջ այժմ զբաղված է Հայաստանի տնտեսության մյուս ոլորտներում զբաղվողների ընդհանուր թվաքանակի շուրջ 40%-ը։ Անկախության սկզբնական ժամանակահատվածում կտրուկ անկում ապրեց գյուղմթերքի արտադրությունը, կրճատվեցին գյուղատնտեսական ցանքատարածություններն ու հողահանդակները։ Տեխնիկայի հին եւ մաշված լինելու պատճառով ընկավ բերքատվությունը։ Բայց հետագա տարիներին պետական ծրագրերի ներդրումներով աճ արձանագրվեցին։ Գյուղատնտեսության մեջ մասնագիտացված շատ ճյուղեր նույնիսկ գերազանցեցին ԽՍՀՄ տարիների ցուցանիշները։ Ներկայումս Հայաստանի ամբողջ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը կազմում է երկրի ՀՆԱ-ի 26 %-ը։ Հայաստանի գյուղատնտեսական հողերի քիչ ու սահմանափակ լինելու պարագում էլ, այսօր երկրում զարգանում է բազմաճյուղ գյուղատնտեսությունը։ Դրա վրա ազդող ամենագլխավոր գործոնը համարվում է բնակլիմայական պայմաններ, որոնք թույլ են տալիս զբաղվելու զանազան ճյուղերով։ Ներկա դրությամբ Հայաստանի գյուղատնտեսության մեջ կան շուրջ երեսուն ճյուղեր։ Մեր երկրի կլիման թույլ է տալիս, որպեսզի երկրում մշակվեն 100-ից ավելի բուսատեսակներ։ Երկրագործություն Բուսաբուծությունը Հայաստանի գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղն է։ Դրան բաժին է ընկնում համախառն արտադրանքի ծավալի ավելի քան 60%-ը։ Բուսաբուծության արտադրանքը օգտագործվում է գլխավորապես որպես պարենմթերք ու անասնակեր, իսկ մյուս մասը որպես հումք տնտեսության տարբեր ճյուղերի համար։ Դաշտավարության վերին սահմանը մեր երկրում հասնում է մինչեւ 2200 մետր բացարձակ բարձրությունները։ Ամենաշատը մշակում են հացահատիկային եւ հատիկաընդեղենային մշակաբույսերը, որոնք կազմում են հանրապետության ողջ ցանքատարածությունների շուրջ 55%-ը։ Դաշտավարության մեջ երկրորդ տեղն զբաղեցնում է կերային մշակաբույսերի մշակումը, ավելի քան 23%-ը, դրանք են՝ բազմամյա եւ միամյա խոտաբույսեր, անասնակերի եգիպտացորեն, արմատապտուղներ, տեխնիկական բույսեր եւ այլն։ Հայաստանում հացահատիկ մշակում են գրեթե ամենուրեք՝ 500-ից մինչեւ 2200 մետր բարձրություններում։ 1913 թվականին այն զբաղեցնում էր 308 հազար հա մակերես, 1965 թվականին՝ 220 հազար, 1985-ին՝ 135 հազար, 2007-ին 172 հազար։ 2006–2007 թվականներին Հայաստանում արտադրվել է 294000 տոննա հացահատիկ, իսկ 2012 թվականին՝ 450 հազար տոննա։ Հացահատիկային մշակաբույսեր Հայաստանում հիմնականում մշակում են Շիրակի եւ Լոռվա դաշտերում, Տեղի սարավանդում, Կարմրաշենի, Մաստարայի սարավանդներում։ Գերակշռող բույսերն են՝ աշնանացան ցորենն ու գարնանացան գարին։ Ինչպես նաեւ մշակում են եգիպտացորեն, վարսակ, հաճար, հնդկացորեն եւ այլն։ Տեխնիկական մշակաբույսերի բուծումը Հայաստանում ԽՍՀՄ տարիներին հենվում էր բամբակենու մշակության վրա։ Այժմ մշակում են ծխախոտ՝ Տավուշում, Կոտայքում, շաքարի ճակնդեղ՝ Շիրակում, Լոռիում, արեւածաղիկ՝ Շիրակում, Սյունիքում, խորդենի՝ Արմավիրում, կտավատ՝ Շիրակում, Լոռիում, Հայաստանում բանջարաբուծությունը գյուղատնտեսության առաջնային ենթաճյուղերից մեկն է, որն ունի հազարամյակների պատմություն եւ ավանդույթներ։ Նպաստավոր աշխարհագրական դիրքի եւ ագրոէկոլոգիական պայմանների շնորհիվ Հայաստանում աճում են բանջարեղենի բազմաթիվ տեսակներ։ Հայաստանում բանջարանոցային մշակաբույսերից առավել տարածված են լոլիկը, վարունգը, կաղամբը, սեխը, սմբուկը, բողկը, գազարը, սխտորը, ծնեբեկը, սպանախը, տաքդեղը, լոբին, ծաղկակաղամբը, շաղգամը, տերեւաբանջարներից՝ թարխունը, մաղադանոսը, համեմը, ռեհանը եւ այլն, բոստանային մշակաբույսերից՝ ձմերուկը, սեխը, դդումը, դդմիկը։ Փորձեր են կատարվում արտադրական պայմաններում վայրի տերեւաբանջարների մշակության ուղղությամբ։ Տարբերում են բաց գրունտի (բույսի մշակությունը բաց դաշտում) եւ պաշտպանված (փակ) գրունտի (աճեցումը ջերմատներում, ջերմոցներում) բանջարաբուծություն։ 2011 թվականին բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ցանքատարածությունը 30, 7 հազար հա էր, համախառն բերքը՝ 970, 2 հազար տ։ Ցանքատարածությունների մոտ 80%-ը զբաղեցրել են լոլիկը, տաքդեղը, վարունգը եւ սմբուկը։ Միեւնույն ժամանակ մեծ պահանջարկ ունեն թե՛ թարմ, եւ թե՛ վերամշակված բանջարեղենի ոչ ավանդական տեսակները, որոնք արժեքավոր են թե սննդային, եւ թե բուժիչ հատկանիշների տեսանկյունից։ Դրանցիցն են՝ կաղամբազգիներից՝ բրուսելյան կաղամբը, չինական կաղամբը, պեկինյան կաղամբը, ինչպես նաեւ բրոկոլին եւ կոլրաբին, իսկ տերեւաբանջարներից՝ տարբեր ձեւերի եւ գույների հազարները։ Հայաստանը պտղաբուծության հնագույն երկիր է։ Հայտնաբերվել են (Արմավիր, Շենգավիթ, Գառնի եւ այլն) 3-6 հազար տարվա ծիրանի, դեղձի, սալորի, խաղողի սերմեր։ Անասնապահություն Անասնապահություն, գյուղատնտեսության երկու հիմնական ճյուղերից մեկը։ Ընդգրկում է տնային եւ գյուղատնտեսական կենդանիների ու թռչունների բուծումը՝ անասնաբուծական մթերքներ՝ սննդամթերք (կաթ, միս, ձու, ճարպ եւ այլն), սննդի եւ թեթեւ արդյունաբերությանը՝ հումք (կաթ, միս, բուրդ, կաշի, մորթի), գյուղատնտեսությանը՝ բանող ուժ (ձի, եզ, ջորի, ուղտ, եղջերու, եւ այլն), օրգանական պարարտանյութ (գոմաղբ եւ թռչնաղբ) ստանալու նպատակով։ Անասնապահության առանձին ճյուղերից ստացվում են հորմոնային պատրաստուկներ, տարբեր նյութեր դեղագործության համար (օրինակ՝ թռչնաղբից), իսկ անասնապահական մթերքների վերամշակումից առաջացած մնացուկներից՝ արժեքավոր կերեր (մսալյուր, ոսկրալյուր, զտած կաթ եւ այլն)։ Հայկական բարձրավանդակում անասնաբուծական գիտելիքները սաղմնավորվել են անասնապահության սկզբնավորման հետ միասին (նեոլիթի դարաշրջան)։ Ծովինար բերդի (Սեւանա լճի հարավային ափ) պեղումներից հայտնաբերվել են տավարի, ընտանի ոչխարի եւ խոզի ոսկորներ։ Ուրարտական սեպագիր արձանագրություեւներում հիշատակված են եզը, ցուլը, արջառը, կովը, ոչխարը, գառը, հարեւաեւ երկրներից ավար առած հարյուր հազարավոր գլուխ տավարի եւ ոչխարի մասին։ Այս ամենը վկայում են, որ Հայկական բարձրավանդակում ապրող ցեղերը դեռեւս շատ վաղուց զբաղվել են անասնապահությամբ։ Անասնաբուծության առաջընթացի, տեխնիկայի, մշակույթի եւ երկրների միջեւ տնտեսական կապերի զարգացման հետ միասին ընդլայնվում են անասնաբուծական գիտելիքները։ Մ. թ. ա. 1-ին դարում Հայաստանում հայտնի է եղել Մետրոդորոսին վերագրվող արամեատառ «Բանականության առկայությունն անխոս կենդանիների մոտ» երկախոսությունը։ Հայ մատենագիրները (Եզնիկ Կողբացի, Եղիշե, Մովսես Խորենացի, Ղազար Փարպեցի եւ այլք) իրենց երկերում մասնակիորեն բնութագրել են Հայաստանի կենդանիներին, իսկ որոշ հեղինակներ շոշափել են բազմացման, ժառանգականության, բնազդներին վերաբերող բազմաթիվ հարցեր։ V դարում հայերեն է թարգմանվել Բարսեղ Կեսարացու «Վեցօրից»–ը, որտեղ նկարագրված են կենդանիների բնազդը, բազմացումը եւ այլն։ XII դարում (կամ ամենաուշը XIII դարի սկզբին) մի անհայտ հեղինակ արաբերենից թարգմանել է «Գիրք վաստակոց» աշխատությունը։ Այս աշխատության առանձին գլուխներում նկարագրված են ձիերը, կովերը, ոչխարները, մեղուները, շները, հավերը, նրանց կերակրումն ու խնամքը, զուգավորումը, հղիությունը, ինչպես նաեւ ոչխարների խուզը, հավերի գիրացումը, թռչնանոցները, մեղվանոցի տեղի ընտրությունը եւայլն։ Կիլիկյան Հայկական թագավորության ժամանակաշրջանից մեզ են հասել ձիաբուծության մասին գրվածքներ «Բազմավեպ», 1867, յտք. 12)։ XVII դարի առաջին կեսիեւ Աբրահամ Կոստանդնուպոլսեցին կազմում է կենդանաբանակաեւ հայերեն առաջին աշխատությունը։ Հայաստանում բուծված կենդանիների նկարագրություեւներ կան Ղեւոնդ Ալիշանի աշխարհագրական մեեւագրություններում։ Կենդանիների բուծման, թռչնաբուծության, մեղվաբուծության, շերամապահության, ձկնաբուծության եւ այլ հարցերին է նվիրված Ն. Տ. Տաղավարյաեւի «Կենդանաբուծություն» աշխատությունը (անտիպ)։ Հայաստանում անասնաբուծության զարգացման իսկական վերելքն սկսվում է խորհրդային իշխանությաեւ օրոք։ Հայկական ԽՍՀ-ում անասնաբուծության զարգացման գործում վաստակ ունեն Ա. Զ. Թամամշեւը (Թամամշյան), Ավ. Հ. Քալանթարը, Ի. Ա. Երիցյանը, Ս. Կ. Կարապետյանը, Ա. Ա. Ռուխկյանը, Զ. Ք. Դիլանյանը, Ն. Ա. Մալաթյանը, Վ. Բ. Ոսկանյանը, Ա. Գ. Երիցյանը, Ս. Գ. Քարամյանը, Ս. Ա. Առաքելյաեւը, Ն. Գ. Ստեփանյանը եւ ուրիշներ։ Տավարաբուծություն Արարատյան հարթավայրում է կենտրոնացած Հայաստանի բնակչության մեծամասնությունը, բացի դրանից մոտիկ է մայրաքաղաք Երեւանը։ Մեծ է կերային մշակաբույսերի տարածքները։ Կան բազմաթիվ կաթի վերամշակման գործարաններ։ Այս բոլոր հանգամանքները խթան են հանդիսանում, որպեսզի կաթնային տավարաբուծությունը զարգանա այս գոտում։ Մեր հանրապետության նախալեռնային գոտին մասնագիտացել է կաթնամսատու տավարաբուծությամբ։ Այս ճյուղի զարգացմանը նպաստող հանգամանքներից են տավարի ներմուծված նոր սորտերը եւ տեղական «կովկասյան գորշ» սորտը։ Հանրապետության լեռնային գոտին մասնագիտացած է մսակաթնատու եւ մսատու տավարաբուծությամբ։ Դրա զարգացման գլխավոր պատճառը հարուստ բուսածածկույթ ունեցող ալպիական ալպիական մարգագետիններն ու միջլեռնային գոգավորությունների դաշտերի տափաստանների հարուստ բուսականությունն է։ Տավարաբուծությունը Հայաստանում անասնապահության առավել զարգացած ճյուղն է։ Մեկ գյուղացիական տնտեսության հաշվով՝ տավարի միջին գլխաքանակը 2, 3 է (այդ թվում՝ 1, 3 կով)։ Հանրապետությունում բուծվող տավարի գլխաքանակի 98 %-ը կովկասյան գորշ տավարի ցեղի կենդանիներն են։ Արտադրվող մսի (կենդանի զանգվածով) 62 %-ը եւ կաթի 98, 5 %-ն ստացվել են տավարաբուծությունից (2010 թվական)։ Ոչխարաբուծություն Հայկական լեռնաշխարհը եղել է ոչխարաբուծության սկզբնավորման կենտրոններից։ Դեռեւս մ. թ. ա. IX դարի կեսին Հայկական լեռնաշխարհում հայտնի էին ոչխարների տարբեր տիպեր։ Ժողովրդական երկարատեւ ընտրասերման միջոցով Հայաստանի տարբեր շրջաններում ստեղծվել են մազեխ, բոզախ, բալբաս, Ղարաբաղի, կարամանյան ոչխարի ցեղեր։ Ոչխարաբուծությունն սկսել է զարգանալ հատկապես Արեւելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց եւ խորհրդային իշխանություն հաստատվելուց հետո։ 1988 թվականին հանրապետությունում կար 1,72 միլիոն ոչխար, 1991 թվականին՝ 1 միլիոն։ Անկախացումից հետո ագրարային բարեփոխումների հապճեպ իրականացման եւ սխալների, տնտեսական ճգնաժամի, շրջափակման, տնտեսվարման նոր պայմաններում ոչխարաբուծությունը հետընթաց է ապրել։ Ոչխարների եւ այծերի գլխաքանակը 1998 թվականին կրճատվել է գրեթե կիսով չափ եւ կազմել 521 հազար իսկ 2011 թվականին՝ 559.2 հազար։ Բուծվում են հիմնականում կիսանրբագեղմ տիպի, հայկական կիսակոպտաբուրդ, քիչ քանակությամբ՝ բալբաս, բոզախ, մազեխ եւ Ղարաբաղ ցեղերի ոչխարներ։ Խոզաբուծություն Խոզի մսի հիմնական արտադրողները գյուղացիական տնտեսություններն են։ Հայաստանում բուծում են խոզերի խոշոր սպիտակ, լանդրաս, ուկրաինական տափաստանային եւ այլ ցեղեր։ 2011 թվականին հանրապետությունում կար 114,8 հազար խոզ։ Սովորաբար խոզաբուծությունը զարգանում է այն վայրերում, որտեղ մշակում են հացահատիկային մշակաբույսեր, եւ որտեղ առաջանում են սննդարդյունաբերական ավելցուկներ ու թափոններ։ Խոզաբուծության զարգացման առաջատար շրջանները մեր հանրապետությունում հիմնականում Երեւանին հարակից մարզերն են։ Ինչպես նաեւ բնական կերով հարուստ անտառային ռեսուրսներով մարզերը, մասնավորապես Տավուշը։ Թռչնաբուծություն Հայկական լեռնաշխարհում հնագույն ժամանակներից տարածված են եղել ընտանի թռչունների առանձին տեսակներ (հավ, աղավնի եւ այլն)։ Թռչնաբուծությամբ զբաղվել են գյուղացիական մանր տնտեսությունները։ 1920-ական թվականների վերջին հանրապետությունում թռչնաբուծության տեսակարար կշիռն անասնապահության մեջ չի գերազանցել 1,42 %-ը։ 1925 թվականին ՀԽՍՀ հողժողկոմատը կազմակերպել է թռչնաբույծների 10 ընկերություն։ Թռչնաբուծական առաջին ֆերման հիմնադրվել է 1926 թվականին Թոխմախան գյուղում (այժմ՝ Երեւանի շրջագծում)։ 1930 թվականին ստեղծվել է առաջին թռչնաբուծարանը (Դիլիջանի մոտ), ապա ստեղծվել են ինկուբատորային կայաններ, թռչնաբուծական ֆերմաներով տնտեսություններ։ 1955 թվականին սկսել է գործել Էջմիածնի շրջանի Շահումյան ավանի (այժմ՝ Արմավիրի մարզում) թռչնաբուծական առաջին ֆաբրիկան։ Ներկայումս Հայաստանում գործում են Լուսակերտի, Արզնուտոհմային, Գետամեջի (Կոտայքի մարզ), Ջրառատի, «Արաքս» (Արմավիրի մարզ), Գնդեվազի (Վայոց ձորի մարզ), «Սյունիք» (Սյունիքի մարզ), «Շիրակ» (Շիրակի մարզ), «Երեւան» (Երեւանի քաղաքապետարան) թռչնաբուծական ֆաբրիկաները, «Արգո» թռչնաբուծական տնտեսությունը։ 2011 թվականին Հայաստանում կար 3462,5 հազար թռչուն, արտադրվել է 633,6 միլիոն ձու։ Մեղվաբուծություն Մեղվաբուծության հնագույն կենտրոններից է Հայաստանը։ Մեղվաբուծության զարգացմանը նպաստել են բնակլիմայական բարենպաստ պայմանները, հնագույն ժամանակներից հայկական դեղին, գորշ մեղուների ցեղերի ու նրանց խառնացեղերի առկայությունը։ 1904 թվականին Հայաստանի ներկայիս տարածքում կար 18 հազար, 1918–1920 թվականներին՝ 15-16 հազար մեղվաընտանիք։ Մեղվաբուծության զարգացման համար 1931 թվականին Երեւանում հիմնադրվել է Հարավային Կովկասյան (1933 թվականից՝ Հայկական) մեղվաբուծական գոտիական, 1958 թվականին՝ փորձնական կայանը, 1960-ական թվականների վերջերից՝ Մեղրու մեղվաբուծարանը (հայկական դեղին մեղվի ցեղի մայրեր բուծելու համար) եւ գորշ (Տավուշ) մեղուների արգելոցները։ 1970–1980-ական թվականներին ստեղծվել են Նաիրիի մեղվամայրատոհմաբուծարանը, միջտնտեսական ձեռնարկություններ (Կապանում, Ապարանում եւ Ախուրյանում), Գորիսի եւ Աշտարակի մեղվաբուծական տնտեսությունները, 1988 թվականին՝ «Նեկտար» մեղվաբուծական արտադրագիտական միավորումը, 1997 թվականից՝ «Մուլտի Գրրսպ» կոնցեռնի «Մուլտի Ագրո» ԳԱԿ-ի մեղվաբուծական ԳՀ կայանը։ Բնակչության 1000 շնչին ընկնող մեղվաընտանիքների քանակով Հայաստանը աշխարհում առաջիններից է։ 2011 թվականին Հայաստանում կար 250 հազար մեղվաընտանիք։ Ձկնարդյունաբերություն Ձկնաբուծությունը՝ որպես տնտեսության ճյուղ, հանրապետությունում ձեւավորվել է 1920-ական թվականներին։ 1923 թվականին հիմնադրվել է Երեւանի ձկնաբուծական կայանը (1935 թվականից՝ ջրակենսբանական կայան), կառուցվել են Գավառի (1924 թվական), Կարճաղբյուրի (1931 թվական), Սեւանի (1959 թվական, «Ձուկ»), Լիճքի (1971 թվական, «Գոս» ՓԲԸ) եւ այլ ձկնաբուծարաններ։ 1931 թվականին ստեղծվել է «Հայձուկտրեստը», 1964 թվականին՝ ՀԽՍՀ ԺՏԽ-ին առընթեր ձկնաբուծական տնտեսության վարչությունը։ 1965 թվականից հանրապետությունում ձեւավորվել է լճակային ձկնաբուծությունը։ Ստեղծվել են (1968 թվական) Եղեգնուտի կարպա-լճակային, Ակնա լճի ֆորելային, Մեծամոր լճի իշխան ձկան, Արմաշի ծածանաբուծական (1975 թվական) տնտեսությունները, Մասիսի կարպալճակային «Ձուկ» կոմբինատը, Եղեգնաձորի ձկնաբուծարանը, ինչպես նաեւ «Խոսրով»-ի անտառ-արգելոց եւ Մեղրու ֆորելային տնտեսությունները եւ այլն։ 2010 թվականին ձկնաբուծական լճակային տնտեսությունների ընդհանուր ջրային մակերեսը 2677 հեկտար էր, որից 1860, 7 հեկտարն՝ Արարատի, իսկ 722 հեկտարն՝ Արմավիրի մարզում։ Հայաստանում ջրային մակերեսի յուրաքանչյուր հեկտարից ստացվել է միջին հաշվով 1, 96 տոննա ապրանքային ձուկ։ Սառեցված եւ վերամշակված ձուկ ու խավիար արտահանվում են ԱՄՆ, Ռուսաստան, Վրաստան եւ Ուկրաինա։ Հայաստանում արդյունագործական նպատակներով բուծում են սպիտակ ու սեւ ամուրներ, սպիտակ ու խայտաբղետ պնդաճակատներ, թիաքիթ, ճապոնական կարպ (կոյ), աֆրիկյան լոքո, թառափազգիներից՝ սիբիրյան եւ ռուսական թառափներ, սաղմոնազգիներից՝ ծիածանափայլ եւ ոսկեփայլ իշխաններ, Գեղարքունիքի կարմրախայտ եւ այլն։ Անտառային տնտեսություն Ներկայումս անտառածածկ է Հայաստանի տարածքի մոտ 11 %-ը, սակայն հանրապետության անտառազուրկ տարածքների զգալի մասը վաղ անցյալում ծածկված է եղել անտառներով։ Դարերի ընթացքում անկանոն շահագործման եւ հատման հետեւանքով Հայաստանի անտառների զգալի մասը ոչնչացվել է, անհետացել են բույսերի բազմաթիվ արժեքավոր տեսակներ, պահպանված անտառները հիմնականում ցածրարժեք տնկարկներ են։ Խորհրդային տարիներին վերականգնվել են անտառային բազմաթիվ զանգվածներ, ստեղծվել են նորերը։ ՀԽՍՀ-ում առաջին անտառային տնտեսությունները հիմնադրվել են 1924 թվականին Հրազդանի շրջանում (այժմ՝ Կոտայքի մարզում)։ 1924–1985 թվականներին ստեղծվել են մոտ 115 հազար հեկտար տնկարկներ։ 1991-1995 մութ ու ցուրտ տարիներին գերհատվել են բազմաթիվ անտառներ։ Անտառային ֆոնդի զգալի տարածքներ տուժել են զանգվածային անթույլատրելի ծառահատումներից, կրճատվել են անտառածածկ տարածքները, ավելացել են տարահասակ ցածրարժեք անտառները, խախտվել է անտառի ջրաբանական ռեժիմը, ակտիվացել են էրոզային երեւույթները, սողանքներն ու հեղեղումները։ 1993 թվականին Հայաստանի անտառային ֆոնդը 460 հազար հեկտար էր, որից 334,1 հազար հեկտարն անտառածածկ տարածքներ էին, մոտ 50 հազար հեկտարն՝ արհեստական։ Հայաստանի կառավարության 2005 թվականի որոշմամբ հաստատվել է Հանրապետության անտառի զարգացման ազգային ծրագիրը։ 2004–2009 թվականներին պետական բյուջեի եւ տարբեր ծրագրերի հաշվին 30,5 հազար հեկտար տարածքում կատարվել են անտառվերականգնման աշխատանքներ։ Ճապոնիայի Կառավարության «Պարենային արտադրության աճ» գործընկերային ֆոնդի հաշվին 2006–2009 թվականներին տարբեր մարզերում հիմնվել է 1288 հեկտար, իսկ Գերմանիայի շրջակա միջավայրի, բնապահպանության եւ միջուկային անվտանգության դաշնային նախարարության, Գերմանիայի զարգացման բանկի (Բնության համաշխարհային հիմնադրամի հայաստանյան մասնաճյուղի հետ) ֆինանսավորմամբ 2009 թվականին Լոռու մարզում ստեղծվել են 100 հեկտար, ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի շրջանակում՝ Գլոբալ էկոլոգիական ֆոնդի հատկացումներով՝ Սյունիքի մարզում՝ 10 հեկտար անտառամշակույթներ։ ՄԱԿ-ի պարենի եւ գյուղատնտեսության կազմակերպության աջակցությամբ 2009 թվականից Կոտայքի մարզում իրականացվում է անտառապատման եւ անտառվերականգնման ծրագիր։ Զբոսաշրջություն Զբոսաշրջային հիմնական կենտրոններ են հանդիսանում Ծաղկաձորը, Ջերմուկը, Արզնին եւ Դիլիջանը։ Քաջարան, Սիսիան, Մեղրի քաղաքները հայտնի են իրենց հանքային աղբյուրներով, որոնք իրենց բաղադրությամբ մոտ են Չեխիայի Կառլովի Վարիի աղբյուրներին։ Զբոսաշրջիկների շրջանում մեծ հետաքրքրություն են առաջացնում Գեղարդի վանական համալիրը, Գառնու հեթանոսական տաճարը, Նորավանքը, Սեւանա լիճը, Զվարթնոցի տաճարի ավերակները, Ամբերդի ամրոցը եւ Մատենադարանը։ Ըստ Հայաստանի Էկոնոմիկայի նախարարության տվյալների՝ 2015 թվականին Հայաստանում գործում էր 186 գրանցված հյուրանոց, ինչպես նաեւ հյուրանոցային տնտեսության 337 օբյեկտ՝ հյուրանոց, մոթել, հյուրանոցատիպ հանգրվան, առողջարան, պանսիոն, հանգստյան կամ մասնագիտացված տուն, զբոսաշրջային բնակատեղի եւ ճամբար։ Հայաստանի տեսարժան վայրեր Հայաստանը հարուստ է մշակութային եւ բնական հուշարձաններով, ինչի համար էր նրան անվանում են «թանգարան՝ բաց երկնքի տակ»։ Հայաստանում հաշվվում է ավելի քան 4 հազար բացառիկ հուշարձաններ։ Դրանց շարքում են նաեւ մինչքրիստոնեական շրջանի հուշարձանները՝ ուրարտական Էրեբունի ամրոցի, Թեյշեբաինիի, հնագույն հայկական մայրաքաղաքների՝ Արմավիրի, Արտաշատի ավերակները, Գառնու Միհր աստծո տաճարը եւ այլն։ Առանձնապես Հայաստանը հարուստ է քրիստոնեական ճարտարապետության հուշարձաններով։ Դրանք են՝ Վաղարշապատի Մայր տաճարը, Նորավանքի, Գեղարդի, Խոր Վիրապի, Գոշավանքի, Սեւանավանքի վանական համալիրները, Զվարթնոցի հնագույն տաճարի ավերակները, Նորատուսի խաչքարաշատ գերեզմանատունը եւ այլն։ Բնության բացառիկ հուշարձանների թվին են խատկանում Սեւանա լիճը, Ջերմուկի ջրվեժը, Պարզ եւ Քարի լճերը, Խնձորեսկի ժայռերը, ինչպես նաեւ երկրի տարաբնույթ լեռնային լանդշաֆտը։ Արդյունաբերություն 1994-ից արդյունաբերության առանձին ճյուղերում (էներգետիկա, տրանսպորտ, սննդի ու վերամշակող եւն) նկատվում են արտադրության անկումային գործընթացների կասեցում եւ մասնակի աճի միտումներ։ Ֆինանսավորման բոլոր աղբյուրների հաշվին գործարկվել են 12715, 1 միլիոն դրամի հիմնական ֆոնդեր (1999)։ Կապիտալ ներդրումների ֆինանսավորման աղբյուրների մեջ զգալի է օտարերկրյա ֆինանսական կազմակերպությունների բաժինը (46,4%)։ Հայաստանը առեւտրատնտեսական կապեր ունի 33 պետությունների (այդ թվում՝ ԱՊՀ 9 երկիր) հետ։ 1999-ին ԱՊՀ երկրների բաժինն ապրանքների արտահանման ծավալի մեջ կազմել է 24,3%, ներմուծման մեջ՝ 23,9%, այլ երկրներինը համապատասխանաբար՝ 75,7% եւ 76,1%։ Հայաստանը ունի բավականին զարգացած էներգահամակարգ, որն ընդգրկում է արտադրող կայաններ, էլեկտրացանցային ընկերություններ, գազի ընկերություններ, ինստիտուտներ։ Մինչեւ ԽՍՀՄ փլուզումը քիմիական արդյունաբերության տեսական կշիռն արդյունաբերական արտադրանքի ընդհանուր ծավալում կազմել է 6-7 % (1990)։ Արտադրվել են կալցիումի կարբիդ, կաուչուկ, արհեստական խեժեր, ազոտական պարարտանյութ, արհեստական մանրաթել, վիտամիններ, ավտոդողեր, լայն սպառման առարկաներ եւն։ Պատկերը խիստ փոխվել է ՀՀ անկախացումից հետո։ Հայաստանում մեքենաշինությունը ձեւավորվել է 1929–40-ին, իսկ հետպատերազմյան տարիներին զարգացումն ուղեկցվել է որակական տեղաշարժերով։ Ճյուղը ներառում է էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերությունը, ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերությունը, հաստոցաշինությունը, ավտոմոբիլային արդյունաբերությունը եւն։ Գունավոր մետաղաձուլության զարգացման հիմքը պղնձի, պղինձ-մոլիբդենի, բազմամետաղային, ոսկի-բազմամետաղային ու ոսկու արդյունահանումն է։ Դրանց հանքանյութերը պարունակում են նաեւ հազվագյուտ եւ ազնիվ մետաղներ։ Ճյուղը ներառում է պղնձամոլիբդենային, բազմամետաղային ու ոսկու արդյունաբերությունները։ 1999-ին մասնակիորեն գործել են Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային, Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատները, Կապանի հանքահարստացուցիչ ֆաբրիկան, «Հայոսկի» ՓԲը։ Ճյուղը թողարկում է մոլիբդենի, պղնձի խտանյութ, պղնձի գլանվածք, փայլաթիթեղ եւն։ ՀՀ մոլիբդենի պաշարներով հայտնի է Քաջարանի պղնձամոլիբդենային հանքավայրը, որի բազայի վրա գործում է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը։ Շինանյութերի արդյունաբերության զարգացման հիմքը հրաբխային ապարների՝ տուֆի (արդյունահանումը՝ հիմնականում Շիրակի ու Արագածոտնի մարզերում), պեռլիտի (Արագածի պեռլիտի գործարան), բազալտի (գրեթե բոլոր մարզերում), մարմարի (Արզականի, Խոր վիրապի հանքավայրեր), գրանիտի (Կոտայքի, Լոռու, Տավուշի, Վայքի մարզերի հանքավայրեր) արդյունահանումն է։ Ճյուղը ձեւավորվել է 1920-ական թթ., երբ հիմնադրվել են «Անիպեմզա», «Արթիկտուֆ», Ջաջուռի կրի կոմբինատները, 1936–41-ին՝ Արարատի ցեմենտի գործարանը։ Ճյուղը ներառել է հավաքովի երկաթբետոնե կառուցվածքների ու տարրերի, ցեմենտի, ոչ հանքային շինանյութերի, երեսպատման նյութերի ու տարրերի, խեցեգործական արդյունաբերությունները։ Անտառանյութի, փայտամշակման եվ թղթի-թաղանթանյութի արդյունաբերության առաջին արդյունաբերական կենտրոններ են եղել Իջեւանը, Տավուշը, Ալավերդին։ 1945-90-ին կահույքի ֆաբրիկաներ են կառուցվել Երեւանում, Վանաձորում, Արմավիրում, Գյումրիում եւ այլուր։ Թողարկվում է կահույք, նրբատախտակ, մանրատախտակ, սղոցանյութ եւն։ 1999-ին արտադրվել է սղոցանյութ, մանրատախտակ, շինափայտ եւն։ Թեթեւ արդյունաբերությունը մինչեւ ԽՍՀՄ փլուզումը ներառել է 7 ճյուղ (բամբակազտիչ, բրդի, մետաքսի, տրիկոտաժի, կարի, կաշվի եւ կոշիկի), կազմելով սպառման առարկաների թողարկման ընդհանուր ծավալի մոտ 60%-ը։ Համախառն արտադրանքի ծավալով մեքենաշինությունից հետո գրավել է 2-րդ տեղը (1990)։ 1988-ի դեկտեմբերի երկրաշարժի, ԽՍՀՄ փլուզման եւ տնտեսական շրջափակման հետեւանքով ճյուղի ձեռնարկությունների գերակշռող մասը դադարեց գործելուց, անկում ապրեցին արտադրանքի թողարկման ծավալները։ 1994-ից սկսած ճյուղի 160 ձեռնարկություններից 85-ը սեփականաշնորհվել է։ 1999-ի հունվար-հունիսին թողարկվել է 1894, 3 միլիոն դրամի տեքստիլ եւ կարի արտադրանք։ 1999-ին գործել են Երեւանի «Գարուն», «Տոսպ», «Էրեբունի», «Հայք», Գյումրու «Տավրոս», Վանաձորի «Բազում» ԲԲԸ-ները, Երեւանի «Հայգորգ», «Մահուդ» ՓԲԸ-ները եւն։ Սննդի արդյունաբերությունն անցյալում միավորել է 200-ից ավելի ձեռնարկություններ, 18 տարբեր ճյուղեր եւ տվել Հայաստանի արդյունաբերության համախառն արտադրանքի ընդհանուր ծավալի 18,8%-ը։ Թողարկել է կոնյակ, գինի, սննդամթերք, ծխախոտ, ոչ ալկոհոլային խմիչքներ, հաց, ձուկ, պահածո եւն։ Շինարարության ոլորտը ներառում է արդյունաբերական շինարարությունը, գյուղական շինարարությունը եւ բնակարանային շինարարությունը։ Տրանսպորտ եւ կապ Հայաստանում առկա են տրանսպորտի գրեթե բոլոր տարատեսակները, բացառությամբ ջրային տրանսպորտի։ Տարբեր տեսակների զարգացումը պայմանավորված է աշխարհագրական դիրքի եւ լեռնային մակերեւույթի առանձնահատկություններով։ Մեր երկրում այժմ գործում են հետեւյալ տրանպորտային միջոցները՝ երկաթուղային, ավտոմոբիլային, օդային, խողովակաշարային, էլեկտրահաղորդային տրանսպորտի ճյուղերը։ Վերջին քառորդ դարի ընթացքում Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի շրջափակման բացասական հետեւանքները գոնե մասամբ մեղմելու նպատակով վերակառուցվել ու կառուցվել են նոր ռազմավարական նշանակության՝ Հայաստանը Վրաստանի եւ Իրանի հետ կապող միջպետական ավտոմոբիլային մայրուղիներ։ Երկաթուղային տրանսպորտ Հայկական երկաթուղին իրականացնում է ուղեւորների փոխադրում միջպետական ուղեւորափոխադրական գնացքներով, ինչպես նաեւ կատարում է բեռնափոխադրումներ։ Հայկական երկաթուղին պատկանում է Հարավկովկասյան երկաթուղուն, որն իր հերթին հանդիսանում է Ռուսական երկաթուղու դուստր կազմակերպությունը։ Շահագործման ենթակա երկաթուղիների երկարությունը կազմում է 725 կմ։ Տեղակայված են 73 կայարաններ, որոնցից 69՝ գործող եւ 4՝ չշահագործվող։ Երկաթուղային ողջ համակարգը էլեկտրիֆիկացված է։ Կայարաններ կան Երեւանում, Գյումրիում եւ Վանաձորում։ Կա միջպետական 4 անցումներ՝ Այրում-Սադախլո (Վրաստան), Ախուրյան-Դոգուկապի (Թուրքիա), Երասխ-Վելիդաղ (Ադրբեջան) եւ Իջեւան-Ջաֆարլի (Ադրբեջան)։ Այժմ գործում է միայն Այրում-Սադախլո երկաթգիծը։ Ախուրյան-Դոգուկապի երկաթգիծը վերականգնվում է եւ հայ-թուրքական սահմանի բացումից հետո, որը 1992 թ փակվել է Թուրքիայի նախաձեռնությամբ՝ կապված Արցախյան հակամարտության հարցում Ադրբեջանին սատարելու պատճառով, կրկին կշահագործվի։ Հայկական երկաթուղին ունի 3 լոկոմոտիվների եւ 2 վագոնների դեպո՝ Սանահինի լոկոմոտիվների դեպո Գյումրու լոկոմոտիվային դեպո Երեւանի լոկոմոտիվների դեպո Գյումրիի վագոնների դեպո Երեւանի վագոնների դեպո Օդային տրանսպորտ Հիմնական հոդվածը՝ Հայաստանի օդային տրանսպորտ Զվարթնոց օդակայան Հիմնական հոդվածը՝ Զվարթնոց օդակայան Զվարթնոց օդակայանը Հայաստանի ամենամեծ օդակայանն է։ Այն գտնվում է Զվարթնոցից ոչ հեռու, Երեւանից 10 կմ դեպի արեւմուտք։ Հանդիսանում է խոշոր օդակայան, եւ ազգային ավիափոխադրողն է երկրում Էյր Արմենիան։ Զվարթնոց օդակայանը բացվել է 1961-ին։ Այն ժամանակ ընդունում էր միայն ներքին՝ ԽՍՀՄ-ի մեջ կատարվող չվերթներ։ 1985-ին Քաղաքացիական ավիացիայի միջազգային կազմակերպությունը (ICAO) շնորհեց օդանավակայանին 2-րդ կարգ։ Նոր վերջնակայաններ (թերմինալներ) բացվել են 1998-ին՝ Բեռնային համալիրը, իսկ 2007-ին՝ Նոր միջազգային ուղեւորափոխադրման վերջնակայանը։ 2002 թ. հուլիսին Հայաստանի կառավարության եւ «Կորպորասիոն Ամերիկա» (Corporation America, «Քորփորեյշն Ըմերիքա») ընկերության միջեւ կնքվեց պայմանագիր, ըստ որի Զվարթնոց միջազգային օդանավակայանը կոնցեսիոն կառավարման հանձնվեց «Արմենիա միջազգային օդանավակայաններ» ընկերությանը 30 տարի ժամկետով։ Շիրակ օդակայան Հիմնական հոդվածը՝ Շիրակ օդակայան Շիրակ օդակայանը սպասարկում է Գյումրի քաղաքը եւ Շիրակի մարզը։ Օդակայանը գտնվում է Գյումրի քաղաքից 5 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Կառուցվել է 1961 թվականին եւ խոշորությամբ երկրորդն է Հայաստանում Երեւանի Զվարթնոց օդակայանից հետո։ Էրեբունի օդանավակայան Հիմնական հոդվածը՝ Էրեբունի օդանավակայան Էրեբունի օդանավակայան, նախկինում քաղաքացիական, այժմ՝ ռազմական օդանավակայան Երեւանում։ Տեղակայված է Երեւանի կենտրոնից 7, 3 կմ հեռավորության վրա։ Ներկա դրությամբ օգտագործվում է Հայաստանի եւ Ռուսաստանի ռազմա-օդային ուժերի կողմից։ Նաեւ օգտագործվում է մասնավոր ձեռնարկությունների կողմից, որոնք չարթերային ուղղաթիռային թռիչքներ են իրականացնում երկրի ներսում, ինչպես եւ դեպի Ստեփանակերտի օդանավակայան եւ ԱՊՀ։ Ռուսաստանի ռազմաօդային ուժերը Հայաստանում բաղկացած են 426-րդ ավիախմբի 18 «ՄիԳ-29» կործանիչներից եւ 700-րդ օդա-տրանսպորտային հսկիչ կենտրոնից, որը տեղակայված է Էրեբունի օդանավակայանում գտնվող 3624-րդ օդային բազայում։ Այլ օդանավակայաններ Գորիսի օդանավակայան Ստեփանակերտի օդանավակայան Ստեփանավանի օդանավակայան Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս Ստորեւ ներկայացված է Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսի փոփոխությունը ըստ տարիների։ Այն իրենից ներկայացնում է երկրի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տեւողության եւ մեկ անձին ընկնող տարեկան եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ Պետական կառուցվածք Հայաստանը ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն է։ Պետական իշխանությունն իրականացվում է Սահմանադրությանը եւ օրենքներին համապատասխան՝ օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանությունների տարանջատման եւ հավասարակշռման սկզբունքի հիման վրա։ Կառավարում Օրենսդիր իշխանություն Հայաստանում բարձրագույն օրենսդիր մարմինը միապալատ Ազգային Ժողովն է։ Ազգային Ժողովը կազմված է հարյուր երեսուներկու պատգամավորից։ Ազգային Ժողովն ընտրվում է համապետական ընտրությունների միջոցով՝ հինգ տարի ժամկետով։ Հայաստանի յոթերորդ՝ արտահերթ գումարման Ազգային ժողովի ընտրությունները տեղի ունեցան 2018 թ. դեկտեմբերի 9-ին։ Հայաստանի յոթերորդ գումարման Ազգային ժողովում ստեղծվեց պատգամավորական 3 խմբակցություն՝ Իմ քայլը դաշինք (88 պատգամավոր), Բարգավաճ Հայաստան կուսակցություն (26 պատգամավոր), Լուսավոր Հայաստան կուսակցություն (18 պատգամավոր)։ Այս խմբակցություններից՝ Իմ քայլը դաշինքը ստեղծվել է 2018 թ. օգոստոսին, Բարգավաճ Հայաստան կուսակցությունը՝ 2004 թվականի ապրիլի 30-ին, Լուսավոր Հայաստան կուսակցությունը՝ 2015 թվականի դեկտեմբերի 12-ին։ 2019 թվականի դեկտեմբերի 9-ի խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցում էր 11 կուսակցություն, կուսակցական խմբակցություն եւ դաշինքներ, որոնք պայքարում էին Ազգային ժողովում համամասնական ընտրակարգով բաշխվող 132 մանդատների համար։ Մեծամասնական ընտրակարգով բաշխվող 132 մանդատների համար պայքարում էր 1400–ից ավելի թեկնածու։ Խորհրդարանական ընտրություններում քվեարկությանը մասնակցեց 2,593,140 ընտրող կամ ընտրելու իրավունք ունեցողների 1,261,105-ը։ Համապետական խորհրդարանական ընտրություններին կարող էր մասնակցել 2, 594 միլիոն ընտրող։ Գործադիր իշխանություն Հանրապետության Նախագահը պետության գլուխն է։ Հանրապետության Նախագահը հետեւում է Սահմանադրության պահպանմանը, ապահովում է օրենսդիր, գործադիր եւ դատական իշխանությունների բնականոն գործունեությունը։ Նախագահը Հանրապետության անկախության, տարածքային ամբողջականության եւ անվտանգության երաշխավորն է։ Հանրապետության նախագահն ընտրվում է Հայաստանի քաղաքացիների կողմից՝ հինգ տարի ժամկետով։ Գործադիր իշխանությունն իրականացնում է Հայաստանի կառավարությունը։ Կառավարությունը կազմված է վարչապետից եւ նախարարներից։ Ազգային ժողովում պատգամավորական տեղերի բաշխման եւ պատգամավորական խմբակցությունների հետ խորհրդակցությունների հիման վրա Նախագահը վարչապետ է նշանակում պատգամավորների մեծամասնության վստահությունը վայելող անձին, իսկ եթե դա հնարավոր չէ, ապա առավել թվով պատգամավորների վստահությունը վայելող անձին։ Վարչապետի առաջարկությամբ նշանակում եւ ազատում է կառավարության անդամներին։ Այսօր Հայաստանում գործում են հետեւյալ նախարարությունները՝ Էկոնոմիկայի նախարարություն Աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարություն Առողջապահության նախարարություն Արդարադատության նախարարություն Արտակարգ իրավիճակների նախարարություն Արտաքին գործերի նախարարություն Շրջակա միջավայրի նախարարություն Կրթության, գիտության, մշակույթի եւ սպորտի նախարարություն Պաշտպանության նախարարություն Տարածքային կառավարման եւ ենթակառուցվածքների նախարարություն Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարություն Ֆինանսների նախարարություն Կառավարությանն առընթեր մարմիններն են՝ Ազգային անվտանգության ծառայություն Պետական վերահսկողության ծառայություն Կադաստրի կոմիտե Ոստիկանություն Միջուկային անվտանգության կարգավորման պետական կոմիտե Պետական գույքի կառավարման վարչություն Պետական եկամուտների կոմիտե Քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտե Դատական իշխանություն Հայաստանում արդարադատությունն իրականացվում է միայն դատարանների միջոցով՝ Սահմանադրությանը եւ օրենքներին համապատասխան։ Հայաստանում գործում են ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի, վերաքննիչ դատարանները եւ վճռաբեկ դատարանը, որը, բացի սահմանադրական արդարադատության հարցերից, բարձրագույն իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում՝ նաեւ մասնագիտացված դատարադատական ատյանն է, եւ արտակարգ դատարանների ստեղծումն արգելվում է։ Սահմանադրական արդարադատությունն իրականացնում է Սահմանադրական դատարանը։ Վարչատարածքային բաժանում եւ տեղական ինքնակառավարում Հայաստանն ունիտար պետություն է եւ բաժանվում է 10 մարզերի եւ մայրաքաղաքի, որոնք են՝ Մարզերն իրենց հերթին կազմված են քաղաքային եւ գյուղական համայնքներից, որոնցում իրականացվում է տեղական ինքնակառավարում։ Մարզպետներին նշանակում եւ ազատում է Հայաստանի կառավարությունը, որի տվյալ որոշումները վավերացնում է Հանրապետության Նախագահը։ Հայաստանի տարածքում գտնվում է 926 համայնք, որոնցից 48 քաղաքային համայնքներ, 866 գյուղական համայնքներ։ Համայնքները ղեկավարվում են համայնքի ղեկավարի եւ ավագանու կողմից, որոնք ընտրվում են 3 տարի ժամկետով։ Երեւան քաղաքը բաժանված է 12 վարչական շրջանների, որոնք ղեկավարվում են վարչական շրջանների ղեկավարների կողմից։ Վերջիններիս նշանակում է Երեւանի քաղաքապետը։ Երեւանի քաղաքապետին ընտրում է Երեւան քաղաքի ավագանին։ Հայաստանում կա 949 գյուղ։ Զինված ուժեր 1992 թվականի հունվարի 28-ին ՀՀ Կառավարությունը ընդունեց «Հայաստանի Հանրապետության Պաշտպանության նախարարության մասին» որոշում՝ դրանով իսկ իրավականորեն ազդարարեց Հայոց Ազգային բանակի ստեղծումը։ Հայաստանի բանակի թվաքանակը կազմում է 44.800 զինվոր (ժամկետային զինծառայողներ), գումարած եւս 210.000 պահեստային զինվորներ։ Բանակի բյուջեն կազմում է $447 միլիոն (2013 թվականին)։ Բանակը բաժանված է երեք հիմնական ճյուղի՝ ցամաքային զորքեր, հակաօդային պաշտպանության զորքեր եւ ռազմաօդային ուժեր։ Հայաստանի զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը երկրի վարչապետն է։ Պետական խորհրդանիշներ Հայաստանի դրոշը կարմիր, կապույտ, նարնջագույն (վերեւից ներքեւ), հավասարաչափ հորիզոնական շերտերով ուղղանկյուն պաստառ է՝ լայնքի եւ երկայնքի 1:2 հարաբերակցությամբ։ Այն չափերով եւ գույներով Հայաստանի առաջին Հանրապետության (1918–1920 թթ) դրոշի կրկնությունն է։ Դրոշը հաստատել է Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդը 1990 թվականի օգոստոսի 24-ին։ 2006 թվականի հունիսի 15-ին Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովն ընդունեց «Հայաստանի Հանրապետության պետական դրոշի մասին» նոր օրենքը։ Հայաստանի պետական զինանշանի մասին օրենքն ընդունվել է Հայաստանի Գերագույն Խորհրդի կողմից 1992 թ. ապրիլի 19-ին։ 2005 թվականի Սահմանադրական բարեփոխումներից հետո՝ 2006 թ. հունիսի 15-ին Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է «ՀՀ զինանշանի մասին» նոր օրենքը։ Հայաստանի զինանշանի հեղինակներն են նկարիչ Հակոբ Կոջոյանը եւ ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը։ Հայաստանի ազգային օրհներգը ընդունվել է 1991 թվականի հուլիսի 1-ին եւ հիմնված է Առաջին Հանրապետության օրհներգի վրա՝ տեքստի որոշ փոփոխություններով (օրինակ՝ նախկին «Մեր Հայրենիք՝ թշվառ, անտեր» տողը արմատապես վերախմբագրվել է հետեւյալ տեքստով «Մեր Հայրենիք՝ ազատ, անկախ»)։ Հիմնի տեքստը վերցվել է Միքայել Նալբանդյանի կողմից գրված «Իտալացի աղջկա երգը» բանաստեղծությունից, երաժշտության հեղինակն է Բարսեղ Կանաչյանը։ Արտաքին քաղաքականություն 2011 թվականի սեպտեմբերի տվյալներով Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ ունի ՄԱԿ-ի անդամ 194 պետությունների հետ։ Երեւանում հավատարմագրված են 33 օտարերկրյա դեսպանություններ։ Հայաստանը նախկին ԽՍՀՄ անդամ մի շարք պետությունների հետ անդամակցում է ՀԱՊԿ-ին, որը ստեղծվել է Հավաքական անվտանգության պայմանագրի հիման վրա։ Հայաստանն անդամակացում է նաեւ Եվրոպայի Խորհրդին, Սեւծովյան տնտեսական համագործակցությանը, ԱՀԿ-ին եւ այլն։ 2015 թվականի հունվարի 1-ից Հայաստանը անդամակցում է Եվրասիական տնտեսական միությանը։ Ադրբեջան Հայաստանը եւ Ադրբեջանը վարում են բանակցություններ Արցախի կարգավիճակի հարցով՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում։ Ադրբեջանում հաճախ սիրում են կրկնել, որ եթե բանակցությունները արդյունք չունենան, իրենք պատրաստ են Արցախի տարածքը ետ վերադարձնել ռազմական ճանապարհով։ 2008 թվականի նոյեմբերի 2-ին Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Ռուսաստանի նախագահները ստորագրեցին Լեռնային Ղարաբաղի հռչակագիրը։ Առաջնորդները համաձայնվեցին աշխատել կոնֆլիկտի լուծման վրա, միայն խաղաղ ճանապարհով։ Ադրբեջանի արտաքին քաղաքականությունը ուղղված է Հայաստանի շրջափակմանը բոլոր առումներով։ 2006 թվականին արաբալեզու Ալ Ջազիրա հեռուստաընկերությանը տված հարցազույցի ժամանակ Իլհամ Ալիեւը հայտարարել է, որ Ադրբեջանը վարել եւ շարունակել է վարել քաղաքականություն, որի նպատակը Հայաստանին էներգետիկ եւ տրանսպորտային փակուղի մտցնելն է, քանի դեռ Ադրբեջանը ետ չի վերադարձրել Արցախի տարածքները։ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ սահմանը այժմ փակ է, ինչպես նաեւ երկրների միջեւ հաստատված չեն դիվանագիտական հարաբերություններ։ ԱՄՆ ԱՄՆ-ն ճանաչել է Հայաստանի անկախությունը 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին եւ բացել իր դեսպանատունը Երեւանում 1992 թվականի փետրվարին։ Մինչ ԽՍՀՄ կազմից Հայաստանի դուրս գալը, ԱՄՆ-ում Հայաստանի շահերը ներկայացնում էր ԱՄՆ-ի հայկական լոբբին։ 2005 թվականին ամերիկյան կառավարությունը հատկացրել է Հայաստանին 7 միլիոն դրամ՝ բարելավելու Հայաստանի զինված ուժերի կապի համակարգը։ Հայաստանում ԱՄՆ-ի արտակարգ եւ լիազոր դեսպանն է Լին Թրեյսին։ ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպանատունը բացվել է 1992 թվականի մարտին։ 2005 թվականից մինչեւ 2014 թվականը ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպանն է եղել Թաթուլ Մարգարյանը, 2014-2016 թթ.՝ Հայաստանի նախկին վարչապետ Տիգրան Սարգսյանը, իսկ Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի հունվարի 12-ի հրամանագրով՝ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում Հայաստանի արտակարգ եւ լիազոր դեսպան է նշանակվել Մեքսիկայի Միացյալ Նահանգներում, Կուբայի Հանրապետությունում, Կոստա Ռիկայի Հանրապետությունում, Գվատեմալայի Հանրապետությունում եւ Պանամայի Հանրապետությունում Հայաստանի նախկին դեսպան Գրիգոր Հովհաննիսյանը (նստավայրը՝ Վաշինգտոն)։ 1995 թվականին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Լոս Անջելես քաղաքում հիմնվեց Հայաստանի գլխավոր հյուպատոսությունը։ 2013 թվականի օգոստոսից Լոս Անջելես քաղաքի Հայաստանի գլխավոր հյուպատոսն էր Սերգեյ Սարկիսովը։ ԱՄՆ 44 նահանգներ ճանաչել են Հայոց ցեղասպանությունը։ Ռուսաստան Հայաստանի տարածքում է տեղակայված ռուսական 102-րդ ռազմաբազան, որը գտնվում է Գյումրիում։ Այն իրականացնում է մարտական հերթապահություն՝ ԱՊՀ հակաօդային միացյալ պաշտպանության շրջանակներում։ Ռուսաստանի հետ առեւտրաշրջանառությունը 2010 թվականի տվյալներով կազմել է հանրապետության արտաքին առեւտրի 20,8 %-ը։ Ռուսաստանը համարվում է Հայաստանի տնտեսության գլխավոր ներդրողներից մեկը։ Ռուսական ներդրումների ընդհանուր ծավալը կազմում է 240 մլն դոլար։ Հայկական մի շարք խոշոր ձեռնարկություններ պատկանում են ռուսական ընկերություններին։ Օրինակ, մինչ 2006 թվականի Գազպրոմին է պատկանել «Հայռուսգազարտի» միայն 45%-ը, իսկ ներկայումս «Հայռուսգազարտը» վերանվանվել է Գազպրոմ Արմենիայի, եւ բաժնետոմսերի 100%-ը պատկանում է Գազպրոմ ընկերությանը։ Ռուսաստանին է պատկանում Հրազդանի ջերմաէլեկտրակայանը, որը էլեկտրաէներգիա է մատակարարում, ոչ միայն Հայաստանին, այլեւ Իրանին եւ Վրաստանին։ Էլեկտրակայանը, մի քանի այլ ձեռնարկությունների հետ մեկտեղ փոխանցվել է ռուսական կողմին 2002 թվականին՝ Հայաստանի արտաքին պարտքի մարման պայմանով։ Հունաստան Հունաստանը առաջին երկրներից մեկն է, որը ճանաչել է Հայաստանի անկախությունը 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին։ Հունաստանը պաշտոնապես ճանաչել է նաեւ Հայոց ցեղասպանությունը։ Հունաստանը համարվում է Հայաստանի երկրորդ ռազմական դաշնակիցը եւ Հայաստանի մոտակա դաշնակիցը ՆԱՏՕ-ում։ Վրաստան Հայաստանի պետական սահմանը Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի հետ փակ լինելու պատճառով՝ Վրաստանը ունի կարեւորագույն դեր Հայաստանից եւ դեպի Հայաստան ապրանքների արտահանման եւ ներկրման համար։ Հայաստանը չունի բաց ելք դեպի ծով, այդ իսկ պատճառով օգտվում է վրացական նավահանգիստներից։ Վրաստանի հետ Հայաստանը ունի երկաթուղային գիծ։ Հայաստանը էլեկտրաէներգիա է արտահանում Վրաստան։ 2009 թվականին վրացական ապրանքների արտահանման ծավալներով Հայաստանը զբաղեցրել է չորրորդ հորիզոնականը։ Իրան Իրանի եւ Հայաստանի սահմանը տարանցիկ գոտի է համարվում Արաբական աշխարհից դեպի Եվրոպա մեկնող բեռնատարների համար։ Կարչեւան ավտոճանապարհը սկսել է գործել 1990-ական թվականների սկզբից։ Երկու երկրների միջեւ ակտիվ բանակցություններ են ընթանում երկաթգծի կառուցման վերաբերյալ։ 2004 թվականի մայիսին երկու երկրների միջեւ կնքվել է Իրան-Հայաստան գազատարի հիմնական պայմանագիրը։ Գազատարի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 2007 թվականի մարտի 19-ին՝ Հայաստանի նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի եւ Իրանի նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի մասնակցությամբ։ Թուրքիա Թուրքիան պաշտոնապես ճանաչել է Հայաստանը 1991 թվականի դեկտեմբերի 24-ին, սակայն մինչ օրս վերջինիս հետ չի հաստատել դիվանագիտական հարաբերություններ։ Հայաստանը Թուրքիայի Հանրապետությունից պահանջում է ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։ Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ Թուրքիան հայտարարեց հայ-թուրքական սահմանի փակման վերաբերյալ, ինչը պաշտոնապես բացատրվում է Ղարաբաղյան պատերազմում Հայաստանի զինված ուժերի մասնակցությամբ։ Երկու երկրները ունեն ակտիվ առեւտրաշրջանառությունը, ինչը սակայն ունի ոչ պաշտոնական բնույթ։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Թուրքիայի նախագահ Աբդուլա Գյուլը պաշտոնական այցով ժամանեց Հայաստան։ 2009 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Հայաստանի արտգործնախարար Էդվարդ Նալբանդյանը եւ Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն Ցյուրիխում ստորագրեցին «Դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին» եւ «Երկկողմ հարաբերությունների զարգացման մասին» հռչակագրերը։ Փաստաթղթերը ենթադրում էին «անկախ պատմաբանների» խորհուրդ, որը զբաղվելու էր Հայոց ցեղասպանության հարցով։ Հոկտեմբերի 11-ին Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն քննադատեց թուրքական կողմի գործողությունները։ Պակիստան Պակիստանը ՄԱԿ-ի անդամ միակ երկիրն է, որը չի ճանաչել Հայաստանի անկախությունը։ Պակիստանցի բարձրաստիճան պաշտոնյաները դա բացատրում են Արցախյան ազատամարտում Ադրբեջանի շահերը պաշտպանելով։ Ժողովրդագրություն Էթնիկ կազմ Հայաստանը համարվում է մոնոէթնիկ պետություն։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով Հայաստանի մշտական բնակչությունը կազմել է 3.018.854 մարդ, որից՝ 2.961.801-ը հայեր են։ Ազգային փոքրամասնությունների թիվը կազմում է մոտ 60 հազար, որոնցից առավել մեծաքանակ են՝ եզդիները (35,3 հազար) եւ ռուսները (11,9 հազար)։ Կրոնական կազմ Բնակչության մոտ 94%-ը տոկոսը իրեն Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետեւորդ է համարում։ Կրոնական փոքրամասնությունների թվում են. կաթոլիկներ, մոլոկաններ, ռուս ուղղափառներ, ավետարանականներ, բապտիստներ, հոգեգալստականներ, խարիզմատական քրիստոնյաներ, Եհովայի վկաներ, մորմոններ, եզդիներ, հուդայականներ, սուննի մուսուլմաններ (հիմնականում՝ քրդեր) եւ Շիա մուսուլմաններ։ Ընդհանուր առմամբ Հայաստանում գրանցված է 66 կրոնական համայնք։ Այսօր Հայաստանը աշխարհիկ պետություն է, սակայն սահմանադրությունը ճանաչում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու՝ որպես ազգային եկեղեցու բացառիկ առաքելությունը հայ ժողովրդի հոգեւոր կյանքում, նրա ազգային մշակույթի զարգացման եւ ազգային ինքնության պահպանման գործում՝ միեւնույն ժամանակ երաշխավորելով կրոնական փոքրամասնությունների ազատությունը։ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցին հայ ժողովրդի ազգային եկեղեցին է։ Կենտրոնը Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածինն է։ Եկեղեցու գլուխ կանգնած է Ամենայն հայոց կաթողիկոսը։ «Առաքելական» է կոչվում, որովհետեւ նրա հիմնադիրներն են Հիսուս Քրիստոսի առաքյալներ Սուրբ Թադեոսը եւ Սուրբ Բարդուղիմեոսը, ովքեր Հայաստանում առաջինն են քարոզել Քրիստոնեությունը եւ այստեղ էլ նահատակվել (մ. թ. I դար)։ Այդ ժամանակ էլ Քրիստոնեությունը Ասորիքից ու Կապադովկիայից մուտք է գործել Հայաստան եւ սկզբում տարածվել Մեծ Հայքի թագավորության հարավային ու արեւմտյան երկրամասերում ու գավառներում։ 301-ին, Հայոց Տրդատ Գ թագավորի օրոք, Հայոց առաջին հայրապետ Գրիգոր Ա Լուսավորիչի ջանքերով Քրիստոնեությունը պաշտոնապես հռչակվել է Մեծ Հայքի թագավորության պետական կրոն։ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցի են կազմում՝ Կաթողիկոսություն ամենայն հայոց, Կաթողիկոսություն Մեծի Տանն Կիլիկիո, Երուսաղեմի հայոց պատրիարքություն, Պատրիարքություն հայոց Թուրքիո։ Հայաստանի եւ Արցախի տարածքում գործում են հետեւյալ թեմերը. Այրարատյան հայրապետական, Շիրակի, Գուգարաց, Սյունյաց, Արմավիրի, Արագածոտնի, Գեղարքունյաց, Կոտայքի, Արցախի։ Հայաստանի տարածքից դուրս գործում են Վրաստանի, Ռուսաստանի, Նոր Նախիջեւանի, Ուկրաինայի, Ատրպատականի (Թավրիզ), Սպահանի (Նոր Ջուղա), Թեհրանի (Թեհրան), Եգիպտոսի թեմերը, Փարիզի (հայրապետական պատվիրակ), Մարսելի շրջան, Լիոնի շրջան, Անգլիա-Լոնդոն (հայրապետական պատվիրակ), Ռումինիայի, Բուլղարիայի թեմերը, Իտալիայի հոգեւոր հովվությունը, Հունաստանի թեմը, Կենտրոնական Եվրոպայի հայրապետական պատվիրակ (Ավստրիա եւ Շվեդիա), Շվեդիայի հոգեւոր հովվությունը, Գերմանիայի, Շվեյցարիայի, ԱՄՆ-ի Արեւելյան (Նյու Յորք), ԱՄՆ-ի Արեւմտյան (Լոս Անջելես), Կանադայի, Արգենտինայի, Բրազիլիայի, Ուրուգվայի թեմերը, Իրաքի թեմը, Հնդկաստանի եւ Ծայրագույն Արեւելքի հայրապետական պատվիրակ, Կալկաթայի հոգեւոր հովիվ, Սուդանի հոգեւոր հովվությունը, Ավստրալիայի եւ Նոր Զելանդիայի թեմը։ Հայ եկեղեցին ունի իր ներկայացուցիչները Մոսկվայի եւ Համայն Ռուսիո պատրիարքության, Քենթրբերիի եւ Համայն Անգլիո արքեպիսկոպոսության մոտ։ Կա հինգ վանահայրություն՝ Սուրբ Հռիփսիմեի, Սուրբ Գայանեի, Սուրբ Շողակաթի, Սուրբ Գեղարդի, Խոր վիրապի։ Քաղաքներ Իրենց աշխարհագրական նշանակությամբ, այսինքն՝ աշխատանքի աշխարհագրական բաժանմանն իրենց մասնակցության աստիճանով, Հայաստանի քաղաքները բաժանվում են երեք խմբի. Համապետական կենտրոն։ Դա Հայաստանի տարաբնակեցման մասնական համապետական համակարգի կենտրոնն է՝ Երեւան մայրաքաղաքը։ Երեւանում կենտրոնացած են Հայաստանի իշխանության բարձրագույն մարմինները, այստեղ հանգուցվում են ներհայաստանյան եւ միջազգային տրանսպորտային ուղիները։ Մարզային (տարածաշրջանային) կենտրոններ, որոնցից յուրաքանչյուրը կենտրոն է երկրի ա մասի՝ համեմատաբար ընդարձակ տարածաշրջանի համար։ Լրիվ ձեւավորված կամ ձեւավորվող այդպիսի կենտրոններ են մարզերի վարչական կենտրոնները։ Դրանց շարքում առավել հասուն եւ բարձր կարգի կենտրոններ են Գյումրին, Վանաձորը, Կապանը, Գավառը եւ Իջեւանը։ Տեղական նշանակության կենտրոններ։ Այդպիսիք են Հայաստանի մնացած քաղաքները, այդ թվում նախկին վարչական շրջանների կենտրոնները։ Դրանց ազդեցության ոլորտում են գտնվում շրջակա գյուղական բնակավայրերը։ Եթե Երեւանն իրեն է ձգում երկրի տարածքն ամբողջությամբ, ապա տարածաշրջանային (մարզային) կենտրոնը՝ այդ տարածքի միայն մի մասը։ Կրթություն եւ գիտություն Երեւանում գտնվում է Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան։ Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիան գիտական համագործակցության պայմանագրեր ունի Ռուսաստանի, Վրաստանի, Բելառուսի, Ուկրաինայի, Թուրքմենստանի, Հունգարիայի, Չինաստանի գիտությունների ակադեմիաների եւ Լոնդոնի թագավորական ընկերության հետ։ Լեզու Հայաստանի պետական լեզուն հայերենն է, որի գրերը ստեղծել է Մեսրոպ Մաշտոցը։ Գրականություն Մեզ հասած հայերեն լեզվով ամենահին գրական ստեղծագործությունները պատկանում են V-VI դարերին։ Նախ եւ առաջ դրանք Մովսես Խորենացու («Պատմություն Հայոց»), Կորյունի («Վարք Մաշտոցի») պատմական ստեղծագործություններն են։ Վաղ միջնադարում (XI դար) է ստեղծագործել Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին՝ «Թղթեր» աշխատության հեղինակը։ Նա հայերեն է թարգմանել նաեւ Էվկլիդեսի «Սկզբունքներ» աշխատությունը։ Պատմական հայտնի աշխատություններ են գրել նաեւ Հովհաննես Դրասխանակերտցին («Հայոց պատմություն» եւ «Շարից հայրապետացն Հայոց», IX դարի վերջ եւ X դարի սկիզբ), Թովմա Արծրունին (960–1030), Ստեփանոս Օրբելյանը (XIII դար) եւ այլք։ «Սասունցի Դավիթ» էպոսը ստեղծվել է VII-X դարերի ընթացքում։ Հայկական պոեզիայի ավելի հին քնարական, բարոյախրատական եւ փիլիսոփայական արտացոլումը կարելի է գտնել Գրիգոր Նարեկացու (951–1003), Ներսես Շնորհալու (1112–1173), Հովհաննես Թլկուրանցու (XIV–XV դարեր), Ֆրիկի (XIII–XIV դարեր) եւ այլոց ստեղծագործություններում։ XII-XIII դարերում են ստեղծագործել առակագիրներ Մխիթար Գոշը եւ Վարդան Այգեկցին։ 19-րդ դարում հայ գրականությունն ու արվեստը զարգանում էին ռուսական եւ արեւմտաեվրոպական մշակույթի ազդեցության ներքո։ Հայ երգահաններ Կոմիտասը եւ Գրիգոր Սյունին հավաքում էին ժողովրդական երգեր եւ օգտագործում համերգային ելույթների ժամանակ։ Հայտնի երգահաններից են նաեւ Տիգրան Չուխաջյանը (1837-1898 թթ, հայ առաջին օպերաների, օպերետաների, սիմֆոնիկ եւ կամերային ստեղծագործությունների հեղինակ), Ալեքսանդր Սպենդիարյանը (1871-1928) եւ Արմեն Տիգրանյանը (1879–1950)։ Հայ ժողովրդի կազմավորմանը համընթաց ձեւավորվում է նաեւ հայկական մշակույթը, որի հիմքում ընկան հայկական ցեղերի եւ ցեղախմբերի լոկալ մշակույթները, որոնք դարերի ընթացքում նկատելի ընդհանրություններ ձեռք բերեցին եւ միավորվելով ստացան համահայկական մշակույթի բնույթ։ Առանձին տեղ է գրավում ուրարտական մշակութային ժառանգությունը հայկական մշակույթի մեջ։ Կատարված հնագիտական պեղումները վկայում են, որ ուրարտական մշակույթի շատ տարրեր կազմել են ձեւավորվող համահայկական մշակույթի բաղկացուցիչ մասը։ Միաժամանակ հայ ժողովուրդը, ապրելով Ասիայի ու Եվրոպայի սահմանագլխին, շուտով ներգրավվում է հունահելլենիստական հին կամ անտիկ աշխարհի ոլորտը։ Այսպիսով, ավելի քան երկու հազար տարի առաջ հայկական մշակույթի մեջ ձեւավորվում է հելլենիստական ուղղությունը, որով հայկական մշակույթը կապվում է արեւմտյան մշակույթի հետ։ Միջին դարերում հայկական մշակույթը տեւական եւ սերտ կապերի մեջ է եղել ինչպես բյուզանդական, այնպես էլ արաբական քաղաքակրթությունների հետ։ Նոր ժամանակներում հայ ժողովուրդը, արեւելյան ժողովուրդների թվում առաջիններից մեկն էր, որը լայնորեն հաղորդակից դարձավ եվրոպական նոր քաղաքակրթությանը՝ Արեւմտյան Եվրոպայի երկրների հետ ունեցած կապերին հաղորդակից լինելու շնորհիվ։ Ճարտարապետություն Հայկական ճարտարապետության մեջ մեծ դեր է խաղում տուֆը, որը ամենատարածված շինանյութն է Հայաստանում, որտեղ եւ գտնվում է աշխարհում տուֆի երկու ամենախոշոր հանքավայրերից մեկը (մյուսը գտնվում է Իտալիայում)։ Տուֆը շինարարության մեջ օգտագործվում է վաղնջական ժամանակներից։ Նախնադար Հայկական լեռնաշխարհում ճարտարապետության զարգացման համար կարեւոր է նորքարեդարի ժամանակաշրջանը, երբ հայտնագործվել են կավաշաղախի կապակցող հատկությունները, ստեղծվել է առաջին արհեստական շինանյութը՝ հում աղյուսը, կառուցվել են առաջին վերգետնյա բնակարանները։ Քարայրը՝ որպես հիմնական կացարան, տեղը զիջել է բնակարանին։ Մ. թ. ա. III հազարամյակի սկզբին Հայկական լեռնաշխարհում զարգացել է շենգավիթյան մշակույթը, կառուցվել են մեկ կամ մի քանի շարք պարիսպներով ամրոց-բնակատեղիներ՝ բերդշեներ, կիկլոպյան կառույցներ, մետաղագործ, կենտրոններ (Մեծամոր)։ Բրոնզի դարում բարձր զարգացման են հասել մեգալիթյան կառույցները, մասնավորապես՝ միայն Հայկական լեռնաշխարհում հանդիպող ջրի պաշտամունքին նվիրված մենհիր վիշապաքարերը։ Մեգալիթյան կառույցների եզակի համալիր է Զորաց քարերը՝ Սիսիանի մերձակայքում։ Առաջացել են հայկական ժողովրդական բնակարանի՝ գլխատան ծածկի նախատիպերը, բազմասյուն կառուցվածքներ, երկհարկանի տներ։ Երեւան են եկել մոնումենտալ ճարտարապետության (Մոխրաբլուր) եւ ամրաշինական (Յանիքթեփե, Շրեշ բլուր) կառույցներ։ Լեռնային գոտում տարածվել են անմշակ քարերից եւ ժայռաբեկորներից «կիկլոպյան» տեխնիկայով կառուցված շինությունները (Գառնի, Ձյանբերդ եւ այլն)։ Հին շրջան Նախորդ դարաշրջանի ամրոց-բնակատեղիների փոխարեն կառուցվել են ավելի հուսալի ամրոցներ եւ քաղաքներ, նաեւ ջրանցքներ, որոնցից հայտնի է հատկապես Մենուայի (Շամիրամի) ջրանցքը։ Ամրոցներով շրջափակվել են Տուշպա, Մենուախինիլի, Սարդուրիխուրդա եւ այլ քաղաքներ։ Բնակելի թաղամասերը, որպես կանոն, կառուցվել են բարձունքների ստորոտներում, պարսպապատ միջնաբերդը՝ գագաթներին։ Մեկից ավելի բարձունքների դեպքում հաճախ ստեղծվել է բազմամիջուկ քաղաքաշինական համակարգ՝ մի քանի միջնաբերդերով (Արգիշտիխինիլի, Անզաֆ, Հայկաբերդ, Տուշպա-Ռուսախինիլի)։ Հատակաձեւերը եղել են ազատ, կանոնավոր ցանցի, խառը, նաեւ դարավանդաձեւ համակարգային սկզբունքներով։ Քաղաքաշինությանը բնորոշ էր սոցիալական տարբեր խավերին պատկանող թաղամասերի առանձնացումը։ Միջնաբերդերը բաղկացած էին պալատական, պաշտամունքային, տնտեսական, զորանոցային բաժանմունքներից, 2-3 շարք պարիսպներից՝ կրկնվող աշտարակներով եւ որմնահեցերով։ Հաճախ պարսպի՝ բնականից չպաշտպանված մասերում ստեղծվել են արգելակներ՝ խրամներ։ Թեյշեբաինիի միջնաբերդն զբաղեցնում էր երկհարկանի պալատը, որի ստորին հարկում տնտեսական եւ արտադրական բաժիններն էին, իսկ վերին հարկում՝ բնակելի, հանդիսությունների եւ պաշտոնական արարողությունների սենյակները։ Հայտնի են տաճարի 3 հորինվածքային տիպեր՝ քառակուսի եզրագծով, անկյունային աշտարակներով (Թոփրակկալե, Ազնավուրթեփե, Կայալիդերե, Չաուշթեփե, Ալթընթեփե), պարզ ուղղանկյուն հատակաձեւով, երկայնական առանցքով տեղադրված մուտքով (Էրեբունի, Մուսասիր) եւ ուղղանկյուն, լայնական ձգված հատակաձեւով (Խալդի աստծու տաճարը)։ Ներսը սվաղվել է, հարդարվել որմնանկարներով, սալապատվել մարմարով եւ ընդելուզվել գունավոր քարերով։ Կոթողներն ունեցել են պաշտամունքային նշանակություն, կանգնեցվել են զոհարանների մոտ։ Արհեստական քարայրերը ծառայել են պաշտամունքի, թաղման, բնակության եւ այլ նպատակների։ Վանա ժայռի քարայրերը (Խորխոռյան մեծ եւ փոքր, Իչկալա, Նավթկույու) ուղղանկյուն հատակաձեւերով, հարթ կամ թաղանման առաստաղներով, միմյանց հետ հաղորդակցվող դահլիճ-սենյակներ են։ Կառուցվել են ջրանցքներ (աքվեդուկ), փորվել են թունելներ։ Ջրանցքներից մի քանիսը՝ Շամիրամի, Դալմայի, Կարմիր բլուրի, գործում են ցայսօր։ Կառույցների որմերի եւ մույթերի ստորին շարքերը շարվել են անմշակ կամ կոպտատաշ քարերով, սրբատաշ են եղել սյունախարիսխները, որոշ պաշտամունքային կառույցների որմեր, արձանագրություններով եւ քանդակապատ քարերը։ Հիմնական շինանյութը հարդաշաղախ հում աղյուսն էր։ Սյուները, բարավորները, հեծանային կառուցվածքները եղել են փայտից։ Հելլենիստական շրջան Հայկական ժողովրդական բնակելի տան հիմնական տիպի՝ գլխատան նախօրինակները նկարագրել է Քսենոփոնն իր «Անաբասիս» երկում (մ. թ. ա. V դար)։ Մ. թ. ա. III – մ. թ. I դարերում են հիմնադրվել Արմավիր, Երվանդաշատ, Արտաշատ, Վաղարշապատ, Զարեհավան, Տիգրանակերտ քաղաքները՝ որպես վարչական եւ արհեստավորական կենտրոններ։ Դրանք, ինչպես եւ նույն ժամանակաշրջանի ամրոցները (Գառնի, Արտագերս, Անի-Կամախ, Օշական, Դարույնք) ու հեթանոսական սրբավայրերը (Բագավան, Բագրեւանդ, Աշտիշատ, Երիզա) եղել են քաղաքաշինության եւ ճարտարապետության կազմավորման հիմնական օղակները։ Ըստ գրավոր աղբյուրների՝ մասամբ նաեւ Գառնիի, Արմավիրի, Արտաշատի եւ անտիկ այլ հնավայրերի պեղածո նյութերի՝ Հայաստանի քաղաքաշինությունը, ճարտարապետությունը եւ շինարարական տեխնիկան մ.թ.ա. IV դարից զարգացել են հունա-հռոմեական, իսկ մ. թ. ա. I դարից՝ նաեւ հռոմեական մշակույթների փոխազդեցությամբ՝ դառնալով «հայկական հելլենիզմի» մշակույթի բաղկացուցիչ մասը։ Քաղաքների բնական պաշտպանվածությունը լրացվել է արհեստական շինություններով (պարիսպներ, հողապատնեշներ, ջրլեցուն խանդակներ), որոնցով առանձին-առանձին շրջապատվել են քաղաքի 2 բաղադրիչները՝ միջնաբերդն ու բուն քաղաքը։ Առանձնապես հզոր եւ հուսալի էին Տիգրանակերտի ավելի քան 25 մ բարձրության պարիսպները։ Տեղանքի նպատակահարմարությամբ եւ պաշտպանական շինությունների հզորությամբ աչքի է ընկել նաեւ թագավորական Գառնի (մ. թ. ա. IIII–I դարեր) ամառանոցը, որի բնականից անպաշտպան հատվածները (հատկապես՝ հյուսիսում) ողջ երկայնքով պատված էին ամրակուռ բրգավոր պարիսպներով։ Կառուցողական տեխնիկան (տձեւ եւ կանոնավոր քարերից անշաղախ շարվածք, արճճով մածուցված երկաթե կապեր, սյունահեծանային համակարգ) նույնպես վկայում է տեղականի եւ անտիկ հունա-հռոմեականի զուգակցման մասին։ Վաղ միջնադար Հայաստանում քրիստոնեությունը պետականորեն ընդունելուց հետո կառուցվել են նորատիպ պաշտամունքային շենքեր, որոնք սկզբնապես կրել են անտիկ ճարտարապետության ազդեցությունը։ Քանդվում են բոլոր հեթանոսական տաճարները, բացառությամբ Գառնիի հեթանոսական տաճարի, որը կառուցված է եղել ի պատիվ Միհր աստծո։ IV-V դարերի եկեղեցական շենքերը հիմնականում բազիլիկատիպ են՝ միանավ կամ եռանավ։ Անհամեմատ շատ են պահպանվել միանավ ոչ մեծ չափերով դահլիճները, որոնց աղոթասրահները ծածկվել են միասնական թաղով եւ ամփոփվել երկլանջ կտուրի տակ (Գառնիի, Թանահատի եւ այլ եկեղեցիներ)։ Եռանավ բազիլիկի «արեւելյան տիպին» են պատկանում Աղցի (IV դար), Քասաղի (IV–V դարեր) եւ այլ եկեղեցիները, որոնք առնվել են երկլանջ ընդհանուր կտուրի տակ, իսկ «արեւմտյան տիպին»՝ Երերույքի (IV-V դարեր), Ծիծեռնավանքի (IV–V դարեր, Սյունիք) եւ այլ եկեղեցիները, որոնց միջին նավը բարձր է եզրայիններից, եւ յուրաքանչյուր նավն առնվել է առանձին կտուրի տակ։ Եկեղեցիների մեծ մասում խորանը ներգծվել է արտաքին պատերի ուղղանկյուն եզրագծի մեջ, որոշ միանավ եւ եռանավ եկեղեցիներ ունեցել են արտաքին սյունասրահներ։ Հայաստանում VI–VII դարերում լայնորեն տարածվել է խաչաձեւ կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների տարբեր տիպերի շինությունները։ Դրանց հիմնական ճարտարապետական գաղափարը ներքին ծավալների միավորումն է ենթագմբեթային տարածության շուրջ։ Գմբեթավոր դահլիճները (Պտղնիի (VI-VII դարեր), Արուճի (661–666), Դդմաշենի (VII դար)), գմբեթավոր բազիլիկները (Տեկորի (V դար), Օձունի (VI դարի վերջ)), ինչպես նաեւ եռախորան գմբեթավոր բազիլիկները (Դվինի Սբ. Գրիգոր (608–615), Թալինի Կաթողիկե (VII դար) սերել են եռանավ բազիլիկ հորինվածքից։ Խաչաձեւ կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների հորինվածքային գաղափարը զարգացել է Մոխրենեսի (570-ական թվականներ), Ավանի (588–597) եկեղեցիների օրինակով, դասական կատարելության հասել նույնատիպ մյուս կառույցներում (Հռիփսիմե (618), Գառնահովիտ (VI–VII դարեր)։ Հայտնի է, որ Վրաստանում հայ քարգործ վարպետների մասնակցությամբ VII դարում կառուցվել են Մցխեթի Սբ. Խաչ (Ջվարի), Աթենի Սբ. Սիոն (ճարտարապետ՝ Թոդոսակ) եկեղեցիները։ Խաչաձեւ կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների նոր հորինվածքներ ստեղծելու ձգտումը VII դարի կեսին պսակվել է Ներսես Գ Շինարար կաթողիկոսի կառուցած, դարաշրջանի գլուխգործոց Զվարթնոցի եկեղեցով (641-652), որտեղ խաչաձեւ քառախորան միջուկը ներգծվել է բազմանիստ շրջանաձեւ պարագծի մեջ եւ ամփոփվել եռաստիճան ծավալում։ Խաչաձեւ կենտրոնագմբեթ հորինվածքից են սերում բազմախորան եկեղեցիները (Եղվարդի Զորավար (661–685), Արագած (VI դար))։ VI–VII դարերում զուգահեռաբար մշակվել են խաչաձեւ հատակագծով գմբեթավոր փոքր եկեղեցիների բազմազան տարբերակներ՝ Աշտարակի Կարմրավոր (VI դար), Լմբատավանքի Սբ. Ստեփանոս (VI դար) եւ այլն։ Աշխարհիկ շենքերի ճարտարապետությունը զարգացել է միանգամայն ինքնուրույն ուղիով՝ ժողովրդական բնակելի տան ճարտարապետությանը բնորոշ հորինվածքային եւ կառուցվածքային լուծումներով։ Դվինի 2 (V եւ VII դարեր), Արուճի 2 (VII դար) պալատների հորինվածքներում կենտրոնական տեղ են գրավել սյունազարդ դահլիճները՝ քարե սյուներին հենվող հազարաշեն տիպի փայտե ծածկերի համակարգով։ Հուշակոթողային արվեստ Պաշտամունքային ճարտարապետությունից վաղ եւ նրան զուգահեռ վերելք է ապրել հուշակոթողային արվեստը (քարակոթողներ, հուշասյուներ, խաչարձաններ, դամբարաններ)։ Քարակոթողները՝ ուղղաձիգ, քառանիստ, բազմանիստ կամ կլոր հատվածքով, հիմնականում հուշասյուներ են, որոնք հայտնաբերվել են Հայաստանի շատ վայրերում (Ագարակ, Երերույք, Խոշավանք եւ այլուր)։ Մի մասը (Դվին, Ջրվեժ, Զովունի) պսակված էր «թեւավոր» խաչով։ Այդ կառույցներում հիմնականում պահպանված է աստիճանաձեւ որմնախարիսխ + խորանարդաձեւ պատվանդան + սյունանման կոթող դասական հորինվածքը։ Սովորաբար կերտվել են տուֆի տարատեսակների ամբողջական զանգվածից, մակերեսները հիմնականում մշակվել են խորհրդանշական, բուսական կամ երկրաչափական քանդակներով եւ զարդամոտիվներով։ Դրանք դարձել են սկզբունքորեն նոր տիպի կոթողների՝ խաչքարերի ձեւավորման հիմքը՝ դրսեւորվելով մի շարք սյունակոթողների (Ագարակ, Թալին, Կողբ) եւ խաչքարերի (Թալին, Գառնի) հորինվածքային նմանությամբ։ Հուշասյուները (Ջրվեժ, Ավան, Դվին) կանգնեցվել են կարեւոր իրադարձությունների առիթով։ Դրանք ունեն կոթողների ընդհանուր հորինվածք եւ պսակված են արտահայտիչ խոյակով։ Կոթողների կառուցման ավանդույթը հարատեւել է մինչեւ ուշ միջնադար (Տաթեւ, Հովհաննավանք, Հաղպատ)։ Վաղմիջնադարյան դամբարանները բաժանվում են 2 խմբի, առաջինը վկայարաններ են, որտեղ թաղվել են հանուն քրիստոնեական հավատքի նահատակված սրբերն ու սրբացած անձինք (Հռիփսիմե, Գայանե, Գրիգորիս եւ ուրիշներ), երկրորդը՝ աշխարհիկ եւ հոգեւոր մարդկանց դամբարաններ (Արշակունիներինը՝ Աղցում (IV դար), Մեսրոպ Մաշտոցինը՝ Օշականում (V դար) եւ այլն)։ Դամբարանները մեծ մասամբ երկհարկ են, որոնց գետնափոր կամ կիսագետնափոր ստորին հարկի տապանատան վրա կառուցվել է աղոթասրահը։ VI-VII դարերի մահարձանների ճարտարապետությունը ներկայացվում է Օձունի եւ Աղուդիի բարձրարվեստ հուշարձաններով։ Քարի մշակման արվեստն իր բազմազան դրսեւորումներով հասել է կատարելության։ Քանդակազարդմանը զուգահեռ կարեւորվել են խճանկարչությունը եւ որմնանկարչությունը։ Խճանկարների մնացորդներ են հայտնաբերվել Էջմիածնի Մայր տաճարի, Դվինի Սբ. Գրիգոր եկեղեցու եւ Զվարթնոցի պեղումներից։ Վաղ միջնադարի որմնանկարներ կան Աղցի դամբարանում, Քասաղի, Երերույքի, Աշտարակի Ծիրանավոր բազիլիկներում, Էջմիածնի Մայր տաճարում, Տեկորի, Զվարթնոցի եւ այլ եկեղեցիներում։ Շինարարական արվեստում տեղի է ունեցել արմատական հեղաշրջում, չոր շարվածքը փոխարինվել է կրաշաղախով եւ կրաբետոնով։ VII դարում ավարտվել է բազմերանգ, որոշակի եւ յուրահատուկ դիմագծով հայկական ազգային ճարտարապետության կազմավորումը։ Զարգացած միջնադար Բագրատունյաց թագավորություն VIII դարից՝ արաբական խալիֆության տիրապետության շրջանում, Հայաստանի մեծ մասում գրեթե կանգ է առել շինարարությունը։ Այդուհանդերձ, առանձին իշխան, տիրույթներում եւ երկրի ծայրամասային շրջաններում կառուցվել են դամբարաններ, պալատներ եւ այլն (Նախճավանի Արտավազդ Կամսարականի դամբարանը, Դվինի միջնաբերդի պալատ եւ այլն)։ Ըստ մատենագրական տվյալների՝ շինարարություն են ծավալել նաեւ կաթողիկոսները. Հովհան Օձնեցի Իմաստասերը VIII դարի 1-ին տասնամյակներում կառուցել է եկեղեցիներ, այդ թվում նաեւ հայրենի Օձուն գյուղում, Դավիթ Ա Արամոնեցին իր ծննդավայր Արամոնքում (Արամուս) VIII դարի 1-ին կեսին՝ եկեղեցի եւ պալատ։ VIII–IX դարերում ձեւավորվել եւ հետագայում կատարելության է հասել խաչքարի արվեստը։ 885 թվականին Բագրատունիների գլխավորությամբ հայկական պետականության վերականգնումից հետո քաղաքային կյանքի զարգացումը, աշխարհիկ մտածողության վերելքը, միջազգային առեւտրի աշխուժացումն ու ընդլայնումը նպաստել են աշխարհիկ ճարտարապետության եւ քաղաքաշինության զարգացմանը։ Քաղաքացիական ճարտարապետության արժեքավոր հուշարձաններ են Անիի պաշտպանական կառույցները, կամուրջները, հյուրատները, բնակելի տները եւ այլն։ Անիում արգասաբեր գործունեություն է ծավալել Տրդատ ճարտարապետը, որի ստեղծագործությունները՝ Անիի Մայր տաճարը, Գագկաշենը, Արգինայի կաթողիկոսարանը եւ եկեղեցին, հայկական ճարտարապետության նշանավոր ստեղծագործություններից են։ Ինքնատիպ հորինվածքով աչքի է ընկել Անիի Սբ Առաքելոց 5-գմբեթանի եկեղեցին (1004–1031)։ Անիի օրինակով զարգացել են մեծ թվով քաղաքներ եւ խոշոր ավատատիրական կենտրոններ (Աղթամար, Ամբերդ, Լոռիբերդ)։ Անի-Շիրակի ճարտարապետական դպրոցի կարեւոր հուշարձաններից են Մարմաշենի (X դար) եւ Խծկոնքի Սբ Սարգիս (1027) կենտրոնագմբեթ եկեղեցիները, որոնք ունեն բազմանիստին ներգծված 4 անկյունային ավանդատներով քառախորան հորինվածք։ Վասպուրականում՝ Աղթամար կղզում, կառուցվել է Արծրունիների նստավայրը՝ նավահանգստով, պալատով, Սբ Խաչ եկեղեցով։ VIII–XI դարերում Հայաստանի հուշակառույցներն աչքի են ընկել ձեւերի բազմազանությամբ։ Վաղմիջնադարյան հուշասյուների հորինվածքը դարձել է ինքնատիպ կոթողների՝ Տաթեւի վանքի (906) եւ Որոտնավանքի (X դար) ճոճվող սյուների ստեղծման հիմքը։ Քաղաքներից զատ՝ ճարտարապետությունը զարգացել է առանձին իշխանական տիրույթներում, ամրոցներում, հատկապես վանական համալիրներում, որոնք, արագորեն աճելով, վերածվել են ժամանակի կարեւոր մշակութային կենտրոնների։ IX–XI դարերումում Հայաստանում ավատատիրության զարգացումը հանգեցրել է որոշակի նկարագրով եւ տեղական առանձնահատկություններով ճարտարապետական դպրոցների (Արարատյան, Անի-Շիրակի, Սյունիքի, Վասպուրականի, Լոռու, Արցախի) ձեւավորմանը։ IX–X դարերից կիրառվել են նախկինում մշակված հատակագծային եւ ծավալատարածական հորինվածքների բազմաթիվ ձեւեր՝ միանավ դահլիճներում (Նորավանք, Բյուրականի Սբ Հովհաննես եւ այլն), գմբեթավոր դահլիճներում (Շիրակավանի Սբ Փրկիչ, Հաղպատի Սբ Նշան), գմբեթավոր բազիլիկներում (Անիի Մայր եկեղեցի), բազմախորան կենտրոնագմբեթ (Աբուղամրենց Սբ Գրիգոր, Փրկչի, Հովվի), քառախորան, 3/4 հենախորշերով (Աղթամարի Սբ Խաչ), փոքր խաչագմբեթ (Սեւանի եկեղեցիները) եւ այլ կառույցներում։ Զաքարյան իշխանապետություն XII–XIII դարերում զարգացման բարձր մակարդակի են հասել քաղաքները (Անի, Դվին, Կարին, Կարս, Երզնկա), կարեւորվել աշխարհիկ շինությունները։ Հատկանշական են Անիի Պարոնի եւ Սարգսի, Մրենի Սարգսի եւ Սահմադինի (1276–86) պալատները, երկհարկանի իջեւան-հյուրատները։ XII–XIV դարերում հայ ճարտարապետության մեջ կարեւոր տեղ ունեն վանական համալիրները, որոնցից շատերը համակառուցային ճարտարապետության գլուխգործոցներ են։ Նոր թափ է առել ու տարածվել գավիթ-ժամատների, դպրոցների, սեղանատների, գրատուն-մատենադարանների, աղբյուրների, կոմունալ եւ տնտեսական կառույցների շինարարությունը, որով ամբողջացվել են վանական համալիրները։ Որոշակի տեղ են ունեցել նաեւ հուշակառույցները (խաչքար-մոնումենտներ, տոհմային դամբարաններ եւ այլն)։ 12-XIV դարերում եկեղեցիների հիմնական տիպերն էին գմբեթավոր դահլիճը (Անիի Սբ Գրիգոր, Տիգրան Հոնենցի) եւ 4 անկյուններում երկհարկ ավանդատներով, ներքուստ խաչաձեւ գմբեթավոր տիպը (Գեղարքունիքի Կարմիր եղցի, Տեղեր եւ այլն)։ Նորություն էին երկհարկ, եռաստիճան եկեղեցիները (Գոշավանքի գրատուն-եկեղեցին, Եղվարդի Սբ Աստվածածին)։ X–XI դարերում Հայաստանում կազմավորվել է շինության նոր տիպ՝ գավիթը, կառուցվել է եկեղեցուն կից՝ արեւմտյան կողմում։ Դրանք ունեցել են հիմնականում կրոնական, նաեւ աշխարհիկ նշանակություն, միաժամանակ եղել են տապանատներ։ Վանական համալիրներում տարածված էր 4 սյուներով քառակուսի դահլիճի դասական տիպը՝ բաժանված 9 հատվածի, կենտրոնում՝ վրանաձեւ ծածկով (Թեղենյաց վանք, Սանահին, Գոշավանք)։ Մշակվել են նաեւ անսյուն՝ փոխհատվող կամարների վրա հենվող ծածկով (Առաքելոց, Խորակերտի), զույգ խաչաձեւվող կամարներով՝ դեպի արեւմուտք երկարացված մասով (Հաղպատ, Մշկավանք)։ XII–XIII դարերի հայկական ճարտարապետության գլուխգործոցներից են Հաղպատի վանական համալիրի Սբ Նշան եկեղեցու գավիթը, Համազասպի ժամատունը, զանգակատունը, սեղանատունը։ Դարաշրջանի ճարտարապետության նշանավոր նմուշներից է Գեղարդի վանական ժայռափոր համալիրը (XIII դար)։ XIII դարի 1-ին կեսից մոնղոլ-թաթարական արշավանքների հետեւանքով Հայաստանն ապրել է տնտեսական խոր անկում։ XIV դարի կեսերից շինարարական գործընթացը խիստ դանդաղել է, իսկ XV–XVI դարերում գրեթե դադարել է, եւ միայն XVII դարում ստեղծված բարենպաստ պայմանների շնորհիվ շարունակվել է շինարարությանյան եւ ճարտարապետության զարգացումը։ Ուշ միջնադար XIII–XIV դարերում՝ մոնղոլ-թաթարական ցեղերի ասպատակություններից, XV–XVI դարերում թուրք-պարսկական պատերազմներից հետո Հայաստանում միայն XVII դարի սկզբից համեմատաբար նպաստավոր պայմաններ են ստեղծվել երկրի վերականգնման եւ շինարարական գործունեության վերսկսման համար։ Կարճ ժամանակում կառուցվել են բազմաթիվ պաշտամունքային, քաղաքացիական շինություններ եւ ճարտարապետական համալիրներ։ Հիմնականում ուղղանկյուն հատակագծով համալիրները շրջափակված էին պարիսպներով, որոնց պարագծով տեղաբաշխվել են բնակելի եւ տնտեսական շինությունները (Սյունիքում՝ Տաթեւի Մեծ անապատ, Կնեվանք, Շատիվանք եւ այլն)։ Որոշ դեպքերում վանքի եկեղեցուն արեւմուտքից կցվել է գավիթ (Սբ Թովմա, Էրեմերի Սբ Աստվածածին, Կտուց անապատ եւ այլն)։ XII դարի վանական համալիրներին բնորոշ է հորինվածքներում պաշտամունքային եւ պաշտպանական խնդիրների զուգակցումը։ XVII-XVIII դարերում պաշտպանական նպատակներով ամրացվել եւ հարմարեցվել են Գնդեվանքը, Նորավանքը եւ այլն։ XVII դարի նորակառույց համալիրներում է ձեւավորվել վանք-ամրոցի հորինվածքը, որի բնորոշ նմուշներից են Տաթեւի Մեծ անապատի, Շատիվանքի, Խոր վիրապի եւ այլ համալիրներ։ Ճարտարապետական համակառույցների կազմավորման ընթացքում մեծ դեր են ունեցել աշխարհիկ շինությունները՝ բնակելի շենքերը, սեղանատները, գավիթներն ու աստիճանաձեւ զանգակատները։ Նոր շրջան Թուրք-պարսկական տիրապետություն XVII–XVIII դարերում Սյունիքում կառուցվել են հիմնականում միանավ եւ եռանավ բազիլիկ, Նախիջեւանում՝ 4 հենարաններով գմբեթավոր բազիլիկ եկեղեցիներ, Այրարատում եւ Վասպուրականում, բազիլիկ կառույցներից բացի, նաեւ այլ տիպեր՝ գմբեթավոր դահլիճներ, խաչագմբեթ եկեղեցիներ։ Եթե վաղմիջնադարյան բազիլիկներում ներքին տարածությունը բաժանվել է 3-4 զույգ մույթերով 3 նավի, ապա XVII դարի բազիլիկներում մույթերը հիմնականում 2 զույգ են, կան նաեւ 1 զույգ մույթերով (Հորթատեր, Կնեվանք, Ռինդ եւ այլն)։ Դրանք չունեն վաղմիջնադարյան կառույցների գետնախարիսխները, սյունասրահները, ճակտոնները։ XVII դարի գմբեթավոր բազիլիկները (Մուղնու, Ագուլիսի, Մեսրոպավանի եւ այլն) իրենց հատակագծային եւ ծավալային լուծումներով մոտ են VII դարի նույնատիպ հուշարձաններին։ Եթե Արեւմտյան Հայաստանում դեռեւս կիրառվել է քառասյուն գավիթների կենտրոնակազմ հորինվածքը, ապա Արեւելյան Հայաստանում XVII դարում գավիթները վերածվել են եռակամար բաց սրահի՝ կցվելով եկեղեցիների արեւմտյան ճակատներին։ Որոշ դեպքերում այդ սրահները համատեղվել են զանգակատների հետ (Մուղնի, Շողակաթ, Երեւանի Զորավոր)։ XVII դարում նախադրյալներ են ստեղծվել երկրում ճանապարհների բարեկարգման, կարավանատների ու կամուրջների վերանորոգման եւ նորերի կառուցման համար։ Բազմաթիվ խոշոր կամուրջներ են կառուցվել Հրազդան, Քասաղ, Որոտան, Մեղրի, Փամբակ եւ այլ գետերի վրա։ Ուշ միջնադարի կառույցներից հատկապես ուշագրավ են Աշտարակի (1664), Երեւանի (1679), Օշականի (1706) բազմաթռիչք կամուրջները՝ տեղանքի հարմար ընտրությամբ եւ ինքնատիպ հորինվածքներով։ Զգալիորեն զարգացել են Վան, Կարս, Բաղեշ, Մուշ, Կարին, Երզնկա, Գյումրի, Էջմիածին քաղաքները, հատկապես Երեւանը՝ Արեւելյան Հայաստանի վարչական կենտրոն դառնալուց հետո։ XVI-XVIII դարերում Երեւանի տարածքային կառուցվածքը եռաստիճան էր՝ բերդ, համատարած այգիներով բնակելի թաղամասեր եւ քաղաքը շրջապատող բազմաթիվ բնակավայրեր։ XVII–XVIII դարերի ճարտարապետությունը կարեւոր դեր է խաղացել Հայաստանի միջնադարյան ճարտարապետության ավանդույթների պահպանման եւ հետագա զարգացման մեջ։ Ռուսական տիրապետություն XIX դարի սկզբին պարսկական լծից Արեւելյան Հայաստանի ազատագրումը պայմանավորել է տնտեսության, ինչպես նաեւ քաղաքաշինության եւ ճարտարապետության որոշակի առաջընթաց։ Կառուցվել են Հայաստանի համար նորաբնույթ շենքեր՝ բանկեր, եվրոպական տիպի հյուրանոցներ, թատրոններ եւ այլն, միեւնույն ժամանակ պահպանվել են ժողովրդական բնակելի տան եւ եկեղեցական կառույցների ազգային ավանդական ձեւն ու ոճը։ Քաղաքները մասամբ (Երեւան, Վաղարշապատ) կամ ամբողջովին (Ալեքսանդրապոլ, Կարս, Գորիս) վերակառուցվել են կանոնավոր հատակագծման սկզբունքով։ Վերակառուցման եւ հատակագծման աշխատանքներն առավել ծավալվել են XIX դարի վերջին – XX դարի սկզբին, երբ քաղաքները Հայաստանում վերածվել են կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման կենտրոնների։ Արդյունաբերության եւ առեւտրի զարգացմանն էապես նպաստել են երկաթուղու կառուցումը մինչեւ Ալեքսանդրապոլ եւ Կարս (1899), Երեւան (1902), ինչպես եւ խճուղային կապի ստեղծումը (Գորիս՝ 1877, Նոր Բայազետ եւ Շուշի՝ 1881)։ Կարեւորվել են բնակարանների ջրամատակարարումը եւ կոմունալ սպասարկումը, բարեփոխվել սանիտարահիգիենային պայմանները։ Սկզբունքորեն արդիականը եւ ժամանակի համար առաջադիմականը եղել է քաղաքների ու քաղաքատիպ բնակավայրերի վերակառուցումը՝ նոր հատակագծերի հիման վրա, որի շնորհիվ խառնիճաղանջ ու տարերայնորեն կառուցապատված մի քանի քաղաքներում արմատավորվել են փողոցների ուղղահայաց, կանոնավոր ցանցեր։ Նոր ոճերի (գլխավորապես՝ ռուսական կլասիցիզմի, մասամբ՝ մոդեռնի) ազդեցությամբ ձեւավորվել է Երեւանի, Գյումրիի, Կարսի, մասամբ նաեւ Վաղարշապատի, Շուշիի ճարտարապետական նոր դիմագիծը։ Հարավային Կովկասի կենտրոնական քաղաքների՝ Թիֆլիսի եւ Բաքվի, ինչպես նաեւ Վրաստանի (Ախալքալաք, Ախալցխա, Գորի, Թելավ, Սիղնաղ, Անանուխ, Ադրբեջանի (Գանձակ, Շամախի) հայ բնակչությունն իր անմիջական մասնակցությամբ նպաստել է բնակավայրերի միայն տնտեսական, մշակութային, այլեւ ճարտարապետության ու քաղաքաշինության զարգացմանը։ Թիֆլիսում ու Բաքվում են ստեղծագործել Սանկտ Պետերբուրգի կայսերական գեղարվեստի ակադեմիայի եւ քաղաքացիական ճարտարագետների ինստիտուտի սաներ Հովհաննես Քաջազնունին (1868–1937), Գաբրիել Տեր-Միքելյանը (1874–1949), Ղազարոս Սարգսյանը եւ այլք։ Հայ ճարտարապետները մասնագիտական գործունեություն են ծավալել Ռուսական կայսրության Սանկտ Պետերբուրգ, Մոսկվա, Դոնի Ռոստով, Կամենեց-Պոդոլսկ, Վլադիկավկազ, Գրոզնի, Դզլար, Աստրախան, Արմավիր, Կրասնոդար, Պյատիգորսկ, Կիսլովոդսկ, Լվով քաղաքներում, Ղրիմում, Մոլդովայում եւ այլուր։ XX դարի սկզբին Սանկտ Պետերբուրգում, Մոսկվայում, Կրատովոյում (Մոսկվայի մարզ) եւ Յարոսլավլում բեղմնավոր գործունեություն է ծավալել ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը, որի նախագծերով կառուցվել են Շչերբատովների տունը (Մոսկվա), հիվանդանոցային մասնաշենքերի ու բնակելի ավանի ընդարձակ համալիր (Կրատովո)։ Բազմաթիվ են հայկական ճարտարապետության կառույցները նաեւ գաղթավայրերում, գրեթե ամենուր կառուցվել են եկեղեցական շենքեր, հաճախ՝ օժանդակ շինություններով։ Մասնավորապես Հելիոպոլսի եկեղեցին իր ընդհանուր ձեւերով եւ համաչափություններով հիշեցնում է Մարմաշենի Կաթողիկեն, Լոնդոնի Սբ Սարգիս եկեղեցին կրկնել է Հաղպատի զանգակատան ձեւերը, Ալեքսանդրիայի Պողոս-Պետրոս եկեղեցին հարազատ է Հայաստանում տարածված բազիլիկ կառույցներին։ Ինքնատիպ են Սան Ֆրանցիսկոյի Սբ Հռիփսիմե, Դաքայի հայկական եկեղեցիների հորինվածքները։ Նորագույն շրջան 1920–1960 թվականներ XX դարի 2-րդ տասնամյակից սկսվել է հայկական ճարտարապետության նոր փուլը, որը կարեւորվել է քաղաքաշինական նշանակալի աշխատանքներով, քաղաքների եւ գյուղերի վերակառուցումներով եւ բարեփոխումներով։ 1924 թվականին Ալեքսանդր Թամանյանն իր կազմած Երեւանի գլխավոր հատակագծում առաջին անգամ կիրառել է քաղաքաշինական նոր սկզբունքներ (բնակավայրի բոլոր մասերի միասնություն, կենտրոնի եւ ծայրամասերի հակադրության վերացում, օրգանական ներդաշնակություն միջավայրի հետ եւ այլն), որոնք հետագայում դրվել են Հայաստանի բնակավայրերի գլխավոր հատակագծերի հիմքում։ 1924–1925 թվականներին Երեւանում կառուցվել են 1-3-հարկանի երկսեկցիոն բնակելի տներ՝ 2-3-հարկանի բնակելի տներ կառուցվել են նաեւ Գյումրիում, Վանաձորում։ 1920–30-ական թվականներին արվել են շենքերի տիպայնացման առաջին փորձերը։ 1920-ական թվականներին միաժամանակ ծավալվել է հասարակական շենքերի շինարարությունը (Երեւանի օպերայի եւ բալետի թատրոնի շենքը, Կառավարական տունը)։ 1920-30-ական թվականների 1-ին կեսին Հայաստանում ճարտարապետությունը զարգացել է 2 ուղղությամբ՝ առաջինը Ա. Թամանյանի եւ նրա դպրոցի դավանած ազգային ճարտարապետական ժառանգության ստեղծագործական վերամշակումն էր, երկրորդը՝ կոնստրուկտիվիստական ուղղությունը, որի հետեւորդներն էին ճարտարապետներ Կ. Հալաբյանը, Մ. Մազմանյանը, Գեւորգ Քոչարը, նրանց գործերում կառույցի ձեւը ճշտորեն համապատասխանում էր նրա գործառնական նշանակությանը։ Իրագործվել են արդյունաբերական կառույցների, ջրէկների շինարարության, բարեկարգման աշխատանքներ Երեւանում, Գյումրիում եւ այլուր։ Հայրենական մեծ պատերազմի (1941–1945) տարիներին արդյունաբերական կարեւոր օբյեկտների շինարարությանը զուգընթաց գյուղերում եւ շրջկենտրոններում կառուցվել են նաեւ բնակելի տներ, ակումբներ եւ հասարակական շենքեր։ Տարածվել է պատերազմում զոհված մարտիկների հիշատակը հավերժացնող աղբյուր-հուշարձանների կառուցումը։ Հետպատերազմական շրջանում կառուցվել են հասարակական շենքերի համալիրներ, ինչպիսին Երեւանի Հանրապետության հրապարակինն է, որտեղ Կառավարական տան ճարտարապետությունը պայմանավորել է մյուս շենքերի տեղադրությունը եւ հորինվածքները։ 1950-ական թվականներին հասարակական կենտրոններ են ստեղծվել նաեւ Գյումրիում եւ Վանաձորում։ 1955 թվականից շինարարության ինդուստրացումը եւ տիպային նախագծերը չեն նպաստել բնակելի զանգվածների ուշագրավ եւ բազմազան կառուցապատմանը։ 1960–2015 թվականներ 1970-ական թվականների կեսերից նկատելի են զանգվածային կառուցապատման գեղարվեստական նկարագրի հարստացման որոնումները, որոնք դրսեւորվել են անհատական նախագծերով կառուցված բազմաթիվ բնակելի տներում եւ թաղամասերում։ Երկաթբետոնի արտահայտչական հնարավորությունների օգտագործման, ճարտարապետության ազգային ինքնատիպության նորովի ընկալման օրինակներ են 1960-ական թվականներին նախագծված մի շարք կառույցներ՝ Երեւանում՝ Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոնը, Կամերային երաժշտության տունը, «Ռոսիա» կինոթատրոնը։ Բնակելի եւ հասարակական շենքերի շինարարությանը զուգընթաց հանրապետության քաղաքներում իրագործվել են բարեկարգման ծավալուն աշխատանքներ (Երեւանում՝ Օղակաձեւ զբոսայգին, Կասկադի համալիրը)։ Լուծվել են քաղաքային երթեւեկության եւ հետիոտն շարժման շատ խնդիրներ։ Կառուցվել են պատմական նշանավոր դեպքերն ու դեմքերը հավերժացնող հուշարձաններ՝ Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիրը Ծիծեռնակաբերդում, Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրը եւ այլն։ 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի հետեւանքները, 1990-ական թվականների սոցիալ-տնտեսական անբարենպաստ պայմանները բացասաբար են անդրադարձել երկրում ճարտարապետաշինական գործընթացի վրա։ Այդուհանդերձ, շարունակվում են երկրաշարժի հետեւանքների վերացման, աղետի գոտու անօթեւան բնակիչներին բնակարաններով ապահովելու, բնակավայրերի քաղաքաշինական բարեփոխման, բնակելի ֆոնդի արդիականացման աշխատանքները։ Սպիտակում տարբեր երկրների (Իտալիա, Չեխոսլովակիա, Նորվեգիա եւ այլն), ինչպես նաեւ ԽՍՀՄ մի շարք հանրապետությունների շինարարական կազմակերպություններ կառուցել են բնակելի թաղամասեր, դպրոցներ, առողջապահական օբյեկտներ։ 2007 թվականին հիմնականում վերականգնվել է քաղաքի կենտրոնը, մայրուղիները կառուցապատվել են ուշագրավ ճակատային լուծումներով բնակելի շենքերով։ Հանրապետության խոշոր քաղաքները կառուցապատվել են առավելապես բնակելի զանգվածներով։ Երկրի անկախացումից հետո (1991 թվականից) իրագործվել են կարեւոր քաղաքաշինական աշխատանքներ։ 2000 թվականին ավարտվել է Գյումրիի Անի թաղամասի կառուցապատումը, 2007 թվականին Երեւանում ավարտվել է Հանրապետության եւ Ազատության հրապարակներն իրար կապող Հյուսիսային պողոտայի շինարարությունը։ Կատարվում են ծավալուն աշխատանքներ տարանցիկ ճանապարհների, ստորգետնյա անցումների եւ անցուղիների կառուցման, քաղաքի կենտրոնի երթեւեկությունը թեթեւացնելու, խցանումները վերացնելու համար եւ այլն։ Անկախության տարիների 1-ին տասնամյակի ճարտարապետությունը բնորոշվում է եկեղեցական շենքերի աննախընթաց շինարարությամբ։ Նոր եկեղեցիներ են կառուցվել ՀՀ գրեթե բոլոր մարզերում եւ Երեւանի համայնքներում, սակայն մեծ մասում հիմնականում կրկնվում են միջնադարյան ծավալատարածական հորինվածքները, պակասում նորարարությունը եւ արդիականի զգացողությունը։ Արդի քաղաքաշինությանը բնորոշ են որակական նոր փոփոխությունները, տիպային եւ նորմատիվային պահանջների մեղմացումը, նոր շինանյութերի, կոնստրուկցիաների եւ տեխնոլոգիաների կիրառումը, ճարտարապետական ազգային ավանդույթների եւ համաշխարհային փորձի զուգադրումը եւ այլն։ Վերջին տարիներին Երեւանում կառուցվել են ավանդականն արդիականի հետ զուգակցող մի շարք շենքեր՝ Սբ Գրիգոր Լուսավորիչ Մայր եկեղեցին (2001, ՀՀ Պետական մրցանակ՝ 2001), Երեւանի քաղաքապետարանի վարչական շենքը (ՀՀ պետական մրցանակ՝ 2008), Երեւանի Կասկադի համալիրը (1975–2005) եւ Տերյան փողոցի (2007) բնակելի-հասարակական համալիրները, Հյուսիսային պողոտայի բազմագործառնական համալիրը (2007), Ռուսաստանի հրապարակի Մոսկվայի տունը (2007) եւ այլն։ Կերպարվեստ Հայկական կերպարվեստը ներկայացվում է որմնանկարչության, գեղանկարչության, մանրանկարչության, քանդակագործության, գորգագործության, դեկորատիվ-կիրառական արվեստի տարբեր տարատեսակներով։ Հայկական որմնանկարչության առավել հայտնի նմուշները պատկանում են V դարի կեսերին։ Դրանք Երեւանի Պողոս-Պետրոս եկեղեցու որմնանկարներն են։ Ավելի վաղ նմուշները պատկանում են VII դարին (Լմբատավանք, Սուրբ Գրիգոր եկեղեցի եւ այլն) եւ վկայում են ինտերիերի նկարազարդման մնայուն ավանդույթի մասին։ Մինչ օրերս պահպանված Տաթեւի վանքի որմնանկարի մի հատվածը մոտավորապես 930 թվականի աշխատանք է, իսկ Գնդեվանքի որմնանկարները՝ 914 թվականի Հայկական վաղ միջնադարյան քանդակները ներկայացված են IV–V դարերի քարակոթողներով, զարդաքանդակավոր եւ սյուժետային ռելիեֆներով։ Առավել վաղ նմուշները՝ Աղձքի Արշակունիների գերեզմանաքարերի ռելիեֆները, պատկանում են 364 թվականին Պահպանվել է հուշակոթողների խոյակ Քասախում (մոտ IV դար) եւ Էջմիածնի Մայր Տաճարի ճակատին քանդակած 2 ռելիեֆ (IV դարի վերջ)։ Ընդհանուր առմամբ հայկական քանդակագործությունը ներկայացված է 3 հիմնական դպրոցներով՝ Այրարատյան, Տաշիրյան եւ Սյունիքյան։ VI-VII դարերում սկսվում է քանդակագործական արվեստի զարգացման նոր շրջան (կլոր քանդակ եւ ռելիեֆներ), որը տարբերվում էր դեկորատիվ տարրերի հարստությամբ. առանձնանում են ոճական ուղղություններ։ Այդ ժամանակաշրջանի ճարտարապետության եւ կերպարվեստի գլուխգործոցն է դառնում Զվարթնոցի տաճարը, որը կառուցվել է 640–650-ական թվականներին։ Հայտնվում են սյուժետային պատկերավոր ռելիեֆներ (Պտղնիի, Մրենի եկեղեցիներում), երեցփոխների բարձրաքանդակային պատկերներ (Սիսիան)։ V-VII դարերում ձեւավորվում է խաչքարերի արվեստը՝ հուշակոթողներ, որոնք իրենցից ներկայացնում են քարակոթողներ՝ խաչի փորագրված պատկերով։ Խաչքարային արվեստը հասնում է իր զարգացման գագաթնակետին XII–XIII դարերում։ Հայաստանի տարածքում հաշվվում է մոտ մի քանի հազար խաչքար, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձնանում է իր անկրկնելի նախշով, թեեւ բոլոր նախշերը սովորաբար արվում են նույն ոճով։ Միջնադարյան Հայաստանի կերպարվեստի պատմության մեջ առաջատար տեղ է զբաղեցրել գրքային մանրանկարչությունը։ Ամենավաղ նմուշները պատկանում են VI-VII դարերին։ Հայկական մանրանկարչության յուրահատկությունն է հանդիսանում տեղական տարբեր դպրոցների՝ Կիլիկիայի, Գլաձորի, Տաթեւի, Վասպուրականի եւ այլն դպրոցների բազմազան ոճերը։ Հայկական մանրանկարչական արվեստի վաղ նմուշներից են «Մլքե թագուհու Ավետարանը» (862 թ), Ավետարանը (986 թ), «Էջմիածնի Ավետարանը» (989 թ), «Մուղնիի Ավետարանը» (XI դար) եւ այլն։ Ոճաձեւային բազմազանությամբ է առանձնանում XIII–XIV դարերի մանրանկարչությունը, երբ զարգանում են հայկական մանրանկարչության մի շարք տեղային ինքնաբավ դպրոցներ։ Միջնադարյան Հայաստանի կիրառական արվեստը ներկայացված է հարուստ եւ բազմաբնույթ կերամիկայով՝ նկարազարդված եւ փորագրված ջնարակած կերամիկայով, ոչ ջնարակված, խորացված եւ ռելիեֆային զարդանկարով կերամիկայով։ Խեցեգործական արտադրության հիմնական կենտրոնները տեղակայված էին Անի եւ Դվին քաղաքներում, որոնք ծաղկում էին ապրում մինչեւ XII–XIII դարերը։ Պահպանվել են XIV դարի գործվածքներ, մետաղական գեղարվեստական պատրաստվածքներ՝ այդ թվում XIII–XIV դարերի դրվագակերտ արծաթե եւ ոսկեզօծ կերտվածքներ, եկեղեցական նշանակության պարագաներ, ձեռագիր գրքերի արծաթե եւ ոսկե շրջանակներ (օրինակ Կիլիկիայում պատրաստված Ավետարանի շրջանակը, 1255 թ)։ Անիում՝ Գագիկաշեն եկեղեցու պեղումների ժամանակ, հայտնաբերվել է XI դարի ջահ։ Հայտնի են նաեւ փայտի վրա փորագրված բարձրակարգ գեղարվեստական նմուշներ, որոնց ամենավաղ օրինակները պատկանում են X դարին։ Այս արվեստում իրենց ուրույն տեղն են զբաղեցնում տաճարների փայտե դռները (դուռ Մուշից, 1134 թ, Սեւանա լճի մոտ գտնվող Առաքելոց եկեղեցու դռները, 1176 թ եւ այլն)։ Միջնադարում եկեղեցիները եւ տաճարները զարդարվել են նաեւ խճանկարներով։ Վաղ քրիստոնեական շրջանի խճանկարների հատվածներ են հայտնաբերվել Էջմիածնի Մայր տաճարում, Զվարթնոցի եւ Դվինի տաճարներում։ Կիրառական արվեստ Հայկական գորգը տերմին է, որը բնութագրում է խավավոր եւ ոչ խավավոր գորգերը, որոնք գործել են Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում եւ նրա սահմաններից դուրս ապրող հայերը՝ սկսած նախաքրիստոնեական շրջանից (մինչեւ մ. թ. ա. IV դար) մինչեւ մեր օրերը։ Գորգագործությունը հանդիսանում է հայկական դեկորատիվ-կիրառական արվեստի տարատեսակներից մեկը։ Այն անքակտելիորեն կապված է հայերի դեկորատիվ-կիրառական արվեստի այլ տարատեսակների հետ՝ շարունակելով ազգային կերպարվեստի մյուս տեսակների ավանդույթները։ Հայկական գորգերը պարսկական, ադրբեջանական եւ այլ գորգերից հիմնականում տարբերվում են նրանով, որ հայկական զարդանախշերում կիրառվում են մարդկանց եւ կենդանիների ոճավորված պատկերներ։ Սովորաբար Հայաստանում գորգերը փռում են հատակին, տան ներքին պատերին, բազմոցներին, սնդուկներին եւ մահճակալներին։ Մինչ այժմ հաճախ գորգեր են կախվում դռան մուտքի մոտ, տաճարների եւ եկեղեցիների խորաններում։ Զարգանալով հինավուրց ժամանակներից՝ գորգագործությունը Հայաստանում հանդիսանում էր կենցաղի անբաժանելի մասը, քանի որ գորգագործությամբ զբաղվում էին գրեթե յուրաքանչյուր հայ ընտանիքում։ Ընդ որում գորգագործությունը ամենուրեք հայ կանանց զբաղմունքն էր։ Թանգարաններ եւ գրադարաններ Երաժշտություն եւ պարարվեստ Հայկական երաժշտությունը հազարամյակների պատմություն ունի։ Այն առաջացել է հայոց լեզվի ձեւավորման հետ մեկտեղ։ Մ. թ. ա. III դարում ձեւավորվեցին հայկական երաժշտության սկզբնական ճյուղերը՝ գյուղացիական, պաշտամունքային (հեթանոսական) եւ գուսանների ժողովրդական արվեստը։ Քրիստոնեությունը 301 թ ընդունելուց հետո առաջ է գալիս նաեւ նոր ճյուղ՝ քրիստոնեական եկեղեցու երաժշտությունը։ Գուսանները հայ ժողովրդական երգիչներն են։ Նրանց գործունեությունը բացառապես աշխարհիկ է։ Նախաքրիստոնեական Հայաստանում հելլենիզմի դարաշրջանում գուսաններն ի սկզբանե ծառայում էին Գիսանե աստվածուհուն նվիրված տաճարում։ Գուսանական երաժշտությունն սկիզբ է առնում ստրկատիրական դարաշրջանի Հայաստանի «վիպասանների» արվեստից։ Զարգացած ֆեոդալիզմի դարաշրջանից ի հայտ եկան գուսանները եւ վարձակները։ Գուսանների մասին վկայություն են տվել V դարի պատմիչներ Ագաթանգեղոսը, Փավստոս Բուզանդը, Մովսես Խորենացին, Եղիշեն եւ այլք։ Գուսանները հանդես էին գալիս խնջույքներում, հարսանիքներում եւ ժողովրդական գործիքների ուղեկցությամբ կատարում էին իրենց երգերը։ 301 թվականից հետո հայկական եկեղեցին հետապնդում էր գուսաններին։ Շարականները հոգեւոր երգերն են։ Ամենաշատը պահպանվել են V–XV դարերի շարականներից։ Հին հայկական հոգեւոր երաժշտությունը կազմված է 4 հիմնական ժանրից՝ կցուրդ, կացուրդ, կանոն եւ տաղ։ Շարականներն իրենցից ներկայացնում են հին հայկական մշակույթի՝ մասնավորապես պոեզիայի, երաժշտության եւ պրոֆեսիոնալ երգարվեստի սինթեզից։ Արդեն XVII դարում Բարսեղ Տչոն կաթողիկոս Ներսեսի կարգադրությամբ կազմեց «Շարակնոց» ժողովածուն։ Ըստ Կիրակոս Գանձակեցու՝ «Այդ ժամանակ Հայաստանում այնքան շատ էին կանոնական եկեղեցական երգերը, որ մի թեմի երգիչները չգիտեին մյուս թեմի երգերը''»։ Տաղերը շարականների պես երաժշտական եւ բանաստեղծական արվեստի սինթեզ են։ Նրանք համեմատաբար ծավալուն մոնոդիաներ էին, որոնք իրենց բովանդակությամբ եւ մեղեդայնությամբ հիշեցնում էին հետագա ժամանակաշրջանների վոկալ եւ գործիքային արիաները։ Տարբերակվում են հոգեւոր եւ աշխարհիկ տաղեր։ Առաջիններն ավելի ծավալուն են, քան աշխարհիկները։ Տաղը, որպես երաժշտական ժանր, գլխավորապես զարգացել է X դարում՝ հիմնականում Գրիգոր Նարեկացու շնորհիվ։ Հոգեւոր տաղերը, ի տարբերություն շարականների, կանոնական երգեր չէին եւ տոնակատարությունների ժամանակ կատարվում էին տվյալ իրադարձությանն ավելի մեծ հանդիսավորություն հաղորդելու համար։ Աշխարհիկ տաղը զարգանում է Ֆրիկի ստեղծագործությունների մեջ (XIII դար)։ Ամենահին աշխարհիկ տաղերից մեկը՝ «Կռունկ»-ը, ստեղծվել է միջնադարում եւ պահպանվել է XVII դարի տեքստերում։ Հայկական դուդուկը պատրաստվում է բացառապես ծիրանենուց։ Ծիրանենին ձայնն անդրադարձնելու յուրահատուկ հատկություն ունի։ Դուդուկանման գործիքներն այլ երկրներում պատրաստում են այլ նյութերից (սալորենի, ընկուզենի), սակայն ըստ որոշ մասնագետների պնդման՝ նման դուդուկին բնորոշ է բավականին սուր, ռնգային ձայնը, մինչդեռ հայկական դուդուկը տարբերվում է մեղմ հնչողությամբ, որն ավելի շատ մարդկային ձայնի է նման։ Լեզվակը պատրաստվում է 2 կտոր եղեգից, որն աճում է Արաքս գետի ափին։ Ի տարբերություն երկակի լեզվակ ունեցող այլ գործիքների՝ դուդուկի աղեղաձողը բավականին լայն է, որն էլ գործիքին հաղորդում է իր տխուր հնչողությունը։ 1920–1930-ական թվականներին հայկական դուդուկը բարելավվեց Վ. Բունիի կողմից, ով, պահպանելով ժողովրդական գործիքի հիմնական ձեւը, ստեղծեց տարբեր ռեգիստրերի 3 տիպի դուդուկ։ Նրանցից վերջինը, որն ամենացածր, բարիտոնային ռեգիստր ուներ, իր ստեղծողի պատվին անվանվեց «բունիֆոն»։ 2008 թվականին դուդուկն ու նրա երաժշտությունն ընդգրկվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ոչ նյութական համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Դհոլը (թմբուկ՝ drum) հայկական հարվածային երաժշտական գործիք է։ Պատկանում է երկկողմանի թմբուկի ընտանիքին, որն ունի գլանի ձեւ եւ ծածկված է մեկ կամ երկու թաղանթներով։ Նախկինում հայերը դհոլն օգտագործել են ռազմական արշավներից առաջ, իսկ ներկայումս կիրառվում է անսամբլներում՝ զուռնաների հետ եւ ուղեկցվում է պարերով։ Դհոլի առաջացումը կապված է Հայաստանի պատմության հեթանոսական շրջանին։ Սակայն այս երաժշտական գործիքը դեռեւս կիրառվում է Հայկական եկեղեցում։ Դհոլ նվագելու համար անհրաժեշտ են 2 փայտե ձողեր (հաստ՝ կոպալ, բարակ՝ ճիպոտ)՝ պատրաստված բամբուկից կամ եղեգից։ Ձայնը դուրս է գալիս դհոլին այդ ձողերի հարվածից կամ էլ դհոլին ձեռքի ափերի, մատերի հարվածներից (վերջինս առավել հայտնի է)։ Թատրոն եւ կրկես Հայկական թատրոնն առաջացել է մ. թ. ա. I հազարամյակում՝ ստրկատիրական համայնական կարգերի ժամանակ Գիսանե եւ Անահիտ աստվածուհիներին նվիրված ծիսակատարություններից։ Հայկական պրոֆեսիոնալ թատրոնն առաջացել է հելլենիստական դարաշրջանի հայկական միապետություններում ողբերգությունից եւ ժողովրդական կատակերգությունից։ Հույն պատմաբան Պլուտարքոսի վկայությամբ մ. թ. ա. 69 թ. Տիգրան Մեծ (Տիգրան Բ Մեծ) արքան պատմական Հայաստանի հարավային մայրաքաղաք Տիգրանակերտում կառուցել է Սիրիայի հելլենիստական ամֆիթատրոնների նման մի շինություն, որտեղ ներկայացումներ էին բեմադրվում։ Հայտնի է նաեւ, որ Տիգրանի որդի Արտավազդ Բ-ն (մ. թ. ա. 56–34 թթ, ով ողբերգություններ էր գրում Հայաստանի հյուսիսային մայրաքաղաք Արտաշատում (որին հռոմեացիները Հայաստանի Կարթագեն էին անվանում), ստեղծել է հելլենիստական ոճի թատրոն։ Մեզ հասած առաջին դրամատուրգիական ստեղծագործություններն են Հովհաննես Երզնկացու դրամատիկական պոեմը եւ Առաքել Սյունեցու «Ադամգիրքը»։ XVII-XIX դարերում թատրոնը զարգացավ նաեւ Լվովի, Մոսկվայի, Վենետիկի, Վիեննայի, Չենայի (Մադրաս), Կալկուտայի հայկական գաղթօջախներում։ 1810 թվականին Կոստանդնուպոլսում Մ. Բժիշկյանի ղեկավարությամբ բեմադրվում են առաջին հայկական ներկայացումները։ 1846-1866 թթ այստեղ աշխատում է «Արամյան թատրոն»-ը (ղեկավար՝ Հովհաննես Գասպարյան), որը հյուրախաղերով հանդես էր գալիս Թբիլիսիում, Երեւանում, Թավրիզում։ 1836 թ Գ. Շերմազանյանը Թիֆլիսում ստեղծում է «Շերմազանյան դարպաս» թատրոնը։ XIX դարի 1850-ական թվականներին Կոստանդնուպոլսում գործում էին մի քանի սիրողական թատրոններ, որտեղ բեմադրվում էին Մ. Պեշիկթաշլյանի, Ս. Հեքիմյանի, Թ. Թերզյանի եւ այլոց պիեսները։ 1860-ական թվականների սկզբին սիրողական թատերախմբերից ձեւավորվում են հայկական պրոֆեսիոնալ թատրոններից «Արեւելյան թատրոնը»՝ Հեքիմյանի գլխավորությամբ Կոստանդնուպոլսում (1861) եւ Գ. Չմշկյանի ղեկավարությամբ Թիֆլիսում (1863)։ Թբիլիսյան թատերախմբի գործունեությունը, հայկական ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիր Գաբրիել Սունդուկյանի ստեղծագործությունները («Պեպո», «Խաթաբալա», «Էլի մեկ զոհ» եւ այլն) հաստատեցին ռեալիզմը հայկական բեմի վրա։ XIX դարի վերջին XX դարի սկզբին ազգային դրամատուրգիայի ռեալիստական ավանդույթներն արտահայտվեցին Հակոբ Պարոնյանի («Պաղտասար աղբար»), Ալեքսանդր Շիրվանզադեի («Պատվի համար», «Եվգինե», «Արմենուհի» եւ այլն), Լեւոն Շանթի («Հին Աստվածներ») ստեղծագործություններում։ Այդ ժամանակ սկսեցին ստեղծագործել դրամատուրգներ Վրթանես Փափազյանը («Ժայռ»), Ս. Տարայանը («Սոկրատես»), Է. Տեր-Գրիգորյանը, Նար-Դոսը, Լ. Մանվելյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը եւ այլն։ Կինո Հայկական կինեմատոգրաֆը սկիզբ կարելի է համար 1923 թ ապրիլի 16-ը, երբ կառավարության որոշմամբ ստեղծվեց Հայաստանի Կինոյի Պետական Կոմիտեն։ 1924 թվականի մարտին Երեւանում ստեղծվեց առաջին հայկական կինոստուդիան՝ Հայֆիլմը՝ նույն թվականին նկարահանելով Խորհրդային Հայաստանի առաջին փաստագրական ֆիլմը։ «Նամուս»-ը առաջին հայկական սեւ-սպիտակ համր ֆիլմն է (1925), որը նկարահանվել է Ալեքսանդր Շիրվանզադեի համանուն վեպի հիման վրա, որը պատմում է 2 սիրահարների դաժան ճակատագրի մասին։ Ֆիլմի ռեժիսորն է Համո Բեկնազարյանը, ով նկարահանել է նաեւ առաջին ձայնային ֆիլմը՝ «Պեպո»-ն 1935 թ։ Հայտնի ռեժիսորներից են նաեւ Սերգեյ Փարաջանովը («Նռան գույնը»), Հենրիկ Մալյանը («Նահապետ»), Արտավազդ Փելեշյանը («Տարվա եղանակները»), Էդմոնդ Քեոսայանը, Ֆրունզե Դովլաթյանը, Միքայել Վարդանովը («Փարաջանով:Վերջին գարուն»), Լեւոն Մկրտչյանը («Հովհաննես Շիրազ»), Ատոմ Էգոյանը («Արարատ»), Մայքլ Հակոբ Հակոբյանը, ով հայտնի է հայկական ցեղասպանության, ժամանակակից հայկական պատմության եւ պատմական Հայաստանի մասին փաստագրական ֆիլմերով։ Ժամանակակից հայկական կինեմատոգրաֆն ամեն տարի նկարահանում է 2 կամ 3 խաղարկային ֆիլմ, 8 կարճամետրաժ եւ 15 վավերագրական ֆիլմեր։ Խոհանոց Հայկական խոհանոցը համարվում է Հարավային Կովկասի ամենահին, իսկ Ասիայի ամենահին խոհանոցներից մեկը։ Հայտնի է, որ հայերը գիտեին խմորման եւ թխման գործընթացների մասին դեռեւս 2500 տարի առաջ։ Շատ հայկական կերակրատեսակների պատրաստման ավանդույթները մինչ այսօր անփոփոխ են մնացել։ Հայկական խոհանոցն ունի մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք պայմանավորված են տարբեր պատմական, աշխարհագրական, կլիմայական եւ նույնիսկ պատմա-քաղաքական գործոններով։ Հայկական լեռնաշխարհում մի ժամանակ գտնվում էր Ուրարտու պետությունը։ Եվ Հայաստանում պահպանվել են այդ հնագույն պետության նյութական մշակույթի հուշարձանները։ Իսկ հայկական խոհանոցը իր վրա կրել է դեռեւս այն ժամանակների աշխարհագրա-կլիմայական եւ հասարակարգային գործոնների ազդեցությունը։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտներ Հայաստանի տարածքում կա ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության երեք օբյեկտ՝ Հաղպատի եւ Սանահինի վանական համալիրները, Էջմիածնի Մայր տաճարը, Վաղարշապատի եկեղեցիները՝ Սուրբ Հռիփսիմե, Սուրբ Գայանե, Շողակաթ, եւ Զվարթնոց հնագիտական հուշարձանը, Գեղարդի վանքը եւ Ազատ գետի վերին հոսանքը։ Սպորտ Հայաստանում շատ սպորտաձեւեր են հայտնի, որոնցից են ըմբշամարտը, ծանրամարտը, ձյուդոն, ֆուտբոլը, շախմատը եւ բռնցքամարտը։ Հայաստանի լեռնային ռելիեֆը հնարավորություն է տալիս զբաղվել այնպիսի սպորտաձեւերով, ինչպիսին են Դահուկային սպորտը, լեռնագնացությունը։ Լինելով լեռնային երկիր՝ ջրային սպորտաձեւերով կարելի է զբաղվել լճերում՝ հիմնականում Սեւանա լճում։ Հայաստանը հաջողությամբ հանդես է գալիս շախմատի, ծանրամարտի եւ ըմբշամարտի միջազգային մրցաշարերում։ Հայաստանը նաեւ միջազգային սպորտային համայնքի ակտիվ անդամն է. հանդիսանում է Եվրոպական ֆուտբոլային ասոցիացիաների միության (ՈՒԵՖԱ) եւ Հոկեյի միջազգային ֆեդերացիայի անդամ։ Պարբերաբար անց են կացվում նաեւ Համահայկական խաղեր։ Մինչ 1992 թվականը հայերը մասնակցում էին Օլիմպիական խաղերին՝ ներկայացնելով ԽՍՀՄ-ն։ Հանդիսանալով ԽՍՀՄ-ի մի մասը՝ Հայաստանը հաջողությամբ էր հանդես գալիս մրցաշարերում՝ արժանանալով բազմաթիվ մեդալների։ Ժամանակակից Օլիմպիական խաղերում առաջին հայ մարզիկը, ով մեդալի է արժանացել մարմնամարզիկ Հրանտ Շահինյանն էր, ով 1952 թվականին Հելսինկիում կայացած Օլիմպիական խաղերին ստացել է 2 ոսկե եւ 2 արծաթե մեդալներ։ Հայաստանը ԱՊՀ միասնական թիմի կազմում մասնակցել է 1992 թվականի Ամառային Օլիմպիական խաղերին, որը տեղի է ունեցել Բարսելոնայում։ Ունենալով ընդամենը 5 մարզիկ՝ այս խաղերին ստացել է 3 ոսկե եւ 1 արծաթե մեդալ ծանրամարտում եւ ըմբշամարտում։ 1994 թվականի Լիլեհամերի Ձմեռային Օլիմպիական խաղերին Հայաստանը մասնակցել է որպես անկախ պետություն։ Հայաստանը մասնակցում է Ամառային Օլիմպիական խաղերի բոքսի, ըմբշամարտի, ծանրամարտի, ձյուդոյի, մարմնամարզության, վազքի, ջրասուզման, լողի մրցաշարերին։ Երկիրը մասնակցում է նաեւ Ձմեռային Օլիմպիական խաղերի լեռնադահուկային, դահուկավազքի եւ գեղասահքի մրցաշարերին։ Ֆուտբոլը նույնպես հայտնի է Հայաստանում։ Ամենահայտնի ֆուտբոլային թիմը 1970-ական թվականների Երեւանի Արարատն է, որը 1973 թ դարձավ Խորհրդային Միության գավաթակիր եւ 1975 թ Խորհրդային Միության Բարձրագույն լիգայի հաղթող։ Արարատ ՖԱ-ի վերջին հաջողությունը 1974–1975 թթ Եվրոպայի Գավաթի առաջնությունն էր, որտեղ չնայած տանը տարած հաղթանակին՝ քառորդ եզրափակիչում պարտվեց Մյունխենի Բավարիային։ Հայաստանը մասնակցում էր միջազգային մրցաշարերին ԽՍՀՄ-ի ֆուտբոլային թիմի կազմի մեջ մինչեւ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո 1992 թ Հայաստանի Ֆուտբոլի Ազգային հավաքականի ձեւավորվելը։ Հայաստանի հավաքականը մեծ մրցաշարերում լուրջ հաջողությունների չի հասել թեեւ վերջին բարելավումների շնորհիվ հավաքականը 2011 թ սեպտեմբերի տվյալներով ՈՒԵՖԱ-ի համաշխարհային վարկանիշային աղյուսակում զբաղեցրել է 44-րդ տեղը։ Ազգային հավաքականը ղեկավարում է Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիան։ ֆուտբոլի Հայաստանի բարձրագույն խումբը երկրի ֆուտբոլային մրցաշարի բարձրագույն մրցաշարն է, վերջին տարիներին երկրի չեմպիոն մեծ մասամբ դարձել է Փյունիկ ՖԱ-ը։ Հայազգի հայտնի շատ ֆուտբոլիստներ կան՝ Հենրիխ Մխիթարյան, Յուրա Մովսիսյան, Յուրի Ջորկաեֆ, Ալեն Բողոսյան, Անդրանիկ Իսքանտարեան, Անդրանիկ Թեյմուրյան, Էդգար Մանուչարյան, անցյալի ֆուտբոլիստներից Սարգիս Հովիվյան, Նիկիտա Սիմոնյան, Խորեն Հովհաննիսյան եւ այլն։ Ջորկաեֆը եւ Բողոսյանը Ֆրանսիայի ազգային հավաքականի կազմում դարձել 1998 թ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության չեմպիոն։ Անդրանիկ Թեյմուրյանը Իրանի ազգային հավաքականի կազմում հանդես է եկել 2006 թ Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնությունում, Էդգար Մանուչարյանը հանդես է եկել Այաքս ՖԱ-ում, իսկ Հենրիխ Մխիթարյանը ներկա պահին հանդես է գալիս անգլիական Մանչեսթեր Յունայթեդ ակումբում եւ շատ մասնագետների կարծիքով համարվում է Եվրոպայի լավագույն կիսապաշտպաներից մեկը։ Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան (սկզբնական շրջանում՝ սեկցիա) ստեղծվել է 1927 թվականին։ Հայաստանը ՖԻԴԵ-ի անդամ է 1992 թվականից։ Հայաստանի տղամարդկանց հավաքականը 2006, 2008 եւ 2012 թթ. դարձել է շախմատի համաշխարհային օլիմպիադայի չեմպիոն, երեք անգամ՝ (1992, 2002, 2004 թվականներին) օլիմպիադայի բրոնզե մեդալակիր, 2011 թ. դարձել է աշխարհի թիմային առաջնության հաղթող, չորս անգամ երրորդ տեղն է գրավել աշխարհի թիմային առաջնություններում (1997, 2001, 2005, 2015 թվականներին), Եվրոպայի չեմպիոն (1999 թվականին)։ Երեւան թիմը հաղթել է եվրոպական ակումբների գավաթի խաղարկությունում (1995 թվականին)։ Հայաստանի կանանց հավաքականը 2003 թ. դարձել է Եվրոպայի չեմպիոն, Երեւանի Միկա կանանց ակումբը՝ 2006 թ. Եվրագավաթի հաղթող։ Լեւոն Արոնյանը, ով պատմության մեջ ամենաբարձր Էլո վարկանիշ ունեցող շախմատիստների ցուցակում չորրորդն է 2005-ին դարձել է աշխարհի գավաթակիր, Վլադիմիր Հակոբյանը 1999-ին՝ աշխարհի փոխչեմպիոն։ Հայաստանն այժմ ունի 36 գրոսմայստեր, 25 միջազգային վարպետ, 17 ՖԻԴԵ-ի վարպետ։ Միջազգային վարկանիշներ ունեն 285, ազգային՝ ավելի քանի 3000 շախմատիստներ։ Հայաստանում անցկացվել են բազմաթիվ խոշորագույն միջազգային մրցաշարեր, աշխարհի եւ Եվրոպայի պատանեկան առաջնություններ։ 1996-ին Երեւանում անցկացվել է շախմատի 32-րդ համաշխարհային օլիմպիադան, 2001-ին՝ աշխարհի 5-րդ թիմային առաջնությունը, 2015-ին աշխարհի թիմային առաջնությունը։ 2011 թվականին Հայաստանի կրթության եւ գիտության նախարարությունը շախմատը դարձրեց հանրակրթական առարկա։ Շախմատ անցնում են երկրորդ, երրորդ եւ չորրորդ դասարաններում։ Մամուլ Հայաստանում գործում են ԶԼՄ-ի բոլոր տեսակները՝ թերթեր, ամսագրեր, ռադիո, հեռուստատեսություն, ինտերնետ։ Գրաքննությունն արգելված է 2004 թ. ընդունված ԶԼՄ-ի վերաբերյալ օրենքով։ Հայաստանում առավել հայտնի են հեռարձակվող ԶԼՄ-ները։ Ընդհանուր առմամբ գործում են 40 մասնավոր հեռուստաալիք եւ 2 հասարակական հեռուստատեսային ցանցեր, ինչպես նաեւ ռուսախոս հեռուստաալիքներ եւ բազմաթիվ ռադիոկայաններ։ 1926 թ. Երեւանում հեռարձակվում են առաջին ռադիոհաղորդումները։ 1956 թ սկսում է աշխատել երեւանյան հեռուստակենտրոնը։ 1968 թ. 2 հանրապետական ռադիոծրագրով եւ 1 հեռուստածրագրով սկսեցին հաղորդումներ հեռարձակվել հայերեն, ռուսերեն, ադրբեջաներեն, քրդերեն լեզուներով։ Հեռուստածրագրեր էին հեռարձակվում նաեւ հայերեն եւ արաբերեն լեզուներով արտասահմանյան հանդիսատեսի համար։ Փոխանցումալող սարքերը թույլ էին տալիս հեռուստահաղորդումներ դիտել գրեթե ամբողջ հանրապետության տարածքում։ 1512-1513 թվականներին Վենետիկում տպագրվեցին առաջին հայերեն գրքերը՝ «Պարզատումար», «Աղթարք», «Պատարագատետր», «Պարզատումար», «Տաղարան»։ Այնուհետեւ հայերեն լեզվով տպագիր գրքեր հայտնվեցին նաեւ Կոստանդնուպոլսում (1567), Հռոմում (1584), Փարիզում (1633), Լայպցիգում (1680), Ամստերդամում, Նոր Ջուղայում (Իրան), Լվովում, Էջմիածնում (1771), Պետերբուրգում (1780), Աստրախանում, Մոսկվայում, Թիֆլիս, Բաքվում։ 1794 թ. Մադրասում (Հնդկաստան) լույս տեսավ հայերեն առաջին շաբաթաթերթը՝ «Ազդարար»-ը, իսկ ավելի ուշ Կալկուտայում՝ «Ազգասեր» ամսագիրը։ 19-րդ դարի առաջին կեսին աշխարհի տարբեր երկրներում հայերեն լեզվով լույս էր տեսնում մոտ 30 ամսագիր եւ թերթ, որոնցից 6-ը՝ Կոստանդնուպոլսում, 5-ը՝ Վենետիկում, 3-ը՝ (այդ թվում «Կովկաս» եւ «Արարատ» թերթերը) Թիֆլիսում։ Մոսկվայում լույս էր տեսնում «Հյուսիսափայլ» ամսագիրը, որը մեծ դեր խաղաց հայկական սփյուռքի հոգեւոր կյանքում։ Տոներ եւ հիշատակի օրեր Այլ հայտնի տոներ եւ հիշատակի օրեր Պատկերասրահ Տես նաեւ Արցախի Հանրապետություն Լեռնահայաստանի հանրապետություն Հայաստանի պետական համակարգ Վանի թագավորության մշակույթ Հայկական լեռնաշխարհ Հայկական կերպարվեստ Հայկական պետականությունների ղեկավարների ցանկ Հայաստանը վաղ միջնադարում Հայաստանում հայտարարված սգո օրերի ցանկ Նշումներ Ծանոթագրություններ Արտաքին հղումներ Հայաստանի կառավարություն Հայաստանի ֆոնդային բորսա Armeniapedia.org Հայաստան Հարավային Կովկաս Հանրապետություններ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներ Դեպի ծով ելք չունեցող երկրներ Հայախոս երկրներ եւ տարածքներ Հայկական լեռնաշխարհի ժամանակակից պետություններ