text: როგორ უნდა ვიარსებოთ? | Girchi.com იაგო ხვიჩიას ბლოგი კორონავირუსზე ამ ვიდეოპოსტის მიზანი არ არის ჩვენი მთავრობის კრიტიკა, ჩემი აზრით ისინი განსაკუთრებით ცუდად არ იქცევიან. თუმცა ჯერ ყველაფერი წინაა და კაცმა არ იცის როგორ მოიქცევიან. ამ პოსტის მიზანი არის ვილაპარაკო იმაზე, როგორ შეიძლება დაგვაზიანოს ვირუსმა ყველაზე მეტად, თუ მასთან ერთად ცხოვრებას არ ვისწავლით და დიდხანს გავაგრძელებთ პანიკას. იმის თქმა არ მინდა, რომ საფრთხე არ არსებობს, პირიქით - კორონავირუსი საშიშია. ნებისმიერი ავადმყოფობა, რომელიც ადამიანებს კლავს საშიშია. ზოგადად სიკვდილი საშიშია. პოლიტიკოსებმა, ექიმებმა და მედიამ, ვირუსთან ბრძოლის ყველაზე ეფექტურ გზად მიიჩნია, ადამიანების შეშინება. მეტნაკლებად მესმის, ადამიანი შეაშინო, დაავადების სერიოზულობით და თან აჩვენო რა არის, ყველაზე ეფექტური გზა მასთან საბრძოლველად, მაგრამ ჩვენ ადამიანები შევაშინეთ, როგორც ავადმყოფობის სერიოზულობით, ისე თავისუფლების აღკვეთით. ამიტომ ეს ადამიანები ვირუსთან ბრძოლაში სახელმწიფო ინსტიტუტების და მედიცინის გვერდით კი არ დადგა, მათ წინააღმდეგ წავიდა. მე იმის მჯერა, რომ როცა ვირუსთან ბრძოლაში ინფიცირებული ადამიანი შენი მოწინააღმდეგეა, ვირუსთან ბრძოლას აგებ. მოდით ახლა მთავრობის გადმოსახედიდან შევხედოთ ამას. ვირუსის გავრცელებასთან მთავრობა არაფერ შუაშია, არც ისაა მისი ბრალი, რომ სწრაფად გავრცელდა, არც ის რომ სწრაფად არ გავრცელდა, მისი პასუხისმგებლობა სწორედ ისაა, რასაც მისი ძალადობრივი ქმედებები გამოიწვევს. ზოგადად, მთავრობებს აწყობს მათგან დამოუკიდებელი კრიზისები, რომელსაც თვითონ გადაჭრიან, თან სტიმულია ამ ბრძოლიდან გამარჯვებული გამოხვიდე და ამით ყოველთვის საჭირო პოლიტიკური ქულები ჩაიწერო. თუმცა, თუ კრიზისი დიდხანს გრძელდება და არ მთავრდება, პირიქით ხდება და მთავრობა აგებს. ამ ნაწილს კი ახლა მთავრობები არ ითვალისწინებენ და ვირუსთან ეფექტურად ბრძოლის იმიტაციით და ახალ ახალი შეზღუდვების დაწესებით, შევყავართ ახალ ბევრად საშიშ კრიზისში. სამყაროში ბევრგან ასეა და ჩვენთანაც იგივე ხდება. ყველაზე უარესი რაც ხდება მაინც არის ის, რომ მთავრობა, პოლიტიკოსები, მედია და საჯარო სივრცეში თითქმის ყველა, მოგვიწოდებს რომ ყველანი დავრჩეთ სახლში. ზოგი გულუბრყვილო ადამიანი, საერთოდ საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადებას ითხოვს, გეგონება, მთავრობას უფლებები აკლია ეფექტურად მუშაობისთვის. ყველა ერთხმად შეთანხმდა, რომ ესაა ვირუსთან ბრძოლის ყველაზე ეფექტური გზა და ყველამ ეს უნდა ვაკეთოთ. დავუშვათ ეს ყველაფერი მართლა ეფექტურია ვირუსთან ბრძოლაში და ვირუსს მართლა უნდა ვებრძოლოთ, მაგრამ რამდენ ხანს ვიბრძვით ასე? 2 კვირა? 3 თვე? 1 წელი? რამდენი ხანი უნდა იყოს ბიზნესი დაკეტილი და ხალხი უხელფასო შვებულებაში? ვიღაცები სახლიდან რომ მუშაობენ გავიგე, მაგრამ იმათ რას ვუშვებით, ვინც სახლიდან ვერ მუშაობს და უხელფასოდაა, თან დანაზოგი არ აქვს და თვიდან თვემდე გააქვს თავი? რას შვებიან ის ადამიანები, ვინც ასეთი ხალხის კმაყოფაზეა? მცირე სტატისტიკას შეგაშველებთ: საქართველოში 3.7 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს. აქედან: 700 K მოხუცი 900 K ბავშვი 200 K არა-შრომისუნარიანი 220 K უმუშევარი 300 K ბიუჯეტიდან იღებს ხელფასს 900 K თვითდასაქმებული (ძირითადად სოფლად) 400 ათასი კერძო სექტორში დასაქმებული ადამიანი, რომელიც ფაქტობრივად არჩენს ყველა ზემოთ ჩამოთვლილს. ზუსტად რომ გვესმოდეს, ამ ხალხს მოვუწოდებთ სახლში დარჩენისკენ. მიუხედავად იმისა, თავს როგორ გრძნობენ. თქვენი აზრით, ამ ხალხისთვის და იმათთვის ვისაც ამ ხალხის იმედი აქვს, კორონა უფრო დიდი სასიცოცხლო საფრთხეა თუ ის პანიკა რაც კორონას გამო მოვაწყვეთ? არამხოლოდ ამ ხალხისთვის, ზოგადად საზოგადოებისთვის არის ვირუსზე დიდი სასიცოცხლო საფრთხე, პანიკაში ცხოვრება. ჩვენ ახლა პანიკაში ვცხოვრობთ და რაღაცას ველოდებით. არც ვიცით რამდენ ხანს უნდა ვიყოთ ასე, რადგან არ ვიცით როდის ჩაივლის შავი ჭირი. ნაცვლად იმისა რომ ვირუსთან თანაარსებობას ვსწავლობდეთ, მინიმალური დანაკარგებით. ვემალებით. ვემალებით იმას რაც არ ჩანს და ყველგანაა. არ ვიცი რამდენ ხანს შეგვიძლია დამალვა, და ზუსტად როდის დგება ის მომენტი, როდესაც შიმშილი ამარცხებს ვირუსის შიშს და ადამიანები რამის გაკეთებაზე იწყებენ ფიქრს, მაგრამ ეს ჩვენს ქვეყანაში ძალიან მალე მოხდება. და როცა ეგ მოხდება მაშინ არავინ გადაუხდის მადლობას მთავრობას აკრძალვების შემოღებისთვის და ხალხის დაპანიკებისთვის, რომელმაც ბევრად უარესი შედეგები მოიტანა, ვიდრე ვირუსმა უშუალოდ. რასაც ახლა ვიტყვი, ვიცი არ იქნება პოლპულარული, შეიძლება ზოგი ადამიანის ხმაც დავკარგოთ ამის სანაცვლოდ, მაგრამ ჩემი აზრით: შრომისუნარიანი ჯანმრთელი ადამიანებისთვის, სახლში დარჩენის მოწოდება ახლა არასწორია. შვარცნეგერს შეუძლია ჯაკუზიში იჯდეს, სიგარას ეწეოდეს და ამერიკელებს მოუწოდებდეს სახლში დარჩენისკენ, მას ამის ფუფუნება აქვს, მაგრამ ამ ღარიბ ქვეყანაში, თუ ვისაც მუშაობა შეუძლია, ის გაჩერდა, ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ - საჭმლის ფული საიდან მოვა? არასწორია, ნებისმიერი ლეგალური თუ არალეგალური ძალადობისკენ მოწოდება , შესაძლო ინფიცირებულის მიმართ. ახლა სწორია, ასეთ მდგომარეობაში ცხოვრების სწავლა და გაგრძელება. ახლა სწორია, ჯანმრთელმა ადამიანებმა უფრო მეტად იაქტიურონ, ცხადია ჰიგიენის და უსაფრთხოების წესების მაქსიმალური დაცვით, რადგან პირიქით მათი აქტიურობაა საჭირო იმ კრიზისის დასაძლევად, რომელსაც ძალიან მალე ვიგრძნობთ ყველანი. ახლა სწორია რეგულირებებისა და გადასახადების გაუქმება-შემცირება. მაგალითად, სამთავრობო ხარჯების რადიკალურად შემცრება და ბიუჯეტის სეკვესტრი. ახლა სწორი იქნებოდა, როგორც კონკურენტმა პარტიამ თქვა, საპენსიო გადასახადის გაუქმება. სამშენებლო და საბანკო რეგულაციების გაუქმება ასევე უამრავ ადამიანს დაასაქმებდა. საზღვრების გახსნაც აუცილებელია, რამდენ ხანს გავძლებთ ასე ყველასგან მოწყვეტილი. შვედეთის სხვა დროს თუ გვჯერა, ახლაც შეგვიძლია დავუჯეროთ. რომ შევაჯამო, სახლში დარჩენა კი არა, ჯანმრთელი ადამიანებისგან პირიქით აქტიურობაა საჭირო, რომ ვიარსებოთ და ამ ვირუსს ღირსეულად გავუმკლავდეთ, ავადმყოფებს და რისკჯგუფებს მოვუაროთ. ზოგჯერ ეს სახლიდან კეთებით გამოვა, ზოგჯერ კი პირიქით. თუ ვინმეს დასვენების ფუფუნება გვაქვს, პირველ რიგში, სწორედ ხანში შესულებს და ქრონიკული დაავადების მქონე ხალხს უნდა მივცეთ სახლში მუშაობის ან დასვენების საშუალება.


source: fineweb

text: 2011 წელს ბიურო აქტიურად მუშაობდა ადამიანური რესურსების მართვისა და საქმისწარმოების ელექტრონული პროგრამების მინიმალური სტანდარტების შემუშავებაზე. სტანდარტები საქართველოს მთავრობის 2012 წლის 20 თებერვლის No.57 და 21 თებერვლის No.64 დადგენილებებით დამტკიცდა. დოკუმენტებით განისაზღვრა ცენტრალური მთავრობის ყველა დაწესებულებაში ადამიანური რესურსების მართვისა და საქმისწარმოების ელექტრონული პროგრამების (სტანდარტების შესაბამისი) დანერგვის ვალდებულება. აღნიშნული დოკუმენტების ფორმირებას წინ უძღოდა ქვეყანაში არსებული ვითარებისა და საჭიროებების კვლევა, აგრეთვე აქტიური კონსულტაციები ადგილობრივ, თუ საერთაშორისო ექსპერტებთან. ორგანიზაციების თავისებურებებისადმი მათი მაქსიმალურად მორგების მიზნით, დოკუმენტზე მუშაობის პროცესში ბიურო მჭიდროდ თანამშრომლობდა სხვადასხვა საჯარო დაწესებულებებთან. ელექტრონული მმართველობის სტანდარტების შემოღების მიზანია, ხელი შეუწყოს ორგანიზაციების დამოუკიდებელ პროგრამებს შორის ინფორმაციის ოპერატიულად გაცვლას, რაც გაამარტივებს დოკუმენტების სწრაფად მიღწევას ადრესატამდე, მათ დამუშავებასა და შესაბამის რეაგირებას. მინიმალური სტანდარტით გათვალისწინებული ელექტრონული პროგრამები მკვეთრად შეამცირებს მატერიალურ, დროისა და ადამიანური რესურსების დანახარჯებს. ეს სიახლე სახელმწიფო უწყებებს საშუალებას მისცემს, ხარისხიანი და ეფექტური მომსახურება გაუწიონ მოქალაქეებს. ამავდროულად, პროგრამა საჯარო სამსახურის ბიუროსა და შესაბამისი უფლებამოსილების მქონე სხვა ორგანოებს, სისტემაში არსებული ვითარების შესახებ ზუსტი ინფორმაციის ოპერატიული მიღების, ადამიანური რესურსების მართვის პოლიტიკისა და პრაქტიკის დახვეწის და ამ მონაცემებით ოპერირების შესაძლებლობას ანიჭებს. უნდა აღინიშნოს, რომ ამ სტანდარტების დანერგვა კიდევ ერთი წინ გადადგმული ნაბიჯი იქნება საქართველოში ელექტრონული მმართველობის განვითარების მიმართულებით. მისი მიზანია, გაზარდოს საჯარო დაწესებულებების მუშაობის ეფექტურობა მართვის თანამედროვე მეთოდების დანერგვის გზით. |სახაზინო (საბიუჯეტო) დაწესებულებებში ადამიანური რესურსების მართვის ავტომატიზებული სისტემის მინიმალური სტანდარტის დამტკიცების შესახებ.| |სახაზინო (საბიუჯეტო) დაწესებულებებში საქმისწარმოების ავტომატიზებული სისტემის მინიმალური სტანდარტი.|


text: რეგულარული _ სისტემატური ორნაწილიანი ჟესტის პირველი ნაწილია ერთხელიანი, დინამიკური სიტყვა-ჟესტი „დრო“ – მარცხნივ მიმართულია ხელისგული ფართოდ გაშლილი და ზევით აღმართული თითების რხევით, ცერი ეხება ნიკაპს; ჟესტის მეორე ნაწილია ორხელიანი, სიმეტრიული, დინამიკური სიტყვა-ჟესტი „თანაბარი“ _ ქვევით მიმართულია ერთად განთავსებული ხელისგულები გაშლილი და წინ მიმართული თითებით, ჩაკეცილი ცერებით, ორივე ხელით ერთად სრულდება რკალური ტრაექტორიის მოძრაობა მარჯვნივ. ჟესტი წარმოდგენილია სახისა და მკერდის დონეზე.


source: wikipedia

text: საკუთარი სახელი გამყრელიძე შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს: ალექსანდრე გამყრელიძე — ლიტერატურათმცოდნე, მთარგმნელი ამირან გამყრელიძე — იმუნოლოგი ანთიმოზ გამყრელიძე — რევოლუციონერი, ხალხოსანი გელა გამყრელიძე — არქეოლოგი, ისტორიკოსი გიორგი გამყრელიძე — ეკონომისტი, სტატისტიკოსი და დემოგრაფი გიორგი გამყრელიძე — მწერალი, პოეტი, ჟურნალისტი გიორგი გამყრელიძე — სპორტსმენი დავით გამყრელიძე (აწყურელი) — მსახიობი დავით გამყრელიძე — ბიზნესმენი, პოლიტიკოსი ერეკლე გამყრელიძე — გეოლოგი ვალერიან გამყრელიძე — გამომცემელი ვიქტორ გამყრელიძე — მსახიობი თამაზ გამყრელიძე — ენათმეცნიერი ივანე გამყრელიძე — პედაგოგი, საზოგადო მოღვაწე პეტრე გამყრელიძე — გეოლოგი ოთარ გამყრელიძე — იურისტი რევაზ გამყრელიძე — მათემატიკოსი შოთა გამყრელიძე — ფსიქიატრი ქართული გვარები


source: CulturaX

text: ,,მინდოდა, მხიარულ ტალღაზე დავმდგარიყავი დილიდან და ამიტომ შემოგიერთდით" - ნათია დუმბაძე სიახლეებით ,,არ დაიდარდოში" რადიო ,,არ დაიდარდოს'' რუბრიკას ,,მხიარული დილა'' მომღერალი ნათია დუმბაძე (დუმბო) სტუმრობდა. ნათია დუმბაძე: ძალიან მინდოდა, რომ მხიარულ ტალღაზე დავმდგარიყავი დილიდან და ამიტომ შემოგიერთდით, მადლობა ამისთვის. ჩემი დილა სხვადასხვა დროს იწყება. თუმცა, ბავშვიდან გამომდინარე ყოველთვის ადრე ვდგები, სადღაც დილის ცხრის ნახევრიდან. როგორ განწყობაზე იწყება შენი დილა? დიდი ხანი ძალიან პოზიტიურად იწყებოდა. თუმცა, რაც პანდემია დაიწყო მეც შემეხო, ჩემს ოჯახს და ჩემს ნერვულ სისტემასაც. ქვეყანაში არსებული ცოტა მძიმე მოვლენებიდან გამომდინარე ცოტა მიჭირს ხოლმე ხასიათზე მოსვლა, მაგრამ მაინც ვცდილობ რომ კარგად ვიყო. ვფიქრობ რომ ადამიანმა პოზიტიურად უნდა შეხედო ყველაფერს და ყველაფერი კარგად იქნება. ყველაფრის მიუხედავად მაინც, იმედი მაქვს რომ ნელ-ნელა დავლაგდებით და უკეთესობისკენ წავალთ. პანდემიის მიუხედავად, არ გაჩერებულხარ და მსმენელს ახალ ნამუშევრებს თავაზობ, გაქვს რამე სიახლე? რომ არა ეს სიტუაცია, უფრო მეტ სიახლეს გავაკეთებდი. ახლა მაინც ძირითადად ბავშვებზე ვარ გადართული. თუმცა, რა თქმა უნდა არ გავჩერებულვარ. ახლა კიდევ ერთი ახალი სიმღერა ჩავწერე, რომელსაც ჯერ არ ვამხელ. ასევე, ,,რეზო და ბავშვებთან" ერთად ჩავწერე ძალიან მაგარი დუეტი, რომელიც ჯერ-ჯერობით ვერ გავაჰიტეთ. გვინდოდა ვიდეორგოლის პრეზენტაცია, რისი საშუალებაც არ მოგვეცა და ამიტომ, ყველაფერი გაზაფხულისთვის გადავდეთ. როგორც კი სიტუაცია დამშვიდდება და დალაგდება ჩვენც მაქსიმალურად გავაგრძელებთ შემოქმედებით აქტიურობას. https://cdn.fortuna.ge/app/uploads/2021/11/premiera.-natia-dumbadze.-19.11.2021-2021-11-25_11-01-54_802842.mp3


თუმცა, ეს არ აღმოჩნდა ჟურნალისტების ყურადღების ერთადერთი მიზეზი. მათი თქმით, ტოპ-მოდელს მომრგვალებული მუცელი აქვს, რომელსაც ფართე ტანსაცმლით მონდომებით მალავს. პაპარაცებმა ირინა კუპერის სახლთანაც დააფიქსირეს ბევერლი-ჰილზში, სადაც წყვილი შვებულებისთვის ემზადებოდა. ბოლო დროს კი ირინა რაც შეიძლება თავისუფალი სტილის ტანსაცმელს ირჩევს, რაც კიდევ უფრო ამწვავებს ჭორებს მისი შესაძლო ორსულობის შესახებ.


text: 20 თებერვალი — გრიგორიანული კალენდრის 51-ე დღე. წლის ბოლომდე დარჩენილია 314 დღე (ნაკიან წელში - 315). დღის მოვლენები 395 : ბეთლემში პირველი დედათა მონასტერი დაარსდა 1547 : ედუარდ VI ინგლისის მეფე გახდა. 1864 : ამერიკის სამოქალაქო ომი : ოლუსტეს ბრძოლაში (სურათზე) კონფედერატებმა დაამარცხეს შეერთებული შტატები. 1872 : ნიუ-იორკში გაიხსნა მეტროპოლიტენის ხელოვნების მუზეუმი 1902 : ფუტურიზმის დაბადება: იტალიელმა პოეტმა ფილიპო მარინეტიმ „ფუტურისტის მანიფესტი“ გამოაქვეყნა ფრანგულ ჟურნალში ფიგარო. 1920 : მიწისძვრა გორის მაზრაში: დაინგრა გორის შენობების უმეტესობა, დაიღუპა 114 ადამიანი. 1942 : ლეიტენანტი ედვარდ ო'ჰარი გახდა მეორე მსოფლიო ომში პირველი ამერიკელი მფრინავი-ასი. 1944 : მეორე მსოფლიო ომი : აშშ-მა აიღო კუნძული ენიტოკი. 1962 : ჯონ გლენმა შეასრულა პირველი ამერიკული კოსმოსური გაფრენა. 1986 : ორბიტაზე გაყვანილ იქნა საბჭოთა კოსმოსური სადგური „მირი“. 1988 : მთიანი ყარაბაღის ავტონომიური ოლქის საბჭოს რიგგარეშე სხდომაზე მიიღეს გადაწყვეტილება „მიმართვაზე აზერბაიჯანისა და სომხეთის სსრ-ის უმაღლეს საბჭოებს ოლქის სომხეთის სსრ-ის შემადგენლობაში გადასაყვანად“, რაც ყარაბაღის ომის დაწყების საბაბი გახდა. 2009 : ლატვიის პრემიერ-მინისტრი ივარს გოდმანისი გადადგა მთავრობასთან ერთად, ქვეყანაში ეკონომიკურ კრიზისთან გაუმკლავებლობით გამოწვეული კრიტიკის გამო. ამ დღეს დაბადებულნი 1866 : კარლ ვესტმანი — შვედი არქიტექტორი 1881 : იანის ბალოდისი — ლატვიელი გენერალი და პოლიტიკოსი, 1882 : ნიკოლაი ჰარტმანი —გერმანელი ფილოსოფოსი 1885 : ტაკუბოკუ ისიკავა — იაპონელი პოეტი 1899 : ალექსანდრე ჯაფარიძე — ქართველი მთამსვლელობის ორგანიზატორი და საქართველოს ალპური კლუბის ერთ-ერთი დამაარსებელი 1901 : მუჰამედ ნაგიბი — ეგვიპტის პირველი პრეზიდენტი 1902 : ანსელ ადამსი — ამერიკელი ფოტოგრაფი 1912 : პიერ ბული — ფრანგი ნოველისტი. 1913 : აბდელ რაჰმან ალ-ბაზაზი — ერაყის სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. 1914 : კონსტანტინე ბარამიძე — ქართველი მეცნიერი 1915 : ილია მელია — ქართველი მღვდელი, ეკლესიის ისტორიკოსი და თეოლოგი. 1920 : კარლ ალბრეხტი — გერმანელი მრეწველი 1923 : მედეა ჯაფარიძე — ქართველი მსახიობი 1925 : რობერტ ოლტმენი — ამერიკელი კინორეჟისორი და სცენარისტი. 1926 : რიჩარდ მეთისონი — ამერიკელი მწერალი და სცენარისტი 1927 : სიდნი პუატიე — ბაჰამელ-ამერიკელი მსახიობი, კინორეჟისორი და მწერალი. 1930 : მიოდრაგ ბულატოვიჩი — სერბი მწერალი 1934 : ბორის გაპონოვი — ებრაელი ლექსიკოგრაფი 1937 : ნენსი უილსონი — ამერიკელი მომღერალი. 1943 : მაიკ ლი — ბრიტანელი მწერალი 1946 : ბრენდა ბლეთინი — ინგლისელი მსახიობი. 1948 : კრისტოფერ პისარიდესი — კვიპროსელ-ბრიტანელი ეკონომისტი. 1951 : ჯეიმზ ბრაუნი — დიდი ბრიტანეთისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის გაერთიანებული სამეფოს 52-ე პრემიერ-მინისტრი 1963 : ჩარლზ ბარკლი — ამერიკელი ვეტერანი პროფესიონალი კალათბურთელი 1964 : უილი გარსონი — ამერიკელი მსახიობი. 1964 : პიტერ გორდენო — ინგლისელი სიმღერების ავტორი. 1966 : სინდი კროუფორდი — ამერიკელი სუპერმოდელი 1967 : კურტ კობეინი — ამერიკელი როკ მუსიკოსი და მომღერალი 1967 : პაველ მონცივოდა — პოლონელი როკ მუსიკოსი 1969 : სინიშა მიხაილოვიჩი — სერბი მწვრთნელი და ყოფილი ფეხბურთელი. 1971 : იარი ლიტმანენი — ვეტერანი ფინელი ფეხბურთელი. 1974 : ოფელია ვინტერი — ფრანგი მომღერალი 1974 : გიორგი ლობჟანიძე — ქართველი პოეტი 1974 : ამირან მუჯირი — ქართველი ფეხბურთელი 1980 : რომან ახალკაცი — ქართველი ფეხბურთელი 1988 : რიანა — ბარბადოსელი მომღერალი, მსახიობი, კომპოზიტორი და დიზაინერი. 1992 : გიორგი ილურიძე — ქართველი ფეხბურთელი 1993 : მალხაზ გაგოშიძე — ქართველი ფეხბურთელი 1994 : ნიკა სანდოხაძე — ქართველი ფეხბურთელი 1995 : არტემ სიმონიანი — სომეხი ფეხბურთელი ამ დღეს გარდაცვლილნი 1054 : იაროსლავ ბრძენი — კიევის დიდი მთავარი 1431 : მარტინ V — რომის პაპი 1821 : გაიოზ რექტორი — ქართველი მეცნიერი, ლიტერატორი 1919 : ჰაბიბულა — ავღანეთის ამირა 1901-იდან 1960 : ვული, ლეონარდ — ინგლისელი არქეოლოგი 1969 : ანსერმე, ერნესტ — შვეიცარიელი დირიჟორი 1972 : გიოპერტ-მაიერი, მარია — გერმანელი ფიზიკოსი 1993 : ლამბორგინი, ფერუჩიო — იტალიელი მრეწველი 2000 : სობჩაკი, ანატოლი — რუსეთის პოლიტიკური მოღვაწე დღესასწაულები მართლმადიდებელი ეკლესია აღნიშნავს შემდეგი წმინდანების ხსენების დღეს: სოლომონ II პართენ ლამპსაკელი ლუკა ელადელი 1003 ნიკომიდიელი მოწამე იხილეთ აგრეთვე სხვა თვეები: 0220


text: პორტუგალია () — ევროპის უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში მდებარე სახელმწიფო. პორტუგალიას დასავლეთიდან და სამხრეთიდან ესაზღვრება ატლანტის ოკეანე, ხოლო აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან ესპანეთი. პორტუგალიის შემადგენლობაში შედის ასევე ატლანტის ოკეანეში მდებარე აზორის კუნძულები და მადეირა, რომლებიც წარმოადგენენ ავტონომიურ რეგიონებს და გააჩნიათ ადგილობრივი მმართველობის სისტემა. ოფიციალურ და სახელმწიფო ენას წარმოადგენს პორტუგალიური. პორტუგალია იბერიის ნახევარკუნძულის უძველესი ეროვნული სახელმწიფოა და ის ევროპაში ერთ-ერთი უძველესი სახელმწიფოთაგანია, რომლის ტერიტორია პრეისტორიული დროიდან მოყოლებული მუდმივად იყო დასახლებული, ხდებოდა მისი დაპყრობა და შენარჩუნებისთვის ბრძოლა. დღევანდელი პორტუგალიის ტერიტორიაზე დასახლდნენ კელტები, რასაც მოჰყვა ტერიტორიის დაპყრობა ქრონოლოგიურად ფინიკიელ-კართაგენელების, ძველი ბერძნების და რომაელების მიერ. შემდგომ პერიოდში მოხდა სვებების და ვესთგუთების შემოსევები და მათ მიერ ტერიტორიის დაპყრობა. იბერიის ნახევარკუნძულისთვის ბრძოლაში მუსლიმთა გამარჯვების შემდეგ, ტერიტორიის ძირითადი ნაწილი ალ-ანდალუსიის შემადგენლობაში შედიოდა. პორტუგალიის, როგორც სახელმწიფოს ჩამოყალიბება მოხდა ადრეული ქრისტიანული რეკონკისტის დროს. 868 წელს წარმოქმნილმა პორტუგალიის საგრაფომ ცნობადობა აიმაღლა სან მამედის ბრძოლის შემდეგ (1128). ოურიკეს ბრძოლის შემდეგ ჩამოყალიბდა პორტუგალიის სამეფო, ხოლო ლეონის სამეფოსგან დამოუკიდებლობა გამოცხადდა ზამორას ხელშეკრულების შედეგად (1143). XV და XVI საუკუნეებში, პორტუგალიამ დააფუძნა პირველი გლობალური საზღვაოსნო და სავაჭრო იმპერია, რომელიც წარმოადგენდა მსოფლიოს ერთ-ერთ მთავარ ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და სამხედრო ძალას. ამ პერიოდის განმავლობაში, რომელსაც დღეს დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენების ეპოქად ვიცნობთ, პორტუგალიელმა მეზღვაურებმა დაიწყეს და ამით გზა გაუკაფეს საზღვაოსნო ექსპედიციებს, განსაკუთრებით პრინცი ენრიკე ნავიგატორისა და მეფე ჟუან II-ის სამეფო მფარველობის ქვეშ, ისეთი მნიშვნელოვანი მოგზაურობით, როგორიცაა ბართოლომეუ დიაშის ექსპედიცია კეთილი იმედის კონცხის გავლით (1488), ვასკო და გამას მიერ ინდოეთამდე საზღვაო მარშრუტის აღმოჩენა (1497–98) და ევროპული აღმოჩენა ტერიტორიისა, რომელზეც შემდეგ დაარსდა ბრაზილია (1500). ამ პერიოდის განმავლობაში პორტუგალიამ მოახდინა სანელებლებით ვაჭრობის მონოპოლიზება, ხოლო 1494 წლის 7 ივნისს დადებული ტორდესილასის ხელშეკრულების მიხედვით ახლად აღმოჩენილი ტერიტორიები ესპანეთსა და პორტუგალიას შორის გაიყო გამყოფი ხაზით - დასავლეთის გრძედის 46° მერიდიანით. შესაბამისად, თავისი სამხედრო კამპანიებით იმპერიამ გაფართოება პოვა აზიაში. ისეთმა შემთხვევებმა, როგორიცაა 1755 წლის ლისაბონის მიწისძვრა, ქვეყნის ოკუპაცია ნაპოლეონის ომების დროს და ბრაზილიის დამოუკიდებლობა (1822), დიდწილად გააუფერულა ქვეყნის წინანდელი სიდიადე. 1910 წლის რევოლუციის შედეგად მონარქიის დამხობის შემდეგ, დაფუძნდა დემოკრატიული, მაგრამ არასტაბილური პორტუგალიის პირველი რესპუბლიკა, რომელიც შემდგომ შეიცვალა ესტადო-ნოვო-ს (პორტუგალიის მეორე რესპუბლიკა) ავტორიტარული რეჟიმით. დემოკრატია აღდგა მიხაკების რევოლუციის შემდეგ (1974), რამაც დაასრულა პორტუგალიის კოლონიური ომი. ცოტა ხნის შემდეგ, ოკეანის და ზღვების გადაღმა მდებარე ყველა მის კოლონიას დამოუკიდებლობა მიენიჭა. მაკაოს ჩინეთზე გადაცემამ (1999) დაასრულა ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი კოლონიური იმპერიის არსებობა. პორტუგალიამ მთელს მსოფლიოში ღრმა კულტურული, არქიტექტურული და ლინგვისტური გავლენა მოახდინა - დაახლოებით 250 მილიონი პორტუგალიურ ენაზე მოსაუბრე (ლუზოფონები) და პორტუგალიური ენის საფუძველზე მიღებული საკონტაქტო ენები. ის განვითარებული ქვეყანაა ძლიერი ეკონომიკით და მაღალი ცხოვრების დონით. დამატებით, ის მაღალ პოზიციებზე დგას მორალური თავისუფლების (მე-2), მშვიდობიანობის (მე-3), დემოკრატიის (მე-7), პრესის თავისუფლების (მე-10), სტაბილურობის (მე-15), სოციალური პროგრესის (მე-18), და კეთილდღეობის (26-ე) რეიტინგში. გაეროს და ევროკავშირის წევრი, პორტუგალია იყო ნატოს, ევროზონის, ეთგო-ს და პორტუგალიურენოვანი ქვეყნების თანამეგობრობის ერთ-ერთი დამფუძნებელთაგანი. სახელწოდება ოფიციალური: ქართულად - პორტუგალიის რესპუბლიკა; პორტუგალიურად — Portugal; República Portuguesa. ეტიმოლოგია — სახელი მომდინარეობს ქალაქ პორტუსაგან, რომლის ძველი ლათინური სახელია Portus Galle, ანუ „გალების (ძველი კელტური ტომის) ნავსადგური“. რომაელები ამ ქვეყანას ლუზიტანიას უწოდებდნენ. ქვეყნის კოდი — PT. ისტორია 1926-74 წლებში ქვეყანას მართავდნენ დიქტატორები, მხოლოდ მიხაკების რევოლუციის შედეგად გახდა შესაძლებელი დემოკრატიული მმართველობის შემოღება. 1986 წლიდან ევროპის კავშირის წევრია. გეოგრაფია ფართობი — 92 212 კვ. კმ. ბუნება: უმაღლესი მწვერვალი (მზდ) — პონტა დუ პიკო (აზორის კ-ებზე) - 2351 , სერა და ეშტრელა - 1991 ; მდინარეები (კმ) — დუერო - 195 (სულ 895), ტეჟუ - 217 (სულ 1007); ტბა — ბარაჟემ-დუ-სანტა კლარა; კუნძულები (კვ.კმ) — აზორის კუნძულები 2247 (მათ შორის: სან-მიგელი 747), მადეირა 794; კლიმატი — ოკეანური (ატლანტიკური). ბუნებრივი რესურსები — თევზი, ტყეები, ვოლფრამი, რკინის მადანი, ურანი, მარმარილო, სასოფლო-სამეურნეო მიწები, ჰიდროენერგია. პორტუგალიის ტერიტორია მოიცავს პირენეის ნახევარკუნძულის ტერიტორიას (რომელსაც პორტუგალიელთა უმეტესობა „კონტინენტს“ უწოდებს) და ატლანტის ოკეანეში მდებარე ორ არქიპელაგს: მადეირას და აზორის კუნძულების არქიპელაგი. მდებარეობს ჩ.გ. 33° და 43° და დ.გ. 32° და 6° შორის. კონტინენტურ პორტუგალიას შუაზე ყოფს მისი მთავარი მდინარე ტეჟუ, რომელიც ესპანეთიდან მოედინება და ლისაბონში მდებარე ტეჟუს ესტუარის გავლით ჩაედინება ატლანტის ოკეანეში. ქვეყნის ჩრდილოეთი ტერიტორია, შიგა ნაწილისკენ, წარმოდგენილია მთიანი რელიეფით და პლატოებით, რომლებიც ჩაჭრილია მდინარის ხეობების მიერ. სამხრეთი ტერიტორია კი, რომელიც მოიცავს ალგარვის და ალენტეჟუს რეგიონებს, ხასიათდება გორაკებიანი დაბლობებით. პორტუგალიის უმაღლეს მწვერვალს წარმოადგენს მთა პიკუ, რომელიც აზორის არქიპელაგის კუნძულ პიკუზე მდებარეობს. ეს უძველესი ვულკანი, რომლის სიმაღლე 2,351 მ-ია, წარმოადგენს აზორის კუნძულების სიმბოლოს, მაშინ როდესაც, კონტინენტური სერა-და-ეშტრელა (მწვერვალი - 1,991 მზდ) დიდად იზიდავს მოთხილამურეებსა და ზამთრის სპორტის მოყვარულებს. მადეირასა და აზორის არქიპელაგები განფენილია ატლანტის ოკეანეში: აზორის კუნძულები გადაჭიმულია შუა-ატლანტიკურ ქედზე, კერძოდ კი სამი ტექტონიკური ფილის შეერთების ადგილზე, ხოლო მადეირას კუნძულები - ქედის გასწვრივ, რომელიც წარმოქმნილია ტექტონიკური ფილის ფარგლებში არსებული ჰოთსპოტის მიერ. გეოლოგიურად, ეს კუნძულები წარმოშობილია ვულკანური და სეისმური მოვლენების შედეგად. უკანასკნელი ვულკანური ამოფრქვევა ხმელეთზე მოხდა 1957-58 წლებში აზორის არქიპელაგის კუნძულ ფაიალზე (ვულკანი კაპელინიო). სპორადულად ადგილი აქვს დაბალი ინტენსივობის მქონე მცირე მიწისძვრებს. პორტუგალიის განსაკუთრებული ეკონომიკური ზონა, საზღვაო ზონა, რომელზეც პორტუგალიას გააჩნია სპეციალური უფლებამოსილება განახორციელოს კვლევები და გამოიყენოს ზღვის რესურსები, მოიცავს 1,727,408 კვ. კმ.-ს. ის ევროკავშირის განსაკუთრებულ ეკონომიკურ ზონებში მესამე ადგილს იკავებს სიდიდით, ხოლო მსოფლიოში - მე-20-ს. სახელმწიფო პოლიტიკური სისტემა — რესპუბლიკა. სახელმწიფოს მეთაური — მარსელუ რებელუ დი სოზა (Marcelo Rebelo de Sousa, 2016). მთავრობის მეთაური — პრემიერ-მინისტრი. საკანონმდებლო ორგანო — ერთპალატიანი პარლამენტი (230 წევრი). ადმინისტრაციული დაყოფა. პორტუგალიის რესპუბლიკის შემადგენლობაში შედის 5 რეგიონი (distrito) — ალენტეჟუ, ალგარვი, ცენტრი, ლისაბონი და ტეჟუს ველი, ჩრდილოეთი და 2 ავტონომიური რაიონი (região autónoma) — აზორის კუნძულები და კუნძული მადეირა. ყოფილი კოლონიები. ბრაზილია – 1822-მდე; გოა – ანექსირებულ იქნა ინდოეთის მიერ 1962 წელს; გვინეა-ბისაუ – 1974-მდე; მოზამბიკი, კაბო-ვერდე, სან-ტომე და პრინსიპი, ანგოლა და კაბინდა – 1975-მდე; ტიმორი ანექსირებული იქნა 1976 წელს; მაკაო – 1997 წლამდე. დემოგრაფია მოსახლეობა — 10,295,909 (2019), მათ შორის 95,3 % პორტუგალიელები. ენა — პორტუგალიური. რელიგია – კათოლიციზმი. ურბანიზაცია ლისაბონი (დაახლ. 500 000 მაცხოვრებლით, ლისაბონის რეგიონში კი - დაახლ. 3 მლნ. მაცხოვრებლით) XIII საუკუნიდან მოყოლებული პორტუგალიის დედაქალაქია (თუ არ ჩავთვლით კოიმბრას). ის ქვეყნის უდიდესი ქალაქი და მთავარი ეკონომიკური ცენტრია, რომელიც ფლობს პორტუგალიის მთავარ პორტს და აეროპორტს. წარმოადგენს უმდიდრეს ქალაქს ერთ სულ მოსახლეზე მშპ-ის მიხედვით, რომელიც ევროკავშირის საშუალო მაჩვენებელზე მაღალია. სხვა მნიშვნელოვანი ქალაქებიდან აღსანიშნავია პორტუ (დაახლ. 240 000 მაცხოვრებლით), რომელიც პორტუგალიაში სიდიდით მეორე ქალაქი და ეკონომიკური ცენტრია, ავეირუ (ზოგჯერ მოიხსენიებენ, როგორც „პორტუგალიის ვენეციას“), ბრაგა („არქიეპისკოპოსების ქალაქი“), შავიში (ისტორიული და ანტიკური ქალაქი), კოიმბრა (ქვეყანაში უძველესი უნივერსიტეტით), გიმარაინში („პორტუგალიელთა ერის წარმოშობის ადგილი“), ევორა („ქალაქი მუზეუმი“), სეტუბალი (სიდიდით მესამე პორტი), პორტიმანი, ფარუ და ვიზეუ. ეკონომიკა პორტუგალია განვითარებული ინდუსტრიულ-აგრარული ქვეყანაა, ე.ე.პ. მოცულობით (109 მლრდ $) მას მსოფლიოში 34-ე ადგილი უკავია. ე.ე.პ. სტრუქტურა (%) - სოფლის მეურნეობა — 4, მრეწველობა — 36, მომსახურება — 60; ე.ე.პ. (1 სულზე) — 11.010 $. ექსპორტი — ტანსაცმელი, ფეხსაცმელი, პორტვეინი და ღვინოები, თევზის კონსერვები, მანქანათმშენებლობის პროდუქცია. ბიუჯეტი — 45,000 მლნ $. ვალუტა — ევრო (EUR); 2002 წლამდე ესკუდო. ღირსშესანიშნაობები მემკვიდრეობა არქიტექტურა — ჟერონიმუშის მონასტერი და ბელენის ციხესიმაგრე ლისაბონში, ევორას, გიმარაინშის და პორტუს ისტორიული ცენტრები; ალტუ-დორუს მეღვინეობის რეგიონი, ქალაქი ანგრა-დუ-ეროიჟმუ (აზორის კუნძულებზე), ალკობასის და ბატალიის მონასტრები; ლიტერატურა — პორტუგალური ეპოსი: ლუზიადა (1572). ცნობილი პორტუგალიელები მოგზაურები - ვასკო და გამა, ფერნანდო მაგელანი. ფილოსოფოსები - ურიელ აკოსტა. მწერლები - ლუიშ დე კამოენში, ესა დი კეირუში, ფერნანდუ პესოა, ჟოზე სარამაგო. სპორტსმენები - ეუსებიო, ლუიშ ფიგუ, რუი კოშტა, კრიშტიანუ რონალდუ, ჟოზე მოურინიუ. პოლიტიკოსები - ანტონიუ დი სალაზარი, მარიუ სუარიში. რესურსები ინტერნეტში Official Portuguese Government website / Official Parliament website Chief of State and Cabinet Members / ამინდის პროგნოზი სქოლიო ევროპის ქვეყნები პორტუგალიურენოვანი ქვეყნები ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები ნატოს წევრი სახელმწიფოები გაეროს წევრი სახელმწიფოები


"ჩემი შვილი ნახევრად ინგლისურად მელაპარაკება" – ურჩევნიათ თუ არა ქართველ მოზარდებს უცხო ენა მშობლიურს? | ყველაფერი განათლებისთვის და განათლებიდან | edu.aris.ge ენების ცოდნა სასარგებლო რამ არის, კარგია ტვინის, აზროვნების განვითარებისთვის. მაგალითად, ორ და მრავალენოვანი ადამიანების შემთხვევაში, როგორც წესი, ტვინის მაკონტროლებელი მექანიზმები უფრო მობილიზებულია, აზროვნების ტემპი უფრო მაღალი და მოქნილია, ასაკში ასეთი ადამიანები ნაკლებად ავლენენ შესუსტებას კოგნიტური უნარების თვალსაზრისით და ა.შ. რომ აღარაფერი ვთქვათ მეტ კონკურენტუნარიანობაზე შრომის ბაზარზე, ან მეტ შესაძლებლობაზე სხვა კულტურების შესაცნობად. და საერთოდ, რამდენი ენაც იცი, იმდენი ადამიანი ხარო, არაერთხელ გვსმენია. თუმცა, მიუხედავად ამისა, არაერთგვაროვანია დამოკიდებულება თანამედროვე ბავშვებში უცხო ენებისადმი გაზრდილ ლტოლვასთან დაკავშირებით. მშობლების მცირე ნაწილი თუ თავს იმით იწონებს, რომ მათმა შვილმა ქართულთან შედარებით უკეთ იცის ინგლისური, მეორე მხრივ, ხშირად მოისმენთ მშობლებისა და მასწავლებლების მხრიდან წუხილითა და დანანებით ნათქვამ სიტყვებსაც, რომ „ახლანდელ მოზარდებს“ მშობლიურ ენაზე ლაპარაკი, წერა, სწავლა, აზროვნება უჭირთ, ეზარებათ, ან სულაც – „უტყდებათ“. ინგლისურად კი პირიქით, თავისუფლებას გრძნობენ. რა ხდება სინამდვილეში? თავდაპირველი რეაქცია, თაობის ინგლისურით გატაცების შესახებ, აბსოლუტური აღფრთოვანება და სიამაყე იყო. მაგრამ საამაყო ნამდვილად არის? ან როგორ და რატომ იქცა უცხო, საერთაშორისო ენის სრულყოფილად ფლობა პრობლემად? ან საერთოდ, არის თუ არა ეს პრობლემა და რა სახის სირთულეებს შეიძლება ვეჯახებოდეთ? როდის გვაქვს საქმე პრობლემასთან და როდის არცთუ სასურველ, მაგრამ მაინც იმ რეალობასთან, რომელიც უნდა მივიღოთ და რომელსაც უნდა მოვერგოთ? ამ თემაზე რამდენიმე მშობელს ვესაუბრეთ. თითოეული ძალიან ღელავს, რომ შესაძლოა, მათ შვილებს გაუცხოება ჰქონდეთ მშობლიურ ენასთან და ამან პრობლემებიც შექმნას მათი სოციალიზაციის ან აკადემიური მოსწრების თვალსაზრისით. ნანა, მშობელი: “ჩემი შვილი ნახევრად ინგლისურად მელაპარაკება, ბევრად დიდი ლექსიკონი აქვს ქართულთან შედარებით და ამაზე ძალიან ვბრაზობ. ქართულად როცა წერს თემებს, ვამჩნევ, რომ ინგლისურად აქვს თავში მოფიქრებული და მერე თარგმნის ქართულად. ერთმანეთში ეს თაობა სულ ინგლისურად საუბრობს და ესეც ხელს უწყობს ქართულთან გაუცხოებას. რა თქმა უნდა, მივესალმები ენების ცოდნას – რაც მეტი, მით უკეთესი (ნეტა მეც მესწავლა მეტი ენა). უბრალოდ, ზედმეტად მოიცვა ინგლისურმა ეს „ჯენ ზ“ თაობა (90-იანი წლებიდან 2010-იანი წლების ბოლომდე შუალედში დაბადებულთა თაობა – ავტ.). არ ვიცი, ეს ასაკის ამბავია, თუ რა მჭირს, მაგრამ მინდა, რომ გავუფრთხილდეთ ქართულს. პატარების თაობაშიც მინდა, რომ ახსოვდეთ, “ვისი გორისანი არიან“ და პატივს სცემდნენ ამას”. შვილის დასწავლის უნარ-ჩვევებზე ღელავს მეორე მშობელი, რომლის გოგონაც 11 წლისაა. ეთო, მშობელი: “მგონია, რომ ყველა რესურსი ამოვწურე. ჩემი 11 წლის შვილი ინგლისურის და გერმანული ენის გარდა, დამოუკიდებლად ვერცერთ საგანს ვერ ამზადებს. უჭირს წაკითხულიდან შინაარსის გამოტანა, კითხვებზე არგუმენტირებული პასუხის გაცემა. ინგლისურ ენაზე მსგავსი პრობლემები არ აქვს. ეს მხოლოდ ქართულ ენაზე ვლინდება. მე ვუკითხავ, აბზაც-აბზაც ვაწვდი ინფორმაციას და შემდეგ ვეკითხები, რა დარჩა იქიდან. ვაყურებინებ დამატებით მასალას და ვაივაგლახით ვსწავლობთ. სასოწარკვეთილებისგან რა გავაკეთო, მართლა აღარ ვიცი”. კიდევ ერთი მშობელი, 12 წლის სანდროს დედა, აცნობიერებს, რომ ეს დროის მიერ მოტანილი და თითქმის მთელი თაობისთვის დამახასიათებელი მოვლენაა, თუმცა ეს მდგომარეობას დიდად სანუგეშოდ ვერ ცვლის. სოფო, მშობელი: “ეს ამ თაობის უდიდესი პრობლემაა. მიზეზებს რა გამოლევს: გაძლიერებულად უცხო ენების სწავლა, რასაც მოსდევს უცხო ენაზე აზროვნება; ინტერნეტი და მასში არსებული ზღვა ინფორმაცია; გაჯეტები, რომლებმაც წიგნი ჩაანაცვლეს და ბავშვებს ფანტაზიის უნარი დაუქვეითეს, ახლა კიდევ ონლაინ სკოლა. ჩემი უფროსი 13 წლის ხდება და რომ ვუსმენ, თავის მეგობრებთან ქართულად არ ლაპარაკობს, ძირითადად ინგლისურად. სასაუბრო თემები მეტწილად კომპიუტერული თამაშები, გრაფიკული პროგრამებია, მაგრამ შემდეგ სხვა ყოველდღიურ თემებზეც ინგლისურად გადადიან. თავიდან ძალიან გავაპროტესტე, მაგრამ მერე მივხვდი, რომ ეს მისი ახირება არ იყო და ყველა მეგობარი სიამოვნებით აკეთებდა ამას, ამიტომ შევეშვი. ეს პრობლემა მასწავლებლებმაც კარგად იციან. ისინიც ადასტურებენ, რომ უმრავლესობა იგივე პრობლემის წინაშე დგას. თუმცა ეს ჩვენს მდგომარეობას არ ცვლის და პრობლემა პრობლემად რჩება”. რამდენად მასშტაბურია ეს პრობლემა და ხომ არ ვაზვიადებთ საკუთარ გამოცდილებასა და შფოთვებს? ამ კითხვებით მასწავლებლებსაც მივმართეთ. ნინო დათაშვილი, ქართული ენის, ლიტერატურისა და სამოქალაქო განათლების მასწავლებელი: – როგორც მასწავლებელს, მიწევს იმ ბავშვებთან ურთიერთობა, რომლებიც მშობლიურ ენაზე ასაკის შესაბამისად კარგად ვერ მეტყველებენ. ჩემი მოსწავლეები ხშირად ინგლისურად მელაპარაკებიან, როცა ქართულად ვერ გადმოსცემენ აზრს. – როგორ ფიქრობთ, რა არის ამის მიზეზი, თქვენი გადმოსახედიდან? – მშობელთა უმრავლესობა დაკავებულია და სკოლამდელი ასაკის ბავშვთა უმრავლესობა მიჯაჭვულია ინფორმაციულ ტექნოლოგიებს: მობილური, ტელევიზორი, კომპიუტერი, საიდანაც ესმით უცხოენოვანი კონტენტი, ბავშვი ვერ ასწრებს ერთ ენაზე ამეტყველებას, ისე შემოდის სხვა ენები. მოსწავლეებმაც გარკვეული ტერმინოლოგია, ენობრივი კონსტრუქტები ინგლისურად იციან და ამიტომაც, ამავე ენაზე მეტყველება და ერთმანეთთან კომუნიკაციაც მათთვის ბევრად კომფორტულია, ვიდრე ქართულად საუბარი. – რა რისკები შეიძლება არსებობდეს და სად გვჭირდება ყურადღება მსგავს შემთხვევებში? – მშობლებს ხშირად არასწორად ჰგონიათ, რომ მათი შვილი ბილინგვია, მაგრამ სინამდვილეში მას ენები აქვს შერეული. ბილინგვები გამართულად საუბრობენ ორ ენაზე, იციან ორივე ენის სტრუქტურა და ა. შ. სხვადასხვა ენის აღრევა იწვევს ბავშვის დაბნევას. ვინაიდან ენა და აზროვნება ერთმანეთთან პირდაპირ დაკავშირებულია, ეს მოქმედებს ბავშვის კოგნიტურ უნარებზე. არის შემთხვევები, ასეთ ბავშვებს ხშირად უჭირთ მეტყველება (სიტყვების სწორად წარმოთქმა), აქვთ ემოციური, ქცევითი და სოციალიზაციის სირთულეები. ეს აღრევა აქვეითებს ხანდახან დასწავლის უნარს, აფერხებს გონებრივ და მენტალურ განვითარებას, რადგან ენობრივი განვითარება პირდაპირ კავშირშია კოგნიტურ განვითარებასთან. სამწუხაროდ, ბოლო წლებში საკმაოდ იმატა ბავშვებში ენების აღრევის შემთხვევებმა. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ როდესაც პრობლემა ჩნდება, პატარა ასაკში, სპეციალისტების ჩართულობით, ენობრივი სირთულეების გამოსწორება ბევრად ადვილია და სწრაფად ხდება, ვიდრე მოგვიანებით“, – აღნიშნავს მასწავლებელი. კლინიკური შემთხვევა ადრეულ ასაკში დროულ აღმოჩენას, სპეციალისტის ჩართულობასა და ინდივიდუალურ მიდგომას საჭიროებს. თუმცა, მოზრდილი ბავშვების ყოველდღიურობას რომ დავუბრუნდეთ, მართლაც ხშირად შეამჩნევთ გარშემო, როცა მშობლები რამე სახალისო ისტორიას ჰყვებიან მცირეწლოვან შვილებზე, რომელიც მათთან დიალოგს მოიცავს, ეს დიალოგი ინგლისურენოვანია ხოლმე. ალბათ, თავადაც გამხდარხართ მოწმე, როცა ეთნიკურად ქართველი ბავშვები ინგლისურად საუბრობენ ერთმანეთთან ან მშობლებთან. ისეთი მაგალითებიც გექნებათ, როცა მშობელი შვილის ინგლისურის ცოდნას ვერ ეწევა და თავადაც სჭირდება მეცადინეობა იმისთვის, რომ შვილთან აქტიური და ჯანსაღი კომუნიკაცია შეინარჩუნოს. გარდა იმისა, რომ ცალკეულ ბავშვებს ან მეტიც, მთლიანად თაობას, მიეწერება სიზარმაცე, ინდიფერენტულობა და ქართულთან გაუცხოება, არცთუ იშვიათია, როდესაც მშობლები მასწავლებლებს, ხან კი პირიქით, მასწავლებლები მშობლებს ადანაშაულებენ. ცხადია, გასაუბრება მოზარდებთანაც ვცადეთ. ჩვენს თემაზე მათეული ხედვა და ინტერპრეტაცია, ვფიქრობთ, ყველაზე ანგარიშგასაწევი უნდა იყოს. 12 წლის კესო გულახდილად, ლაკონიურად და ამომწურავად გვპასუხობს: კესო: „ის, რომ ხშირად ინგლისურს ვიყენებთ სალაპარაკოდ, ეგ სიმართლეა. მაგრამ, პირადად მე, მარტო იმათთან ვლაპარაკობ ინგლისურად, ვისთანაც ახლოს ვარ და კარგად ვიცნობ, ვისაც თვითონაც ასე ურჩევნია, ან თუ უცხოელია. მე ყველაფერს ინგლისურად ვუყურებ (რადგან ქართულად ჩემთვის მოსაწონებელი ვიდეოები, რაღაც.. ვერ მიპოვია), რაც მაინტერესებს, ქართულად ან ვერ ვპოულობ, ან სულ არ არის. მაგრამ ამის გამო, ხანდახან გამოდის, რომ ინგლისურში უფრო დიდი მარაგი მაქვს სიტყვების და რაღაცის ახსნა ინგლისურად მირჩევნია“, – ამბობს კესო. – გსაყვედურობენ ამის გამო? – ხანდახან დედაჩემი მსაყვედურობს, როდესაც ქართულის თემას ვწერ და ნორმალურ სიტყვებს ვერ ვპოულობ, რომ კარგად დავწერო. მაგრამ ინგლისურად როდესაც ვწერ, უფრო კარგად გამომდის, სამწუხაროდ. – „სამწუხაროდო“, რომ ამბობთ, რატომ გგონიათ, რომ ინგლისურის უკეთესად ცოდნა სამწუხაროა? – არ ვამბობ რომ ეგ ცუდი რამეა, ან მაინცდამაინც ქართული უნდა იცოდე ყველაზე კარგად და რაღაც. ეს უბრალოდ... იმხელა ისტორია აქვს ამ ენას და ა.შ, მაინც არ მინდა ისე გამოვიდეს, რომ წლები იბრძოლეს ამ ენის გამო და მე ინგლისური უფრო კარგად ვიცი. ეს არის ჩემი აზრი, ჩემი სურვილი, ჩემი საკუთარი თავის მიმართ და არა სხვების მიმართ, – გვეუბნება მოზარდი. დიდიან-პატარიანად და სტატუსის მიუხედავად, ყველა ვთანხმდებით, რომ ენების ცოდნა მხოლოდ ღირსებას მატებს ადამიანს. საკითხი ასე დგას, როდის და როგორ სჯობს ისწავლოს უცხო ენა ბავშვმა. ამასთან დაკავშირებით, უახლეს კვლევებზე დაყრდნობით, მეცნიერები გვირჩევენ, რომ ბავშვებს ინდივიდუალურად უნდა მივუდგეთ, კონტექსტის გათვალისწინებით მივიღოთ გადაწყვეტილებები. თუმცა, რაც ყველასთვის გასათვალისწინებელი უნდა იყოს, ისაა, რომ ერთმნიშვნელოვნად ბავშვის ინტერესებშია, იმ პერიოდში შემოვიდეს უცხო ენა მის ცხოვრებაში, როდესაც მშობლიურ ენას უკვე საკმარისად ფლობს და ადეკვატურად შეუძლია ერთ ენაზე კომუნიკაცია. ასეთი ასაკი, საშუალოდ, 5 წელია ტიპური განვითარების ბავშვებში. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ უცხო ენის სწავლებას თამაშზე დაფუძნებული სახე ჰქონდეს და არა რუტინული მეცადინეობის. ორენოვანი ოჯახების შემთხვევაშიც სასურველია, რომ არა მაინც და მაინც ერთ ენაზე ესაუბრონ, არამედ მშობლებმა თავად არ აურიონ ენები ერთმანეთში და იმ ენაზე იქონიონ კომუნიკაცია ბავშვთან, რომელსაც თავად უკეთესად ფლობენ. მიუხედავად იმისა, რომ მეტყველების განვითარება უმნიშვნელოვანესია ბავშვის განვითარების გზაზე, უნდა გვახსოვდეს, რომ კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია კომუნიკაცია, გარემოსთან ურთიერთქმედება, რომლის ერთადერთი გზა მეტყველება არ არის. კომუნიკაცია და გზა, ენა, რომლითაც ბავშვისთვის კომუნიკაცია უფრო კომფორტული და მისაღებია, თანამედროვე კვლევებით, უპირატესია. ამიტომაცაა, რომ არასასურველია გაჯეტების ჭარბი მოხმარება, მით უმეტეს უცხოენოვანი მასალით, ადრეულ ასაკში, რადგან აქ არ ხდება ორმხრივი, ცოცხალი კომუნიკაცია, რაც, როგორც აღვნიშნეთ, ყველაზე მნიშვნელოვანია. და მაინც, გასაგებია, რას ვითვალისწინებთ სკოლამდელი ასაკის ბავშვებში. მაგრამ რა გზას ვირჩევთ მოზარდებთან, რომლებიც, ამა თუ იმ ობიექტური და სუბიექტური მიზეზით, მათ ცხოვრებაში შემოჭრილი ინტერნეტის, გაჯეტების, ქართულენოვანი რესურსების სიმწირის გამო, გლობალიზაციის პროცესებისა და ახლა უკვე პანდემიის ხელშეწყობითაც, უკვე იმდენად გაიწაფნენ უცხო ენაზე, რომ მშობლიურმა ენამ უკანა ფლანგზე გადაიწია? EDU.ARIS.GE-ს ამ კითხვაზე ნეიროფსიქოლოგი, სპეციალური საჭიროების მქონე პირთა განათლების ფილოსოფიის მაგისტრი, ნინო მარგველაშვილი პასუხობს: – პატივი უნდა ვცეთ ჩვენი შვილების არჩევანს, მოიძიონ/ მიიღონ ინფორმაცია და ისაუბრონ მეგობრებთან მათთვის სასურველ ენაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენთვის ეს შეიძლება არც ისეთი სასიამოვნო იყოს. ამასთანავე, მშობლებმა დრო უნდა დავუთმოთ, გავიაზროთ, რა არის ამ ეტაპზე ოჯახის ღირებულებები (მაგ. ქართული ენის და წინაპრების პატივისცემა), რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი და როგორ შეიძლება ამ ღირებულებების დანერგვა და გაღვივება თანმიმდევრულად. შვილებთან ამის გაზიარება, მათი აზრის მოსმენა და ერთობლივად ამ ღირებულებებზე მუშაობა, იმ კონფლიქტებისგან თავის არიდებაში დაგვეხმარება, რასაც მშობელი და შვილი შეიძლება ყოველდღიურად, სიტუაციურად აწყდებოდეს ერთმანეთისთვის შენიშვნის მიცემით, უხეში კომენტარების გაკეთებით, იმედგაცრუების განცდებით. შვილებისთვის შეკითხვების დასმით და მათი გადაწყვეტილებების მიღმა არსებული მიზეზების გაგებით, მშობელს უფრო მეტი შესაძლებლობა აქვს, დაეხმაროს შვილს, თუ მას კონკრეტული საჭიროება აქვს, მაგ. სკოლაში ქართული ენის სწავლისას, ან საუკეთესო შემთხვევაში, იგრძნოს შვება და შვილის ეს ნაბიჯი ახლებურად დაინახოს, – ამბობს ნეიროფსიქოლოგი. EDU.ARIS.GE-სთან საუბრობს ფსიქოლოგი თამარ ისაკაძეც, მულტიდისციპლინარული გუნდის კოორდინატორი: – უნდა ვაღიაროთ, რომ ქართულ ენაზე მოზარდებს მათთვის საინტერესო თემებზე მართლა არ აქვთ წვდომა. აქ დიდი მნიშვნელობა აქვს ქართულის მასწავლებლების მხრიდან დახმარებასაც. მე რომ ვიყავი მე-3 კლასში, ძალიან მიყვარდა წერა, კითხვა. ჩემი შვილი კიდევ ზის და იუთუბზე უყურებს ვიღაცების ვლოგებს. რომ ვუსმენ, უცხოპლანეტელი მგონია ხანდახან. მასაც და მის მეგობრებსაც აქვთ ის ინტერესები და ერკვევიან ისეთ სფეროებში, რაც ჩვენი თაობისთვის უცხო ხილია. მეც ვბრაზდები რომ წიგნებს არ კითხულობს, მაგრამ მგონია, რომ უბრალოდ დრომ მოიტანა და სჯობს, დავაცადო. მგონია, რომ ეს ნორმაა და საგანგაშო არაფერია. უბრალოდ, თუ ეს იმდენად ხანგრძლივია, რომ ბავშვი წყდება უკვე სხვა საქმეებს, მაგალითად, აღარც ჭამს, ნამდვილ ურთიერთობებზე უარს ამბობს და ა.შ. და ეს ხელს უშლის გარემოსთან ადაპტაციაში, უკვე სირთულესთან გვაქვს საქმე და უკვე საჭიროებს ჩვენს ჩარევას. როგორც ნებისმიერ სხვა რამეზე დამოკიდებულების შემთხვევაში. – როგორ უნდა ამოვიცნოთ პრობლემა, როცა მოზარდს სპეციალისტის დახმარება სჭირდება? როდისაა, რომ შეფასების საჭიროება დგება? – თუ სტანდარტს საგრძნობლად ჩამორჩება, მიუხედავად სკოლის მიერ გაწეული სხვადასხვა ძალისხმევისა და თუ მეტყველებასა და კომუნიკაციაში არის შესამჩნევი სირთულეები ასაკთან შედარებით, – ამბობს ფსიქოლოგი. თვალსაჩინო ხდება, რომ ქართული რესურსები, ენის სწავლებისადმი მიდგომები ვერ აკმაყოფილებს თანამედროვე ეპოქისა და ახალი თაობის მოთხოვნებს, გაქანებასა და დინამიკას. ის, რასაც მოზარდებს ვსაყვედურობთ, მხოლოდ სიმპტომია ამის. ისინი ამ გზით მხოლოდ ცდილობენ დაიკმაყოფილონ პირადი ინტერესები, ინფორმაციული შიმშილი და გარესამყაროსთან ურთიერთობის მოთხოვნილება, რომლის მასშტაბი სულ უფრო დიდია და ერთი პატარა ქვეყნის არეალში აღარ ეტევა. ცხადია, ერთი სტატიის გაქანებასა და შესაძლებლობებს სცდება მიზეზების სრულყოფილი ანალიზი და საკითხის გადაჭრის გზების დასახვა. თუმცა, იქნებ, აქ და ახლა, ამ ეპოქაში, თაობებმა, ერთმანეთის განსჯის ნაცვლად, მოკავშირეობისთვის ვიპოვოთ სივრცე, რომ ამოვავსოთ ის სიმწირე, რაც ჩვენს მშობლიურ ენაზე რესურსებსა და ინფორმაციაზე წვდომის თვალსაზრისით გვაწუხებს ყველა თაობას. ინტერნეტით ნასწავლი უცხო ენა ბავშვებში – რა საფრთხეებზე მიგვითითებენ სპეციალისტები


"ვივუსი" მზადაა ჩაერთოს ვადაგასული სესხების განულების საკითხში - აჭარის ტელევიზია 19, ნოემბერი 2018 17:14:00 კომპანია „ვივუსი“ განცხადებას ავრცელებს, სადაც ფინანსთა სამინისტროს მხრიდან არასრულფასოვან კომუნიკაციაზე საუბრობს და მზაობას გამოთქვამს, ჩაერთოს ვადაგადაცილებული სესხების განულების პროცესში. ''დაახლოებით ორი კვირის წინ მივიღეთ ფინანსთა სამინისტროსა და ეროვნული ბანკის თხოვნა, რომ გაგვეკეთებინა შეთავაზება ვადაგასული სესხების პატიება-გამოსყიდვასთან დაკავშირებით. ჩვენთვის უცნობი მიზეზების გამო, აღნიშნული წინადადების მიღების შემდეგ, ფინანსთა სამინისტრო ჩვენთან კონტაქტზე აღარ გამოსულა. ვადასტურებთ, რომ დღესაც მზად ვართ ჩვენს მიერ გაჟღერებული პირობების ფარგლებში ვაწარმოოთ მოლაპარაკება აღნიშნულ თემაზე“, - ნათქვამია განცხადებაში. ფინანსთა მინისტრმა ივანე მაჭავარიანმა კი საპირისპირო განაცხადა და თქვა, რომ კომპანია ''ვივუსის'' ბაზაში არსებულ შავ სიაში მყოფ მოქალაქეებს დავალიანების ჩამოწერა არ შეეხებათ, რადგან "გაუგებარი მიზეზით კომპანიამ უარი თქვა პროექტში მონაწილეობაზე".


text: ნებრასკა (Nebraska, Nb) — შტატი აშშ-ში, მდებარეობს ჩრდილო-დასავლეთის ცენტრალურ რეგიონში. სახელი ინდიელთა ენაზე „მცირე სიღრმის მდინარეს“ ნიშნავს. 1541—1801 წლებში საცილობელი იყო ესპანეთსა და საფრანგეთს შორის. 1803 ნებრასკა მიეყიდა აშშ-ს როგორც ლუიზიანის ნაწილი. 1854-დან აშშ-ს ტერიტორია, 1867-დან — აშშ-ს შტატი. ფართობი — 200 356 კმ2 მოსახლეობა — 1962 ათასი (თეთრი 74,4 %, აფროამერიკელი 4,9 %, აზიელი 2.7 %, ლათინოამერიკელი 10.2 %). ქალაქის მოსახლეობა — 62,9 %. ქალაქები — ლინკოლნი, 291 ათასი, ომაჰა, 486 ათასი. ცნობილი ადამიანები — ჰენრი ფონდა, მალკოლმ X, ჰაროლდ ლოიდი. სქოლიო აშშ-ის შტატები


ისთ ფოინთის გამარჯვებულის უფასო შოპინგი - ისთ ფოინთი ისთ ფოინთის გამარჯვებულის უფასო შოპინგი როგორც იცით 20 მარტიდან 23 აპრილამდე ისთ ფოინთში გრანდიოზული გათამაშება მიმდინარეობდა, სადაც 100 000 ლარის 100 პრიზი და მთავარი პრიზი: ერთი ღამით უფასო შოპინგი თამაშდებოდა. ერთი თვის განმავლობაში ჩვენს მომხმარებელს შეეძლო ქვითარი გათამაშების ბილეთში გადაეცვალა და სრულიად დაუჯერებელ გათამაშებაში ჩართულიყო. გამარჯვებულები 23 აპრილს ისთ ფოინთის მთავარ მოედანზე გამოვავლინეთ, გათამაშების ფინალის პირდაპირი ეთერი კი ჩვენს Facebook გვერდზე გადაიცემოდა. ისთ ფოინთის მოედანზე შეკრებილი მაყურებელი, მოუთმენლად ელოდა მთავარი გამარჯვებულის ვინაობის გამოვლენას. ყველაზე იღბლიანი დიმიტრი მაკეევი აღმოჩნდა, რომელმაც ელიტ ელექტრონიქსში ტელეფონი შეიძინა და 28 ბილეთიდან ერთ-ერთით, ისთ ფოინთში ერთი ღამით უფასო შოპინგი მოიგო. დიმიტრისთვის გამარჯვება სრულიად მოულოდნელი აღმოჩნდა, თავიდან არც დაიჯერა ეგონა მეგობარის ხუმრობა იყო, მაგრამ სულ მალე დარწმუნდა, რომ მთელი სავაჭრო ქალაქი ერთი ღამით მართლაც მის განკარგულებაში გახდებოდა. მას ისთ ფოინთის ფეხსაცმლის ტანსაცმლის და აქსესუარების მაღაზიაში სრულიად უფასოდ შოპინგი შეეძლო; უფასო შოპინგის ღამეს ის მომზადებული მოვიდა, მას შემდეგ რაც ისთ ფოინთის მერისგან სიმბოლურად სავაჭრო ქალაქის გასაღებიც მიიღო იმის ნიშნად რომ მთელი ქალაქი ერთი ღამით მის განკარგულებაში გახდა, დიმიტრი შოპინგს შუდგა, თუმცა მას ბევრი სიურპრიზი დახვდა, მაღაზიიდან მაღაზიაში გადასვლისას მას ცხენოსნების, ბაიკერების, ბალერინებისა და დრამერების გუნდის წარმოდგენები ხვდებოდა და მის შოპინგს უფრო ახალისებდა. სრულად, თუ როგორ „გაიტანა“ დიმიტრიმ მთელი სავაჭრო ქალაქი ერთ ღამეში ვიდეოში შეგიძლიათ იხილოთ: საბოლოოდ მან მაღაზიებიდან ჯამში 9476 ლარის ნივთების აღება შეძლო. გთავაზობთ მაღაზიების ზუსტ სიას და დახარჯული თანხების ჩამონათვალს: Kenari - 1111,20 ლარი Waikiki - 37,00 ლარი Kigili - 369,99 ლარი Aldo shoes - 249,00 ლარი INC - 35,00 ლარი Bershka - 399,00 ლარი Polo - 179,00 ლარი Lee wrangler - 189,00 ლარი Levis - 299,00 ლარი Aldo Acces - 239,00 ლარი Zara - 317,00 ლარი Masimo dutti - 645,00 ლარი Amore - 50,00 ლარი Giordano - 75,00 ლარი Gloria Jeans - 30,00 ლარი Defacto - 29,00 ლარი New balance - 435,00 ლარი Bata - 499,00 ლარი Di Oggy - 215,00 ლარი Adidas - 272,00 ლარი Flo - 149,99 ლარი Baleno - 32,00 ლარი Columbia - 149,50 ლარი Converce medkeds - 179,90 ლარი Parfois - 99,00 ლარი Lutecia - 915,00 ლარი Shoes gallery - 389,00 ლარი Collins - 139,90 ლარი Yves rocher - 133,00 ლარი Factory - 579,00 ლარი OVS7 - 4,95 ლარი Koton - 64,99 ლარი Carpisa - 179,00 ლარი Terranova - 59,99 ლარი Mango - 139,00 ლარი Charles & Keith - 299,00 ლარი Penti - 59,95 ლარი Lotto - 90,00 ლარი Bambino - 69,00 ლარი


ლუდი კეფირის თვისებებით: როდის გამოვა სიახლე ბაზარზე სამკურნალო ლუდი კეფირის თვისებებით: როდის გამოვა სიახლე ბაზარზე 13:29 25.06.2020 (განახლებულია 16:30 25.06.2020) ექსპერტების თქმით, ოდესღაც ამ საფუარმა ადგილობრივი მოსახლეობა ქოლერისგან იხსნა, ფრანგმა მეცნიერმა კი ის დიარეის სამკურნალო საშუალებად დააპატენტა. თბილისი, 25 ივნისი — Sputnik. სანქტ-პეტერბურგში ITMO-ს უნივერსიტეტის ბიოტექნოლოგიის ფაკულტეტის მეცნიერები ამოწმებენ, შეიძლება თუ არა შეიქმნას „სამკურნალო ლუდი“ საფუარის ტროპიკული შტამის საფუძველზე. ირკვევა, რომ აღნიშნული საფუარი 1920-იან წლებში აღმოაჩინა ფრანგმა მიკრობიოლოგმა ანრი ბულარმა ინდოჩინეთში მოგზაურობის დროს. ფაქტობრივად, ტროპიკული საფუარი მუშაობს როგორც პრობიოტიკი, ანუ ნაწლავში შეღწევის გზით აშლილობებს ებრძვის. ITMO-ს მკვლევარები აღნიშნავენ, რომ ეს საფუარი ნაკლებ ალკოჰოლს წარმოქმნის. კვლევის პროცესში მეცნიერებს მოუწევთ დაადგინონ, შეინარჩუნებს თუ არა საფუარი სასარგებლო თვისებებს ლუდის მომზადების პროცესში. თუ მათი ჰიპოთეზა დადასტურდა, უჩვეულო სასარგებლო ლუდი, მსუბუქი სიმჟავით, შეიძლება გასაყიდად უკვე 2021 წელს გამოიტანონ.


27 წელი 1989 წლის 9 აპრილის მოვლენებიდან


კელტები კელტები (ლათ. Celtae, ბრეტ. Kelted, ვალ. Y Celtiaid, ირლ. Na Ceiltigh, გელურ. Ceilteach, მენ. NY Celtiee, კორნ. Kelt) - ნათესავები ენით და მატერიალური კულტურით ინდოევროპული წარმოშობის ტომები, ანტიკურ დროს ერების მიჯნაზე ეკავათ საკმაოდ ვრცელი ტერიტორია დასავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში. ძველად ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პაგანისტური ცივილიზაცია იყო სწორედ ანტიკური კელტების ცივილიზაცია, რომლის კვალიც დღევანდელობამდე ძირითადად პოპულარული მითების, ზღაპრებისა და ლეგენდების სახით მოვიდა. ყველაზე ცნობილი ლეგენდა მეფე არტურის, მისი მრგვალი მაგიდის რაინდების და ბრძენი ჯადოქარი მერლინის ლეგენდაა. ცნობირი ფრანგული კომიქსის პერსონაჟები ასტერიქსი და ობელიქსიც დაკავშირებულნი არიან კელტებთან. (ასტერიქსი- კელტი ხალხის ერთგული შვილი). ასევე ცნობილი მწერალი ჯონ რონალ ტოლკიენი, “ბეჭდების მბრძანებლის” ტრილოგიის ავტორიც, თავის ჯადოსნურ სამყაროს სწორედ კელტური მითებისა და ზღაპრების საფუძველზე აგებდა. სექციების სია - 1 ისტორია და კულტურა - 2 დასახელების წარმოშობა - 3 კულტურის გავრცელების არეალი - 4 სამუშაო - 5 დემოგრაფია - 6 პოლიტიკური სისტემა - 7 ეკონომიკა - 8 სოციალური სტრუქტურა - 9 ხელოვნება - 10 ქორწინება - 11 განქორწინება - 12 ტანისამოსი - 13 კელტების რწმენა - 14 იხილეთ აგრეთვე - 15 ლიტერატურა - 16 რესურსები ინტერნეტში ისტორია და კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] კელტები - უძველესი, უცნობილესი და ხანდახან უცნაური ადამიანები იყვნენ, მათ უამრავი გამოჩენილი მეომარი ჰყავდათ. იყო დრო, როდესაც მათი ომები ნახევარ ევროპას მოიცავდა. კელტების ძლიერების ზენიტში, კერძოდ კი, აღორძინების ხანაში მათი სამფლობელოები მოიცავდა დასავლეთ ესპანეთს, ბრიტანეთსა და აღმოსავლეთით - მცირე აზიას. სწორედ კელტურის საფუძველზე ჩამოყალიბდა დასავლეთის დღეისთვის ცნობილი სახელმწიფოების კულტურები. კელტური კულტურის ნიშნები თანამედროვე საზოგადოებაშიც გვხვდება. პირველი ცნობები კელტებზე წერილობით წყაროებში გვხვდება ძვ.წ. 500 წელს. მათ მიხედვით, კელტების სახელის ქვეშ გაერთიანებული ადამიანები სახლობდნენ რამდენიმე ქალაქში, ამასთან ერთად კი მუდმივად აწარმოებდნენ ბრძოლებს და ითვისებდნენ ახალ ტერიტორიებს. „ისტორიის მამის“- ჰეროდოტეს ნაშრომების თანახმად, (ჩვ.წ. 43-425 წლებში) კელტები დასახლებულნი იყვნენ ზემო დუნაიზე. (ბერძნების აზრით, მდინარის სათავე იწყებოდა პირინეის მთებში). ჰეროდოტე ასევე წერდა, რომ კელტები ესაზღვრებოდნენ კინეტებს- უძველეს ევროპელებს ქრისტეშობამდე 400 წლით ადრე კელტებმა დაიპყრეს იტალია და დაიქვემდებარეს იქ მცხოვრებნი. ძვ.წ. 396 წელს მათ დაარსეს ქალაქი მდიოლანი, დღევანდელი მილანი. ძვ.წ. 387 წელს მათ ბრენომის მეთაურობით დაარბიეს და დაწვეს ძველი რომი, თუმცა ქალაქის კაპიტოლიუმი ვერ 1000 აიღეს. ამ თავდასხმების შემდეგ წარმოიშვა ძველი რომაული გამოთქმა „ ბატებმა რომი გადაარჩინეს“ . კელტები ღამე დაიძრნენ რომის ასაღებად. ქალაქის გუშაგებს ეძინათ, მაგრამ დამპყრობლები შეამჩნიეს ბატებმა. მათ ატეხეს ხმაური და გააღვიძეს გუშაგები, რომლებმაც შემოტევა მოიგერიეს და რომი გადაურჩა დაპყრობას. ამავე წლებში კელტები თავს ესხმოდნენ იტალიას, სანამ ეს რომმა არ აღკვეთა. ამის მიზეზი იყო ის, რომ რომს სურდა იტალიაზე ჰეგემონიის დამყარება, რაც დაფუძნებული იყო ჯარის რეფორმაზე. ასეთი წინააღმდეგობის გამო 358 ( ჩვ.წ.) რამდენიმე ჯფუფი გადასახლდა ილირუში ( ეხლანდელი ბალკანეთის ნახევარკუნძული) სადაც ისინი წინააღმდეგობას შეხვდნენ მაკედონელებისგან და უკვე 335 წელს ( ჩვ.წ.) კელტების ელჩებმა დაიწყეს მოლაპარაკება ალექსანდრე მაკედონელთან. ამ მოლაპარაკების შედეგი გახდა ის, რომ მათ გადაინაწილეს გავლენის სფეროები და ამით ისარგებლეს მაკედონელმა და ბერძნებმა და დაიწყეს ომი ირანთან,რაც ძვ.წ. 334 წლით თარიღდება. ისინი მშვიდათ იყვნენ იმის გამო, რომ ზურგი ჰქონდათ გამაგრებული. ჩვენ წელთ აღრიცხვამდე 232 წელს კელტებსა და რომაელებს შორის ომი გაჩაღდა და კელტთა მარცხით დასრულდა. ომის ადგილას რომაელებმა ააშენეს მემორიალური ტაძარი და წლების შემდეგ ამ ადგილას მოდიოდნენ და ღმერთებს მადლობას უხდიდნენ მოგებისთვის. ეს დამარცხება კელტებისთვის სავალალო შედეგების მომტანი გახდა. კელტები და რომაელები მალე ბრიტანეთსაც მიადგნენ. იულიუს კეისარმა იქ დაჰყო ჩვენ წელთ აღრიცხვამდე 54 დან 43 წლამდე . კალიგულას მართველობის დროს რომაელების მიერ კელტებთან შეხლა შემოხლასა და მათ მოგერიებას სისტემატიური ხასიათი ჰქონდა. მათ დაიპყრეს სამხრეთ ბრიტანეთი და აგრიკოლას 1000 მართველობისას ოფიციალურად გაფორმდა რომაელების კუთვნილი საზღვრები ამ კუნძულებზე. ა გვარად, ჩვ.წ. 1-ლ საუკუნეში კელტების საცხოვრებელი არეალი უკვე მხოლოდ ბრიტანეთით შემოიფარგლებოდა[1].[2] კელტები დაპყრობითი ომების გამო უზარმაზარ ტერიტორიას ფლობდნენ, რის გამოც მათი კულტურა აღერია სხვა ტომებისას (იბერები, რომაელებს, გერმანელებს და ასე შემდეგ). კელტური კულტურა უმეტესად რომაულისა და ბერძნულის ერთგვარი მოდიფიცირებული და განვითარებული ნაზავია. კელტურ ხელოვნებაში კარგად განვითარდა მეტალზე ორნამენტების ამოტვიფრვის ტექნიკა, მოგვიანებით უკვე რელიეფური და კომბინირებული მოზაიკითა და ემალით. ასევე განვითარდა კელტური სამკაულები ( ორნამენტული სამაჯურები, გულსაბნევები, ოქროსა და ბრინჯაოს ბალთები, ქამრები). კელტების შენობების ძირითადი ნაწილი პრიმიტიული იყო და როგორც მემატიანეები აღნიშნავენ ისინი ძალიან ჰგავდა ფერმებს.[3] ჩვ.წ. პირველი საუკუნიდან გავრცელდა კელტების მიერ შექმნილი კერამიკის, შუშისა და ბრინჯაოს ნაკეთობები, ასევე საკულტო არქიტექტურა და ქანდაკებები, რაც რომაული და კელტური კულტურის შერწყმის შედეგი იყო. კელტები გავლენას ახდენდნენ შუა საუკუნეების კულტურულ განვითარებაზეც . სწორედ კელტური კულტურა იყო საფრანგეთის, ბრიტანეთისა და ბელგიის მხატრული ლიტერატურის ერთგვარი სულისჩამდგმელი . VII-IX საუკუნეში წარმოიშვა ახალი კელტური სტილი. იქიდან გამომდინარე, რომ კელტები სულ საომარ მდგომარეობში იყვნენ, ისინი მუდმივად გადაადგილდებოდნენ.[4] საინტერესოა კელტების ერთ-ერთის მეფის, კონჰობარის დღის გრაფიკი. 1000 ს დღეს სამ ნაწილად ყოფდა : თავდაპირველად ის თვალყურს ადევნებდა იმას თუ როგორ თამაშობდნენ ახალგაზრდები, შემდეგ ისიც ერთვებოდა თამასში, დღის მეორე ნახევარში კი იგი მიირთმევდა საკვებსა და სასმელს.[5] დასახელების წარმოშობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ცნება "კელტური" ინგლისურ ენაში XII საუკუნეში ჩნდება. აღნიშნული ფაქტი უელსელ ლინგვისტ ედუარდ ლუიდს უკავშირდება. მან შეამჩნია და აღნიშნა იმ ენათა მსგავსება, რომლებზეც უელსში, შოტლანდიაში, ირნალდიაში, ბრეტანსა და კორნუოლში საუბრობენ. ეს იყო საფუძველი იმისა, რომ უელსელმა ლინგვისტმა ზემოთჩამოთვლილ ენებს "კელტური" უწოდა. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ "კელტურით" ასევე მოიხსენიებენ იმ სხვადასხვა სახის მორთულობას, რომლებსაც შეიძლება ირლანდიის სუვენირების მაღაზიებში გადავაწყდეთ. მიუხედავად ამისა, არ მოგვეპოვება არგუმენტი, რომ მორთულობის ამგვარი (კელტური) დიზაინი ერთი ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენელების მიერ იყო შექმნილი. რომაელები კელტებს "გალებს" უწოდებდნენ, ბერძნები კი- "კელტებს". ორივე ენაზე ეს სიტყვა ბარბაროსს ნიშნავს. საყურადღებოა, რომ ისტორიაში ღრმად ჩახედული ადამიანები ცდილობენ, არ გამოიყენოს ტერმინი "კელტური", იმიტომ რომ ამ ხალხის ასე მარტივად ერთი რომელიმე კონკრეტული ჯგუფის ქვეშ გაერთ 1000 იანება არ იქნებოდა სწორი. ისინი გაფანტულნი იყვნენ მთელ ევროპაში, ეკუთვნოდნენ სხვადასხვა ტომებს, განსაკუთრებით კი იმას, რომელში მცხოვრები ხალხი ჩვენს წელთ აღრიცხვამდე საუბრობდა ინდოევროვროპულ ენებზე. ცნობილია, რომ ევროპის ტომთა უმეტესობაში ჩვენს წელთაღრიცხვამდე უკვე არსებობდა ინდოევროპულ ენებზე მოსაუბრე ჰაპლოგჯუფი R1a (იგივე R-M420). ზოგი მეცნიერი ვარაუდობს, რომ ისინიც შეიძლება სწორედ კელტები ყოფილიყვნენ, მაგრამ ამის დადგენის ზუსტი კრიტერიუმების არქონის გამო ეს მოსაზრება დღემდე მხოლოდ ვარაუდად რჩება. ბევრი, ვისაც ესმის ჰაფლოჯგუფ R1a-ს მნიშვნელობა, ამტკიცებს, რომ პირველი კელტები სწორედ ისინი იყვნენ და "კელტებში" პირველ რიგში ჰაფლოჯგუფ R1a-ს წარმომადგენლები უნდა მოვიაზროთ ბრიტანეთისა და ირნალდიის მოსახლეობასთან ერთად, ზოგი კი მათ საერთოდაც "მეორე კელტებად" მოიხსენიებს. დღევანდელი მონაცემებით, კელტებს საკუთარი რელიგიისთვის სახელი არ ჰყონდათ დარქმეული, სანამ არ გაეცნენ სხვა რელიგიებს და გაუჩნდათ მათთან კონკურირების სურვილი. მანამდე ისინი თავიანთ რელიგიას ძირითადად პოლითეისტური რელიგიების ტერმინებით მოიხსენიებდნენ. აღსანიშნავია, რომ ძველ ირლანდიურ ენაშიც არ ფიქსირდება მათი მრწამსის ერთი, განსაზღვრული დასახელება, რაც კიდევ ერთხელ ხაზს უსვამს მათი და კელტების მჭიდრო კავშირს. სახელი Keλtoί(კელტი) არსებობდა ბერძნულსა და ლათინურ ენებში და ხშირად გამოიყენებოდა ბერძნულ-რომაულ ეთნოგრაფიაში, როგორც ქრისტეშობამდე 6-1 საუკუნეებში ლა ტენის ჰორიზონტზე, რაინისა და დუნაის ზევით მდებარე რეგიონში მცხობრები ხალხის დასახელება. კელტთა დასახელების ლინგვისტური გაგება, ყველა კელტურ ენაზე მოლაპარაკის ჩათვლით, თანამედროვეა. ტერმინი "კე 1000 ლტი" არ აღინიშნება არც ერთ ძველ ლიტერატურულ ნაწარმოებში, გარდა ახალი წელთაღრიცხვით 1-ლი საუკუნისა. რკინის ხანის დროს ბრიტანეთის კუნძულების მკვიდრები "კელტების" სახელით ფართო საზოგადოებამ მხოლოდ ახ.წ. მე-17 საუკუნეში გაიცნო. ტერმინ "კელტის" ეტიმოლოგია არაზუსტია დამისი წარმომავლობის შესახებ არაერთი ვერსია არსებობს. აღნიშნული ტერმინის გამოყენების პირველი წერილობითი ფაქტი მოიძებნება ბერძენი გეოგრაფის ნაშრომში, რომელიც ძვ.ც. 6 საუკუნით თარიღდება. ის კელტებად თანამედროვე მარსელში მცხოვრებ ხალხს მოიხსენიებდა. 1-ლი საუკუნის შემდეგ კი ჰეროდოტემ კელტებად მოიხსენია ის ხალხი, რომელიც ევროპაში, მდინარე დუნაის მახლობლად ცხოვრობდა. აღსანიშნავია, რომ ის მე-16 საუკუნის ბოლოს გერმანულ და ფრანგულ ლიტერატურებშიც გამოიყენებოდა, მაგრამ სხვა ფორმით (გერმ.- celtisch; ფრანგ.-celtique), ხოლო ტერმინი "კელტი" (Celts) თანამედროვე ლიტერატურაში პირველად ინგლისში, 1607 წელს გამოიყენეს და მას შემდეგ ფართო გავრცელება ჰპოვა. ტერმინ "კელტს" 1667 წელს ჯონ მილტონი იყენებს თავის რომანში "დაკარგული სამოთხე" "კელტში" მოიაზრებდნენ ძირითადად რკინის ხანის პერიოდის ეთნო-ლინგვისტურ ჯგუფს, რომელიც თავის მხრივ გალებს, კელტიბერებსა და კუნძულთა მკვიდრ კელტებს აერთიანებდა. აღსანიშნავია, რომ ის მე-16 საუკუნის ბოლოს გერმანულ და ფრანგულ ლიტერატურებშიც გამოიყენებოდა, მაგრამ სხვა ფორმით (გერმ.- celtisch; ფრანგ.-celtique), ხოლო რაც "კელტები" (Celts) თანამედროვე ლიტერატურაში, კერძოდ ინგლისურში, 1607 წელს გამოიყენეს, მას შემდეგ მთელ მსოფლიოში ფართო გავრცელება ჰპოვა. კელტების ინგლისის კუნძულებზე დამკვიდრების ზუსტი თარიღი უცნობია, მაგრამ ცხადია ის, რომ ირნალდიისა და ბრიტანეთის მაშინდელი მკვიდრნი დღეს ორ მრავალრიცხო 1000 ან ჯგუფადაა დაყოფილი: ბრიტანულ და გალურ. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ "გალების" ქვეშ გაერთიანებული ირლანდიური წარმომავლობის ადამიანების დასახელებასაც სწორედ კელტური ფესვები აქვს. მათ ეს სიტყვა საკუთარი ჯგუფის/ეთნოსის საილურტრაციოდ ლათინურიდან ისესხეს, ძვ.წ. მე-5 საუკუნეში (GALNO- ძალა, ძლიერება). მეორე მოსაზრება ცოტათი განსხვავდება პირველისაგან და მის თანახმად, ცნება "გალი" მომდინარეობს კელტური სიტყვიდან- გოგონა.[6] კულტურის გავრცელების არეალი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ყველაზე ფართო, არქეოლოგიურად მდიდარი კელტური კულტურის ნივთიერი მასალები სამხრეთ-აღმოსავლეთ ინგლისში, სამხრეთ საფრანგეთში (უნგრეთამდე), სლოვაკეთსა და სამხრეთ ხორვატიაშია აღმოჩენილი. ასევე ზემო იტალიის სამხრეთიდან გერმანიის ჩრდილოეთამდეც დიდი კვალი შეინიშნება კელტებისა. ზემოთჩამოთვლილნი წარმოადგენენ ძვ.წ. მეოთხე საუკუნეში კელტების დასახლების ძირითად არეალებს. სადაოა ინგლისის სამხრეთითა და აღმოსავლეთით კელტების დამკვიდრების ზუსტი არეალები. ჩრდილოეთ ესპანეთში აღმოაჩინეს გალების მიერ შექმნილი მშვილდსაკრავები, რაც ადასტურებს ესპანეთისა და კელტების (გალების) მტკიცე ისტორიულ კავშირს. ევროპის შუაგულში კელტების მიერ დაკავებული ტერიტ 1000 ორია ეტრუსკებზე, სამხრეთითა და აღმოსავლეთით მცხოვრებ ბერძნებზე, თრაკიელებსა და სკვითებზე გადიოდა. მოგვიანებით კელტები რომშიც, შესაბამისად რომაულ კულტურაშიც შეიჭრნენ და გაიდგეს ფესვები. ჩრდილოეთით კელტთა გავრცელების არეალს გერმანია წარმოადგენდა, სადაც ასევე შეინიშნება მათი კულტურის ზეგავლენა. ყველა ზემოაღნიშნული კულტურის წარმომადგენელთან კელტები ინტენსიურ კულტურულ და მეცნიერულ კავშირს ამყარებდნენ. გარდა ამისა, კელტების კვალი ბალკანეთის ნახევარკუნძულიდან მცირე აზიამდეც (იგივე ანატოლია, მდებარეობს თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე) შეინიშნება, კელტების გამოჩენას ძირითადად ძვ.წ. VIII-VII საუკუნეებით ათარიღებენ, მაგრამ არსებობს მათი უფრო ადრინდელი არსებობის ნივთიერი წყაროები. კელტები დღევანდელი გერმანიის ტერიტორიასა და საფრანგეთში ჯერ კიდევ ქრისტეშობამდე 1200 წლით ადრე დასახლდნენ, მაგრამ არქეოლოგები ამტკიცებენ, რომ პირველი კელტები კიდევ უფრო ადრე გამოჩნდენ და მათი გავრცელების არეალი ჰალშტატი (ავსტრია) იყო. ძვ.წ. V-III საუკუნეები კელტების აღორძინების ხადან შეგვიძლია ჩავთვალოთ. მემატიანეები აღნიშნავენ, რომ ამ პერიოდში კელტები დაუმარცხებლები არიან: მათ დაიპყრეს ევროპის დიდი ნაწილი. მათი ყველაზე დიდი კვალი ევროპის ჩრდილოეთში შეინიშნება. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე დაახლოებით 281 წლით ადრე კელტი მეომრები უკვე დღევანდელი ბულგარეთის ტერიტორიას აღწევენ. აღსანიშნავია, რომ მათ იქ კელტური სამეფო, სახელად "ტილე" დააარსეს, რის შემდეგაც მათ თურქეთისაკენ გაილაშქრეს და ანატოლიას მიადგნენ, სადაც კვლავ თავიანთი სამეფო დააფუძნეს, რომელსაც გალატია უწოდეს. გალატიამ 300 წელი იარსება (ზოგი წყაროს მიხედვით- კიდევ უფრო მეტი), მაგრამ ტი 4f1 ე ძალიან ხელს უშლიდა ფრანკებს, რის გამოც მათ ეს სამეფო მალევე, ძვ.წ. 218 წელს დიდი გაანადგურეს. მიიჩნევა, რომ ბრიტანეთის კუნძულებზე კელტები ძვ.წ. V-IV საუკუნეებში გამოჩნდნენ. ამ პერიოდისთვის კელტების ძირითადი ნაწილი ზემოთჩამოთვლილ ადგილებში ცხოვრობდა, მაგრამ რომის აღზევებასთან ერთად კელტებისათვის უფრო უსაფრთხო ადგილს ბრიტანეთის კუნძულები და ბრიტანის პროვინცია წარმოადგენდა. როდესაც რომაელები ინგლისსაც მიწვდნენ, კელტები უკვე "პერიფერიებზე" სახლდებიან- ირლანდიაში, უელსსა დ ff8 შოტლანდიაში. აღსანიშნავია, რომ არ სამ ქვეყანაში კელტთა არსებობა არასდროს შეწყვეტილა, რის გამოც, დღეს ირლანდიელთა უმეტესობა მიიჩნევს, რომ მათ კელტური ფესვები აქვთ. დღესდღეობით ირლანდიის, უელსის, შოტლანდიისა და ბრეტანის ზოგიერთი მკვიდრი კელტუს დიალექტზე საუბრობს. დიდი ინტერესი გამოიწვია შტუტგარდში აღმოჩენილმა კელტურმა ხელსაკრავმა, რომელიც საკმაოდ ძველია და ქრისტეშობამდე 1400-1500 წლით თარიღდება. დღეს ის ვურტემბერგის მუზეუმშია დაცული. გარდა ამისა, კელტების კვალი ბალკანეთის ნახევარკუნძულიდან მცირე აზიამდეც (იგივე ანატოლია, მდებარეობს თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე) შეინიშნება, რაც ასევე ძვ.წ. მე-4 საუკუნით თარიღდება. დიდი ინტერესი გამოიწვია შტუტგარდში აღმოჩენილმა კელტურმა ხელსაკრავმა, რომელიც საკმაოდ ძველია და ქრისტეშობამდე 1400-1500 წლით თარიღდება. დღეს ის ვურტემბერგის მუზეუმშია დაცული, სადაც კელტების მიერ შექმნილი არაერთი სამკაული თუ სუვენირი ინახება, როგორც მაგალითად ავსტრიაში აღმოჩენილი სპილენძის კელტური ქოთანი.[7] სამუშაო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] შრომის გადანაწილება კელტი ხალხის მატერიალური კეთილდღეობის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იყო. ცნობილია, რომ კელტები 5-10 წლიდან იწყებდნენ მუშაობას. აღსანიშნავია, რომ მაღაროში ძირითადად ბავშვები იყვნენ დასაქმებულნი. ისინი საკმაოდ მძიმე, მონური სამუშაო 1000 ა და სუფთა ჰაერის დეფიციტის გამო ხშირად იღუპებოდნენ. საინტერესოა, რომ სიტყვა “Knight” წამოვიდა კელტური სიტყვიდან "gnoacht", რაც მძიმე სამუშაოს ნიშნავდა. დემოგრაფია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ითვლება, რომ კელტები მოსახლეობის რიცხვი სტაბილური იყო, მიუხედავად კელტების ომების, კრიიზის და შიმშილისა. 1981 წლის მონაცემებით კელტი მოსახლეობის რაოდენობა 200,000 -ს შეადგენდა, რის შემდეგაც ის 14.3 პროცენტით გაიზარდა. დღესდღეობით არ მოგვეპოვება მრავალი ინფორმაცია კელტების დემოგრაფიის შესახებ. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ის იყო მსგავსი თანამედროვე განვითარებადი ქვეყნების დემოგრაფიისა. 1750-1841 წლებში მოსახლეობა გაიზარდა თითქმის 100 პროცენტით, ხოლო 1850-1951 წლებშიდაახლოებით 60 პროცენტით შემცირება. 1861 წელს მოსახლეობის მხოლოდ 34 პროცენტი იყო 17 წელს ქვევით, ხოლო 7 პროცენტი 65 წელზე ზევით. დღეს მხოლოდ 22 პროცენტია 15 წელს ქვემოთ, ხოლო 19 პროცენტი სამოცდახუთ წელს გადაცილებულია. მე-16 საუკუნის ბოლომდე შეიმჩნეოდა ფასების ზრდა, რაც ინფლაციაზე მიუთითებს და გვაძლევს იმის ვარაუდის საშუალებას, რომ პროდუქტზე მოთხოვნა მაღალი იყო მოსახლეობის რიცხვი ზრდას განაგრძობდა. მე-16 საუკუნეში მცირდება საჭმლის რესურსი და იწყება რთული მატერიალური პერიოდი. აღსანიშნავია, რომ ამ დროის განმავლობაში მოსახლეობის რიცხვი ზრდას არ წყვეტდა, რამაც 17-18 საუკუნეებში ვითარება კიდებ უფრო გააუარესა.1000 პოლიტიკური სისტემა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ანტიკური მწერლების ნაშრომებში ვხვდებით ცნობებს კელტების სახელმწიფო სტრუტურაზე. არქეოლოგიური გათხრებზე დაყრდნობით კი ვიგებთ სოციალურ ფენებად დაყოფის შესახებ. საზოგადოების სათავეში იდგა მეფე. როდესაც კეისარმა კელტები დაიპყრო მეფეს ჩაენაცვლნენ ერისთავები, რომლებიც ქვეყანას არისტოკრატებთან ერთად მართავდნენ. დაპყრობამდე მეფის შემდეგ იდგნენ რანგით იყვნენ დიდგვაროვნები, რომლებიც იყვნენ არისტოკრატების ფენის წარმომადგენლები, ასევე ამ კლასში შედიოდნენ მღვდლები, შემდეგ მოდიოდა თავისუფალი გლეხების ფენა, რომლებიც მიწებს და ქონებას ფლობდნენ, ხოლო დანარჩენი ადამიანები უუფლებო საზოგადოების წარმომადგენლები იყვნენ: არ შეეძლოთ იარაღის ტარება, არ გააჩნდათ მიწები და ქონება. კელტების კანონები შედგება ტრაქტატებისგან. 1920 წლამდე არ იყო თარგმნილი არც ერთი ტრაქტატი. მეცხრამეტე საუკუნეში დაიწყეს მათი შესწავლა-გამოკვლევა. პროფესორი ბრიჩნი იყო ერთ-ერთი საუკეთესო სპეციალისტი ირლანდიური კანონებისა. მისი ნამუშევრების მიხედვით შეგვიძლია გავეცნოთ ძველი კელტების კანონმდებლობას. პირველი დაწერილი კანონები VII საუკუნით თარიღდება, მაგრამ შეიძლება იყოს უფრო ძველიც. უნდა ვივარაუდოთ, რომ VI საუკუნემდე კანონები ზეპირი მეტყველებით გადაეცემოდ 1000 ა თაობიდან თაობას. კელტების სასამართლო სისტემა საკმაოდ რთული და კომპლექსური ოყო ამიტომ რთულია დღეს ნათლად გავერკვიოთ მათ კანონებში. იურიდიულ პროცედურებში საკმაოდ საინტერესო იყო ის ფაქტი, რომ საქმის მოსაგებად შიმშილს მიმართავდნენ. ხანდახან მოსარჩლე შიმშილობდა ბრალდებულის სახლის წინ. მეორე საკმაოდ საინტერესო ფაქტი მათი კანონების შესახებ იყო სოციალური წოდების მიხედვით გათვლილი ზიანის ანაზღაურების ოდენობის განსაზღვრა. ეკონომიკა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] რესურსები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ჩვ.წ.-მდე 600-400 წლებში ეკონომიკური აქტივობების ცენტრები აღმოცენდა ჩრდილო-დასავლეთ ევროპაში, თუმცა ჩვ.წ.-მდე 400-200 წლების არქეოლოგიური და ისტორიული მასალების საფუძველზე მტკიცდება, რომ კელტებმა ევროპის სხვა რეგიონებისკენ გადაინაცვლეს. ჩვ.წ.200 წლიდან კი გამაგრებული დასახლებები - ოპიდა (მრ. ოპიდუმი) ცენტრალური ტერიტორიები იყო რესურსების მსხვილმასშტაბიანი მოპოვება და დამუშავება. რკინის ხანის ევროპის ხალხები იყენებდნენ ბუნებრივი რესუ 1000 რსების დიდ ნაწილს. მათ შორის ქვის სხვადასხვა სახეობებს, ხე-ტყეს, თიხას, მინერალურ მადნეულს, მარილებს, გრაფიტს, გიშერსა და მურა ნახშირს. აქედან, სხვადასხვა სახის ქვა გამოიყენებოდა დამცავი კედლებისა თუ ქანდაკებების ასაშენებლად და მარცვლეულის დასაქუცმაქებლად. მთავარი მასალა მშენებლობისთვის მაინც ხე იყო. განსაკუთრებით კი ოპიდიუმის კედლების ასაშენებლად. ხე-ტყე ასევე აქტიურად გამოიყენებოდა იარაღების, ავეჯის, საზიდავებისა და ნავების დასამზადებლად და ასაგებად. რაც შეეხება რკინას, ცენტრალური და დასავლეთ ევროპის მთაგორიანი ნაწილი, რომელიც კელტური სამყაროს ცენტრალური ნაწილი იყო, მდიდარი იყო რკინის მადნით, რასაც ძვ.წ. 200წლის ოპიდებში ნაპოვნი მასალაც მოწმობს და მიუხედავად იმისა, რომ რკინამ ჩაანაცვლა ბრინჯაო საბრძოლო და სამუშაო იარაღების წარმოებაში, ოპიდებში ასევე ნაპოვნია ბრინჯაოს ორნამენტები, სამკაულები, ჭურჭელი და მონეტები.[8] ინდუსტრია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] რკინის ხანის პერიოდის კელტური ნაკეთობები ოთხ კატეგორიად იყოფა - სამუშაო იარაღები (აგრიკულტურისთვის, წიაღისეულის მოსაპოვებლად, თევზაბისთვის, ნადირობისთვის, ქსოვილების დასამზადებლად, ტყავის დამუშავებისთვის, საკვების მოსამზადებლად და სამედიცინოდანიშნულებისთვის) საბრძოლო იარაღები, პერსონალური ორნამენტები (კომუნიკაციისთვის) და ჭურჭ 1000 ლი. წარმოებული ნივთების დანარჩენი კატეგორიები (საფეიქრო ნაწარმი, ავეჯი, ბორბლიანი ეტლები და ნავები) შედარებით მწირი არქეოლოგიური მასალებითაა შემორჩენილი.[8] საბრძოლო იარაღები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] საბრძოლო იარაღებს დიდი ადგილი ეკავა კელტების ცხოვრებაში, იმდენად, რომ ჩვ.წ.-მდე 400-150 წლებში მამაკაცებს საფლავში ატანდნენ სპეციალურად გაფორმებულ ხმლებსა და მუზარადებს, რომლებიც კელტების მხოლოდ ნაწილს ჰქონდა მათგან ზოგიერთი კი გაფორმებული იყო ოქროთი ან მეტალებით. რკინის ხანის დასაწყისში ხმლები, შუბის თავები და მუზარადები ჯერ კიდევ ბრინჯაოსგან კეთდებოდა, თუმცა რამდენიმე საუკუნის შემდეგ რკინამ სრულიად ჩაანაცვლა ბრინჯაო იარაღებში. კელტებს ხმლის დამზადების განსაკუთრებული ტექნიკა ჰქონდათ, რაც მათი მაღალი ხარისხის სპეციალიზაციაზე მიუთითებს ამ საკითხში. ჩვ.წ. 400წლიდან- რკინის ხანამდე კელტური ხმლები იყო გრძელი, ორნაპიროვანი, ორი პარალელური პირით. ერთ-ერთი ასეთი, შვეიცარიაში აღმოჩენილი ხმალი პერსონალურია და კორისიოსი აწერია ბერძნული ასოებით.[9] ვაჭრობა და გაცვლა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] არქეოლოგიური მასალა ქმნის საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ევროპის სხვადასხვა ხალხებს შორის საქონლის რეგულარული გაცვლა ხდებოდა ადრეული ნეოლითური პერიოდიდან, ხოლო კელტურ რკინის ხანაში გაცვლის სისტემა და ცირკულაცია ინტენსიურად ვრცელდებოდა ევროპაში. ამის ორი შესაძლო მიზეზი არსებობს: ვაჭრობდნენ რათა მიეღოთ ის ნედლეული, რომელიც მათ ტერიტორიაზე არ მოიპოვებოდა, ან უკვე გადამუშავებულ პროდუქტის მისაღებად. თუმცა, ადრეული რკინის ხანის ვაჭრობა უფრო სოციალური ხასიათის იყო, ვიდრე ეკონომიკური და ამით ადამიანები აფართოებდნენ ურთიერთობებს სხვა ხალხებთან.[10] შიდა და გარე ვაჭრობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ჩვ.წ.-მდე 600წლიდან ქრისტეს შობამდე მატერიალურ კულტურასა და ადამიანურ მოქმედებებში მსგავსებები მთელ კელტურ მიწებზე გვაფიქრებინებს, რომ საქმე გვაქვს ერთ კულტურასთან, რომელსაც გააჩნია რეგიონული ვარიაციები ორნამენტების სტილში, დაკრძალვის პროცესიებში და განსახლების სტრუქტურაში. კელტურ მიწებს შორის ვაჭრობა ორივე კუთხით, როგორც გადაუმუშავებელი მასალებით, ასევე წარმ 1000 ოებული საქონლის გასაცვლელად ხდებოდა. რაც შეეხება გარე ვაჭრობას, ძირითადად თანამშრომლობდნენ ბალტიისპირა და ხმელთაშუაზღვისპირა ხალხებთან. რკინის ხანის ბოლო ორი საუკუნის პერიოდის არქეოლოგიური აღმოჩენები კი მიუთითებს კომერციის, მეთუნეობისა და მინის დამზადების განვითარებაზე. თუმცა ყველაზე მნიშვნელოვანი კელტური მონეტების როლია ვაჭრობაში. კელტური მონეტების ისტორია დაკავშირებულია კელტურ ევროპასა და ხმელთაშუაზღვისპირეთს შორის განვითარებულ ურთიერთობასთან. ბრიტანეთი იყო ანტიკური კელტური ევროპის პირველი დიდი რეგიონი, რომელმაც ოქროსა და ბრინჯაოს მონეტების მოჭრა დაიწყო.[11] ფერმერები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] კელტური საზოგადოების, ისევე როგორც სხვა ანტიკური ხალხების, ეკონომიკური საყრდენი სოფლის მეურნეობა იყო. არქეოლოგიური მასალა კელტური ფერმების ჩანასახები მოწმობს, რომ კელტები მომთაბარე, მოხეტიალე ცხოვრებას არ ეწეოდნენ. აგროკულტურული და პასტორალური ფერმერობა განსაკუთრებით წარმატებული იყო, მას შემდეგ რაც კელტებმა განავითარეს თავიანთი ცოდნა და შესაძლებლობები ტექნოლოგიებისა და სოფლის მეურნეობის საკითხებში. ისინი მისდევდნენ როგორც მიწათმოქმედებას, ასევე მესალონლეობას. გამოსარჩევია პირველი კელტური სამკავი მანქანა და გუთანი, რომლებიც რომაელების დანადგარებზე ბევრად ეფექტური იყო. კ ff6 ლტებს თავიანთი ტექნოლოგიაც ჰქონდათ, ისინი მიწას ორჯერ ხნავდნენ მინდვრის გასწვრივ, სხვა გამოგონებებიდან კი გამოსარჩევია სახნისიანი გუთანი, რომელსაც ბასრ საგანს უმაგრებდნენ. კელტებს მეზობლებთან შედარებითი უპირატესობა რკინის იარაღების გამოც ჰქონდათ, მაშინ როდესაც სხვა ხალხები ჯერ კიდევ ხის იარაღებს იყენებდნენ. კელტ გლეხებს მრავალი სხვადასხვა სახეობის მარცვლეული მოჰყავდათ ტერიტორიის მიხედვით ძირითადად ბურღულეული - ხორბალი, ქერი, ჭვავი, შვრია, ლობიო, ასევე კენკროვნები და ხილი. ჩრდილოეთით, პოს ხეობის კელტებს კი გაშენებული ჰქონდათ ვაზი და აყენებნენ ღვინოს. გარდა მიწათმოქმედებისა, პასტორალურ ფერმერობასაც ეწეოდნენ, კერძოდ ჰყავდათ ცხვარი, ღორები, მსხვილი რქოსანი საქონელი, თუმცა კი არქეოლოგიური მასალის მიხედვით, დღევანდელი შინაური ცხოველებისგან აგებულებით განსხვავდებოდნენ. მიწათმოქმედებაში მსხვილფეხა რქოსანი საქონელის მნიშვნელოვანების გამო ხარები დიდ როლს ასრულებდა კელტურ კულტურაში. ღორები მეორე ყველაზე ხშირი შინაური ცხოველი იყო კელტურ სამყაროში და მათ ტახებთან ერთად რელიგიური მნიშვნელოვანებაც ჰქონდათ. კელტი მეომრები ტახებს მუზარადებზე გამოსახავდნენ, ადრინდელ პერიოდში კი ტახი ირლანდიური სამეფო ოჯახების სიმბოლო იყო. რაც შეეხებათ ცხენებსა და ძაღლებს, მათ ნადირობოსთვისა და თავდაცვისთვის იშინაურებდნენ.[12] სოციალური სტრუქტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] სოციალური იერარქია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] სოციალური თუ პოლიტიკური დაჯგუფებები კელტურ კულტურაში შედარებით მცირე იყო. მათ შორის არვერნები, ჰელვეტები და იკენები. კელტური საზოგადოება მკაცრად იერარქიული იყო. კეისრის მემატიანეების ჩანაწერების მიხედვით ორი კლასი გამოიყოფოდა : დრუიდებისა (პრივილიგირებული კლასი კელტებს შორის, რომლებიც ძირითადად იყვნენ მოსამართლეები, მღვდლები და მასწავლებლები) და რაინდების, ხოლო დანარჩენები მონებზე შედარებით უკეთეს მდგომარებაში იყვნენ. პრივილეგიებით სარგებლობდნენ ასევე წინასწარმეტყველები. რაინდები მუდამ ომით იყვნენ დაკავებული და მათი სტატუსი რიგ ფაქტორებზე იყო დამოკიდებული. მიუხედავად იმისა, რომ კეისრისეული დახასიათება სოციალური იერარქიისა შესაძლოა გაზვიადებული იყოს, ის წარმოგვიდგენს იმ ძირითად ზოგად სტრუქტურას, რომელიც არაერთი კელტური საზოგადოების სათავე იყო. ძალაუფლების უმაღლეს წყაროს მეფე წარმოადგენდა.[13] აღსანიშნავია, რომ რიგი წყაროების მიხედვით, კელტები კანონის წინაშე თანასწორი არ იყვნენ, არამედ ეს იყო ძალაუფლებასა და გავენაზე დამყარებული საზოგადოებრივი კლას 1000 ფიკაცია. აქაც იყვნენ მონები (ძირითადად ტყვეები) რომლებსაც არანაირი ლეგალური უფლებები არ ჰქონდათ. ხალხის უმეტესობა კი თავისუფალ კლასს მიეკუთვნებოდა და შეეძლოთ თავიანთი სურვილისამებრ ემოქმედათ, თუ ეს სურვილი არ ეწინააღმდეგებოდა გავლენიანი პირის პრინციპებს. სოციალური იერარქია ხარისხდებოდა მათგან, ვისაც მეტი ძალაუფლება და ქონება ჰქონდა. კლასებს არათანაბარი განსახლების პირობები და ჩაცმის სტილი ჰქონდათ, რითაც სხვადასხვა სოციალური კლასები ერთმანეთისგან განირჩეოდნენ. ამას მოწმობს ბერძენი ფილოსოფოსი, გეოგრაფი და ისტორიკოსი პოსიდონი, რომელიც აღნიშნავს, რომ წარჩინებულები წვერს იპარსავდნენ, ხოლო დაბალი სოციალური ფენის ადამიანები კი წვერს ატარებდნენ. აღსანიშნავია, რომ მაღალი სოციალური ფენის წარმომადგენლები უნდა გაფრთხილებოდნენ მათზე დაქვემდებარებულ პირებს და არ დაეშვათ მათი ჩაგვრა ან შევიწროვება. თავის მხრივ დაქვემდებარებულები კი ლეგალურ და პოლიტიკურ მხარდაჭერას სთავაზობდნენ თავიანთ პატრონებს. ერთგვარი პატრონ-ყმული ურთიერთობა ფუნდამენტური მახასიათებელი იყო კელტური საზოგადოებისა და პატრონის სტატუსი სწორედ მასზე დამოკიდებული ადამიანების რიცხვით განისაზღვრებოდა. პიროვნების სტატუსი განსაზღვრული იყო დაბადებიდანვე, თუმცა სოციალური მობილობისა და ურთიერთობების ჩამოყალიბების ორი არაპირდაპირი ფორმა იყო ასევე გავრცელებული საზოგადოებაში. ეს იყო ქორწინება და შვილად აყვანა, რაც კელტურ საზოგადოებაში იშვიათი არ იყო. გარდა ამისა, მეფის სტატუსიც შეიძლება შეცვლილიყო თუ ომის წაგების შემდგომ ის თავისი ქვეშევრდომების პატივისცემას დაკარგავდა[14].[15] ქალები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] რომაელი და ბერძენი ქალებისგან განსხვავებით კელტურ კულტურაში ქალს მნიშვნელოვანი პოზიცია ეკავა და გარკვეული უფლებებითა და თავისუფლებით სარგებლობდა, მათ შორის პოლიტიკური ძალითაც. მათი გარეგნული მახასიათებლებიც საკმაოდ მკაცრი იყო. კერძოდ, კელტი ქალები ძლიერები იყვნენ, ჰქონდათ ღია ფერი თვალები, ძლიერი ხელები, ხოლო სიმაღლითა და ძალით კი კაცებს არ ჩამოუვარდებოდნენ. კელტურ საზოაგდოებაში ქალები იყვნენ სასულიერო პირების თანამდებობაზე, იკავებდნენ იურიდიულ პოზიციებს და შეეძლოთ მემკვიდრეობით მიეღოთ ქონება.[12] ხელოვნება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] კელტური კულტურა მოიცავს უდიდეს სივრცეს, გეოგაფიულ არეალსა და დროს. არქეოლოგები ტერმინს „კელტურს“ იყენებენ ევროპული რკინის ხანის კულტურაზე სასაუბროდ. კელტურ ხელოვნებაში უპირატესობა აქვს მინიჭებული გეომეტრიულ დეკორაციებს, ენერგიულ ცირკულარული ფორმებს, სპირალებს, ცხოველების ორნამენტებს. არნფილდის კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ბრინჯაოს ხანაში აღმოჩენილი არნფილდის (Urnfield) პერიოდის ნამუშევრები მეორდებოდა რკინის ხანის, ჰოლსტატის (Hallstatt) პერიოდში. ცხოველები, გეომეტრიული გამოსახულებელი იყო დამახასიათებელი ამ დროისთვის და ამის მაგალითებს ვხვდებით ბრინჯაოს მახვილებსა და ცხენების აღკაზმულობაზე. გათხრების შედეგად ნაპოვნი ბინჯაოს ნივთები თარიღდება ძვ.წ 1300-1000. ბრინჯაოს ხანის ევროპაში საერთო დეკორატიული თემა იყო სეზონური ციკლი, რომელსაც მთავარი გავლენა ჰქონდა აგრარულ ფენაზე. ამ პერიოდის დამახასიათებელი ნიშანი იყო „ჩიტკაცა“(Birdman), ჩიტი ადამიანის სახით, თუმცა უცნობია ჰქონდა თუ არა მას რაიმე რელიგიური დატვირთვა, მაგრამ შემდგომში აღმოჩენლ კელტურ ხელოვნებაში ხშირად ვხვდებით კაცის ცხოველში ტრანსფორმაციის ნიმუშებს.[16] ჰოლსტატის კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ეს პერიოდი მოიცავს ევროპის რკინის ხანას და მიიჩნევა ოფიციალურ საწყისად კელტური ცივილიზაციისა. ის გაგრძელდა დაახლოებით ძვ.წ 700-500. ჰოლსტატის (Hallstatt) პერიოდში მოღვაწე ოსტატებმა განავითარეს არნფილდის (Urnfield) პერიოდში გამოყენებლი მოტივები. ხელოვნებაში რკინის, როგორც მასალის გამოყენება იყო იშვიათი, რადგან რკინაზე მომუშავეები ძირითადად ქმნიდნენ ფუნქციონალურ, და არა დეკორატიულ ნივეთებს. აღსანიშნავია, რომ რკინის ნივთებს იყენებდა არისტოკრატული ფენა, განსაკუთრებით დაკრძალვების დროს, ხოლო ბრინჯაოს დეკორატიული ნივთები ფართოდ იყო გავრცელებული ნებისმიერ სოციალურ ფენაში. საფლავების განახლებული იერი მოიცავდა სტილიზებულ ცხოველებისა და ჩიტების ორნამენტებს, რომლებსაც სავარაუდოდ რელიგიური დატვირთვა უნდა ჰქონოდა. ამ პეროდის ქანდაკებებზე ვხვდებით შიანური ცხოველების, ველური ურჩხულების გამოსახულებებს, ხოლო ბრინჯაოს ჭურჭელი გაფორმებული იყო ლითონის სპირალების სერიით.[17] ლა ტენეს კულტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ლა ტენე (La Tene) პერიოდის ხელოვნება არის შედარებით სიმბოლური, ვიდრე რეალისტური, პერიოდზე სასაუბროდ კი იყენებენ ტერმნს - ‘’უძველესი კელტური კუტლურა’. ხელოვნებაზე შეიმჩნევა მრავალი ერის გავლენა, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ კელტი ოსტატების ინსპირაციის წყაროს, როგორც თავიანთი, ისე სხვა ქვეყნების კულტურა წარმოადგენდა. ზოგ რეგიონში აღმოჩენილ საფლავებში ნაპოვნია დიდი რაოდენობის მდიდრული ოქროსა და ბრინჯაოს სამკაული, ცხენების აღჭურვილობა, დასალევი, საჭმელი ჭურჭელი და იარაღი, რომლებზეც გამოსახულია ადამიანისა და ცხოელების ფორმები.ამ პერიოდში დაიწყეს მინანქრის გამოყენება ისეთ ნივთებში, როგორიცაა ამულეტები და ლარნაკები. ლა ტენე (La Tene) პერიოდის გასავითარებლად, ოსტატები და ხელოვანები ცდიდნენ ახალ, განსხვავებულ სტილს, მათ შორისაა სამგანზომილებიანი გამოსახულებაც, ხოლო სტილს, რომელშიც საფუძველი ჩაეყარა სამგანზომილებიან გამოსახულებას „პლასტიკური“(Plastic) უწოდეს. სკულპტურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] კელტებს ხელოვნების ს 1000 ვა ნიმუშევთან ერთად შეეძლოთ ქანდაკებების აგება. აღმოჩენილია ქვის, ლითონის, ხის სკულპტურების მაგალითები დაწყებული დაუმუშავებული ქვიდან დამთავრებული უმაღლეს დონეზე დამუშავებული ბრინჯაოს ნამუშევრებით. ჩამოთვლილი მასალებიდან, ყველაზე იშვიათი ხის ქანდაკებები იყო.[18] კელტური ხელოვნების რენესანსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] პერიოდში, რომელიც კელტური ხელოვნების რენესანსის სახელითაა ცნობილი, ხელი შეეწყო ტექნოლოგიურ უპირატესობას. უმშვენიერესი ლითონის ნაკეთობების უმრავლესობა შექმნილია 400-1200 წლებში. სწორედ ამიტომ, გვინ კელტურ სამყაროში შუა საუკუნის პერიოდს აღწერენ, როგორც ხელოვნების რენესანსს. ამ პერიოდიდან კელტების ნამუშევრების უმრავლესობაზე ვხვდებით რელიგიური დატვირთვის ორნამენტებს, ეს პერიოდი ემთხვევა რომაელების მმართველობის დასასრულს ბრიტანეთში და ეკლესიამ დაიწყო კელტი არტისტების აქტიური მხარდაჭერა.[19] კელტური განძი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] The Derrynaflan Hoard - ასე ჰქვია ადგილს, სადაც ნაპოვნია სხვადასხვა სახის, ეპოქისა და წარმომავლობის საგნები: ვერცხლის ფიალა, ბრინჯაოს სადა თუშფალანგი, მოოქროვილი ბრინჯაოს საცერი. რენესასული პერიოდის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ნამუშევარრია ტარა ბროში (Tara Brooch). დღევანდელ სტანდარტებთან შედარებითაც, ეს ბროში გასაოცარია თავისი ტექნიკით. ბროშზე განთავსებულია ჩიტები და მითიური ურჩხულები, რომლებსაც ლა ტენეს (La Tene) პერიოდიდან ვხვდებით. კელტები, რომლებიც ლითონზე მუშაობდნენ, იყენებდნენ სხვადასხვა მასალებსა და ტექნიკებს ნივთების შესაქმნელად. ამ მასალებს შორისაა ოქრო, ვერცხლი, ბრინჯაო, მინანქარი და მინა, ხოლო მრავალი საგნის შექმნაში იყენებდნენ ერთად რამდენიმე მასალასაც. მიუხედავად იმისა, რომ გვიანი კელტური ლითონის ნაკეთობების კონსტრუქციები ტექნიკური თვალსაზრისით შთამბეჭდავი იყო, კელტური ხელოვნების დიდება მის დეკორაციებსა და გაფორმებაშია. კელტები მინას ამზადებენ მეხუთე საუკუნიდან და იყენებდნენ სამკაულების გასალამაზებლად. მინანქარზე მომუშავე ადამიანების ფავორიტი, წითელი მინა გახლდათ. მინანქარზე პოპულარული იყო ფილიგრანი, რომლის ორნამენტებიც კეთდებოდა გადაგრეხილი მავთულებისგან, ძირითადად ოქროს ძაფებისგან.[20] ქრისტიანობის გავლენა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] მეხუთე საუკუნის დასაწყისში, ირლანდიელ და უელსელ კელტებს ჰქონდათ შეხება ქრისტიანობასთან. შემდეგი 6 საუკუნის განმავლობაში რელიგიამ გავლენა იქონია კელტ ხელოვანებზე, და ეკლესია გახდა იმ დახვეწილი მეტალკონსტრუქციების ბენეფიციარი, რომლებიც ამ პერიოდში იქმნებოდა. სეკულარული ლიდერებიც უჭერდნენ მხარს ეკლესიას გრანტებითა და საჩუქრებით, ხოლო ხელოვნების ნიმუშებით, რომლებსაც ჰქონდათ რელიგიური და სასულიერო გავლენა, სიმდიდრე იქმნებოდა. მონასტრების რაოდენობის ზრდასთან ერთად, იზრდებოდა დეკორატიული საგნების რაოდენობაც. ნაკეთობებსა და ნამუშევრებს ჰქონდათ რელიგიური მნიშვნელობა, ისინი განკუთვნილი იყო ეკლესიისთვის საჩუქრად გადასაცემად და მფლობელის ღვთისმოსაობის დემონსტრირებისთვის. ასევე გავრცელებული იყო ქვრის ჯვრებიც. ირლანდიაში, კელტური რენესანსის პერიოდის ჯვრებში მნიშვნელოვანი იყო დეკორაცია. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ჯვარია Muiredach’s Cross. ჯვრის დასავლეთი მხარე ასახავს ქრისტეს ცხოვრებას, ჯვარცმას, უკანა ფონზე კი გამოსახულია კარგად შენარჩუნებული მრგვალი კოშკი.[21] პიქტური ქვები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] პიქტებმა თავიანთი კვალი დატოვეს კელტურ ხელ 1000 ვნებაზე. პიქტების მემკვიდრეობიდან ყველაზე დიდებული დიდი რაოდენობის ქვებია, რომლებზეც აღბეჭდილია სიმბოლოები ხალხისა და ცხოველების გამოსახულებით, გამოკვეთილი დეკორატიული დამახასიათებელი ნიშნები. მიუხედავად ქვების საფუძვლიანად გამოკვლევისა, მათი ნამდვილი მნიშვნელობა დღესაც გამოცანად რჩება. ქვა შეიცავდა დაახლოებით 50 სიმბოლოს. ეს სიმბოლოები წარმოადგენს მითიურ ცხოველებს, შესაძლო საოჯახო საგნებს, აბსტრაქტულ დიზაინს. სიმბოლოებს ვხვდებით დაჯგუფებულად. ძირითადი კომბინაციაა ცხოველის სიმბოლო აბსტრაქტულ სიმბოლოსთან ერთად. გამოყენებულია ქრისტიანული სიმბოლოებიც, პიქტური ქვები ასევე მოიცავს მისტიკური სიმბოლოების ბარელიეფურ ჩანახატებს, ქრისტიანული და სეკულარული ფიგურების სცენებსა, და ბუნებრივ ან მითოლოგიურ საგნებს.[22] ქორწინება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] კელტურ სამყაროში ქორწინება იშვიათად ხდებოდა სიყვარულით, მას ძირითადად პოლიტიკური დატვირთვა ჰქონდა. ქორწინება არა რელიგიური ღონისძიება, არამედ ხელშეკრულებით გათვალისწინიებული შეთანხმება იყო. კელტებს ჰქონდათ ქორწინიების სამართავი კანონები, რათა დაეზღვიათ ბავშვების უსაფრთხოება, ცოლ-ქმრის უფლებები, და საკუთრება, ქონება. Brehon Law კანონებით, ქორწინების ფორმები იყოფა 3 კატეგირიად. პირველი- ქორწინება სადაც ქონება განიხილებოდა და 1000 საქორწინო კონტრაქტი აუცილებელი იყო. შემდეგი ჯგუფია ნაკლებად ფორმალური ქორწინებები, სადაც ქონება არ განიხილებოდა და არც კონტრაქტები იყო საჭირო, და მესამე კატეგორია არის ქორწინება, რომლებიც თანამედროვე საზოგადოებაში არ ითვლება ქორწინებად, ან მიიჩნევა, რომ იმ პერიოდში ქორწინებას კრიმინალური ხასიათი ჰქონდა. . კანონის მიხედვით, ქალს ჰქონდა უფლება აერჩია სასურველი საქმრო, და არ შეიძლებოდა მისი იძულებით გათხოვება. მზითევს დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა, რადგან პატარძლებს ქმრები „ყიდულობდნენ“ მამებისგან, ეს ქმედება ცნობილია როგორც -პატარძლის ფასი(bride-price). მზითევის ნაწილს ინახავდნენ ქალისთვის, რადგან თუ ქორწინება ქმრის გამო დასრულდებოდა, ქალი ქონების გარეშე, ღარიბი არ დარჩენილიყო. ასევე ჰქონდათ ქალიშვილობის ფასი(virgin-price), რაც საცოლის სიწმინდის გარანტი იყო. მნიშნველოვანი ფაქტორი იყო სოციალური კლასის თანასწორობა. განსვავებული სოციალური ფენის წარმომადგენლების ქორწინებისას, ფინანსურ მხარეზე პასუხისგმებელი იყო შედარებით დაბალი ფენის წარმომადგენელი. კელტებს სჯეროდათ პოლიგამიის, შესაბამისად მრავალცოლიანობა და საყვარლები მიღებული იყო, თუმცა რამდენიმე ქმრის ყოლა, მრავალცოლიანობასთან შედარებით ნაკლებად იყო გავრცელებული. კელტებს კანონებიც კი ჰქონდათ, რომლის თანახმადაც პირველ ცოლის მიერ მეორე ცოლის მოკვლა ქორწილიდან 3 დღის შემდეგ ლეგალური იყო, თუმცა ამისთვის ჯარიმა უნდა გადაეხადა. კონტრაქტში მემკვიდრეობაც იყო გათვალისწინებული. პირველ ცოლს ჰქონდა ქმრის ქონებაზე უფლება, და არ არსებობდა შეთანხმება, რომ ის დანარჩენ ცოლებზეც იზრუნებდა. ასევე შვილებს ჰქონდათ თანაბარი უფლებები, მიუხედავად დე 1000 დების სტატუსისა. გამონაკლისი იყო, უკანონო, მიტოვებული და მეძევების შვილები. ქორწილები გვარდებოდა ოჯახებს შორის და ბავშვის აღზრდაზე ორივე მშობელი თანაბრად იყო პასუხისმგებელი. კელტებში არ იყო ნებადართული ერთსქესიანი ქორწინება, თუმცა ჰომოსექსუალების არსებობას არ ებრძოდნენ.[23] განქორწინება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] კელტულ კულტურაში გაყრას არ ჰქონდა რაიმე სოციალური სტიგმა. გაყრა აღიარებდა, რომ საქორწინო კონტრაქტი დაირღვა რომელიმე მხარის მიერ. კელტებში არსებობდა მიზეზები, რომელთა დარღვევის შემთხვევაშიც ცოლს ჰქონდა გაყრის უფლება. მაგალითად: ქმრის მიერ მასზე უარის თქმა სხვა ქალის გამო, მოტყუება ქმრის მხრიდან ან ქმრის მიერ ცოლის ცემა და მისთვის ზიანის მიყენება, იმპოტენტობა, ჭარბი წონა, რომელიც სქესობრივი კავშირის ხელისშემშლელი იყო, უნაყოფობა. ქრისტიანობის გავრცელებსთან ერთად ქალს ჰქონდა უფლება გაყროდა კაცს, თუ ის წმინდა ბრძანებას ასრულებდა, რადგან კაცის ვალდებულება ეკლესიის წინაშე რთულს გახდიდა შეესრულებინა თავისი მოვალეობები ქალის წინაშე. მამაკაცს შეეძლო გაყროდა ქალს ღალატის, აბორტის(რომელსაც ის ქმრის გარეშე გაიკეთებდა), და კაცის ღირსების შელახვის გამო.[24] ტანისამოსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] გვიანი რკინის ხანის განმავლობაში გალებს უმეტესად ეცვათ გრძელ სახელოიანი მაისურები ან ტუნიკას ტიპის ზედატანი გრძელ შარვალზე (რომელსაც რომაელები უწოდებდნენ Braccae), რომლის სიგრძეც აღნაგობიდან გამომდინარე შეირჩეოდა. ტანსაცმელი იქმნებოდა ბამბისგან, შალისგან ან ტილოსგან, ხოლო მდიდრები ცოტაოდენ აბრეშუმსაც იყენებდნენ. არსებობდა განსხვავებული სტილის კაბები, რომლებიც ეცვათ ქალებსა და მამაკაცებს. ჩაცმულობის მიხედვით შესაძლებელი იყო წარმომავლობის დადგენა. ჰქონდათ მოსასხამები, რომლებსაც მხოლოდ ზამთარში იცვამდნენ და რომლებიც დიდი პოპულარობით სარგებლობდა. ის აუცილებლად უნდა ყოფილიყო მოქსოვილი ერთი ფერის მასალისგან. კელტებში ძალიან პოპულარული იყო სამკაულები და აქსესუარები ორივე სქესის წარმომადგენლებისთვის, ბროშებსა და სამკლაურებს ხშრად იყენებდნენ, თუმცა ყველაზე გავრცელებული სამკაული იყო ტორჩი, მეტალისგან დამზადებული ყელზე მიბჯენილი სამკაული, რომელიც ზოგჯერ ოქროსიც კი იყო. აუცილებელი აქსესუარი, რომელსაც ყველა ატარებდა იყო სავარცხლის ჩანთა. [14] კელტებისთვის დამახასიათებელი იყო რქიანი ვატერლოოს ჩაჩქანი, რომელიც ბრიტანულ მუზეუმში ინახება, და კელტების ყველა დღევანდელ ნახატში გვხვდება. მას ჰქონდა უფრო საცერემონიო, პომპეზური, ვიდრე საბრძოლო დატვირთვა. ტორჩ 1000 ბი და ბროშები ყველაზე დამახასიათებელი სამკაულები იყო კელტებისთვის. აღმოჩენილია სხვა სამკაულებიც. მაგალითად ოქროს, ვერცხლისა და ბრინჯაოს სამაჯურები მინანქრით, ჯოჭის მოსართავები. თვალისმომჭრელია მათი აბსტრაქტული ორნამენტები, ამოზნექილობა, რაც შესაძლოა ყოფილიყო მარჯნის მძივის იმიტაცია, რეალურად გვეხმარება გავიგოთ კელტების ორაზროვანი გრძნობების შესახებ. კელტები დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ჰიგიენას. რომაელები აღტაცებას ვერ მალავდნენ, როდესაც ყველაზე ღარიბ კელტსაც ახალგარეცხილი ტანსაცმელი ჰქონდა. დიოდორე სიცილიელის თქმით, საპონი არის კელტური გამოგონება და კელტური წარმომავლობის სიტყვა. კელტი ქალები იღებავდნენ წარბებს, ლოყებსა და ტუჩებს.[25] კელტების რწმენა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ბერძენი ისტორიკოსი დიოდორე სიცილიელი წერდა, რომ, მტრის მოკვლისას, კელტური მეომრები «მათ თავებს ჰკვეთენ და შემდეგ თავის ცხენების კისრებზე ჰკიდებენ, ხოლო სახლში მოტანისას, შემოსასვლელთან ჰკიდებენ. ისინი ინახავდნენ დამარცხებული მტრების მოკვეთილ თავებს კედრის ზეთში... და ზოგნი თავს იქებდნენ, და იძახდნენ რომ ამავე წო 1000 ის ოქროშიც კი არ გაცვლიდნენ მათ თავებს...» საქმე ისაა, რომ კელტებისთვის თავები – საცხოვრებელი სულია. და მტრისთვის თავის მოკვეთა ნიშნავდა, იმას რომ მისი სული გამოყოფილია მისი სხეულისგან და ის ვერ გამოცოცხლდება... შესაძლოა, მტრების მოკვეთილი თავები შეადგენდნენ არა მხოლოდ გამაჯვებულის მნიშვნელოვან ტროფეად, არამედ კულტის ნაწილსაც. გათხრებისას როკეპერტუზში (საფრანგეთი) ნაპოვნი იქნა დაბალი პორტიკი ნიშებით, რომლებშიც იყო ადამიანის თავის ქალები. ღვთაებები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] კელტური რელიგია იყო პოლითეისტური: კელტებს მრავალი ღვთაებების ღმერთებისა და ქალღმერთების სწამდათ. მათგან ყველაზე ცნობილნი იყვნენ ზოგადკელტურები: მათი თაყვანისცემა კელტური სამყაროს უდიდეს ნაწილში არის დაფიქსირებული, იმის მიუხედავად, რომ გარკვეულ რეგიოონებში მათ სხვა სახელით მოიხსენიებდნენ. ზოგადკელტური ღვთაებები კელტთა ღმერთების მხოლოდ მცირე ნაწილს წარმოეადგენენ. უხეშად, რომ ვთქვათ 300 ცნობილი ღმერთიდან მხოლო 60-მდე შეიძლება ერთ რეგინოენზე მეტში იყოს აღმოჩენილი. კელტები ასევე იყვნენ ანიმისტები, მათ სწამდათ ღვთაებები, რომლების სხვადასხვა ბუნებრივ მოვლენასთან იყვნენ დაკავშირებულნი. (მაგალითად, ქალღმერთი სეკვანა - მდინარე სენას გამგებელი) ანტიკური წყაროების საფუძველზე ვლინდება, რომ თავაპირველად კელტები ბუნების ძალებს ეთაყვანებოდნენ და არ გამოხატავდნენ მათ ადამიანური სახით, სხვა პაგანისტური რელიგიების მსგავსად. დროსთან ერთად, განსაკუთრებით კი რომაული დაპყრობების შემდეგ, როდესაც გაიზარდა სხვა კულტურების ზეგავლენა კელტებზე, მათ დაიწყეს თავისი ღვთაებებისთვის ადამიანური იერის მინიჭება და ანიმიზმიდან უფრო რომანტიზირებული რომაული პოლითეიზმისკენ გადაინაცვლნენ. დრუიდები და ბარდები:[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ქრისტიანობის შემოსვ 1000 ამდე კელტებს ჰქონდათ ძალიან ძლიერი პაგანისტური რელიგია, რომელიც განუყოფელად არის დაკავშირებული კელტური ხალხის მოძღვრებთან, რომლებსაც დრუიდებს ეძახდნენ. კელტურ მითებში დრუიდებს გამოსახავდნენ, როგორც ბრძენ წვერიან მოხუცებს, რომლებმაც ყველა კითხვაზე პასუხი იციან, განმკურველი ბალახების გამოყენების საიდუმლოს ფლობენ (რაც მათ ნებისმიერი ავადმყოფობის განკურნვის საშუალებას აძლევს) და ასევე მათ ხშირად შეუძლიათ მომავლის განჭვრეტა. ისინი აგრეთვე ფლობენ ცხოველთა და ფრინველთა ენებს და შეუძლიათ ამინდზე ზემოქმედება. დრუიდები თავის თანამედროვეებში დიდ პატივისცემას იმსახურებდნენ. ანტიკური კელტების საზოგადოებაში დრუიდები იყვნენ იგივე მოძღვრები - შუამავლები ღმერთებსა და ადამიანებს შორის, ასევე მასწავლებელნი, მოსამართლენი ა ექიმნი. მერინი მათ შორის ყველაზე ბრძენი იყო. ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად თავად სიტყვა დრუიდი მომდინარეობს მუხისგან (გალური druidae, ძველირლანდიური druid), მუხა კელტებთნ იყო საკრალური ხე, რომელიც ძლიერებისა და მარადიულობის სიმბოლო იყო. ყველას როდი შეეძლო გამხდარიყო დრუიდი, სწავლებას მრავალი წელი სჭირდებოდა. თავად სწავლების პროცესზე დღევანდელ დღეს თითქმის არანაირი ცნობა არ მოიპოვება, მიზეზი კი ისაა, რომ დრუიდები არასდროს იყენებდნენ დამწერლობას, მთელი ცოდნა უშუალოდ ზეპირად გადადადიოდა. ერთადერთი წყარო მითები და ლეგენდებია. კელტური კულტურისა და რელიგიის დაქვეითებასთან ერთად დრუიდები ნელ-ნელა ტრანსფორმირდნენ ბა 1000 რდებში. ბარდები უკვე აღარ იყვნენ ისეთი ძლევამოსილების პატრონნი, როგორც დრუიდები, მაგრამ სიტყვის ძალა მათთაც გააჩნდათ, რაც მათ არაჩვეულებრივ პოეტებად, მუსიკოსებად და მომღერლებად აქცევდა. შუასაუკუნეების მოსვლასთან ერთად ბარდები საერთოდ მოხეტიალე არტისტებად იქცნენ, რომლებიც ქალაქიდან ქალაქში მოგზაურობდნენ და მღეროდნენ გმირების ყოფილ ძლიერებაზე, უსიშარ მეორებსა და ბრძენ დრუიდებზე.[26][27] შეხედულებები სიკვდილზე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] როგორც მებრძოლი ადამიანებისთვის, გასაკვირი არ არის, რომ კელტებისთვის ყველაზე საპატიო სიკვდილი ბრძოლაში დაღუპვა იყო. თავისი რწმენის გამო კელტებს სიკვდილის არასდროს ეშინოდათ, შესაძლოა დრუიდები სპეციალურად შთააგონებდნენ მათ მსგავს აზრებს, რათა ისინი უფრო გამბედავები და მამაცები ყოფილიყვნენ. კუნძულზე მცხოვრებ კელტებს სწამდათ სხვა სამყაროსი და არა რეინკარნაციისა. მათ სწამდათ, რომ სული გარდაცვალების შემდეგ სწორად იქ ხვდებოდა. იქ მოხვედრილი სულები კი ხანდახან აღქმადნი ხდებოდნენ ცოცხალთათვის. სხვა სამყარო კე 1000 ტებისთვის ერთგვარი პარალელური სამყაროა, სადაც ყველა ჯადოსნური არსება ბინადრობს. სწორედ მაშინ გაჩნდა ლეგენდები უჩილმაჩინებსა და სულებზე, ღმერთებსა და ელფებზე, გობლინებსა და ჯუჯებზე. თავდაპირველად ეს არსებები არ ითვლებოდნენ არ ბოროტებად, არც კეთილბად, კელტებს მხოლოდ მათი არსებობის სწამდათ.[28] რეინკარნაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] დრუიდები იყვნენ ერთ-ერთი პირველთაგან, რომლებიც ადამიანის სულის რეინკარნაციის პროპაგანდას ეწეოდნენ. თავად სულზე იყო დამოკიდებული, თუ როგორ სხეულს მიიღებს ის მომავალ ცხოვრებაში. კელტებს სწამდათ, რომ სულს შეუძლია როგორც ცოცხალ არსებაში გადასახლება, ისევე ისეთ ორგანიზმში, რომელსაც არ შეუძლია სუნთქვა, მაგალითად, მცენარესა ან ქვაში. კელტების რეინკარნაციის რწმენა განსხვავდება სხვა ხალხებისგან. მაგალითად ბუდიზმისგან განსხვავებით, სადაც სულთა გადასახლება იყო ერთგვარი ბრმა ნათებების ხეტიალი, კელტებისთვის ეს გადასახლება არ იყო უმიზნო, ბოლოს სულს შეეძლო ხსნის პოვნა. 1000 ველა სულისთვის გზა, კელტების რწმენით, იყო განსხვავებული სიგრძის, ზოგისთვის უფრო გრძელი, ზოგისთვის კი უფრო ხანმოკლე, ამიტომაც მაშინაც კი თუ სხეული არასწორი ცხოვრების წესს მისდევდა და არსებობის ძირითად კანონებს არღვევდა, სულს არ ემუქრებოდა ჯოჯოხეთის არანაირი მსგავსება. მაქსიმალურ სასჯელს წარმოადგენდა ერთი საფეხურით უკუსვლა, თუმცა ამ საფეხურების სისტემა არ არის ბოლომდე დადგენილი. ყოველი კელტი ვიღაცის ან რაღაცის მოკვლისას შეიძლება დაფიქრებულიყო, რომ მის მსხვერპლში მისი გარდაცვლილი ახლობლის სულია ჩაკეტილი, ან იმაზე, რომ ოდესღაც მას ცხოველის სახით მოუწევს არსებობა. ამიტომაც ნებისმიერი კელტისთვის, განსაკუთრებით კი დრუიდისთვის იყო ძალიან მნიშვნელოვანი სამყაროსა და სულის კავშირი. დრუიდები სიცოცხლის განმავლობაში ადამიანების სულებს ორ კატეგორიად ყოფდნენ: ადამიან-მცენარეებად და ადამიან-ცხოველებად. ადამიანი-მცენარეეები კელტების რწმენის თანახმად გახსნილი სულის და კეთილი გულის პატრონნი არიან, მათ უყვართ ბუნება და ისინი ორიენტირებულნი არიან ოჯახურ მყუდროებასა და ნათესავებთან სიახლოვეზე. ადამიანი-ცხოველები უფრო ცივებად, ეგოისტურებად და ამბიციურებად ითვლებოდნენ, რომელთათვის თავისი სიცოცხლე ახლობლებისაზე ბევრად უფო მნიშვნელოვანია, მაგრამ ეს ყველაფერი მათ ბრალად არ ედებოდათ, რამეთუ აღიქმებოდა, როგორც მიდრეკილება ორგანიზირებულობისაკენ, ამბიციები კი შეიძლება თვითრეალიზაციასა და სამყაროს უკეთ შეცნობაში გამოსდგომოდათ. კელტების რწმენით, სულის ხსნა დამოკიდებულია სულში დაგროვილი ბოროტების რაოდენობაზე. სანამ სული მთელს ბოროტებას არ გამოდევნის იგი აგრძელებს რეინკარნაციას, თუმცა კელტებს სულის ხსნის ალტე 1000 ნატიული საშუალებისაც სწამდათ, სულის ხსნა ერთგვარ განსაწმენდელში, ეს არის დროებითი ნავსაყუდელი დაკარგული სულისთვის, რომელსააც გადაწყვეტილების მიღება არ შეუძლია. როდესაც სული თავის გზას ასრულებდა იგი ხვდებოდა ნეტართა კუნძულზე, რათა სამუდაოდ დამტკბარიყო სიწყნარიტა და სიმშვიდით მარადმწვანე მდელოებზე, რომელიც ირლანდიის საძოვრებ ჰგავდა და ყველაზე მნიშვნელოვანი ისაა, რომ კელტთა რწმენით სწორედ ამ კუნძულზე წმინდა წყაროდან წყლის დაგემოვნების შემდეგ სულს შეეძლო ყველა თავის ახლობელთან შეხვედრა, რომლებმაც სული ხსნა მანამდე მოიპოვეს.[29] განსვენება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] მიცვალებულის იმ ქვეყნად გაცილების რიტუალი დამოკიდებული იყო რომელ პერიოდში და რომელ ტომში ხორციელდებოდა იგი. ზოგჯერ ისინი ასაფლავებდნენ, კრემაციასაც ჰქონდა ადგილი, ზოგჯერ კი ისინი მიწაში ფერფლს მარხავდნენ. დასაფლავების ცერემონია კუნძულზე მცხოვრებ კელტებთან ყოველთვის იყო ძალიან მაშტაბური, რომელსაც ერთვოდა თან რამდენიმე ბარბაროსული ტრადიცია.მაგალითისთვის მიცვალებულთან ერთად წვავდნენ არა მხოლოდ ცოცხლების წერილებს გარდაცვლილ ახლობლებთან, არამედ ყველაფერს რაც სჭირდებოდა და ეძვირფასებოდა მიცვალებულს. მათ სორის ცოცხალ ადამიანებსაც კი: მოსამსახურეებსა და ახლობ 1000 ლებს. ამიტომ კელტურ სამარხებში გვხვდება უამრავი ძვირფასეულობა და ძველი ნივთი, ეს კი თავის მხრივ მიუთითებს კელტების მიერ სხვა სამყაროში სიცოცხლის გაგრძელების რწმენაზე.[30][31] მსხვერპლშეწირვა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] კელტების ქვესკნელის ღვთაებები თავისი სისატიკით არ ჩამოუვარდებოდნენ აცტეკების ღმერთებს: ამ ხალხის მოძღვართა, დრუიდებით წოდებულთა, მსხვერპლშეწირვა იყო ადამიანური. ადამიანებსმსხვერპლად სწირავდნენ რათა რომაელებთან ბრძოლაში ზეძალების მფარველობა მოეპოვათ, ამის გარდა მ 1000 გავსი რიტუალები მომავალში ჩახედვისა და წინასწარმეტყველების განუყოფელი ნაწილი იყო. ისინი შემდეგნაირად ხორციელდებოდა: მსხვერპლად შერჩეულ ადამიანს ზურგში ხმლის წვერს ასობდნენ შემდეგ კი მისი სიკვდილის წინა კონვულსიების მიხედვით ადგენდნენ თუ რა ბედი ეწევა კელტ ხალხს. ცერემონიაზე ხალხის დასწრება არ იყო საჭირო, მხოლოდ დრუიდების. სხვა წყაროების მიხედვით ადამიანთა მსხვერპლშეწირვის რიტუალს კელტებს შორის სხვადასხვა ვარიაციები გააჩნდა, მაგალითად ჩვეულებრივი ღვთაებების ნობათი იყო მსხვერპლის დაწვა თივისა და ტოტებისგან დანთებულ კოცონზე, ხოლო თუ ცეცხლის დანთება რაღაცა მიზეზების გამო შეუძლებელი იყო ტყვეს სპეციალური ცერემონიალური მშვილდებით ხვრეტდნენ. კელტების მიერ ადამიანი მსხვერპლშეწირვის მტკიცებულებები აღმოჩენილია არა ერთგზის, მათ შორის აღსანიშნავია ლინდოუს ჭაობში აღმოჩენილი ადამიანის ცხედარი, რომელიც ერთდროულად სამი ხერხით იყო მოკლული, იგი გაგუდეს, მას გაუპეს თვის ქალა და ყელი გამოჭრეს. მეცნიერების აზრით ცხადია, რომ ასე მისდამი შიშის გამო არ მოქცეულან, ვინაიდან მოკლულის ტანისამოსი მაღალ სოციალურ სტატუსს გამოხატავდა, ხოლო მისი უკანასკნელი სადილი კი საკმაოდ მშვიდობიანი იყო. ის თუ რატომ არ მოკლეს იგი ჩვეული რიტუალით დადგენილი არ არის, თუმცა ეს “სამმაგი” მკვლელობა ირლანდიისა და უელსის შუასაუკუნოვან ლეგენდებში ანალოგებს ჰპოვებს. კელტებთან ასევე არსებობდა თვითშეწირვის რიტუალი, როდესაც ადამიანი თავის სიცოცხლეს ღვთაებრივ წყალობაზე ცვლიდა. რიტუალის მიხედვით იგი თავისი ნებით ხტებოდა მდუღარე ქვაბში.[32] დღესასწაულები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] თითქმის მთელი ინფორმაცია, რაც ცნობილია კელტური რელიგიური დღესასწაულების შესახებ ამოღებულია უპირელეს ყოვლისა ირლანდიური წყაროებიდან. გარკვეულ ცნობებს კონტინენტური კელტების კალენდრის შესახებ შეიცავს ე.წ “გალური კალენდარი კოლინიიდან” ზოგიერთი დასახელება იქ ემთხვევა ირლანდიურს, მაგალითად თვეების სახელწოდებები. ნავარაუდებია, რომ კელტებს წელიწადში ოთხი რელიგიური დღესასწაული ჰქონდათ. ისინი ერთმანეთისგან თანამბრად-დაშორებულნი იყვნენ და წელიწადს ოთხ ნაწილად ყოფდნენ. პირველი დღესასწაული - სემჰეინის (Calan Gaeaf უელსში), ტარდებოდა 1 ნოემბერს. ეს დღესასწაული აღნიშნავდა ერთი სამესაქონლეო წლის დამთავრებასა და ახლის და 1000 ყებას. მიიჩნეოდა, რომ მაშინ საიქიოს სულები არსებული ადამიანების იერს იღებედნენ. გაქრისტიანების პერიოდში სემჰეინს სახელი გადაერქვა და ის ყველა წმინდანის დღედ იქცა (ან მკვდართა დღედ, სიკვდილის დღედ), რომლიც წინა დღეც არის ჰელოუინი, რომელიც დღესაც ცნობილია. მეორე დღესასწაული იყო იმბოლკი, რომელიც 1 თებერვლის წინა დღეს აღინიშნებოდა, ის მიეძღვნებოდა ნაყოფიერებისა და სიუხვის ქალღმერთ ბრიგიტას, მიიჩნეოდა საგაზაფხულო დღესასწაულად, გაქრისტიანების მერე იქცა წმინდა ბრიგიტას დღედ. მესამე - ბელტენის (Calan Mai უელსში), ტარდებოდა 1 მაისის წინა დღეს. ის იყო ღმერთ ბელუსდამი მიძღვნილი, წესისამებრ, ამ დღეს კოცონებს ანთებდნენ. გაქრისტიანების შემდეგ წმინდა იოანეს სახელი დაერქვა. ანტიკური კელტების მეოთხე რელიგიური დღესასწაული იყო ლუნასა (Calan Awst უელსში), რომლის აღნიშვნას აგვისტოში ხდებოდა. მისი სახელი დაკავშირებულია ღმერთ ლუგთან, რომელიც მითოლოგიის თანახად ამ დღეს ნადიმს მართავდა თავისი დედობილი ტალტიულთვის. დღესასწაული თავის თავში მოიაზრებდა დიდ წვეულებას, რელიგიურ ცერემონიებს, რიტუალურ-ათლეტურ კონკურსებს, ჭამასა და ვაჭრობას.[33] იხილეთ აგრეთვე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ლიტერატურა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] - Alberro, Manuel and Arnold, Bettina (eds.), e-Keltoi: Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, Volume 6: The Celts in the Iberian Peninsula, University of Wisconsin–Milwaukee, Center for Celtic Studies, 2005. - Collis, John. The Celts: Origins, Myths and Inventions. Stroud: Tempus Publishing, 2003. ISBN 0-7524-2913-2. Historiography of Celtic studies. - Cunliffe, Barry. The Ancient Celts. Oxford: Oxford University Press, 1997. ISBN 0-19-815010-5. - Cunliffe, Barry. Iron Age Britain. London: Batsford, 2004. ISBN 0-7134-8839-5 - Cunliffe, Barry. The Celts: A Very Short Introduction. 2003 - Freeman, Philip Mitchell The Earliest Classical Sources on the Celts: A Linguistic and Historical Study. Diss. Harvard University, 1994. (link) - Gamito, Teresa J. The Celts in Portugal. In E-Keltoi, Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, vol. 6. 2005. - Haywood, John. Historical Atlas of the Celtic World. 2001. - Koch, J. T., & Minard, A. (2012). The Celts: History, life, and culture. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. რესურსები ინტერნე 1000 ში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] - ↑ . (n.d.). Retrieved July 14, 2016, from http://www.historie.ru/civilizacii/kelty/99-drevnie-kelty-keltskaya-kultura.html - ↑ Wormald, J. (2005). Scotland: A history. Oxford: Oxford University Press. - ↑ Rigby, S. H. (2003). A companion to Britain in the later Middle Ages. Oxford, UK: Blackwell. - ↑ Cultural continuity and population change on the Isle of Skye on eHRAF World Cultures. (n.d.). Retrieved July 14, 2016, from http://ehrafworldcultures.yale.edu/document?id=es10-006 - ↑ Additional bibliography on the Highland Scots on eHRAF World Cultures. (n.d.). Retrieved July 14, 2016, from http://ehrafworldcultures.yale.edu/document?id=es10-026 - ↑ Biel, J., Frankenstein, P., & Jordan, J. (1995). Der Keltenfürst von Hochdorf. Stuttgart: K. Theiss. 20, 29, 40, 58 ИHфopMaция для TypиcTa: keлbTы B иcTopии и coBpeMeHHocTи. (n.d.). Retrieved July 06, 2016, from http://medtelecom.ru/kelti/ - ↑ James, S. (1999). The Atlantic Celts: Ancient people or modern invention? Madison: University of Wisconsin Press. Fries-Knobl 1000 ach, J. (2002). Die Kelten: 3000 Jahre europäischer Kultur und Geschichte. Stuttgart: Kohlhammer. 43, 76, 137 Rieckhoff, S., & Biehl, J. (2001). Die Kelten in Deutschland: Kultur und Geschichte. Stuttgart: Theiss. 20, 29, 40, 58 - ↑ 8.0 8.1 Aldhouse-Green, M. J. (1995). The Celtic world. London: Routledge. - ↑ Ellis, P. B., & Ellis, P. B. (2003). A brief history of the Celts. London: Robinson. - ↑ EHRAF World Cultures : Browse Cultures A-Z Index. (n.d.). Retrieved July 14, 2016, from http://ehrafworldcultures.yale.edu/ehrafe/azCultures.do?context=main#thisChar=C - ↑ Manco, J. (n.d.). Blood of the Celts: The new ancestral story. - ↑ 12.0 12.1 Ellis, P. B., & Ellis, P. B. (2003). A brief history of the Celts. London: Robinson. - ↑ Cunliffe, B. W. (1997). The ancient Celts. Oxford: Oxford University Press. - ↑ 14.0 14.1 Aldhouse-Green, M. J. (1995). The Celtic world. London: Routledge. P.411 - ↑ Manco, J. (n.d.). Blood of the Celts: The new ancestral story. - ↑ Haywood, J. (2001). Atlas of the Celtic world. New York: Thames & Hudson. P. 39-41 - ↑ Konstam, A., & Kean, R. (2001). Historical atlas of the Celtic world. New York: Checkmark Books. P. 42-43 - ↑ Haywood, J. (2001). Atlas of the Celtic world. New York: Thames & Hudson. P. 46-49 - ↑ Haywood, J. (2001). Atlas of the Celtic world. New York: Thames & Hudson. P. 134-137 - ↑ Harding, D. W. (2007). The archaeology of Celtic art. London: Roultedge. P.262-275 - ↑ Haywood, J. (2001). Atlas of the Celtic world. New York: Thames & Hudson. P. 146-149 - ↑ Arthistory.net. (n.d.). Retrieved July 06, 2016, from http://arthistory.net/celtic-art/ Ancient Celtic Art - ↑ Monger, G. P. (2013). Marriage customs of the world: An encyclopedia of dating customs and wedding traditions. Santa Barbara, Calif: ABC-CLIO. - ↑ Charsley, S. R. (1991). Rites of marrying: The wedding industry in Scotland. Manchester: Manchester University Press. - ↑ Charsley, S. R. (1991). Rites of marrying: The wedding industry in Scotland. Manchester: Manchester University Press. - ↑ Konstam, Angus. Historical Atlas of Celtic World. London: Mercury, 2003. Print. - ↑ "Peлиrия дpeBHиx keлbToB. ЧacTb пepBaя." Http://waking-up.org. N.p., n.d. Web. - ↑ Evelina, Nicole. "Celtic Burial and Funeral Rites." Https://nicoleevelina.com20/celtic-burial-and-funeral-rites/. N.p., n.d. Web. - ↑ "ЧeM для keлbToB былa cMepTb." Http://melma.ru. N.p., n.d. Web. - ↑ Evelina, Nicole. "Celtic Burial and Funeral Rites." Https://nicoleevelina.com20/celtic-burial-and-funeral-rites/. N.p., n.d. Web. - ↑ "CHAPTER XXII. THE STATE OF THE DEAD." Http://www.sacred-texts.com. N.p., n.d. Web. - ↑ "ЧeлoBeчeckиe жepTBoпpиHoшeHия y keлbToB." Http://dead-v-life.ru. N.p., n.d. Web. - ↑ "From Bealtaine to Samhain - Celebrate Ireland's Sacred Celtic Holidays."Http://www.irishcentral.com. N.p., n.d. Web.


ვუდი ალენი ვუდი ალენი (დაბადებით ალენ სტიუარტ კონიგსბერგი), (დ. 1 დეკემბერი, 1935, ნიუ-იორკი) — ამერიკელი კინორეჟისორი, სცენარისტი, მსახიობი, კომედიანტი, მწერალი და მუსიკოსი, რომლის უამრავმა ნაშრომმა და ორიგინალურმა სტილმა მას თანამედროვე კინემატოგრაფიაში განსაკუთრებული ადგილი დაუმკვიდრა. [რედაქტირება] ციტატები - არაფერი თქვა მასტურბაციის საწინააღმდეგოდ — ბოლოს და ბოლოს, ეს არის სექსი ადამიანთან, რომელიც ყველაზე მეტად გიყვარს. - ტვინი ჩემი მეორე ყველაზე საყვარელი ორგანოა. - სექსი კაცსა და ქალს შორის შეიძლება იყოს შესანიშნავი, რაღა თქმა უნდა მხოლოდ იმ შემთხვევში, თუკი სწორად შეარჩევთ საჭირო კაცსა და ქალს. - ლომსა და კრავს ერთად შეუძლიათ დაწვნენ დასაძინებლად, მაგრამ საეჭვოა, რომ კრავმა კარგად გამოიძინოს.