სარაევოს ალყა სარაევოს ალყა (ბოსნ. Opsada Sarajeva სერბ. Oпcaдa CapajeBa) — შეიარაღებული კონფლიქტი ბოსნია და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკისა და სერბთა რესპუბლიკის არმიებს შორის, ქალაქ სარაევოს გასა 1000 ონტროლებლად. თანამედროვეობის ყველაზე ხანგრძლივი ალყაა – მან 1 425 დღე გასტანა (თითქმის ერთი წლით მეტი, ვიდრე ლენინგრადის ბლოკადამ). სერბები, რომლებიც ფლობდნენ აბსოლუტურ უპირატესობას ტექნიკაში, რადგან მათ ვერ მოახერხეს იერიშით აეღოთ სარაევო, განლაგდნენ მის გარშემო სიმაღლეებზე და ცდილობდნენ საარტილერიო დაბომბვებითა და სნაიპერული ცეცხლით ჩაეთესათ უიმედობისა და უპერსპექტივობის განცდა სარაევოს მცხოვრებლებში, რასაც მათ მიერ სარაევოს დატოვება უნდა მოჰყოლოდა. მძიმე იყო დანაკარგები – 6 305–ზე მეტი მებრძოლი ბოსნიელებისა და 2 687–ზე მეტი მებრძოლი სერბების მხარეს. საბრძოლო მოქმედებებს 5 604–ზე მეტი სამოქალაქო პირის სიცოცხლე შეეწირა.[1] სექციების სია - 1 იუგოსლავიის დაშლა - 2 ბოსნიის ომი - 3 ძალთა განლაგება - 4 სარაევოს დემონსტრაცია - 5 იერიში სარაევოზე - 6 პოზიციური ომი ქალაქში - 7 დეკემბრის ბრძოლები - 8 გაეროს უსაფრთხო ზონები - 9 ოპერაცია ირმა - 10 ოპერაცია ტრებევიჩი - 11 მარკალეს პირველი დაბომბვა - 12 გრდონის ოპერაცია - 13 ტრნოვოს ოპერაცია - 14 ივნისის შეტევა - 15 მარკალეს ბაზრის მეორე დაბომბვა - 16 ნატოს ჩარევა - 17 შემოდგომის ბრძოლები - 18 ალყის დასასრული - 19 ალყის შედეგები - 20 სამხედრო დანაშაულები - 21 სქოლიო იუგოსლავიის დაშლა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] სლოვენიისა და ხორვატიის კვალდაკვალ იუგოსლავიისგან გამოყოფის მსურველები გააქტიურდნენ ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკაში ff6 , რომელიც ეთნორელიგიურად ყველაზე ჭრელი იყო. 1991 წლის 31 მარტის აღწერით, მისი მოსახლეობის (4,4 მლნ) სამ ძირითად ჯგუფს შეადგენდნენ ბოსნიელები (მუსლიმები, 1,9 მლნ, 44%), რომლებიც უმრავლესობას წარმოადგენდნენ 45 რაიონში (13 მათგანში ფარდობითი, ხოლო 31–ში აბსოლუტური), სერბები (1,4 მლნ, 31%), რომლებიც უმრავლესობას წარმოადგენდნენ 34 რაიონში (5-ში ფარდობითი და 29-ში აბსოლუტური) და ხორვატები (752 ათ., 17%), რომლებიც უმრავლესობა იყვნენ 20 რაიონში (6-ში ფარდობითი და 14-ში აბსოლუტური). მოსახლეობის დანარჩენ 8% შეადგენდნენ სხვა ეროვნების წარმომადგენლები და ასევე იუგოსლავები (ძირითადად შერეული ქორწინების შთამომავლები). ამ მაჩვენებლით სარაევო ლიდერობდა – იქ ყოველი მეოთხე ქორწინება შერეული იყო სხვადასხვა ეთნოსებს შორის. მისი მოსახლეობა 1991 წელს შეადგენდა 527 049 კაცს. მათ შორის ბოსნიელები – 49,2%-ს, სერბები 29,8%-ს, იუგოსლავები 10,7%-ს, ხოლო ხორვატები 6,6%-ს.[3] იუგოსლავიის დაშლის პროცესის დასაწყისში, როცა ნაციონალისტური ძალები გააქტიურდნენ და მოახერხეს არჩევნებში გამარჯვებაც, ბოსნიაში გამოიკვეთა სამი ძირითადი ძალა – დემოკრატიული მოქმედების პარტია (ბოსნ. Stranka demokratske akcije; SDA), რომელსაც ბოსნიელი ალია იზეთბეგოვიჩი ედგა სათავეში, სერბთა დემოკრატიული პარტია (სერბ. Cpпcka дeMokpaTcka CTpaHka; CДC) რომლის ლიდერი იყო რადოვან კარაჯიჩი და ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის ხორვატების დემოკრატიული გაერთიანება (ხორ. Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine; HDZ BiH) სტეპან კლუიჩით სათავეში. სამივე მათგანი ანტიკომუნისტი იყო და იდევნებოდა დისიდენტობისთვის იუგოსლავიის პერიოდში, თუმცა კარაჯიჩს, ისევე როგორც ბოსნიელ სერბთა დიდ ნაწილს, სურდა იუგოსლავიის შენარჩუნება, სადაც დომინანტი სერბეთი იყო. იზეთბეგოვიჩი კი პირიქით, კატეგორიული წინააღმდეგი იყო დარჩენილიყო იუგოსლავიის ნაწილად, მით უმეტეს მას შემდეგ, რაც ხორვატია და სლოვენია, რომლებიც მეტ-ნაკლებად აბალანსებდნენ სერბეთის გავლენას, გამოეყვნენ ფედერაციას. კლუიჩი მხარს უჭერდა იზეთბეგოვიჩის მთავრობას, თუმცა ბოსნიის ხორვატთა უმეტესობას ხორვატიასთან შეერთება სურდა, ბოსნიის ხორვატთა ამ სურვილს ასევე მ 1000 არს უჭერდა ხორვატიის ახალარჩეული პრეზიდენტი ფრანიო ტუჯმანიც. ტუჯმანსა და ჯერ კიდევ იუგოსლავიის პრეზიდენტ მილოშევიჩს შორის 1991 წლის 25 მარტს კარაჯორჯევოს ნაკრძალში მომხდარი შეხვედრის დროს მოხდა შეთანხმება იუგოსლავიის გადანაწილების გეგმაზე. ამ გეგმის თანახმად, სერბეთისა და ხორვატიის საზღვრები გადაიხედებოდა ეთნიკური საზღვრების გასწვრივ იმგვარად, რომ სერბებით კომპაქტურად დასახლებული რეგიონები ხორვატიაში სერბეთის შემადგენლობაში შევიდოდა, ხოლო ხორვატია მიიღებდა ბოსნიას მდინარე ნერეტვამდე, სადაც ძირითადად ხორვატები ცხოვრობდნენ. დანარჩენი ბოსნია სერბეთის კუთვნილება გახდებოდა. ზუსტი დეტალები უცნობია, რადგან ხრვოიე შარინიჩის, იმჟამად პრეზიდენტ ტუჯმანის მრჩევლის თქმით, პრეზიდენტები დიდი ხნის განმავლობაში საუბრობდნენ განმარტოებით.[4] დაპირისპირება ხორვატებსა და სერბებს შორის მწვავდებოდა და მალე ხორვატიის ომმა იფეთქა, რაც ბოსნიასაც გადაედო. 1991 წლის 20 სექტემბერს იუგოსლავიის სახალხო არმიამ ვუკოვარის ფრონტზე დამატებითი ძალები გადაისროლა ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბოსნიის გავლით. ადგილობრივმა ბოსნიელებმა და ხორვატებმა ბარიკადები აღმართეს და კოლონა, რომელიც 60 ტანკისგან შედგებოდა, შეაჩერეს. ძალის გამოყენებით კოლონამ მაინც შეძლო გავლა მეორე დღეს. ხუთი დღის შემდეგ არმიის არტილერიამ დაბომბა ხორვატული სოფელი რავნო აღმოსავლეთ ბოსნიაში, რომელიც აყოვნებდა დუბროვნიკისკენ მიმავალ სამხედრო ნაწილებს.[5] 1991 ბოლოს სერბი დეპუტატები ტოვებენ ბოსნიის პარლამენტს და 1992 წლის 9 იანვარს აცხადებენ სერბთა რესპუბლიკას. მათი განცხადებით, ბოსნიელ სერბთა უმცირესობაში ყოფნა მეორე მსოფლიო ომის დროს უსტაშების მიერ განხორციელებული გენოციდის შედეგი იყო, ხოლო ისინი ამგვარი გენოციდის გამეორებას არ დაუშვებდნენ. სერბთა პოზიციის დასაძლევად იზეთბეგოვიჩმა ბოსნიაში დანიშნა საყოველთაო რეფერენდუმი დამოუკიდებლობის შესახებ. რეფერენდუმი 1992 წლის 29 თებერვალსა და 1 მარტს ჩატარდა. სერბებმა მას ბოიკოტი გამოუცხადეს, მაგრამ რეფერენდუმზე ბოსნიის მოსახლეობის 64% გამოცხადდა, მათმა 93%–მა კი ხმა მისცა ბოსნიის დამოუკიდებლობას.[6] პირველი მსხვერპლი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1992 წლის 1 მარტს სერბული ქორწილის დროს მექორწილეებმა სერბული დროშით გაიარეს ბაშჩარშიას ბაზართან. შეიარაღებულმა პირებმა ისინი გააჩერეს და მოსთხოვეს დროშის ჩამოხსნა. შელაპარაკება სროლაში გადაიზარდა, რასაც ნეფის მამა, ნიკოლა გარდოვიჩი (რომელსაც დროშა ეკავა) ემსხვერპლა.[7] სერბული ცნობებით, მკვლელობა ჩაიდინეს მწვანე ბერეტების ოთხმა მებრძოლმა – მუჰამმად შვრაკიჩმა (მწვანე ბერეტების ფორმირების მეთაურის, ემინ შვრაკიჩის ვაჟი), სუად შაბანოვიჩმა, ტაიბ ტორლაკიჩმა და რამიზ დელალიჩმა.[8] მეორე დღეს სერბული ფორმირებები იკავებენ სერბულ უბნებს და აწყობენ ბლოკპოსტებს, ხოლო მათი ნაწილი ცდილობს ბოსნიის პარლამენტის შენობის ბლოკირებას, თუმცა სარაევოს ათასობით მცხოვრები ახერხებს მათ განეიტრალებას. შეტაკებებში ოთხი ადამიანი დაიღუპა. მესამე დღეს, 1992 წლის 3 მარტს, ცხადდება ბოსნიის დამოუკიდებლობა.[9] ბოსნიის ომი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] იზეთბეგოვიჩმა მოითხოვა გაეროს ჯარების შეყვანა ქვეყანაში, რადგან მის ხელთ აღმოჩნდა მხოლოდ მსუბუქად შეიარაღებული ტერიტორიული თავდაცვის ძალები, რომლებსაც იუგოსლავიაზე საგარეო აგრესიის დროს პარტიზანული ბრძოლა უნდა ეწარმოებინათ, ხოლო იუგოსლავიის სახალხო არმიის მთავარი შტაბი ბელგრადში იმყოფებოდა. ისინი მხარს უჭერდნენ სერბთა გამოყოფას ბოსნიიდან და მათ დასახმარებლად შემდეგი მოიმოქმედეს – ბოსნიაში მყოფი სამხედრო ნაწილები ბოსნიელი სერბებით შეავსეს, ამგვარად ბოსნიელ 1000 სერბთა რესპუბლიკამ მიიღო აბსოლუტური სამხედრო უპირატესობა როგორც ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიასა და ტერიტორიული თავდაცვის ძალებზე, ასევე ხორვატთა ადგილობრივ ფორმირებებზე. იარაღის ემბარგო[10], რომელიც ბოსნიას დაუწესდა, რეალურად სწორედ ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიას აზარალებდა, რადგან სერბები და ხორვატები ახერხებდნენ იარაღის შემოტანას თავისი მხარდამჭერი ქვეყნებიდან – სერბეთიდან და ხორვატიიდან. ბრძოლები და შეტაკებები მთელი ბოსნიის ტერიტორიაზე ხდებოდა. 1992 წლის 25–26 მარტს სიეკოვაცში, ხორვატიის საზღვართან მოკლეს 12 სერბი სამოქალაქო პირი, თუმცა მათი მიზანმიმართული დახოცვა არ დადასტურდა, თვითმხილველების (მათ შორის სერბების) განცხადებით, ისინი სროლაში მოყვნენ, ან იარაღს ატარებდნენ.[11] სერბულ ფორმირებებსა და ადგილობრივებს შორის შეტაკებები მოხდა ცაპლინასთან 7 მარტს, ბოსანსკი ბროდში 15–24 მარტს და გორაჟდესთან 15 მარტს, არმიის არტილერიამ დაბომბა ნეუმი 19 მარტს, ხოლო მარტის ბოლოს სერბებმა დაიკავეს ბიელინა, სადაც სერბ მოხალისეთა გვარდიის შენაერთებმა ჩაატარეს ეთნოწმენდა – ადგილობრივი ბოსნიელები აიძულეს ქალაქი დაეტოვებინათ.[12] 3 აპრილიდან 11 აპრილამდე ბოსნიის ხორვატულ ქალაქ კუპრესთან მიმდინარეობდა ბრძოლა ბოსნიელ ხორვატ მებრძოლებსა და იუგოსლავიის არმიას (ბოსნიელ სერბთა მხარდაჭერით) შორის. ბოსნიელ ხორვატებს სურდათ დახმარებოდნენ თავის თანამემამულეებს, რომლებიც კნინის კრაინაში სერბ სეპარატისტებს ებრძოდნენ და მოეხდინათ მათი ბლოკირება. ბრძოლა იუგოსლავიის არმიის გამარჯვებით დასრულდა, თუმცა ბრძოლას ორივე მხრიდან 200–ზე მეტი ადამიანი შეეწირა.[5] ძალთა განლაგება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] რესპუბლიკის არმიის პირველი კორპუსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ომის დასაწყისს ბოსნია რეგულარული არმიის გარეშე შეხვდა. მისი შეიარაღებული ძალები ძირითადად ტერიტორიული თავდაცვის ძალების საფუძველზე შექმნილი არარეგულარული ფორმირებებისგან შედგებოდა. ბოსნიის პოლიტიკურ ხელმძღვანელობას იმედი ჰქონდა, რომ ეს ძალები შეძლებდნენ სტატუს ქვოს შენარჩუნებას მანამ, სანამ გაეროს სამშვიდობო ძალები ბოსნიის ტერიტორიაზე განლაგდებოდნენ. სარაევოში მყოფი ძალებისგან შეიკრიბა ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიის პირველი კორპუსი (ბოსნ. Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine). მისი ფორმირება სხვადასხვა დანაყოფების შერწყმით 1992 წლის 1 სექტემბერს მოხდა. კორპუსში სხვადასხვა დროს 30-დამ 40 ათასამდე მებრძოლი მსახურობდა, თუმცა მძიმე შეიარაღება მათ პრაქტიკულად არ გააჩნდათ.[13] სერბების მონაცემებით პირველ კორპუსს გააჩნდა 108 მსხვილკალიბრიანი ტყვიამფრქვევი, 64 საზენიტო ქვემეხი, 31 მცირეკალიბრიანი ქვემეხი, 134 მცირე და 38 მსხვილკალიბრიანი ნაღმსატყორცნი, 26 ჰაუბიცა, 11 ჯავშანმანქანა, 3 ტანკი, ასამდე გადასატანი საზენიტო–სარაკეტო კომპლექსი.[14] პატრიოტული ლი 1000 ა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ომის დასაწყისში ბოსნიის შეიარაღებული ძალების ბირთვს შეადგენდა პატრიოტული ლიგა (ბოსნ. Patriotska liga), რომელიც სანჯაყელმა ოფიცერმა, სეფერ ხალილოვიჩმა დააარსა 1991 წლის 2 მაისს.[15] სარაევოში ლიგას 10 ათასამდე მოხალისე მებრძოლი ჰყავდა და მისი შეიარაღება ძირითადად მსუბუქი ცეცხლსასროლი იარაღისგან შედგებოდა. ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიის ჩამოყალიბებისთანავე (1992 წლის 1 აპრილი), პატრიოტული ლიგა მის დაქვემდებარებაში შევიდა. მწვანე ბერეტები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] მწვანე ბერეტები (ბოსნ. Zelene beretke) ბოსნიელთა ელიტური ფორმირება იყო. 1991 წლის 10 ივნისს ჩამოყალიბდა ორგანიზაცია ბოსნა, სადაც ძირითადად სხვადასხვა საბრძოლო გამოცდილების მქონე მოხალისეები შევიდნენ. სარაევოს ალყის დაწყებისას ბოსნას შვიდი ლიდერიდან ერთ–ერთმა ემინ შვრაკიჩმა პირველმა შეკრიბა ამ მოხალისეთა 465 კაციანი შენაერთი სერბთა იერიშისგან დასაცავად, რომლებიც მწვანე ბერეტებს ატარებდნენ. სწორედ მათ ადგილობრივ კრიმინალებთან ერთად მოახერხეს სერბთა პირველი იერიშის უკუგდება. მწვანე ბერეტები მოქმედებდნენ ფრონტის რთულ უბნებზე, მათ შორის იუგოსლავიის სახალხო არმიის წინააღმდეგ.[16] 1992 წლის დასასრულს მწვანე ბერეტების ფორმირებები დაშალეს და რესპუბლიკის არმიის შემადგენლობაში გადაიყვანეს. მეფე ტვრტკოს ბრიგადა[რედაქტირება | წყაროს 1000 რედაქტირება] სარაევოს ხორვატები აქტიურად უჭერდნენ მხარს იუგოსლავიიდან გამოყოფას. ისინი ძირითადად პატრიოტთა ლიგას ემხრობოდნენ, მაგრამ მას შემდეგ, რაც ბოსნიის ხორვატებმა საკუთარი სეპარატისტული წარმონაქმნი – ჰერცეგ-ბოსნიის ხორვატთა რესპუბლიკა გამოაცხადეს, სარაევოს ხორვატებმაც შექმნეს ამ რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალის – ხორვატთა თავდაცვის ვეჩეს ადგილობრივი უჯრედი 1992 წლის 29 მაისს. უჯრედის ლიდერი იყო მარინკო პეიჩი. როდესაც ჰერცეგ–ბოსნიის ხელმძღვანელობა გაურიგდა სერბთა რესპუბლიკას ბოსნიის გადანაწილებაზე, სარაევოელი ხორვატების ნაწილი სერბთა რესპუბლიკის არმიის მხარდამხარ მოქმედებდა.[17] რესპუბლიკის არმიის შტაბის უფროსად რასიმ დელიჩის დანიშვნის შემდეგ, მან გადაწყვიტა ბოლო მოეღო ავტონომიური და ნახევრად დამოუკიდებელი ფორმირებების არსებობისთვის. 1993 წლის 6 ნოემბერს მისი ხელმძღვანელობით განხორციელდა ოპერაცია "ტრებევიჩ–2". მეფე ტვრტკოს ბრიგადა განაიარაღეს პირველი კორპუსის ნაწილებმა, მის წევრთა ნაწილისგან კი მოგვიანებით პირველი კორპუსის შემადგენლობაში ჩამოყალიბდა იგივე სახელის ბრიგადა, რომელსაც ვლადიმირ შაფის ნაცვლად რესპუბლიკის არმიის ხორვატი ოფიცერი, ნედელკო ვერაი ხელმძღვანელობდა. მებრძოლების ნაწილმა უარი თქვა რესპუბლიკის არმიაში სამსახურზე, თუმცა უმრავლესობა დათანხმდა.[18] კრიმინალები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] პატრიოტთა ლიგასა და მწვანე ბერეტებშიც იყვნენ კრიმინალური წარსულის ადამიანები, მაგრამ სარაევოზე სერბთა იერიშის დროს ასევე დიდი რ 1000 ლი ითამაშეს ადგილობრივი კრიმინალების დაჯგუფებებმა. მათ შორის იყო ისმეთ ბაირამოვიჩის, რამიზ დელალიჩის, მუშან ტოპალოვიჩის დაჯგუფებები. ამ დაჯგუფებებს შორის გამოირჩეოდა იუსუფ პრაზინას დაჯგუფება "იუკას მგლები" (ბოსნ. Jukini vukovi), რომლის რიცხოვნობა 3 ათასამდე აღწევდა. ეს კარგად ორგანიზებული და შეიარაღებული ბანდა იყო, მაგრამ იგი არ ემორჩილებოდა რესპუბლიკის არმიის ხელმძღვანელობის მითითებებს. პრაზინას სურდა იგი ქალაქის თავდაცვის მთავარსარდლად დაენიშნათ,[19] მაგრამ მისი მოთხოვნები უარყოფილი იქნა. მისი დაჯგუფება გამოირჩეოდა სისასტიკით როგორც სამხედრო ტყვეების, ასევე სამოქალაქო პირების მიმართ, ისინი აკონტროლებდნენ შავ ბაზარს, რამდენიმეჯერ კი შეიარაღებული შეტაკებაც მოაწყვეს რესპუბლიკის არმიასთან.[20] საბოლოოდ პრაზინამ ქალაქი დატოვა 1993 წლის დასაწყისისთვის, თუმცა მისი მებრძოლების დიდმა ნაწილმა უარი თქვა მას გაჰყოლოდა და ისინიც არმიის სხვადასხვა ქვედანაყოფებში იქნენ გადანაწილებული. კრიმინალების დაჯგუფებებიც რასიმ დელიჩმა გაანადგურა – 1993 წლის ოქტომბერში მან დაგეგმა და განახორციელა ოპერაცია "ტრებევიჩ–1", რომლის შედეგადაც ყველა ავტონომიური დაჯგუფების ხელმძღვანელობა დაატყვევეს და მსურველები რესპუბლიკის არმიის სხვადასხვა ნაწილებს შეუერთეს.[18] სარაევო–რომანიის კორპუსი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] სარაევოს მიმართულებაზე მოქმედებდა სერბთა რესპუბლიკის არმიის სარაევო–რომანიის კორპუსი. იგი 1992 წლის 22 მაისს შეიქმნა ყოფილი იუგოსლავიის სახალხო არმიის მეორე სამხედრო ოლქის მეოთხე კორპუსის საფუძველზე. მასში ირიცხებოდა 15–20 ათასი მებრძოლი, მაგრამ ტექნიკის რაოდენობით იგი ბევრად აღემატებოდა არა მხოლოდ პირველ კორპუსს, არამედ მთელ ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიას. მის განკარგულებაში იყო 80 ტანკი, 72 მძიმე ქვემეხი, 12 ზალპური ცეცხლის სისტემა, ასობით ნაღმსატყორცნი და მძიმე ტყვიამფრქვევი.[18][21] რუს მოხალისეთა რაზმები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] სარაევოსთან ასევე იბრძოდა რუს მოხალისეთა მეორე (რუს. PДO-2 ან Цapckиe Boлkи; 1993 გაზაფხულ–ზაფხულზე) და მესამე (რუს. PДO-3, 1993–94 შემოდგომამდე) რაზმები. ამ რაზმების შემადგენლობაში ასევე იბრძოდნენ უკრაინელები და ბელორუსები.[22] თეთრი მგლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] სარაევო–რომანიის კორპუსის დაქვემდებარებაში ასევე იყო ელიტური სერბული სპეცრაზმი "თეთრი მგლები" (სერბ. Бeли BykoBи). იგი 1993 წლის 14 თებერვალს ჩამოყალიბდა და სახელი მიიღო მას შემდეგ, რაც მისმა მებრძოლებმა მთა ბელაშნიცა დაიკავეს (სარაევოდან სამხრეთ–დასავლეთით 25 კმ) 1993 წლის ივლისში. ამ მთაზე ლეგენდის თანახმად ცხოვრობენ მხოლოდ თეთრი მგლები, საიდანაც ქვედანაყოფმა მიიღო თავისი სახელი. თეთრი მგლები მრავალ შეტაკებაში მონაწილეობდნენ სარაევოს გარშემო, მისი სნაიპერები კი აქტიურად მონაწილეობდნენ სარაევოს მოსახლეობის ტერორიზებაში.[23][24] სარაევოს დემონსტრაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ეთნიკურმა დაძაბულობამ პიკს მიაღწია აპრილის დასაწყისში. სარაევოში უკვე მოაღწია ხმებმა ბიელინაში ბოსნიელების ეთნიკური წმენდის შესახებ. ამას დაერთო 5 აპრილს ეროვნებით სერბი პოლიციელების მიერ თავდასხმა სარაევოს პოლიციის განყოფილებებსა და შინაგან საქმეთა სამინისტროს სასწავლ 1000 ებელზე. შეტაკებაში 2 პოლიციელი და 1 სამოქალაქო პირი დაიღუპა. ბოსნიის საპრეზიდენტო საბჭომ გამოაცხადა საგანგებო მდგომარეობა.[11] საღამოს სერბულმა ფორმირებებმა კვლავ აღმართეს ბლოკპოსტები და ეცადნენ მოეხდინათ ბოსნიის ხელისუფლების ბლოკირება აღმასრულებელი საბჭოს შენობაში. სარაევოს მოქალაქეები ამჯერადაც ქუჩებში გამოვიდნენ მათ შესაჩერებლად. სერბული ფორმირებები 100 ათასამდე ყველა ეროვნების სარაევოელი დემონსტრანტის პირისპირ აღმოჩნდნენ. გაიხსნა ცეცხლი, რომელმაც იმსხვერპლა ორი დემონსტრანტი სუადა დილბეროვიჩი და ოლგა სუჩიჩი, რომლებიც ემსხვერპლნენ სერბთა დემოკრატიული პარტიის შტაბბინის (რომელიც დღევანდელ სასტუმრო Hotel Holiday Sarajevo–ის შენობაში მდებარეობდა) წინ, ვრბანას ხიდზე ნასროლ ტყვიებს.[7] დემონსტრანტებმა სასტუმრო დაიკავეს, სერბული დემოკრატიული პარტიის ოფისი დაარბიეს, დაატყვევეს ექვსი ადამიანი, რომლებიც სერბ სნაიპერებად მიიჩნიეს.[18] მოწინააღმდეგე მხარეების დასაშოშმინებლად მოქმედება დაიწყო იუგოსლავიის სახალხო არმიის 49-ე მექანიზებული ბრიგადის ნაწილებმა (იუგოსლავიის სახალხო არმიის ნაწილები ბოსნიის ტერიტორიაზე მთლიანად ბო 1000 სნიელი სერბებით იყო დაკომპლექტებული 1991 წლის ბოლოდან). მათ დაიკავეს სარაევოს აეროპორტი, ტრამვაების დეპო და შინაგან საქმეთა სამინისტროს სასწავლებელი. დაბომბეს სარაევოს აღმასრულებელი საბჭოს შენობა.[25] მეორე დღეს, 6 აპრილს, 12–მა ევროპულმა ქვეყანამ გამოაცხადა, რომ ისინი აპირებდნენ ეცნოთ ბოსნიის დამოუკიდებლობა. 7 აპრილს ბოსნიის დამოუკიდებლობა ცნო აშშ–მ.[9] ამის შემდეგ ომმა მთელი ბოსნიის ტერიტორიაზე იფეთქა – სერბები ფედერალური არმიის ნაწილების დახმარებით ზედიზედ იკავებდნენ იმ ქალაქებს, სადაც სერბები არა მხოლოდ უმრავლესობას, არამედ მნიშვნელოვან უმცირესობას შეადგენდნენ. მათ დაიკავეს თითქმის მთელი აღმოსავლეთ ბოსნია სარაევოს, ჟეპისა და გორაჟდეს ანკლავების გამოკლებით (სადაც თავი მოიყარეს მიმდებარე ტერიტორიებიდან გამოდევნილმა ბოსნიელებმა), ხოლო დასავლეთ ბოსნია ბიჰაჩისა და ველიკა კლადუშას რაიონების გარდა. 13 აპრილს ყველა ბოსნიურმა პოლიტიკურმა პარტიამ, მათ შორის სერბთა დემოკრატიულმა პარტიამაც, მოაწერეს ხელი ერთიანი სარაევოს შეთანხმებას ლისაბონში, მაგრამ ეს შეთანხმება არ შესრულდა და ყველა მხარე ერთმანეთს სდებდა ბრალს მის დარღვევაში. აპრილის განმავლობაში სარაევოში დისლოცირებული იუგოსლავიის სახალხო არმიის მეორე სამხედრო ოლქის მეოთხე კორპუსის არტილერია და მძიმე ტექნიკა იკავებს სარაევოს გარშემო მაღლობებს, ალია იზეთბეგოვიჩის მოთხოვნაზე იუგოსლავიის მ 1000 აშინდელი პრეზიდენტის, სლობოდან მილოშევიჩის მიმართ, გაიყვანოს თავისი არმია სარაევოს ტერიტორიიდან, მილოშევიჩი თანხმდება გაიყვანოს მხოლოდ ის მებრძოლები, რომლებიც ბოსნიური წარმოშობის არ არიან, რომლებიც მათ შორის თითქმის არ იყვნენ. მილოშევიჩის მტკიცებით, მის დაქვემდებარებაში მყოფი სამხედროები ბოსნიაში აღარ დარჩნენ, ხოლო ბოსნიელი სერბები დამოუკიდებლები არიან.[26] იერიში სარაევოზე[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 2 მაისს სარაევოს ბლოკირება დასრულდა – სერბების კონტროლქვეშ აღმოჩნდა როგორც სარაევოში მიმავალი ყველა გზა, ასევე სარაევოს აეროპორტი. სარაევოს აეროპორტში სერბებმა დააპატიმრეს ალია იზეთბეგოვიჩი, რომელიც გაეროს წარმომადგენლებთან შეხვედრიდან ბრუნდებოდა. პატრიოტთა ლიგამ ალყა შემოარტყა მეორე სამხედრო ოლქის შტაბს, რომელსაც ხელმძღვანელობდა მილუტინ კუკანაცი. ისინი დაიმუქრნენ შტაბის აღებით, თუ იზეთბეგოვიჩს არ გაათავისუფლებდნენ. მოლაპარაკება დაიწყო აიუბ ღანიჩსა და მილუტინ კუკანაცს შორის (სარაევოს ცენტრალური სატელეფონო სადგური განადგურებული იყო და შესაბამისად კავშირი თითქმის შეუძლებელი). შეთანხმების თანახმად, სახალხო არმიის ნაწილები დატოვებდნენ ქალაქს, სამაგიეროდ იზეთბეგოვიჩი დაბრ 1000 ნდებოდა ქალაქში. იუგოსლავიის სახალხო არმია გაცვლას არ ჩქარობდა, ვიდრე 3 მაისს ქალაქში დარჩენილ სახალხო არმიის კოლონას თავს არ დაესხნენ დობროვოლაჩკას ქუჩაზე.[27] თავდასხმის შემდეგ გაცვლა შედგა. სერბებმა კვლავ სცადეს სარაევოს დაკავება, მაგრამ მიუხედავად უპირატესობისა ჯავშანტექნიკასა და შეიარაღებაში, ისინი ქუჩის ბრძოლებში დამარცხდნენ, რაშიც დიდი წვლილი ითამაშა სარაევოელების საერთო მობილიზაციამ, მათ შორის კრიმინალური ბანდებისა. სერბები იძულებული გახდნენ უკან დაეხიათ, ისინი მხოლოდ აღმოსავლეთ სარაევოს სერბულ უბნებს აკონტროლებდნენ, დანარჩენი უბნები ბოსნიელების კონტროლქვეშ დარჩა. როდესაც აშკარა გახდა, რომ იერიშით სარაევოს დაკავება ვერ მოხერხდებოდა, სერბებმა სარაევოს გარშემო სიმაღლეებზე განალაგეს ქვემეხები და ნაღმსატყორცნები, საიდანაც დაიწყეს ქალაქის დაბომბვა. პოზიციური ომი ქალაქში[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] პოფალიჩი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 16 მაისს კრიმინალურმა ბანდებმა გადაწყვიტეს ბოსნიელების კონტროლქვეშ მყოფი ტერიტორიებიდან სერბების გაძევება. ისინი მთელ სარაევოს მოედვნენ და დაიწყეს სერბების დახოცვა და გაძევება. სერბული მხარის მტკიცებით, ამ პროცესში დაახლოებით 200–მდე სერბი დახვრიტეს, 3000–ზე მეტი კი გააძევეს ქალაქიდან სერბების კონტროლირებადი უბნებისკენ.[28] პირველი დაბომბვები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 27 მაისს სერბებმა დაბომბეს პურის რიგი მისკინის ქუჩაზე. 16 ადამიანი დაიღუპა, ასზე მეტი კი დაიჭრა.[29] ამის შემდეგ საარტილერ 1000 ო დაბომბვები და სნაიპერების მიერ მოქალაქეებზე ნადირობა სარაევოს ყოველდღიურობის განუყრელი ნაწილი გახდა. სერბთა ხელმძღვანელობის აზრით, ამ ქმედებებს ალყაში მოქცეულებს (არა მხოლოდ სარაევოში, არამედ სხვა ალყაში მოქცეულ ანკლავებშიც) შორის უნდა შეექმნათ შიშისა და დაუცველობის აუტანელი განცდა, რასაც თან ერთვოდა ბლოკადით გამოწვეული საკვების, მედიკამენტებისა და პირველადი საჭიროების საგნების მუდმივი დეფიციტი, უიმედობა და უპერსპექტივობა, რაც საბოლოოდ მათი ქალაქიდან წასვლის ან უბრძოლველად დანებების მიზეზი უნდა გამხდარიყო.[30][31] ბრძოლები ქალაქის გარშემო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 8 ივნისს ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიამ ქალაქის დებლოკადა სცადა. მათ ერთდროულად წამოიწყეს იერიში ოთხ მაღლობზე – მოიმილოს ქედზე სამხრეთ-დასავლეთით, ვრაჩესა და ვიდიკოვაცის მაღლობებზე სამხრეთ-აღმოსავლეთით და მთა ჟუჩზე ჩრდილო-დასავლეთით. მოულოდნელი დარტყმის წყალობით მათ დაიკავეს ყველა სიმაღლე, მაგრამ სერბებმა ჯავშანტექნიკისა და არტილერიის მასიური გამოყენებით მოახერხეს დაკარგული პოზიციების დაბრუნება გარდა მოიმილოს ქედისა, სადაც გამაგრდნენ ბოსნიელები.[21] 29 ივნისს გაეროს სამშვიდობო ძალებმა სერბებთან მოლაპარაკების შემდეგ დაიკავეს სარაევოს აეროპორტი. პერიოდულად გაეროს სამშვიდობო ძალები ახერხებდნენ ჰუმანიტარული დახმარების შეტანას სარაევოში. მთელი ზაფხულის განმავლობაში მიმდინარეობდა ქალაქის დაბომბვა, მაგალითად 23 აგვისტო დაბომბვას 22 ადამიანი შეეწირა და ასამდე დაიჭრა, 30 აგვისტოს – 15 დაიღუპა და კვლავ ასამდე დაიჭრა. დეკემბრის ბრძოლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] პოზიციურმა ომმა გასტანა დეკემბრამდე. დეკემბრის დასაწყისში სერბთა რესპუბლიკის არმიამ მიიტანა იერიში ოტესისა და სტუპის უბნებზე დასავლეთ სარაევოში. 6 დეკემბრისთვის სერბებმა მცირედ შეავიწროვეს ბოსნიელები, მაგრამ 7 დეკემბერს ბოსნიელები კონტრშეტევაზე გადავიდნენ. მათ დაიბრუნეს დაკარგული პოზიციები და განაგრძეს შეტევა ჟუჩის მთაზე და მის საპირისპირო მხარეს ვიდიკოვაცის მაღლობზე. ვიდიკოვაცის დაბრუნება სერბებმა კვლავ მოახერხეს, მაგრამ ამჯერად ჟუჩის მთიდან ბოსნიელების განდევნა ვეღარ მოახერხეს. ჰაკია ტურაილიჩის მკვლელობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1993 წლის 8 იანვარს სერბთა რ 1000 სპუბლიკის არმიის ჯარისკაცებმა სარაევოს აეროპორტთან მოკლეს ჰაკია ტურაილიჩი, ბოსნიის პრემიერ–მინისტრის მოადგილე. ტურაილიჩი აეროპორტში თურქულ ჰუმანიტარულ ტვირთს უნდა დახვედროდა, ხოლო აეროპორტამდე გადაადგილების უსაფრთხოებას გაეროს სამშვიდობოები უზრუნველყოფდნენ. გაეროს კოლონა სერბებმა შეაჩერეს, საათნახევრიანი საუბრის შემდეგ ფრანგმა მშვიდობისმყოფელებმა სერბებს გაუღეს ჯავშანმანქანის კარები. ერთ–ერთმა სერბმა მაშინვე ავტომატით მოკლა ტურაილიჩი, რომელსაც 7 ტყვია მოხვდა. ფრანგებმა თავდამსხმელებს ცეცხლი არ გაუხსნეს, არც რაიმე ზომები მიუღიათ მკვლელის დასაკავებლად. ხოლო სროლის ადგილას მისულ ბრიტანელებს სთხოვეს უკან დაბრუნებულიყვნენ.[32] 1993 წლის თებერვალში სერბებმა დაიკავეს აზიჩი და სტუპი, ხოლო მაგრამ სტუპი ბოსნიელებმა კონტრშეტევით დაიბრუნეს. გაეროს უსაფრთხო ზონები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1993 წლის 6 მაისს გაერომ მიიღო რეზოლუცია 836, რომლის თანახმადაც განისაზღვრა უსაფრთხო ზონებ 1000 ბოსნიაში. ასეთ ზონებად განისაზღვრა ტერიტორია ქალაქების – სარაევოს, სრებრენიცას, გორაჟდეს, ჟეპას, ტუზლასა და ბიჰაჩის გარშემო.[33] აქ შეფარებულ ლტოლვილთა დასაცავად გაეროს სამშვიდობო ძალებს შეიარაღებული მეთოდების გამოყენების ნება დაერთოთ 1993 წლის 6 ივნისს, თუმცა ეს ძალაუფლება რეალურად მათ არ გამოუყენებიათ სრებრენიცის მოვლენებამდე. ლუკავაც 93[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] აღმოსავლეთ ბოსნიაში გორაჟდეს ანკლავიდან მეექვსე კორპუსმა დაიკავა ტრნოვო, რითაც ალყის გარღვევის სერიოზული წინაპირობები შეიქმნა. სერბების ხელმძღვანელობამ სასწრაფოდ გადაწყვიტა საპასუხო ზომების მიღება. 2 ივლისს სერბებმა პირველი გვარდიული მექანიზებული ბრიგადა ჩააბეს ბრძოლაში ტრნოვოს დასაკავებლად. ტექნიკური უპირატესობის მიუხედავად, სერბებს რვა დღე დასჭირდათ ტრნოვოს ასაღებად. ტრნოვოს აღების შემდეგ გორაჟდეს ალყა დასრულდა, მაგრამ 20 ივლისისთვის სერბები მიადგნენ ბელაშნიცასა და იგმანის მთებს. 31 ივლისს ავიაციისა და არტილერიის დახმარებით სერბებმა დაიკავეს ბელაშნიცა, მაგრამ იგმანის ბრძოლა არ შედგა გაეროს ჩარევის გამო – იგმანი და ბელაშნიცა დემილიტარიზებულ ზონად გამოცხადდა.[34] ოპერაცია ირმა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1993 წლის 30 ივლისს სერბული ნაღმსატყორცნის ნამსხვრევით დაიჭრა ხუთი წლის ირმა ჰაჯიმურატოვიჩი და დაიღუპა რამდენიმე სარაევოელ 1000 , მათ შორის ირმას დედაც. კოშევოს ჰოსპიტალი სარაევოში, რომელიც ვერ აუდიოდა დაჭრილების მიღებას, მედიკამენტების დეფიციტის გამო ვერ ახერხებდა ემკურნალა ირმასთვის, რომელიც ხერხემალში, თავსა და მუცელში იყო დაჭრილი. ამის შედეგად მას ბაქტერიული მენინგიტი განუვითარდა.[35] ედო იაგანაცმა, კოშევოს ჰოსპიტლის ქირურგმა, სცადა ირმას ევაკუაცია გაეროს თვითმფრინავების საშუალებით მოეხდინა, მაგრამ უარი მიიღო. მაშინ მან უცხოელ ჟურნალისტებს გადასცა ირმას ფოტოები და მოუყვა მის შესახებ. ჟურნალისტებმა (განსაკუთრებით ბრიტანულმა პრესამ) დიდი ყურადღება მიაქციეს ამ ამბავს.[35] 8 აგვისტოს BBC საღამოს გამოშვება ირმას შესახებ იუწყებოდა. 9 აგვისტოს ბრიტანეთის პრემიერ–მინისტრმა ჯონ მეიჯორმა[36] გაგზავნა თვითმფრინავი ირმასა და სხვა დაჭრილი ბავშვების წამოსაყვანად. 41 დაჭრილი ბავშვის ევაკუაცია მოხდა სარაევოდან ლონდონის დიდი ორმონდის ქუჩის ჰოსპიტალში.[37][38] მოგვიანებით იგივე პროგრამით ასობით დაჭრილი იქნა ევაკუირებული სარაევოდან.[39] სხვა ქვეყნებმა, მათ შორის შვედეთმა და ირლანდიამ, ასევე გაგზავნეს თვითმფინავები დაჭრილთა ევაკუაციის მიზნით,[38] ხოლო ჩეხეთმა, ფინეთმა, საფრანგეთმა, იტალიამ, ნორვეგიამ და პოლონეთმა ასევე შესთავაზეს საკუთარი საავადმყოფოები დაჭრილების დასახმარებლად.[40] თუმცა პროგრამა მრავალ დაჭრილს დაეხმარა გადარჩენაში, დაგვიანებულმა მკურნალობამ ირმასთვის ვერ გამოიღო შედეგი და იგი ჯერ წელსქვემოთ მოწყდა, ხოლო 1995 წლის 1 აპრილს ლონდონში გარდაიცვალა სისხლის მოწამვლით.[39] ოპერაცია ტრებევიჩი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1993 წლის 8 ივნის 1000 უმაღლესმა მთავარსარდლობამ მოახდინა ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიის მთავარი შტაბის რეორგანიზაცია. შტაბის უფროსად დაინიშნა გენერალი რასიმ დელიჩი. 1993 შემოდგომაზე აშკარა გახდა ორგანიზაციული პრობლემები – პირველი კორპუსის გარდა სარაევოში მოქმედებდა ათობით მცირე და დიდი ბანდა, რომლებიც "სამშობლოს დაცვის" მოტივით აწყობდნენ რეკეტს, ძარცვავდნენ მოსახლეობას და ა.შ. ისინი ასევე თავს ესხმოდნენ ერთმანეთს, აკონტროლებდნენ შავ ბაზარს, ეწინააღმდეგებოდნენ გაეროს სამშვიდობოებს, აწყობდნენ თვითნებურ ბლოკპოსტებს, ინარჩუნებდნენ კონტაქტებს სერბულ მხარესთან, არ ემორჩილებოდნენ არმიის ხელმძღვანელობას და ა.შ. ასევე სარაევოში მოქმედებდა ხორვატთა თავდაცვის ვეჩეს ბრიგადა "მეფე ტვრტკო". ხორვატთა თავდაცვის ვეჩე გრაცის შეთანხმების შესაბამისად მოქმედებდა ბოსნიელების წინააღმდეგ ლაშვას ხეობასა და ჰერცეგოვინაში, ამიტომაც მეფე ტვრტკოც ხშირად არ ემორჩილებოდა ბოსნიის არმიის ხელმძღვანელობას. დელიჩმა გადაწყვიტა ბოლო მოეღო ამგვარი პრობლემებისთვის და დაგეგმა ოპერაცია ტრებევიჩი ერთის მხრივ კრიმინალური ბანდების ხელმძღვანელობის, ხოლო მეორე მხრივ – ხორვატების წინააღმდეგ. 1996 წლის 26 ოქტომბერს პირველი კორპუსის მებრძოლებმა სისხლიანი შეტაკების შემდეგ დააპატიმრეს მუშან ტოპალოვიჩი, რომელიც გაქცევისას მოკლეს (მეორე ვერსიით იგი მოკლა ავდო ჰაბიბმა, ადმირ ჰაბიბის მამამ, რომელიც ტოპალოვიჩის ხალხმა დაატყვევა და წამებით მოკლა). ხოლო რამიზ დელალიჩმა თავდაპირველად კი 1000 აიყვანა მძევლები, მაგრამ მალევე გაათავისუფლა ისინი და დანებდა. საერთო ჯამში ამ შეტაკებების შედეგად 20 ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის 6 სამოქალაქო პირი. 6 ნოემბერს "მეფე ტვრტკოს" ბრიგადაც განაიარაღეს ბოსნიელებმა, ხელმძღვანელობა დააპატიმრეს, ბრიგადას სათავეში რესპუბლიკის არმიის ხორვატი ოფიცერი, ნედელკო ვერაი ჩაუყენეს და ბრიგადა პირველი კორპუსის შემადგენლობაში შეიყვანეს.[18] მარკალეს პირველი დაბომბვა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1994 წლის 5 თებერვალს სერბთა რესპუბლიკის არმიამ 120 მმ ნაღმმტყორცნით დაბომბა მარკალეს ბაზარი, რომელიც სარაევოს ცენტრში მდებარეობდა. 68 ადამიანი დაიღუპა, ხოლო 144 დაიჭრა.[25][41] გაეროს რეაქცია[რედაქტირება | წ ff6 ყაროს რედაქტირება] გენერალურმა მდივანმა, ბუტრუს ბუტრუს ღალიმ ნატოს გაუგზავნა თხოვნა, რომ მომავალში გაეროს სამშვიდობო ძალების მოთხოვნები საჰაერო დარტყმების შესახებ მყისიერად დაკმაყოფილებულიყო.[42] 9 თებერვალს ნატომ დაავალა სამხრეთ მიმართულების მეთაურს ემოქმედა გაეროს მითითებების შესაბამისად და მყისიერად განეხორციელებინა საჰაერო დარტყმები.[43] ნატოს ქვეყნებიდან მხოლოდ საბერძნეთმა არ დაუჭირა მხარი ამ გადაწყვეტილებას. ნატომ ასევე იმავე დღეს წაუყენა ულტიმატუმი სერბთა რესპუბლიკის არმიას მძიმე შეიარაღება გაეტანა სარაევოს გარშემო სიმაღლეებიდან 21 თებერვლამდე, წინააღმდეგ შემთხვევაში საჰაერო დარტყმებით დაემუქრა. სერბებმა შეამცირეს დარტყმები სარაევოზე. 12 თებერვალი სარაევოს პირველი დღე იყო 22 თვის მანძილზე, ბოსნიის ომის დაწყებიდან მსხვერპლის გარეშე. 17 თებერვალს სერბებმა დაიწყეს მძიმე შეიარაღების მო 1000 ხსნა სარაევოს ალყიდან.[42] გრდონის ოპერაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] თითქმის მთელმა წელმა სარაევს გარშემო მსხვილი ოპერაციების გარეშე განვლო. 1994 წლის 18 სექტემბერს ბოსნიელებმა დაიკავეს გრდონი, მაგრამ 20 სექტემბერს სერბებმა ჯავშანტექნიკის დახმარებით წამოიწყეს კონტრშეტევა და დაიბრუნეს პოზიციები. ტრნოვოს ოპერაცია[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 14–15 დეკემბერს ბოსნიელებმა სცადეს ტრნოვოს აღება. მათ მოახერხეს წინ წაწევა გარკვეულ უბნებზე, მაგრამ სერბებმა სარაევო–რომანიის კორპუსის დასახმარებლად დრინის კორპუსიდან დამ 1000 ატებითი ნაწილები გადმოისროლეს და ბოსნიელებმა ტრნოვოს აღება ვერ მოახერხეს.[18] ივნისის შეტევა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1995 წლის 15 ივნისს ბოსნიელებმა წამოიწყეს შეტევა სერბულ პოზიციებზე სარაევოს ალყის მოსახსნელად. შეტევა წარმატებით დაიწყო, მაგრამ სერბებმა სარაევო–რომანიის კორპუსი ჰერცეგოვინის კორპუსის ნაწილებით შეავსეს და 17 ივნისს კონტრშეტევა წამოიწყეს. 22 ივნისისთვის სერბებმა დაიბრუნეს დაკარგული პოზიციების ნაწილი, მაგრამ შეტევის გასაგრძელებელი რესურსი არც ერთ მხარეს აღარ გააჩნდა. მარკალეს ბაზრის მეორე დაბომბვა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1995 წლის 28 აგვისტოს სერბებმა მარკალეს ბაზარს ესროლეს ხუთი ჭურვი. მოკლულთა რიცხვმა 43 შეადგინა, ხოლო 75 დაიჭრა. სერბები ამტკიცებდნენ, რომ ეს ბოსნიელთა პროვოკაცია იყო და არა მათი არმიის ნამოქმედარი,[44][45] მაგრამ გაეროს გამოძიებამ დაადგინა, რომ ჭურვები სერბული პოზიციებიდან იყო ნასროლი. ამ საქციელმა დაამძიმა სერბების მდგომარეობა საერთაშორისო ასპარეზზე, რომელიც უკვე მძიმე იყო მათ მიერ ჩადენილი ქმედებების – გაეროს უსაფრთხო ზონების სტატუსის დარღვევა, სრებრენიცის ხოცვა-ჟლეტა, ბოსნიის არასაფრენი სტატუსის დარღვევა და სხვ. – გამო. მარკალეს დაბომბვის შემდეგ ნატო აქტიურად ჩაერია კონფლიქტში სერბების წინააღმდეგ. ნატოს ჩარევა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 30 აგვისტოს, სერბთა რესპუბლიკის არმიის მიერ ჩადენილი დანაშაულებების გამო გაერომ და ნატომ დაიწყეს საჰაერო დარტყმები სერბთა რესპუბლიკის წინააღმდეგ. დარტყმებში 400–მდე თვითმფრინავი მონაწილეობდა. გადასატანი საზენიტო–სარაკეტო კომპლექსით სერბებმა ჩამოაგდეს ფრანგული Mirage 2000D, ორივე პილოტმა მოასწრო კატაპულტირება და ისინი სერბებმა დაატყვევეს.[46] 1 სექტემბერს საჰაერო დარტყმები შეწყდა. გაერომ და ნატომ სერბებს წაუყენეს ულტიმატუმი, 4 სექტემბრამდე დაეწყო მძიმე შეიარაღების სრული გაყვანა სარაევოს გარშემო მაღლობებიდან, მოეხსნათ სარაევოს ბლოკადა და შეეწყვიტათ თავდასხმები გაეროს უსაფრთხო ზონებზე. სერბებმა ულტიმატუმი არ მიიღეს და დარტყმები 5 სექტემბერს განახლდა. დაბომბვები 14 სექტემბრამდე მიმდინარეობდა. სერბები მძიმე მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ და დათანხმდნენ გაეროს პირობებს, რითაც ოპერაციის აქტიური ფაზა დასრულდა. 20 სექტემბერს ნატოსა და გაეროს ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა, რომ სერბების მხრიდან გაეროს პირობების შესრულების გამო აქტიური ჩარევის საჭიროება აღარ არსებობდა და ოპერაცია შეწყვიტა.[47] შემოდგომის ბრძოლები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ნატოს კამპანიამ მნიშვნელოვნად დაასუსტა სერბები. დასავლეთ ბოსნიაში ხორვატებმა და ბოსნიელებმა წამოიწყეს საერთო იერიში, რომლის შედეგადაც დასავლეთ ბოსნიაში სერბებმა მნიშვნელოვანი ტერიტორიული დანაკარგი განიცადეს და სერბთა რესპუბლიკის დედაქალაქი ბანია ლუკა დარტყმის ქვეშ აღმოჩნდა, თუმცა სარაევოს მხარეს აქტიური მოქმედებები არ განხორციელებულა – ბოსნიელები დასავლეთ ბოსნიასა და ოზრენის შვერილზე მიმდინარე ბრძოლებით იყვნენ დაკავებული, ხოლო სერბებს შეტევის ძალა აღარ გააჩნდათ. მხარეები მოლაპარაკებებზე შეთანხმდნენ სარაევოს დებლოკადაზე. ოქტომბერში აღდგა სარაევოში გაზისა და ელექტროენერგიის მიწოდება. დეიტონის შეთანხმება[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 12 ოქტომბრის ცეცხლის შეწყვეტის შემდეგ დაიწყო მოლაპარაკებები, რომლებიც დასრულდა 21 ნოემბერს. ამ მოლაპარაკებების შედეგად გამოიკვეთა სამივე ეთნიკური ჯგუფისთვის მეტ–ნაკლებად მისაღები ვარიანტი ბოსნიის მომავალი მოწყობისა. ამის საფუძველზე შედგა შეთანხმების ვარიანტი. დეიტონის შეთანხმებას ხელი მოეწერა 1995 წლის 14 დეკემბერს, ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკას წარმოადგენდა პრეზიდენტი ალია იზეთბეგოვიჩი, ბოსნიელ სერბებს წარმოადგენდა იუგოსლავიის ფედერაციის პრეზიდენტი სლობოდან მილოშევიჩი, ბოსნიელ ხორვატებს კი ხორვატიის პრეზიდენტი ფრანიო ტუჯმანი. შეთანხმების მიხედვით ბოსნია და ჰერცეგოვინა დაიყო ორ სუბიექტად – ბოსნიის კონფედერაციად (ბოსნიელებისა და ხორვატების) და სერბთა რესპუბლიკად. გაეროს სამშვიდობო ძალებს უნდა უზრუნველეყოთ შეთანხმების შესრულება და მშვიდობის დაცვა ბოსნიის ტერიტორიაზე.[48] ალყის დასასრული[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] დეიტონის შეთანხმების შემდეგ ოფიციალურად ომი დასრულდა, თუმცა შეტაკებები კვლავ გრძელდებოდა. 1996 წლის 9 იანვარს სერბებ ff6 ს მიერ კონტროლირებადი გრბავიცას უბნიდან ტრამვაის რეაქტიული ჭურვი ესროლეს, რამაც ერთი მგზავრის, 55 წლის მირსადა დურიჩის სიცოცხლე შეიწირა, ხოლო 19 დაიჭრა.[49] გაეროს სამშვიდობო ძალებს გასროლის ადგილზე აღარავინ დახვდათ. 1996 წლის 29 თებერვალს, როდესაც სერბთა რესპუბლიკის არმიამ დატოვა პოზიციები სარაევოს გარშემო, ბოსნიის მთავრობამ გამოაცხადა ალყის დასრულების შესახებ. 70 ათასზე მეტმა სერბმა დატოვა სარაევო და სერბთა რესპუბლიკაში გადავიდა საცხოვრებლად.[50] ალყის შედეგები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] სარაევოს გვირაბი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] 1993 წელს ბოსნიელებმა გადაწყვიტეს გაეთხარათ გვირაბი, რომელიც სერბული პოზიციების გავლით სარაევოს აეროპორტამდე მიაღწევდა, რომელსაც გაერო აკონტროლებდა. გვირაბის გეგმა შეადგინა ინჟინერმა ნეჯად ბრანკოვიჩმა. გეგმის განხორციელება დაიწყო 1993 წლის 1 მარტს. ერთი მხრივ იგი ალყის შიგნით, დობრინადან იწყებოდა და ბუტმირში, სარაევოს აეროპორტთან სრულდებოდა. ამ გვირაბის საშუალებით ხერხდებოდა სარაევოს მომარაგება საკვებით, მედიკამენტებით, ხოლო ზოგჯერ იარაღითაც. მისი თხრა მიმდინარეობდა განუწყვეტლივ ორივე მხრიდან, 8–8 საათიანი სამი ცვლის მიერ და 30 ივნისს დასრულდა. მუშებს ცვლის დასრულებისას ერთ კოლოფ სიგარეტს აძლევდნენ, რაც სარაევოში ძვირად ფასობდა. 3 ათასამდე კუბური მეტრი მიწა იქნა ამოღებული გვირაბის გაყვანის პროცესში. გვირაბი თითქმის 850 მეტრი სიგრძისაა, მისი სიმაღლე 160 ან 180 სმ, ხოლო სიგანე 80–100 სმ შეადგენს. მისი შესასვლელები შენიღბული იყო საცხოვრებელი სახლებით, მის გარშემო კი მუდმივად განლაგებული იყო ბოსნიის არმიის ნაწილები. გვირაბს ორი მთავარი პრობლემა ჰქონდა – მიწისქვეშა წყლები, რომლებიც წელამდე აღწევდა და ვენტილაციი 1000 ს არქონა, რის გამოც იქ აირწინაღის გარეშე შესვლა არ შეიძლებოდა.[51] თითქმის ყოველდღე 30 ტონამდე ტვირთი გადიოდა გვირაბში, ხდებოდა დაჭრილების ევაკუაცია და ა.შ. გვირაბში მოძრაობდნენ ურიკები, რომლებზე 400 კილოგრამამდე ტვირთი იდო. ბუტმირის, კონოიასა და ხრასნიცას უბნები სარაევოს შავი ბაზრის მთავარ მომმარაგებლებად იქცნენ – აქედან შედიოდა სარაევოში სიგარეტი, ბენზინი, სასმელი და სხვა. ბოსნიის არმია გვირაბში საშვის გარეშე არავის უშვებდა. იყო შემთხვევები, რომ ქალაქიდან გასვლის მსურველებს გვირაბის მცველები გარკვეული საფასური სანაცვლოდ აძლევდნენ საშუალებას ქალაქი ოჯახიანად დაეტოვებინა, რაც კანონმდებლობით შრომისუნარიანი და ჯანმრთელი მოსახლეობისთვის აკრძალული იყო.[52] დღეს სარაევოს გვირაბის ორივე შესასვლელში ბოსნიის ომის კერძო მუზეუმი მდებარეობს. სარაევოს ვარდი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] დაბომბვისას ყუმბარის მიერ დატოვებულ ორმოს, თუ ყუმბარის აფეთქებისას ადამიანი დაიღუპებოდა, ჩვეულებრივი ასფალტის მაგიერ წითელსაღებავშერეული გუდრონით ავსებდნენ. ასეთ ადგილებს სარაევოს ვარდები ეწოდა.[53] მსხვერპლი[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ალყაში მოქცეული მოსახლეობა არა მხოლოდ ეთნიკური ბოსნიელებისა და ხორვატებისგან, არამედ სერბებისგანაც შედგებოდა, რომლებიც დარჩნენ ქალაქში და რომლებიც ასევე ხდებოდნენ მოალყე მებრძოლების მსხვერპლი. 1991 წლის აღწერის შედეგებით სარაევოსა და მისი მიმდებარე მხარის მოსახლეობა 527 049 კაცს შეადგენდა. თავად ქალაქის მოსახლეობა კი დაახლოებით 435 ათასს. 2013 წლის აღწერით ქალაქის მოსახლეობა 369 534 ადამიანს შეადგენდა.[54] სარაევოს მცხოვრებლების დიდი ნაწილი წავიდა სარაევოდან ალყის დროს. 1994 წლის გაეროს მონაცემების თანახმად, 315 დღეში დაიღუპა 2 474 ადამიანი, ხოლო 306 დღის განმავლობაში დაჭრილთა რიცხვმა 13 472 მიაღწია. იგივე მონაცემებით საერთო ჯამში ქალაქში 10 ათასამდე ადამიანი იყო მოკლული, მათ შორის 1 500 არასრულწლოვანი, ხოლო დაჭრილთა რიცხვი 56 ათასს აღწევდა, დაჭრილი არასრულწლოვნების რაოდენობა კი ათ ათასამდე იყო. ჰააგის ტრიბუნალმა 4 548 მებრძოლი და 4 954 სამოქალაქო პირის მკვლელობის დოკუმენტური დადასტურება შეძლო.[55][56] "ბოსნიის გარდაცვლილთა წიგნის" მონაცემებით ალყის პერი 1000 ოდში დაიღუპა 13 952 ადამიანი, მათ შორის 9 429 ბოსნიელი, 3 573 სერბი, 810 ხორვატი და 140 სხვა ეროვნების წარმომადგენელი. ამათგან 6 137 იყო ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიის, ხოლო 2 241 იუგოსლავიის სახალხო არმიის ან სერბთა რესპუბლიკის არმიის სამხედრო მოსამსახურე. ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის რესპუბლიკის არმიის სამხედროებიდან 235 იყო ეროვნებით სერბი, 328 ხორვატი, ხოლო დანარჩენი ბოსნიელები. 5 434 სამოქალაქო პირიდან 3 855 იყო ბოსნიელი, 1 097 სერბი და 482 ხორვატი.[57] ასევე სავარაუდოა 150–მდე სამოქალაქო პირის, ეროვნებით სერბის დახოცვა ბოსნიური ფორმირებების მიერ, თუმცა სერბული მხარის მტკიცებით ასეთი შემთხვევები მრავალი ათასი იყო.[7] მძიმე იყო ბავშვთა მდგომარეობაც – გაეროს ბავშვთა ფონდის მონაცემებით, სარაევოს ალყაში აღმოჩნდა 80 ათასამდე ბავშვი. მათგან 40% მოყოლილა სნაიპერის ცეცხლქვეშ. 51% შესწრებია სიკვდილს დაბომბვის ან სნაიპერის ტყვიით, 39% – ოჯახის წევრის სიკვდილს. 73% შესწრებია საკუთარი სახლის დაბომბვას. ბავშვების 89% ცხოვრება მიწისქვეშა თავშესაფრებში უწევდათ. 2010 წლის 9 მაისს სარაევოში გაიხსნა მემორიალი 521 ბავშვისა, რომელთა სიკვდილიც დადასტურდა სარაევოს ალყის დროს. კიდევ 500 შემთხვევის გადამოწმება მიმდინარეობს.[58] მრავალი პარკი, სავარჯიშო მოედანი და სხვა ღია ადგილი სასაფლაოდ იქნა გადაკეთებული, მათ შორის ოლიმპიური კომპლექსი, რომელიც 1984 წლის სარაევოს ზამთრის ოლიმპიური თამაშებისთვის იქნა აგებული. ნგრევა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] სარაევოს ალყას და საარტილერიო დაბომბვებს მნიშვნელოვანი ნგრევა მოჰყვა. ნგრევა შეეხო დაცულ ობიექტებსაც – როგორებიცაა ჰოსპიტლები და სამედიცინო დაწესებულებები, ასევე კულტურულ მემკვიდრეობას – მათ შორის სარაევოს აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის ხელნაწერთა საცავს, რომელიც ერთ–ერთი უმდიდრესი აღმოსავლური ხელნაწერთა საცავია მსოფლიოში.[59] 1992 წლის 25 აგვისტოს ცეცხლგამჩენი ჭურვებით დაიბომბა ბოსნიისა და ჰერცეგოვინის ეროვნული საუნივერსიტეტო ბიბლიოთეკა, ბოსნიური წერილობითი წყაროების ცენტრალური საცავი და ბალკანეთის ერთ–ერთი მნიშვნელოვანი კულტურული ცენტრი. დაიწვა 700–ზე მეტი უნიკალური ხელნაწერი, ბოსნიური სერიული გამოცემების კოლექცია, მათ შორის ზოგიერთი XIX საუკუნისა. ბიბლიოთეკის თანამშრომლები და სარაევოს მოქალაქეები ეცადნენ ცეცხლის ჩაქრობას და ხელნაწერების გადარჩენას, მაგრამ სნაიპერების ცეცხლქვეშ მოყვნენ. მათგან ერთი ადამიანი დაიღუპა ამ მცდელობისას.[60] დაზარალდა საცხოვრებელი სახლებიც. მთავრობის მონაცემებით, ათ ათასზე მეტი ბინა განადგურდა, ხოლო ას ათასზე მეტი – დაზიანდა. ქალაქის შენობების 23% მძიმედ, 64% ნაწილობრივ და 10% მსუბუქად დაზიანდა. ეთნიკური შემადგენლობა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ქალაქი იუგოსლავიაშიც გამორჩეული იყო ეთნოსებს შორის ტოლერანტობითა და შერეული ქორწინებების რაოდენობით, თუმცა სარაევოს ალყამ მნიშვნელოვანი ეთნიკური მიგრაციები გამოიწვია. გარდა ათასობით ლტოლვილისა, რომლებმაც სარაევო დატოვეს, ომის დასასრულს დამატებით ათასობით სარაევოელმა სერბმა დატოვა სარაევო და სერბთა რესპუბლიკის ტერიტორიაზე გადასახლდა. სერბთა წილი სარაევოში შემცირდა 30%–დან (1991 აღწერით) 11%-მდე (2002 აღწერით). სამხედრო დანაშაულები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] გენერალი სტანისლავ გალიჩი, რომელიც სარაევო–რომანიის კორპუსის მეთაური იყო 1992 წლის 7 სექტემბრიდან 1994 წლის 10 აგვისტომდე, ჰააგის ტრიბუნალმა დამნაშავედ ცნო სარაევოს სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ ჩადენილ დანაშაულში, რაც სნაიპერებითა და დაბომბვებით მათ დაშინებას ისახავდა მიზნად შემდგომი ეთნიკური წმენდის მიზნით. მას სამუდამო პატიმრობა მიესაჯა.[25] გენერალი დრაგომირ მილოშევიჩი, რომელმაც გალიჩი შეცვალა სარაევო–რომანიის კორპუსის მეთაურის ადგილას და მეთაურობდა ამ კორპუსს ომის დასასრულამდე, ცნობილი იქნა დამნაშავედ იგივე დანაშაულში. მას 29 წლით პატიმრობა მიესაჯა.[41] გენერალი მომჩილო პერიშიჩი, რომელიც 1993 წლის 26 აგვისტოდან იუგოსლავიის არმიის მთავარი შტავის უფროსი იყო, ცნობილი იქნა დამნაშავედ კაცობრიობის წინააღმდეგ მიმართული დანაშაულის ხელშეწყობაში და მიესაჯა 27 წელი. ტრიბუნალის მტკიცებით, იგი მხარს უჭერდა სერბთა რესპუბლიკის არმიას ამუნიციით, საბრძოლო მასალითა და სხვა საშუალებებით სარაევოს ალყისა და ბოსნიის ომის მიმდინარეობის დროს.[61] სერბთა რესპუბლიკის არმიამ იუგოსლავიის არმიიდან მხოლოდ 1994 წელს მიიღო 25 მლნ ვაზნა და 7 500 საარტილერიო ჭურვი. მოგვიანებით სააპელაციო პალატამ დაადგინა, რომ პერიშიჩს არ ჰქონდა ეფექტური კონტროლი სერბთა რესპუბლიკის არმიაზე მიუხედავად იმისა, რომ ისინი საჭურველს მისგან იღებდნენ და პირველადი განაჩენი გააუქმა.[62] სქოლიო[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] - ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 Rezultati istraživanja "Ljudski gubici '91-'95". დაარქივებულია ორიგინალიდან 2012–02–04-ში. - ↑ PTC: O ГaHићeBoj oдroBopHocTи - ↑ CTaHoBHишTBo пpeMa HaциoHaлHoj пpипaдHocTи и пoBpшиHa Haceљa - ↑ WITNESS: HRVOJE SARINIC; ICTY; Thursday, 22 January 2004 - ↑ 5.0 5.1 Sabrina P. Ramet The Three Yugoslavias: State-building and Legitimation, 1918-2005. — Indiana University Press, 2006. — ISBN 9780253346568 - ↑ REPORT: THE REFERENDUM ON INDEPENDENCE IN BOSNIA-HERZEGOVINA - ↑ 7.0 7.1 7.2 Robert J. Donia Sarajevo: A Biography. — University of Michigan Press, 2006. 1000 — ISBN 9780472115570 - ↑ KRVAVA SVADBA: Zločin kojim je pre 21 godinu počeo građanski rat u BiH! - ↑ 9.0 9.1 Malcolm, Noel (1996). Bosnia: A Short History. New York University Press. ISBN 0-8147-5561-5. - ↑ UN Security Council, Resolution 713 (1991) Adopted by the Security Council at its 3009th meeting, on 25 September 1991, 25 September 1991, S/RES/713 (1991) - ↑ 11.0 11.1 Nizich, Ivana (1993). War crimes in Bosnia-Hercegovina. ISBN 1-56432-083-9. - ↑ MOMČILO KRAJIŠNIK; JUDGEMENT. - ↑ Prvi korpus Armije R BiH - ↑ БyлaToBич ЛиляHa. Cepбckий reHepaл Mлaдич. Cyдbбa зaщиTHиka OTeчecTBa.. — ИППK «ИXTИOC», 2013. — ISBN 978-5-8402-0348-3 - ↑ Osnovana Patriotska liga BiH - ↑ Гpyбeшић: Пpиjeдлor o изpyчeњy ДиBjaka BaлидaH и пpaBHo BaљaH - ↑ Nigel Thomas, Darko Pavlovic, K Mikulan The Yugoslav Wars (2): Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992-2001. — Osprey Publishing, 2013. — ISBN 9781472801968 - ↑ 18.0 18.1 18.2 18.3 18.4 18.5 Oчepkи BoeHHoй иcTopии koHфлиkTa B ЮrocлaBии (1991-1995) - ↑ Selimbegović, Vildana. "Volio bih da sam ga slikao u Zagrebu." Dani, No. 261. 14 June 2002. - ↑ UN Report: "Special forces" - ↑ 21.0 21.1 David C. Isby Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995. — Diane Publishing Company, 2003. — ISBN 978-0-7567-2930-1 - ↑ KTo oHи? ДoбpoBoлbцы - ↑ JEДИHИЦA "БEЛИ ByKOBИ" OБИЉEЖИЛA 17. ГOДИШЊИЦy - ↑ Obilježena krsna slava Udruženja boraca Beli vukovi - ↑ 25.0 25.1 25.2 STANISLAV GALIĆ JUDGEMENT - ↑ final report of the Commission of Experts - ICTY - ↑ Sarajevo's Center Erupts in War, Weakening Yugoslav Truce Effort - ↑ Leševi sa Pofalića završili na deponiji - ↑ Vremeplov: Eksplodirale granate u Ulici Vase Miskina u Sarajevu - ↑ Bosnian Serb Officer Unaware of "Make Life Unbearable" Order - ↑ Life in the Valley of Death - ↑ LeBor, A. (2006). "Complicity with Evil": The United Nations in the Age of Modern Genocide. Yale University Press. ISBN 9780300111712. - ↑ Resolution 836 (1993) Adopted by the Security Council at its 3228th meeting, on 4 June 1993 - ↑ Lukavac 93: Akcija potpunog zatvaranja Sarajeva - ↑ 35.0 35.1 Arias, Ron (August 30, 1993). „Leaving The Inferno“. People 40 (9). - ↑ Tuohy, William. “Britain Launches 'Operation Irma'“, Chi 1000 cago Sun-Times, 12 August 1993. - ↑ “Wounded Bosnian girl flown to London“, BBC News, 9 August 1993. - ↑ 38.0 38.1 Schmidt, William E. “Sweden and Britain to evacuate 41 Bosnians“, New York Times, 12 August 1993. - ↑ 39.0 39.1 “Girl paralyzed by Serb shelling dies of infection“, Milwaukee Journal-Sentinel, 3 April 1995. - ↑ Jeffries, Ian (1996). A guide to the economies in transition. Routledge, გვ. 552. ISBN 0-415-13684-9. - ↑ 41.0 41.1 DRAGOMIR MILOŠEVIĆ JUDGEMENT - ↑ 42.0 42.1 Bethlehem, Daniel L.; Weller, Marc (1997) The 'Yugoslav' Crisis in International Law, Cambridge International Documents Series. Cambridge University Press, გვ. liii. ISBN 978-0-521-46304-1. - ↑ Carnes, Mark Christopher (2005). American national biography. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-522202-9. - ↑ Svedok: Markale nisu inscenirane - ↑ Cepбы He пpичacTHы k BзpыBy Ha capaeBckoM pыHke - ↑ Shot-down French pilots 'held captive' The Independent, 19 September 1995 - ↑ The Balkans; Chronology; UNPROFOR - ↑ Dayton Accords; U.S. Department of state - ↑ Sarajevo Grenade Leaves One Dead And 19 Wounded - ↑ Dubinsky, Alex; Djukić, Slavoljub (2001) Milosevic and Markovic: A Lust for Power. McGill-Queen's Press, გვ. 83–84. ISBN 978-0-7735-6939-3. - ↑ Bosnia Report - July-October 1996 - Adriatic Light at the End of the Sarajevo Tunnel - ↑ The Sarajevo Tunnel - ↑ Biegnij lub spoczywaj w pokoju - ↑ PRELIMINARY RESULTS Of the 2013 Census of Population, Households and Dwellings in Bosnia and Herzegovina - ↑ Demographic Unit, OTP. (18 August 2003) Death Toll in the Siege of Sarajevo, April 1992 to December 1995: A Study of Mortality Based on Eight Large Data Sources. ICTY. წაკითხვის თარიღი: 1 August 2013. - ↑ Ratko Mladic arrested: Bosnia war crimes suspect held. BBC (26 May 2011). წაკითხვის თარიღი: 1 August 2013. - ↑ Ivan Tučić. (February 2013) Pojedinačan popis broja ratnih žrtava u svim općinama BiH. Prometej.ba. წაკითხვის თარიღი: 4 August 2014. - ↑ Sarajevo Memorial for Children Killed During Siege - ↑ Harold M. Leich Libraries in Open Societies: Proceedings of the Fifth International Slavic Librarians' Conference. — Haworth Information Press, 2002. — ტომი: 3. — ISBN 9780789019684 - ↑ Erasing the Past: The Destruction of Libraries and Archives in Bosnia-Herzegovina - ↑ Momčilo Perišić JUDGEMENT - ↑ Momcilo Perisic: Yugoslav army chief conviction overturned


source: fineweb

text: პუნო ქალაქი პუნო – ქალაქი პერუში, ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ტიტიკაკას ტბის სანაპიროზე. პუნოს რეგიონისა და პუნოს პროვინციის დედაქალაქი. ქალაქი 1668 წელს დააარსა ვიცე-მეფე პედრო ანტონიო ფერნანდო დე კასტრომ, როგორც პაუკაროლას პროვინციის დედაქალაქი და მას სან-ხუან-ბაუტისტა-დე-პუნო უწოდა. მოგვიანებით ქალაქს სახელი შეეცვალა და ეწოდა სან-კარლოს-დე-პუნო, ესპანეთის მეფე კარლ II-ის პატივსაცემად. ქალაქში მრავლადაა კოლონიალიზმის პერიოდში აშენებული ეკლესია. პუნო დღეს[რედაქტირება] დღეისათვის პუნო რეგიონის აგრარული ცენტრია. ქალაქში მრავლად შეხვდებით ნახევრად დაუმთავრებელ სახლს. ამის მიზეზი მარტივია – მოსახლეობას ძალიან უჭირს და თითქმის გადასახადებსაც ვერ იხდის. ქალაქის ეკონომიკის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს შავი ბაზარი, რომელიც გაჯერებულია ბოლივიიდან შემოტანილი იაფფასიანი კობტრაბანდული საქონელით. პრეზიდენტ ალან გარსიას დადგენილებით, ქალაქს მიენიჭა „სპეციალური ეკონომიკური ზონის" სტატუსი. პუნოს ემსახურება ინკა მანკო კაპაკის საერთაშორისო აეროპორტი. პუნოს პერუს ფოლკლორის დედაქალაქს უწოდებენ. აქ ხშირად იმართება სხვადასხვა კულტურული ღონისძიებები. პუნოს ტერიტორია ტიტიკაკას ტბის მისადგომებთან, გარშემორტყმულია 41 მცურავი კუნძულით. ეს ადამიანის ხელით შექმნილი კუნძულები დასახლებულია ჯერ კიდევ ინკებამდელი უროსის ხალხით და წარმოადგენს საკმაოდ პოპულარულ ტურისტულ ღირსშესანიშნაობებს. რესურსები ინტერნეტში[რედაქტირება]


08.08.2018 აბიტურიენტები გამოცდების შედეგების გასაჩივრებას 9 აგვისტოდან შეძლებენ


სარატოვის ოლქი სარატოვის ოლქი (რუს. CapaToBckaя oблacTb) — რუსეთის ფედერაციის სუბიექტი. შედის რუსეთის ვოლგისპირეთის ფედერალური ოკრუგის შემადგენლობაში. ადმინისტრაციული ცენტრი - სარატოვი. დაარსდა 1936 წლის 5 დეკემბერს. გეოგრაფია [რედაქტირება] სარატოვის ოლქი მდებარეობს ქვემო ვოლგისპირეთში, მარჯვენანაპირეთის უმეტესი ნაწილი ვოლგისპირა მაღლობს უკავია, ოლქის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში კასპიისპირა დაბლობია. აღმოსავლეთი საზღვარი ობშჩი-სირტის კალთებზეა. მთავარი მდინარეა ვოლგა (420 კილომეტრი ოლქის ფარგლებში), რომელზედაც გაშენებულია ვოლგოგრადისა და სარატოვის წყალსაცავები. დასავლეთ ნაწილში მიედინება ხოპიორი, მედვედიცა, ილოვლია (დონის მარცხენა შენაკადები. ტერიტორიის დიდი ნაწილი სტაპის ზონაშია, ტყეს 5 % უკავია. ოლქს სამხრეთით ესაზღვრება ყაზახეთი, დასავლეთიდან ვოლგოგრადის, ვორონეჟისა და ტამბოვის ოლქები, ჩრდილოეთიდან სამარის, ულიანოვსკისა და ორენბურგის ოლქები. მოსახლეობა [რედაქტირება] 2002 წლის აღწერის მიხედვით ოლქში ცხოვრობს: - რუსები — 2293,1 ათ. (85,9) - ყაზახები — 78,3 ათ. (2,9 %) - უკრაინელები — 67,3 ათ. (2,5 %) - თათრები — 57,6 ათ. (2,2 %) - სომხები — 25 ათ. - აზერბაიჯანელები — 16,4 ათ. რესურსები ინტერნეტში [რედაქტირება] - სარატოვის ოლქის მთავრობა - CapaToBckaя oблacTb B cпpaBoчHиke-kaTaлore «Bcя Poccия» - CBeдeHия o ropoдax CapaToBckoй oблacTи - სარატოვის კულტურული ცხოვრება


ლაპლანდია ლაპლანდია (საამთა ენაზე Sápmi, Sámeednam, ფინურად Lappi, შვედურად Lappland და ნორვეგიულად Lapland) — ტრადიციულად საამებით (ლოპარებით, ლაპლანდებით) დასახლებული კულტურული რეგიონის დასახელება. მდებარეობს ჩრდილოეთ ევროპაში (ფენოსკანდინავიის ჩრდილოეთი). ლაპლანდია ერთიანი სახელმწიფო არასდროს ყოფილა; დღესდღეობით ის დანაწილეობული აქვს ოთხ სახელმწიფოს, ესენია: ნორვეგია, შვედეთი, ფინეთი და რუსეთი. სექციების სია გეოგრაფიული მონაცემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] შვედეთის ლაპლანდია უამრავი მდინარის ველებით და ხეობებით დასერილ მთისწინეთს წარმოადგენს.მისი ჩრდილო და დასავლეთი ნაწილი კელენის მაღლობების წანაზარდებით არის დაკავებული. ამ მთიანეთს ტბებითა და ჭაობებით მდიდარი ტერასა მოსდევს, მის იქით კი ტყეებითა და საძოვრებით მდიდარი საზღვაო ზოლია. ეს მხარე შედარებით განვითარებული მოსახლეობით არის დასახლებული, მთებში კი მომთაბარე საამები სახლობენ. ლაპლანდიის ტერიტორიაზე ისეთი დიდი მდინარეები მიედინება, როგორიცაა : ტურნეო, მუონიო, კემიიოკი, ოულუიოკი, კალიქსი, ლულე, პიტე, ტულომა, ივალოიოკი. რეგიონის ტერიტორიაზე ტუნდრა და მუდმივი ყინულიც ხშირი სანახავია. საამების ეროვნული პარკი - ევროპაში უმსხვილეს ეროვნულ პარკად არის მიჩნეული. ისტორიული მონაცემები[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ლაპლანდიაში ნადირობისა და თევზჭერის ნეოლითის დროინდელი კვალია აღმოჩენილი. ჩვენს წელთ აღრიცხვამდე, დაახლოებით, 100 წელს, ლაპლანდია საამებით დასახლდა, რომლებიც XVII საუკუნეში შვედებმა შეავიწროვეს, ჩრდილოეთისკენ განდევნეს და დახარკეს. ლაპლანდიის სამხრეთი ნაწილი 1809 წლამდე შვედეთს ეკუთვნოდა. მომდევნო პერიოდებში კი თანამედროვე ფინეთის ტერიტორია და მასთან ერთად ლაპლანდიაც რუსეთის იმპერიის საზღვრებში მოექცა. შესაბამისად, 1809 წლიდან სამხრეთი ლაპლან 1000 ია გაიყო დასავლეთ (შვედურ) და აღმოსავლეთ (ფინურ) ნაწილებად. 1917 წელს ფინეთმა ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ დამოუკიდებლობა აღიდგინა, თუმცაღა, მოკლე ხანში თავისი ჩრდილო-აღმოსავლეთი ტერიტორიები (კარელია, კოლის ნახევარკუნძული) დაკარგა. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ ლაპლანდიის მოსახლეობა მსოფლიოს თეთრკანიან მოსახლეობას შორის, ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე ჩამორჩენილი წესით ცხოვრობს. ადმი ff6 ნისტრაციული დაყოფა[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება] ოთხ ქვეყანაში მდებარე ლაპლანდია შემდეგ ადმინისტრაციულ ერთეულებად იყოფა: - Sami Domicile Area — გუბერნია(ლიანი) ლაპლანდია ფინეთში - ფინმარკი— გუბერნია (ფიულკე) ნორვეგია - ნურლანი — გუბერნია (ფიულკე) ნორვეგია - ნურ-ტრენდელაგი — გუბერნია (ფიულკე) ნორვეგია - ტრომსი— გუბრნია (ფიულკე) ნორვეგია - მურმანსკის ოლქი — რუსეთის მხარე - ლენ ემტლანდი — გუბერნია (ლენი) შვედეთი - ლენ ნორბოტენი— გუბერნია (ლენი) შვე 1000 ეთი - ლენ ვესტერბოტენი — გუბერნია (ლენი) შვედეთი უმსხვილესი ქალაქები: კირუნა, როვანიემი, იოკმოკი, არვიდსიაური, ტორნიო, ინარი, კოლის ნახევარკუნძულზე ქალაქი მურმანსკი, რომელიც რეგიონის უდიდესი ქალაქია.


ანტონ ჩეხოვი “მღვდელმთავარი” – Christian Theology December 29, 2015 January 3, 2016 David Tinikashvili ანტონ ჩეხოვი “მღვდელმთავარი” ანტონ ჩეხოვი ითვლება თანამედროვე ნოველისა და დრამატურგიის ფუძემდებლად რუსეთში. დაიბადა 1806წ. ქალაქ ტაგანროგში. ის კარგად იცნობდა მეცხრამეტე საუკუნის დაბალი-საშუალო ფენისა და გლეხების ცხოვრების რეალიებს და ეს ობიექტურად და ყოველგვარი სენტიმენტალობის გარეშე ასახა თავის ნაწერებში. პავლე, ჩეხოვის მამა, იყო რელიგიური ზილოტი და დესპოტურად ექცეოდა ოჯახის წევრებს. ის ატერორებდა ანტონს და მის უფროს ძმას, აიძულებდა მათ საათობით ეკითხათ ლოცვები და სახარება. უფროსი ძმის, ალექსანდრესადმი მიწერილ წერილში, დათარიღებული 1898წ, რომელიც შემდეგ დაიბეჭდა ავრამ იარმოლნიკის „ანტონ ჩეხოვის წერილებში“, ჩეხოვი წერს: „ჩვენი ბავშვობა იმდენად იყო დაღდასმული დესპოტიზმითა და ტყუილით, რომ მისი გახსენებისას ადამიანს გულისრევისა და შიშის გრძნობა გაუჩნდება“. მწერლის დედას, ევგენიას, შესანიშნავად ეხერხებოდა ამბების მოყოლა და სავარაუდოა, რომ ჩეხოვმა მისგან მიიღო თხრობისა და წერის ნიჭი. ჩეხოვს მიღებული ჰქონდა სამედიცინო განათლება და თავისი მოღვაწეობის ადრეულ პერიოდში მუშაობდა ექიმად. 1903 წლიდან იყო რედაქტორი ჟურნალ „Русская Мысль“-ის ლიტერატურული განყოფილებისა. დააარსა სკოლა ორ სოფელში. 1888წ. მიიღო პუშკინის პრიზი მოთხრობების კრებულისთვის „В сумерках“. 1899წ. აირჩიეს მეცნიერებათა აკადემიის საპატიო აკადემიკოსად; დაჯილდოებულია წმ. სტანისლავის ორდენით ეროვნულ განათლებაში შეტანილი წვლილისათვის, 1899წ. დრამატურგებისა და საოპერო კომპოზიტორების საზოგადოებამ დააჯილდოვა გრიბოედოვის პრიზით ოთხმოქმედებიანი პიესისათვის „Три сестры“. 1904 წლის 2 ივლისს ანტონ ჩეხოვი გარდაიცვალა გერმანიის ქალაქ ბადენვილერში. ბზობის კვირაძალს წმ. პეტრეს მონასტერში საღამოს ლოცვა მიმდინარეობდა. როდესაც ბზის გაცემა დაიწყეს, უკვე ათი საათი მთავრდებოდა. ყოველივე ბინდმა მოიცვა. ეკლესიაში ხალხი ზღვასავით ირწეოდა, ეპისკოპოს პეტრეს, რომელიც უკვე სამი დღეა შეუძლოდ იყო, ეჩვენებოდა, რომ ყველა სახე: მოხუცის, ახალგაზრდის, ქალის, კაცის ერთმანეთს ჰგავდა, ყველას, ვინც ბზაზე მოდიოდა, თვალების ერთი და იგივე გამომეტყველება ჰქონდა. ბინდბუნდში კარები არ მოჩანდა, ხალხი მოძრაობდა და, როგორც ჩანდა, ამას დასასრული არ ექნებოდა. გალობდა ქალთა გუნდი, კანონს კითხულობდა მონაზონი. როგორი ჩახუთული ჰაერი იყო, როგორ ცხელოდა, როგორ იწელებოდა ლოცვა! ეპისკოპოსი პეტრე დაიღალა. მისი სუნთქვა მძიმე იყო, ხშირი, მშრალი, დაღლილობისგან მხრები სტკიოდა, ფეხები უკანალებდა. არასასიამოვნო მოსასმენი იყო, როცა სალოსი გუნდის გალობის დროს ზოგჯერ ყვიროდა. უცებ, როგორც სიზმარში, ეპისკოპოსს მოეჩვენა, რომ თითქოს ხალხის ტალღიდან დედამისი მარია ტიმოფეევნა მოუახლოვდა, რომელიც მას უკვე ცხრა წელია არ უნახავს ან მოხუცი, რომელიც ძალიან ჰგავდა დედას, ბზის აღების შემდეგ გვერდზე გადაინაცვლა და კეთილი ღიმილით მისჩერებოდა, სანამ ბრბოს არ შეერია. რატომღაც ცრემლები მოერია. სულში მშვიდობას გრძნობდა, მაგრამ განუწყვეტლივ უყურებდა მარჯვენა კლიროსს, სადაც კითხულობდნენ. საღამოს ბინდში უკვე შეუძლებელი იყო ვინმეს ცნობა. ეპისკოპოსი ტიროდა, ცრემლები აუბრჭყვიალდა სახეზე, წვერებზე. აი, იქვე კიდევ ვიღაც ატირდა, მის გვერდზე ვიღაცა და ასე მთელი ტაძარი ჩუმად ტიროდა. ცოტა ხნის შემდეგ მონაზონთა გუნდი ატირდა, მერე კი აღარ ტიროდნენ, ყველაფერი უწინდებურად იყო. მალე მსახურებაც დამთავრდა, როდესაც ეპისკოპოსი შინ წასასვლელად ეტლში ჯდებოდა, მთვარის შუქით განათებულ ბაღში მძინე ზარების მხიარული და ლამაზი რეკვა ისმოდა. თეთრი კედლები, თეთრი ჯვრები საფლავებზე, თეთრი არყის ხეები და შავი ჩრდილი შორეულ ცაზე, ზედ მონასტრის თავზე აღმართული მთვარე, როგორც ჩანდა, ცხოვრობდნენ თავისი განსაკუთრებული, გაუგებარი, მაგრამ ადამიანისთვის არცთუ შორეული ცხოვრებით. აპრილის დასაწყისი იყო და გაზაფხულის თბილი დღის შემდეგ აცივდა, მსუბუქ, ცივ ჰაერში იგრძნობიდა გაზაფხულის სუნთქვა. მონასტრიდან ქალაქამდე ქვიშიანი გზა იყო და მასზე მლოცველები მიჩანჩალებდნენ. ყველა მდუმარედ იყო, ჩაფიქრებული, გარშემო ყოველივე ნორჩი და ახლობელი იყო: ხეები, ცა და მთვარეც კი, გიჩნდებოდა სურვილი რომ ყველაფერი მუდამ ასე ყოფილიყო. როგორც იქნა ეტლი მთავარ ქუჩაზე გამოვიდა. მაღაზიები უკვე დაკეტიკი იყო, მხოლოდ მილიონერი ვაჭრის, ერაკინის სახლთან ენთო ძლიერად მოციმციმე ელექტროშუქი. მის გარშემო ხალხი ირეოდა. ერთმანეთს მიჰყვა ფართო, ბნელი ქუჩები, მინდორი ფიჭვის სურნელს აფრქვევდა. უცებ წინ აღიმართა თეთრი ქონგურებიანი კედელი, შემდეგ მაღალი სამრეკლო და გვერდით ხუთი ოქროს გუმბათი – ეს პანკრეატიევის მონასტერი იყო, რომელშიც ცხოვრობდა ეპისკოპოსი პეტრე. ამ მონასტერსაც ჩაფიქრებული მთვარე ადგა თავზე. კარეტა ჭიშკარში შევიდა, რამდენიმე ადგილას მთვარის შუქზე გაიელვა ბერის შავმა ფიგურამ, ისმოდა ბაკუნი ქვის ფილებზე... – თქვენო მაღალყოვლადუსამღვდელოესობავ, დედათქვენი მობრძანდა, – მოახსენა მოწაფემ, როდესაც იგი თავისთან შედიოდა. – დედა? როდის მოვიდა? – საღამოს ლოცვის წინ. ჯერ თქვენ გეძებდით, შემდგე დედათა მონასტერში წავედით. – ესე იგი, წეღან ეკლესიაში მართლა ვნახე! ო, ღმერთო! ეპისკოპოსმა პეტრემ სიხარულისგან გაიცინა. – თქვენო თქვენო მაღალყოვლადუსამღვდელოესობავ, დედათქვენმა დამიბარა, – გააგრძელა მოწაფემ, – რომ ხვალე მობრძანდება. თან გოგონა ახლდა, ალბათ, შვილიშვილი. ოვსიანიკოვის ფუნდუკში გაჩერდნენ. – ეჰ, საწყენია! ეპისკოპოსი ცოტა ხნით სასტუმროში დაჯდა, ფიქრობდა და თითქოს არ სჯეროდა, რომ უკვე ასე გვიანია. ხელ-ფეხი სტეხდა, კეფა სტკიოდა. ცხელოდა და თავს უქეიფოდ გრძნობდა. მცირედ შეისვენა და საძინებელ ოთახში შევიდა. აქაც ჩამოჯდა და დედაზე ფიქრობდა. მოესმა, როგორ გავიდა მოწაფე და როგორ ახველებდა კედელს მიღმა მამა სისოი, მღვდელმონაზონი. უსამღვდელოესმა პეტრემ ტანსაცმელი გამოიცვალა და ძილის წინ ლოცვა დაიწყო. იგი ყურადღებით კითხულობდა ამ ძველ, დიდი ხნის ნაცნობ ლოცვებს და თან დედაზე ფიქრობდა. დედამისს ცხრა შვილი ჰყავდა და ორმოცამდე შვილიშვილი. ოდესღაც თავის დიაკონ ქმართან ერთად ცხოვრობდა ღარიბ სოფელში, ძალიან დიდხანს, ჩვიდმეტიდან სამოც წლამდე. უსამღვდელოეს პეტრეს იგი ბავშვობიდან ახსოვდა, თითქმის სამი წლიდან და როგორ უყვარდა! მას ძვირფასი დაუვიწყარი ბავშვობა ჰქონდა. რატომ ეჩვენება ეს სამუდამოდ წასული და დაუბერებელი ხანა ასე ნათელი და მდიდარი, ვიდრე სინამდვილეში იყო? როდესაც ბავშვობაში ავად ხდებოდა, როგორი ნაზი და მგრძნობიარე იყო მაშინ დედა! ახლა ეს მოგონებები ლოცვას ერეოდა, სულ უფრო მკაფიო ხდებოდა და დედაზე ფიქრში ლოცვა ხელს არ უშლიდა. ლოცვის შემდეგ გაიხადა და დაწვა. მაშინვე თვალწინ წარუდგა გარდაცვლილი მამა, დედა, მშობლიური სოფელი ლესოპოლიე.. გაახსენდა სოფლის მღვდელიც, მამა სიმეონი, თავმდაბალი, კეთილი, თავად მღვდელი მსუქანი იყო, ტანმორჩილი, მისი სემინარისტი შვილი კი ზორბა აღნაგობისა, თან მრისხანე ხმით ლაპარაკობდა; ერთხელ იგი მზარეულზე გაბრაზდა და ასე უყვირა: „უხ, შე იეგუდიელის სახედაროო!“ მამა სიმეონს ამის გაგონებაზე არაფერი უთქვამს, მხოლოდ უკვირდა, რომ ვერაფრით გაიხსენა, სად მოიხსენიებოდა საღვთო წერილში ამგვარი სახედარი. სიმეონის შემდეგ ლესოპოლიეში მღვდლად მსახურობდა მამა დამიანე, რომელიც ბევრს სვამდა. სოფელში მასწავლებლად იყო მატვეი ნიკოლაევიჩი, კეთილი ადამიანი, მაგრამ ისიც ლოთი. მის კედელზე ყოველთვის ეკიდა წკეპლების კონა, ქვემოთ კი სრულიად უაზრო წარწერა ლათინურ ენაზე: „betula kinderbalsamica secuta“. მას ერთი ბანჯგვლიანი ძაღლიც ჰყავდა, რომელსაც სინტაქსისს უწოდებდა. მღვდელმთავარს გაეცინა. სოფელ ლესოპოლიედან რვა ვერსის მოშორებით იყო სოფელი ობნინო სასწაულმოქმედი ხატით. ზაფხულობით გამოჰქონდათ ეს ხატი და ატარებდნენ სხვადასხვა სოფელში, მღვდელმთავარს კი ეჩვენებოდა, რომ ჰაერი სიხარულით იყო სავსე და იგი (მაშინ პავლუშას ეძახდნენ) უქუდოდ და ფეხშიშველი, გულუბრყვილო რწმენითა და მიამიტი ღიმილით მისდევდა ამ ხატს. ახლა გაახსენდა, რომ ობნინოში ყოველთვის ბევრი ხალხი იყო და იქაური მღვდელი, მამა ალექსი, პროსკომიდიის აღსრულება რომ მოესწრო, თავსი ყრუ ძმისწულ ილარიონს ავალებდა მოსახსენებლების წაკითხვას. ილარიონიც კითხულობდა, რისთვისაც ზოგჯერ შაურიანებსა და ორშაურიანებს იღებდა. ერთხელაც, როცა უკვე ჭაღარა და მელოტი იყო ფურცელზე ნაწერი დაინახა: „სულელი ხარ შენ, ილარიონ!“ თხუთმეტ წლამდე პავლუშა განუვითარებელი იყო და ცუდად სწავლობდა, რის გამოც სასულიერო სასწავლებლიდან მის გაყვანას და დუქანში მიბარებასაც კი აპირებდნენ. ერთხელ, როცა ობნინოს ფოსტაში მოვიდა წერილების წასაღებად, დიდხანს უყურებდა ჩინოვნიკებს და ასეთი რამ ჰკითხა: „თუ შეიძლება მიპასუხეთ, როგორ იღებთ საჩივრებს: ყოველთვე თუ ყოველდღე?“ მღვდელმთავარმა პირჯვარი გადაიწერა და გვერდი იცვალა, მეტი რომ აღარ ეფიქრა. – დედაჩემი მოვიდა... – გაიხსენა მან და გაიღიმა. ფანჯარაში მთვარე იყურებოდა, იატაკზე ჩრდილები ჩანდა. ჭრიჭინების სიმღერა ისმოდა. გვერდითა ოთახში მამა სისოი ხვრინავდა. იგი ერთ დროს იკონომოსად მსახურობდა ეპარქიის მღვდელმთავართან, ახლა კი „ყოფილ მამა იკონომოსს“ უწოდებენ. სამოცდაათი წლისა იყო, ცხოვრობდა მონასტერში ქალაქიდან თექვსმეტიოდე ვერსის დაშორებით, ახლაც, სადაც მოუწევს, იმ ქალაქში ცხოვრობს. სამი დღის წინ პანკრატიევის მონასტერში მოსულიყო და მეუფე პეტრემ თავისთან დაიტოვა, რომ თავისუფალ დროს ელაპარაკა აქაურ საქმეებზე... ორის ნახევარზე ცისკრის ზარები შამოჰკრეს. მოესმა, როგორ დაახველა მამა სისოიმ და უკმაყოფილოდ წაიბურდღუნა რაღაც, მერე კი ადგა და იატაკზე ფეხშიშველმა გაიარა. – მამა სისოი! – დაუძახა მეუფემ. სისოი შებრუნდა და უკვე ჩექმებითა და სანთლით ხელში გამოჩნდა, თავზეც ძველი სკუფია ეხურა. – არ მეძინება! – თქვა მეუფემ – დაჯდომისას, – ალბათ, ავად ვარ, . მაგრამ რა მჭირს, არ ვიცი. სიცხე მექნება. – გაცვდებოდით მეუფევ, სასანთლე ქონით უნდა დაგზილოთ. – სისოი ცოტა ხანი იდგა და დაამთქნარა: „ოჰ, ღმერთო, შემიწყალე მე ცოდვილი“. – ერაკინთან ელექტროშუქი გააკეთეს, – თქვა მან, – არ მომნონს მე ეს! მამა სისოი მოხუცი იყო, მსუქანი, მოხრილი, ყოველთვის რაღაცით უკმაყოფილო, თვალები კი ბრაზიანი და კიბოსავით გადმოკარკლული ჰქონდა. – არ მომწონს! – გაიმეორა წასვლისას, – არ მომწონს, ღმერთმა უშველოთ. მეორე დღეს, ბზობის კვირას, ეპისკოპოსი პეტრე ქალაქის ტაძარში სწირავდა, შემდეგ ეპარქიის მღვდელმთავარს ესტუმრა, ასევე მოინახულა ერთი მოხუცი, ავადმყოფი გენერალი და ბოლოს შინ გაემგზავრა. ორი საათვისთვის ძვირფასი სტუმრები ესტუმრნენ: მოხუცი დედა და დისშვილი კატია, შვიდიოდე წლის გოგონა. სადილის დროს ფანჯარაში განუწყვეტლივ იჭყიტებოდა გაზაფხულის მზე და მხიარულად ანათებდა კატიას წითურ თმებში. ასევე ისმოდა ჭილყვავებისა და შოშიების გნიასი. – უკვე ცხრა წელია ერთმანეთი არ გვინახავს, – თქვა მოხუცმა,- გუშინ კი მონასტერში, როგორც კი შემოგხედეთ, ღმერთო, ოდნავადაც არ შეცვლილხართ, მხოლოდ ცოტათი გამხდარხართ და წვერი უფრო მოგიშვიათ. გუშინ საღამოს ლოცვაზე ძნელი იყო თავის შეკავება, ყველა ტიროდა. მეც, როდესაც თქვენ გიყურებდით, ავტირდი, რატომ, არ ვიცი, მისი წმინდა ნებაა! მიუხედავად იმ სინაზისა, რომლითაც ლაპარაკობდა, შესამჩნევი იყო, რომ ვერ გადაეწყვიტა, შენობით მიემართა მისთვის თუ თქვენობით, გაეცინა თუ არა. ის უფრო დიაკონისად გრძნობდა თავს, ვიდრე დედად. ხოლო კატია განუწყვეტლივ შეჰყურებდა ეპისკოპოს ბიძას, თითქოს უნდოდა გამოეცნო, როგორი ადამიანი იყო. თმები ხავერდის ბაფთით აეწია ზემოთ, ცხვირი აპრეხილი პქონდა და თვალები – კვიმატი. სანამ სადილად დაჯდებოდა, ჭიქა გაუტყდა, ამიტომ ბებია, საუბრის დროს მისგან შორს დგამდა ხან ჭიქას, ხან სირჩას. უსამღვდელოესი უსმენდა დედას და თან ახსენდებოდა, მრავალი წლის წინათ როგორ დაჰყვებოდა მასსა და თავის და-ძმებს ნათესავებთან, რომლებსაც მდიდრებად თვლიდნენ. მაშინ შვილებს უვლიდა, ახლა კი შვილიშვილებს და აი, კატიაც კი მოიყვანა. – ვარენკას, თქვენს დას, ოთხი შვილი ჰყავს, – უყვებოდა იგი, – აი ეს, კატია, ყველაზე უფროსია. – ნიკანორი როგორ არის? – იკითხა უსამღვდელოესმა უფროსი ძმის შესახებ. – არა უშავს, მადლობა ღმერთს, მაგრამ ერთი კია: მისმა ძმამ, ნივოლაშამ, ჩემმა შვილიშვილმა, არ ისურვა საეკლესიო გზით წასვლა, უნივერსიტეტში წავიდა საექიმოზე. ჰგონია, უკეთესია, თუმცა ვინ იცის, მისი წმინდა ნებაა. – ნიკოლაშა მკვდრებს ჭრის, – თქვა კატიამ და წყალი დაიქცია მუხლებზე. – შენ ჭკვიანად იჯექი შვილო, – უთხრა ბებიამ და ჭიქა ხელიდან გამოართვა, – ჭამე და ილოცე. – რამდენი ხანია ერთმანეთი არ გვინახავს! – აღნიშნა მეუფემ და მოხუცს მხარსა და ხელზე ნაზად მიუალერსა, – დედა, ძალიან მენატრებოდი საზღვარგარეთ, ძალიან. – ზიხარ ღია ფანჯარასთან, მარტოდმარტო, მოგესმის მუსიკის ხმა და სევდა მოგერევა შენი ქვეყნის გამო. მზად ხარ ყველაფერი გაიღო შინ დასაბრუნებლად. დედას გაეღიმა, გაუხარდა, მაგრამ მაშინვე სერიოზული გამომეტყველება მიიღო და თქვა: უცებ შეეცვალა განწყობა. დედამისს უყურებდა და ვერ გაეგო, რატომ ჰქონდა მას სახესა და ხმაში ასეთი მოწიწება, ამის გამო ვეღარ ცნობდა მას. მოიღუშა. თან თავიც ასტკივდა, როგორც გუშინ, ფეხები ძლიერად სტეხდა და თევზიც უმარილო ეჩვენებოდა, უგემური, გამუდმებით სწყუროდა. სადილის შემდეგ ორი მდიდარი მემამულე ქალი მობრძანდა, რომლებიც საათ-ნახევარი მდუმარედ ისხდნენ და სახეები ჩამოუგრძელდათ, ასევე საქმეზე მოვიდა ერთი არქიმანდრიტი, მდუმარე და ნახევრად ყრუ. მწუხრისა დარეკეს, მზე ტყის მიღმა ჩაეშვა, დღე გაილია. ეკლესიიდან მოსვლის შემდეგ მეუფემ ნაჩქარევად ილოცა და ლოგინში ჩაწვა. უსიამოვნო იყო სადილზე ნაჭამი თევზის გახსენება. მთვარის შუქი აწუხებდა, შემდეგ ხმა მოესმა. გვერდითა ოთახში მამა სისოი პოლიტიკაზე საუბრობდა. – ახლა იაპონელებს ომი აქეთ, ომობენ. იაპონელები, ბებია, იგივე ჩერნოგორელები არიან, ერთი ტომისანი, თურქეთის უღლის ქვეშ ერთად იყვნენ. ხოლო შემდეგ მარია ტიმოფეევნას ხმა გაისმა: – ჩაი გეახელით, ახლა წავედით ჩვენ მამა ეგორთან, მადლობა ღმერთს ყველაფრისათვის... დიდი საქმე იყო „ჩაის დალევა“ და, როგორც ჩანდა, თავის სიცოცხლეში მან მხოლოდ ის იცოდა, რომ ჩაის სვამდა. უსამღვდელოესს ნელ-ნელა, ბუნდოვნად გაახსენდა სემინარია, აკადემია. სამი წელი იგი ბერძნული ენის მასწავლებელი იყო სემინარიაში, სათვალეების გარეშე წიგნში ვეღარ იყურებოდა, შემდეგ ბერად აღიკვეცა და ინსპექტორად გაამწესეს. მერე დაიცვა დისერტაცია. ოცდათორმეტი წლის ასაკში სემინარიის რექტორად დანიშნეს, აიყვანეს არქიმანდრიტის ხარისხში და მაშინ ცხოვრება ძალზე მსუბუქი და სასიამოვნო ეჩვენებოდა. შემდეგ ავადმყოფობდა, ძალიან გახდა, კინაღამ დაბრმავდა. ექიმის რჩევით ყველაფერი უნდა მიეტოვებინა და საზღვარგარეთ წასულიყო. – რა მოხდა შემდეგ? – იკითხა სისოიმ გვერდითა ოთახში. – ჩაის ვსვამდით.. – უპასუხა მარია ტიმოფეევნამ. – მამაო, თქვენ მწვანე წვერი გაქვთ! – უცებ თქვა გაკვირვებულმა კატიამ და გაიცინა. უსამღვდელოესს გაახსენდა, რომ ჭაღარა მამა სისოის წვერი მართლაც მომწვანო ჰქონდა და გაეცინა. – ღმერთო, რა თავნებაა ეს გოგონა! ჭკვიანად იჯექი. უსამღვდელოესს თეთრი ეკლესია მოაგონდა, სადაც მსახურობდა საზღვარგარეთ ცხოვრების დროს; ასევე გაახსენდა თბილი ზღვის ხმაური. ბინას ხუთი ოთახი ჰქონდა, მაღალი და ნათელი, კაბინეტში ახალი საწერი მაგიდა, ბიბლიოთეკა. ბევრს კითხულობდა, ხშირად წერდა. გაახსენდა, როგორ ენატრებოდა სამშობლო, როგორ მღეროდა მისი ფანჯრების ქვეშ ბრმა მათხოვარი და როცა მას უსმენდა, რატომღაც ყოველთვის წარსული ახსენდებოდა. გავიდა რვა წელი და სამშობლოში გამოიძახეს, ახლა იგი უკვე ქორეპისკოპოსია და წარსული სადღაც შორს დარჩა, ბურანში, თითქოს სიზმარი იყო.. საძინებელ ოთახში მამა სისოი შემოვიდა სანთლით ხელში. – უკვე გძინავთ, მეუფეო? – გაუკვირდა მას. – რა იყო? ჯერ ხომ ადრეა, ათი საათიც არ არის. სანთელი მოვიტანე, თქვენი დაზელვის დროა. – სიცხე მაქვს, – ჩაილაპარაკა მეუფემ და დაჯდა, – რაღაცა მჭირს, თავში ვგრძნობ რაღაცა... სისოიმ პერანგი გაიხადა და მკერდისა და ზურგის დაზელვა დაუწყო. – აი ასე, აი ასე, – აყოლებდა, – დღეს ქალაქში ვიყავი, იმასთან ვიყავი, რა ქვია... სიდონელ დეკანოზთან... ჩაი გეახელით მასთან... რაღაც არ მომწონს მე იგი! არ მომწონს! ეპარქიის მღვდელმთავარს, მოხუცსა და ძალზე მსუქანს, რევმატიზმი ან ნეკრესის ქარი სჭირდა. უკვე ერთი თვეა ლოგინიდან არ ამდგარა. უსამღვდელოესი პეტრე მის ნაცვლად იღებდა მნახველებს. და ახლა, როცა თვითონაც შეუძლოდ გახდა, მასზე ძალზე უარყოფითად იმოქმედა იმ სიცარიელემ, წვრილმანობამ, რასაც ითხოვდნენ, რაზეც ჩიოდნენ. მას აღიზიანებდა განუვითარებლობა, სიტლანქე და ყველა ეს წვრილმანი ზემეტად ეჩვენებოდა და თქრგუნავდა. ახლა კარგად ესმოდა ეპარქიის ეპისკოპოსის, რომელიც ოდესღაც, ახალგაზრდობის წლებში წერდა „მოძღვრებას თავისუფალი ნების შესახებ“, ახლა კი, როგორც ჩანდა, მთლიანად წვრილმანებზე გადაერთო, ყველაფერი დაივიწყა და აღარ ფიქრობდა ღმერთზე. საზღვარგარეთ ყოფნისას უსამღვდელოესი პეტრე სულ გადაეჩვია რუსულ ცხოვრებას და ახლა უჭირდა მისი ატანა. ხალხი უხეში ეჩვენებოდა, მომჩივანი ქალები – მოსაწყენი და უგუნურები, სემინარისტები და მათი მასწავლებლები – გაუნათლებლები, ზოგჯერ ველურებიც კი. შემომავალი და გამავალი ფურცლები ათი ათასობით იყო. და რა ფურცლები! და ამის გამო არც ერთი თავისუფალი წუთი, მთელი დღე შფოთში ხარ. უსამღვდელოესი პეტრე ეკლესიაში თუ მოისვენებდა. ვერც იმ შიშს შეეჩვია ვერაფრით, რომელსაც იგი, მიუხედავად თავისი უწყინარი ხასიათისა თავისდაუნებურად აღძრავდა ადამიანებში. როდესაც უყურებდა ადამიანებს, ისინი პატარები, შეშინებულები და დამნაშავეები ეჩვენებოდა. მისი ყველას ეშინოდა, მოხუც დეკანოზებსაც კი, ყველა ფეხებში უვარდებოდა, ხოლო ცოტა ხნის წინ ერთმა სოფლის მღვდლის ცოლმა შიშისაგან ერთი სიტყვაც კი ვერ წარმოთქვა და ისევე წავიდა, როგორც მოვიდა. და იგი, რომელიც არასოდეს იხსენიებდა ადამიანებს ცუდად ქადაგებისას, ვინაიდან ეცოდებოდა ისინი, მომჩივნებთან წყობიდან გამოდიოდა, იატაკზე ისროდა საჩივრის წერილებს. მთელი იმ ხნის განმავლობაში, რაც აქ გაუტარებია, არავის მოუმართავს მისთვის გულწრფელად, უბრალოდ და ადამიანურად: მოხუცი დედაც კი უკვე ისეთი აღარ ეჩვენებოდა, როგორც ადრე! უკვირდა, რომ იგი მამა სისოისთან განუწყვეტლივ და თავისუფლად ლაპარაკობდა, ხოლო მასთან, საკუთარ შვილთან კი სერიოზული და მორცხვი იყო. ერთადერთი ადამიანი, რომელსაც მის წინაშე თავისუფლად ეჭირა თავი და ყველაფერზე ელაპარაკებოდა, რაზეც სურდა, იყო მოხუცი სისოი, რომელსაც მთელი თავისი სიცოცხლე მღვდელმთავრებთან ჰქონდა გატარებული და თერთმეტი ეპისკოპოსის სული მოენელებინა. ამიტომ ეადვილებოდა მასთან ურთიერთობა, თუმცა, რა საკვირველია, ძალზე მძიმე და ბუზღუნა ადამიანი იყო. სამშაბათს წირვის შემდეგ, მეუფე სამღვდელმთავრო რეზიდენციაში იჯდა და იქ მთხოვნელებს იღებდა. ღელავდა, შფოთავდა, ბრაზობდა. მერე შინ წავიდა. უწინდელივით შეუძლოდ გრძნობდა თავს, სულ ლოგინისკენ მიუწევდა გული. მაგრამ შევიდა თუ არა ოთახში, მოახსენეს, რომ მნიშვნელოვან საქმეზე ერაკინი, ახალგაზრდა ვაჭარი, ქველმოქმედი მოსულიყო, უნდა მიეღო. ერთი საათის განმავლობაში ძალზე ხმამაღლა ლაპარაკობდა ერაკინი, თითქმის ყვიროდა და ძნელი იყო მისი ნათქვამიდან აზრის გამოტანა. შემდეგ იღუმენია მობრძანდა შორეული მონასტრიდან. როცა წავიდა, მწუხრის ზარიც ჩამოჰკრეს, ეკლესიაში უნდა წასულიყო. მწუხრზე მონაზვნები მწყობრად გალობდნენ, შთაგონებით. მსახურობდა შავწვერა ახალგაზრდა მღვდელმონაზონი. მეუფე საკურთხეველში იჯდა, ბნელოდა. მას ცრემლი სდიოდა. ფიქრობდა, აი, უკვე ყველაფერს მიაღწია, რაც კი ხელმისაწვდომი იყო მის მდგომარეობაში, მაგრამ მაინც ჯერ კიდევ არ იყო ნათელი ყველაფერი, რაღაც არ ჰყოფნიდა, სიკვდილი არ უნდოდა. ეჩვენებოდა, რომ ჯერ კიდევ არ ფლობს რაღაც მნიშვნელოვანს. ახლაც მომავლის იმედი აქვს, რომელიც ბავშვობაში, აკადემიაშიც და საზღვარგარეთაც ჰქონდა. „რა კარგად გალობენ დღეს! – ფიქრობდა, – რა კარგად გალობენ!“ ხუთშაბათს წირვას ატარებდა, ფეხთბანვის წესი უნდა შეესრულებინა. როდესაც ეკლესიაში მსახურება დამთავრდა და ხალხმა სახლებისკენ გაისწია, მზიანი, თბილი ამინდი იყო, თხრილში წყალი ჩხრიალებდა. ხეები უკვე იღვიძებდნენ და იფურჩქნებოდნენ, მათ ზემოთაც უძირო და უსაზღვრო ცისფერი ცა იყო დაკიდული. სახლში მოსვლისას უსამღვდელოესმა პეტრემ ჩაი მიირთვა, შემდეგ ტანისამოსი გამოიცვალა, ლოგინში ჩაწვა და ბრძანა, რომ დარაბები დაეხურათ. საძინებელ ოთახში ბინდი ჩამოწვა. ძალიან დაღლილი იყო, ფეხებსა და ზურგში ტკივილს გრძნობდა, მძიმე, ცივ ტკივილს, ყურებში კი რაღაც ხმაურს. დიდ ხანია არ უძინია, დიდი ხანია. რაღაც აკვიატებული აზრი უშლიდა ხელს, რომელიც მაშინვე ჩნდებოდა, როგორც კი თვალს მოხუჭავდა. გუშინდელივით დღესაც აღწევდა ხმები მეზობელი ოთახიდან, ჭიქებისა და კოვზების ხმები... მარია ტიმოფეევნა ლათაიებით უყვებოდა რაღაცის შესახებ, ხოლო ეს უკანასკნელი კი უკმაყოფილოდ პასუხობდა: „უჰ, რას ამბობ! უჰ, მაგათი!“ უსამღვდელოესი ცუდ ხასიათზე დადგა, რადგან მოხუც დედას სხვებთან თავისუფლად და უბრალოდ ეჭირა თავი, ხოლო მასთან მორცხვობდა, იშვიათად საუბრობდა და მთელი ამ დღეების განმავლობაში მხოლოდ საბაბს ეძებდა, რომ ფეხზე ამდგარიყო, რადგან დაჯდომის ერიდებოდა. მამა კი? ალბათ, ცოცხალი რომ ყოფილიყო, სიტყვის თქმასაც კი ვერ შეძლებდა მის წინაშე... გვერდითა ოთახში იატაკზე რაღაც დაეცა და გატყდა. ალბათ, კატიამ დააგდო რამე, რადგან მამა სისოიმ იატაკზე დააფურთხა და გულმოსულად დაილაპარაკა: – დაწყევლილი ხომ არ არის ეს ბავშვი, ღმერთო, მაპატიე მე ცოდვილს! სიჩუმე ჩამოვარდა, მხოლოდ ეზოდან ისმოდა რაღაც ხმაური. როცა მეუფემ თვალები გაახილა, ოთახში დაინახა კატია, რომელიც უძრავად იდგა და მას უყურებდა. წითური თმები, ჩვეულებისამებრ, ზემოთ აწეული ჰქონდა. – შენ ხარ, კატია? – ჰკითხა მან, – ვინ არის ქვემოთ, კარებს რომ აღებს და კეტავს? – მე არ მესმის, – უთხრა კატიამ და სმენად გადაიქცა. – აი, ახლა ვიღაცამ გაიარა. – ეს, ალბათ თქვენი მუცლის ბრალია, ბიძია. მან გაიცინა და თავზე ხელი გადაუსვა. – შენ ამბობ, რომ ძმა ნიკოლაშა გვამებს კვეთავს? – ჰკითხა მან და გაჩუმდა. – კი, სწავლობს. – როგორი ადამიანია, კეთილია? – არა უშავს, კეთილია. მხოლოდ არაყს სვამს ბევრს. – მამაშენი რა დაავადებით გარდაიცვალა? – სუსტი იყო და გამხდარი. უცებ ყელი ასტკივდა. მეც ავად გავხდი მაშინ, ჩემი ძმა ფედიაც, ყველას ყელი გვტკიოდა. მამა გარდაიცვალა, ჩვენ კი გადავრჩით. მას უცებ ნიკაპი აუკანკალდა, თვალებზე ცრემლები მოადგა. – ბიძია, ჩვენ ყველანი დედასთან ერთად ძალიან უბედურები ვიყავით, – უთხრა მოტირალმა ბავშმა, – ცოტაოდენი ფული მოგვეცი, ძია.. მომდგარმა ცრემლმა სიტყვა ვერ ათქმევინა. ხელი ჯერ თავზე გადაუსვა, შემდეგ მხარზე მოჰკიდა და უთხრა: – კარგი გოგონი, დამშვიდდი, აი, ახლა აღდგომა მოვა და მაშინ დავილაპარაკოთ, აუცილებლად დაგეხმარებით... აუცილებლად... ამ დროს დედა შემოვიდა ოთახში. შენიშნა, რომ უსამღვდელოესს არ ეძინა და ჰკითხა: – სუპს ხომ არ მიირთმევთ? – არა, მადლობა, არ მინდა. – ავად უნდა იყოთ, როგორც მე ვამჩნევ... თუმცა როგორ არ გახდები ავად! მთელი დღე ფეხზე დგახართ, მთელი დღე, თქვენი შეხედვაც კი მძიმე შთაბეჭდილებას ტოვებს. არა უშავს, დაისვენეთ, აღარ შეგაწუხებთ ჩემი საუბრით. წავიდეთ კატია, ნუ აწუხებ ბიძიას. გაახსენდა, დიდი ხნის წინ, ბავშვობაში, ასეთი ხუმრობანარევი მოწიწებული ტონით საუბრობდა ეპისკოპოსთან... თვალები დახუჭა, მაგრამ საათის ხმა ჩაესმოდა, ასევე გვერდითა ოთახიდან სისოის ხველება. დედამისი კვლავ შემოვიდა და ერთი წუთი მოწიწებით შეჰყურებდა მას. შემდეგ საძინებელ ოთახში მოწაფე შემოვიდა. – ცხენები მზადაა, დროა მსახურებაზე წავიდეთ. – რვის ოცდახუთი წუთია ეპისკოპოსმა ჩაიცვა და ტაძრისკენ გაემგზავრა. მთელი თორმეტი სახარების განმავლობაში ტაძარში უძრავად უნდა მდგარიყო. პირველ სახარებას იგი თავად კითხულობდა. ფხიზელი, ჯანმრთელი განწყობა დაეუფლა მას. ზოგჯერ ირგვლივ მიმოიხედავდა, ეჩვენებოდა, რომ ორივე მხრიდან ცეცხლის ალებით იყო გარშემორტყმული. ასევე ეჩვენებოდა, რომ ყველა ეს ხალხი იგივე ადამიანები არიან, რომლებც ეკლესიაში დადიოდნენ მის ბავშვობაში, ახალგაზრდობაში და რომ ისევ ეს ხალხი იქნება ყოველ წელს და ასე დაუსრულებლად. მამამისი დიაკონი იყო, ბაბუა მღვდელი, დიდი ბაბუა დიაკონი და დანარჩენი წინაპრებიც, ალბათ, სამღვდელოებას განეკუთვნებოდნენ იმ დროიდან, როცა რუსეთში ქრისტიანობა გავრცელდა. მისთვის სამღვდელოებისადმი, საეკლესიო მსახურებისადმი, ზარების ხმისადმი სიყვარული თანდაყოლილი, ღრმა და ამოუძირკვავი იყო. როდესაც მერვე სახარება წაიკითხეს, ხმა შეუსუსტდა და თავი ასტკივდა, ეშინოდა, არ წაქცეულიყო. ფეხებიც გაუშეშდა და ვეღარ გრძნობდა. ამის გამო ვერ გაეგო, როგორ იდგა ჯერ კიდევ ფეხზე, რა ძალა აჩერებდა. როცა მსახურება დამთავრდა, თორმეტის ნახევარი იყო. შინ მისვლისთანავე უსამღვდელოესმა სამოსი გაიხადა და ლოგინში ჩაწვა, ლოცვაც კი არ უთქვამს. როგორც ეჩვენებოდა, აღარც ლაპარაკი შეეძლო და აღარც ფეხზე დგომა. ისევ საზღვარგარეთ ყოფნა მოუნდა, ძალიან მოუნდა. სიცოცხლეს მისცემდა, ოღონდ აღარ დაენახა ეს საცოდავი, იაფფასიანი დარაბები, დაბალი ჭერი, მონასტრის მძიმე სუნი. ნატრობდა ადამიანს, რომელთანაც საუბარს, გულის გადაყოლებას შეძლებდა. დიდი ხანი ისმოდა ვიღაცის ფეხის ხმა გვერდითა ოთახში და ვერაფრით გაიხსენა, ვინ უნდა ყოფილიყო. ბოლოს სისოი შემოვიდა ოთახში სანთლითა და ჩაის ჭიქით ხელში. – უკვე დაწექით, მეუფევ? – თქვა მან, – მე კი მოვედი, რომ არყითა და ძმრით დაგზილოთ. სისოიმ თავისი საქმე დაიწყო. მას არ შეეძლო ერთ ადგილას დიდხანს გაჩერება, ეჩვენებოდა, რომ პანკრატიევის მონასტერში უკვე მთელი წელია ცხოვრობდა. და რაც მთავარია, მისი საუბრიდან ძნელი იყო იმის გარკვევა, სად იყო მისი სახლი, უყვარდა თუ არა ამქვეყნად ვინმე ან არმე, სწამდა თუ არა ღმერთი... თავად მისთვისაც გაუგებარი იყო, რატომაა ბერი, თუმცა ამაზე უკვე აღარ ფიქრობდა, დიდი ხანია გადაავიწყდა, როდის აღკვეცეს ბერად. როგორც ჩანდა, პირდაპირ ბერად დაიბადა. – კვირამდე დავრჩები, თქვენის ნებართვით, მერე კი წავალ. – რა მღვდელმთავარი მე ვარ, – წყნარად ამბობდა მეუფე, – აჯობებდა სოფლის მღვდელი, მედავითნე, ან უბრალო ბერი ვყოფილიყავი... მთრგუნავს ეს ყველაფერი, ძალიან მთრგუნავს... უსამღვდელოესს მთელი ღამე არ ეძინა. დილით კი, ასე რვა საათისთვის, ნაწლავებიდან სისხლდენა დაეწყო. მოწაფეს შეეშინდა და ჯერ არქიმანდრიტთან გაიქცა, შემდეგ მონასტრის ექიმ ივანე ანდრეიჩთან, რომელიც ქალაქში ცხოვრობდა. ექიმი მოხუცი იყო, გრძელი, ჭაღარა წვერებით. ეპისკოპოსს დიდხანს სინჯავდა და თავს იქნევდა: – იცით მეუფეო, მუცლის ტიფი გაქვთ. მეუფე ძალიან გამხდარი და ფერმკთალი ჩანდა, სახე დანაოჭებული ჰქონდა, თვალები გაფართოებული. მოვიდა მოხუცი დედა და როცა შვილი ამ მდგომარეობაში დაინახა, ძალზე შეეშინდა. ლოგინის წინ დაეცა და მოთქმა-გოდებას მოჰყვა. იქვე კატიაც იდგა და ვერ გაეგო, რა სჭირდა ბიძამისს და რატომ ამბობდა ბებია ასეთ სამწუხარო სიტყვებს. უსამღვდელოესი კი ამ დროს ჩვეულებრივ ადამიანად გრძნობდა თავს, რომელიც მინდორეზე სწრაფად, მხიარულად და ჯოხის ქნევით მიაბიჯებს, ზემოდან კი მზით განათებული უსაზღვრო ზეცა დაჰყურებს. იგი ახლა ჩიტივით თავისუფლად გრძნობდა თავს და ყველგან შეეძლო წასვლა. – შვილო, მიპასუხე, რა გჭირს? – მოთქვამდა მოხუცი. – ნუ შეაწუხებთ უსამღვდელოესს, – ჩაილაპარაკა სისოიმ ოთახიდან გასვლისას, – ცოტა დაიძინოს, არაფერია ისეთი.. სამი ექიმი მოვიდა, თათბირობდნენ, შემდეგ წავიდნენ. დღე ძალიან გრძელი იყო, შემდეგ ღამე დაიწყო, რომელიც ასევე ძალიან გრძელი იყო. მეორე დღეს აღდგომა გათენდა. ქალაქში ორმოცდაცხრა ეკლესია და ექვსი მონასტერი იყო. დილიდან საღამომდე ზარების რეკვა გაისმოდა, რომელიც გაზაფხულის ჰაერს არხევდა. ბაზრის დიდ მოედანზეც ხმაური იყო, ისმოდა არღანის ხმა, ასევე გარმონის წრიპინი, აქა-იქ მთვრალი ადამიანების ხმებიც – ერთი სიტყვით, მხიარულება სუფევდა. ასე იყო შარშან და, ალბათ, ასე იქნება გაისადაც. ერთი თვის შემდეგ ახალი ქორეპისკოპოსი დანიშნეს, უსამღვდელოესი პეტრე კი უკვე აღარავის ახსოვდა. და მხოლოდ მოხუცი დედა, რომელიც ახლა პატარა, მიყრუებულ ქალაქში სიძესთან ცხოვრობდა, საღამოობით საძოვრიდან დაბრუნებული ძროხის შესახვედრად სხვა ქალებთან ერთად გამოსული იწყებდა საუბარს თავის შვილებზე, შვილიშვილებზე და იმაზე, რომ მღვდელმთავარი შვილი ჰყავდა. მორცხვად ლაპარაკობდა, ეშინოდა, რომ არ დაუჯერებდნენ... და მართლაც, არავის სჯეროდა. (გამოქვეყნდა ჟურნალში „ზღვარი“ #2 (7) 2006, გვ. 57-64). Next ჯონ ერიქსონი “ქორწინება და მისი ალტერნატივები”


და ეს ყველაფერი არის გამოწვეული საფრანგეთ-რუსეთის მჭიდრო თანამშრომლობით არა მარტო „მისტრალის“ საქმეში, არამედ კოსმოსის ათვისების, მრეწველობის სხვადასხვა დარგებში თანამშრომლობის, მეცნიერების, კულტურის, ტურიზმის სფეროებში კავშირებით.


კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება ონლაინ კაზინოში სადაც საუკეთესო და ყველაზე ექსკლუზიური ონლაინ კაზინო ბონუსები და უდეპოზიტო ბონუსები ხელმისაწვდომია მხოლოდ თქვენთვის. ჩვენ ზუტად 558 კაზინოს რევიუ გვაქვს ჩვენს ონლაინ კაზინოების სარჩევში. რომელთაგან ჯამურად შემოთავაზებულია 1835 ბონუსი ( 470 ექსკლუზიურია LCB-სთვის ). ეს მაჩვენებლები ყოველდღიურად იზრდება რათა დარწმუნებული ვიყოთ იმაში, რომ შეგვიძლია თქვენი განებივრება მრავალფეროვანი არჩევანით. ფსონის დასადებად საუკეთესო ადგილი ინტერნეტში ჩვენი რულეტკის რჩევები შეეხება იმას თუ როგორ უნდა ითამაშოთ... ბლექჯეკი არის უნიკალური კაზინოს თამაში რომელიც მოითხოვს... სანამ დაიწყეთ ბაკარას თამაში უნდა იცოდეთ რომ ბაკარა ისევე... ყველა ვისაც უყვარს კრეპსის თამაში, იქნება ეს დამწყები და ახალ... ონლაინ კაზინო თამაშების და დეპოზიტის ბონუსების არჩევანი, რომელიც ჩვენ გვაქვს მოერგება ყველა ინდივიდუალის საჭიროებასა და სურვილს საუკეთესო ონლაინ კაზინოს ძებნის პროცესში. უბრალოდ აირჩიეთ თქვენი რჩეული კაზინოს აზარტული თამაში (იქნება ეს სლოტები, ბლექჯეკი, პოკერი, კრეპსი, ბაკარა, ვიდეო პოკერი, რულეტკა, სიკბო, ბინგო თუ სხვა) ან ბონუსის ტიპი (ქეშბექ კაზინო, მსხვილი მოთამაშე, უფასო კაზინოს ფული) და იპოვეთ საუკეთესო კაზინოს ბონუსი რომელიც მორგებულია თქვენზე. ჩვენ ყველაფერი გვაქვს თქვენს გასართობათ! ჩვენს საიტს აქვს მრავალი ფუნქცია, რომელიც შექმნილია თქვენი გართობისა და ინფორმირებულობისთვის. ტურნირების მონიტორის საშუალებით შეგიძლიათ თვალყური ადევნოთ 98 ტურნირს, ხოლო ჯეკპოტების ტრეკერი საშუალებას მოგცემთ გაეცნოთ 205 კაზინოს ჯეკპოტს. ჩვენს ფორუმში ყოველდღიურად იკრიბება 46 205 წევრი და ერთმანეთს უზიარებს კაზინოს სიახლეებს. არ გნებავთ საკუთარი ფულის გარისკვა ახალ კაზინოში პირველ თამაშზე? ჩვენი მიზანია შემოგთავაზოთ ინტერნეტის ყველაზე ფართო ჩამონათვალი უდეპოზიტო ბონუსებისა. ეს კაზინოს შეთავაზებები მოიცავს უდეპოზიტო კაზინოს ბონუსებს, უფასო კაზინოს ბონუსებს, უდეპოზიტო პოკერს, უდეპოზიტო ბინგოს და უფასო თამაშის კაზინო ბონუსებს. ასევე საშუალება გეძლევათ გამოსცადოთ 867 ნამდვილი კაზინოს ონლაინ აზარტული თამაში ჩვენსავე ვებ გვერდზე უფასო კაზინოების თამაშის და უფასო სლოტების სექციაში.


text: ბიბლია სისტემატიკის ცნობარს არ წარმოადგენს და მასში ცხოველების მხოლოდ უმნიშვნელო რიცხვია პირდაპირ მითითებული. არსებები, რომელთაც ბიბლიურ თხრობასთან თუ მინაწერებთან უშუალო კავშირი არ გააჩნიათ, მასში მოხსენიებულნი არიან მხოლოდ მეორეხარისხოვნად. თუმცა მოდით, ყურადღებით წავიკითხოთ შემდეგი ადგილი, რომელიც ღვთისადმი მიმართვის ფორმითაა წარმოდგენილი: „არამედ, აჰა, ეგერა მჴეცნიცა შენ წინაშე თივასა, ვითარცა ზროხანი, ჭამენ. აჰა, ეგერა, ძალი მისი წელთა მისთა და ძლიერებაჲ მისი უპესა მუცლისასა. აღჰმართა ბოლოჲ მისი, ვითარცა საროჲ. ხოლო ძარღუნი მისნი შეთხზულ არიან. გუერდნი მისნი გუერდნი რვალისანი და ზურგისძუალი მისი რკინაჲ დასხივებული, ესე იგი არს დასაბამად დაბადებისა უფლისა, და შექმნული სამღერელად ანგელოზთა მისთა. მოვიდეს მთასა მყარსა მწუერვალსა, ყვის მხიარულებაჲ ოთხფერჴთაჲ. ტარტაროსსა შიდა. ქუეშე თითოფერთა ხეთა დაწჳს ჭილსა თანა ლერწამსა და ლელსა. აგრილობედ მას ხენი დიდ-დიდნი მორჩითურთ და რტონი აგნისანი ნუ იყოს ღათუ. წყლითრღუნაჲ ვერ აგრძნეს, ესავნ თავსა თჳსსა მი-ღა-თუ-ჰმართის იორდანემან პირსა მისსა. თუალსა მისსა შთაიწრიდოს იგი, განდრეკასა მას მისსა განუჴურიტოს ცხჳრი მისი“ (იობ. 40,10-19). დიპლოდოკი და ჰიპოპოტამი: რომელი მათგანია ბიბლიური „ბეჰემოთი“? იობის წიგნი დაწერილია ქრისტეს შობამდე დაახლოებით 2000 წლის წინ (თუმცა არსებობს დათარიღების სხვადასხვა ვერსია ქრისტეს შობამდე 500-დან 2500-მდე წლების ფარგლებში). ორიგინალებში სიტყვა მხეცის ნაცვლად მოხსენიებულია ძველებრაული ეკვივალენტი ბეჰემოთი. ბიბლიის სხვა ადგილებში იგი გვხვდება მხოლოდ მრავლობით რიცხვში, აღნიშნავს რა საერთოდ დიდრონ ცხოველს და გადათარგმნილია შესაბამისი სახით (მაგ. შესქ. 1,24; მეორ. რჯ. 32,24; იობ. 12,7; ფს. 148,10; იერ. 12,4; ამბ. 2,17; ზაქ. 14,15). მაგრამ რომელ ცხოველზეა აქ საუბარი? როგორც ეტყობა, იობის თანამედროვეებისთვის ეს „ბეჰემოთი“ კარგად ცნობილი უნდა ყოფილიყო, თუმცა ნაკლებად სავარაუდოა, რომ დღემდე არსებული ხმელეთის ცხოველებიდან რომელიმე ასეთ აღწერილობას შეესაბამებოდეს. მთარგმნელებმა ვერ მოიძიეს რა ამ სიტყვის შესაბამისი მნიშვნელობა, კეთილგონივრულად არჩიეს დაეტოვებინათ იგი საწყისი სახით. ევროპელების მიერ აფრიკის ათვისების პერიოდში იყო მცდელობა „ბეჰემოთი“ გაეიგივებინათ ჰიპოპოტამთან (რუსულ ენაში ეს სიტყვები სინონიმებადაც კი იქცა) ან სპილოსთან, სინამდვილეში არც ერთი და არც მეორე მოყვანილ აღწერილობას არ შეესაბამება. ბევრი სპეციალისტი იხრება იმ აზრისკენ, რომ „ბეჰემოთის“ დახასიათება ყველაზე მეტად მიესადაგება დიპლოდოკის ტიპის გიგანტურ რეპტილიას. თანაც, ამას აძლევენ ისეთ დამაჯერებელ ხასიათს, რომ 1993 წლის ზაფხულში ბრიტანეთის მუზეუმის თანამშრომლებმა ჩათვალეს რა მოყვანილი აღწერილობა თვითმხილველის საფუძვლიან მტკიცებულებად, დიპლოდოკის ჩონჩხის მოდელში შეიტანეს გარკვეული ცვლილებები. კერძოდ, ურჩხულის კუდი, რომელსაც ადრე ვითომცდა დედამიაზე მიათრევდა იგი, ახლა გამოსახულია როგორც ჰაერში მოძრავი. იობის წიგნში აგრეთვე მოყვანილია ზღვის ქმნილებათა შორის უძლიერესის - ლევიაფანის - აღწერილობა, რომლის გაიგივება ნიანგთან ან თუნდაც ცნობილ თანამედროვე ზღვის ცხოველთან - ვეშაპთან - უბრალოდ გულუბრყვილობაა: „მო-მე-ითროა ვეშაპი სამჭედურითა და განიღო ხრატუკი ნიღრსა მისსა? ანუ ამოაცუა გრაკალი ნიჩურსა მისსა და გრგოლითა განუჴურიტო ბაგე მისი? ანუ დადვას აღთქმაჲ შენ თანა. და მოიყვანო იგი მონად საუკუნოდ? და ემღერდე მას, ვითარცა მფრინველსა, ანუ შეუკრა იგი ვითარცა სირი ყრმასა? განძღეთ მით წარმართნი და განიყონ იგი ზღჳსკიდისა ნათესავთა? ყოველნი ღათუ მენავენი შეკრბენ, ვერ მოიღონ ერთი ქეცი ბოლოჲსა მისისაჲ და ნავებითა მესათხევლეთათა თავი მისი“ (იობ. 40,20-26). ყველა მახასიათებლის მიხედვით აქ საუბარია ყველაზე ძლიერ რეპტილიაზე ზღვის ნამარხ რეპტილიებს შორის - კრონოზავრზე. ძველი აღთქმის (იობ. 3,8; ფს. 73,14; 103,26; ეს. 27,1) სხვადასხვა ადგილას ლევიათანის არაერთგზის მრისხანება ამტკიცებს იმას, რომ მსგავსი არსეები კარგად იყვნენ ცნობილნი ახლო აღმოსავლეთის უძველესი მოსახლეობისთვის. ერთი შეხედეთ, შეიძლება ეჭვიც კი აღძრას ლევიათანის ასეთმა დახასიათებამ: „არამედ, აჰა, ეგერა, მჴეცნიცა შენ წინაშე თივასა, ვითარცა ზროხანი, ჭამენ. აჰა, ეგერა ძალი მისი წელთა მისთა და ძლიერებაჲ მისი უპესა მუცლისასა. აღჰმართა ბოლოჲ მისი, ვითარცა საროჲ. ხოლო ძარღუნი მისნი შეთხზულ არიან. გუერდნი მისნი გუერდნი რვალისანი და ზურგისძუალი მისი რკინაჲ დასხივებული“ (იობ. 40,10-13). ხოჭო-ბომბარდირი მაგრამ გავიხსენოთ, რომ სხვადასხვა ხალხების გადმოცემები ასევე მოგვითხრობს ცეცხლისმფრქვეველი დრაკონების შესახებ. შესაძლებელია კი ეს? აქვთ კი უნარი ცოცხალ არსებებს აფრქვიონ ცეცხლი? ნათელია, რომ ჩვენთვის ცნობილი თანამედროვე ცხოველების უმეტესობისთვის მსგავს მოქმედებას სისულელედ აღვიქვამთ. მაგრამ როგორც მინიმუმ ფაუნის ერთმა წარმომადგენელმა მაინც, რომელიც ასეთი არაჩვეულებრივი თვისებითაა გამორჩეული, მოაღწია ჩვენს დრომდე. ესაა უელსის მკვიდრი ხოჭო-ბრახინუსი, რომელიც ასევე ხოჭო-ბომბარდირის სახელითაა ცნობილი. მწერს, რომლის სიგრძე 2 სმ-საც არ აღემატება, აქვს საოცარი დამცავი მექანიზმი; სპეციალურ „კუნთოვან ტომრებში“ ბომბარდირი ინახავს ჰიდროქინონისა და წყალბადის ზეჟანგის ხისტი (25%) ხსნარის ნარევს, რომლებიც ნორმალურ პირობებში ერთმანეთთან არ რეაგირებენ. საშიშროების შემთხვევაში ნარევი გადაიქცევა ე.წ. „რეაქტორულ კამერად“, რომელიც ხოჭოს ტანის უკანა ნაწილშია და შეიცავს განსაკუთრებულ ფერმენტს, რომელიც ასრულებს კატალიზატორის ფუნქციას. ხდება მყისიერი, აფეთქებისმაგვარი დაჟანგვის რეაქცია და მტრის მისამართით გამოიტყორცნება გავარვარებული გაზის რეაქტიული ნაკადი. ხოჭო-ბომბარდირის რეაქტიული კამერა ცნობილია აგრეთვე ცოცხალი არსებები (თევზები, მწერები), რომელთაც აქვთ უნარი გამოსცენ სინათლე და ელექტრო მუხტი. ახლანდელ დროში პალეონტოლოგები მსჯელობენ ნამარხი რეპტილიების მხოლოდ ჩონჩხებით (ხშირად ჩონჩხის ფრაგმენტებით). დადგენა იმისა, რბილი ქსოვილებისგან შემდგარი თუ როგორი ორგანოები ჰქონდათ მათ, სამწუხაროდ შეუძლებელია. ვინ იცის, იქნებ ადრეული ხანის რომელიმე ურჩხულს (უმეტესად - ბალახის მჭამელს) ჰქონდა მსგავსი დამცავი მექანიზმი. მაგალითად, რამდენიმე გადროზავრის (ხშირად - პარაზავროლოპუსის) ძვლოვანი თავის ქალის თხემში ხომ აღმოჩენილია ღრუ გასავალი სისტემები, რომლებიც დაკავშირებულია ცხვირ-ხახასთან, რომელთაც სავსებით შეეძლოთ შეესრულებინათ ისეთი ფუნქცია, როგორსაც ასრულებს პატარა ხოჭო. ბიბლიის ძველებრაულ ტექსტში მოხსენიების რაოდენობით ლევიაფანს არ ჩამორჩება (ხუთჯერ სამ წიგნში) მეორე მსხვილი რეპტილია - რააბისი. თანაც წმინდა წერილი გვამცნობს, რომ მიუხედავად საშინელი გარეგნული იერისა და ზომებისა, ეს ცხოველი მეტად ზარმაცი და ადვილად დასაზარებელია. ეს ბიბლიის ტექსტების ავტორებს საბაბს აძლევს გამოიყენონ მისი სახელი გადატანითი მნიშვნელობით. კერძოდ, მის ქვეშ გულისხმობენ ეგვიპტეს (როგორც მაგ. ფსალმუნში 86,4). ჩვენ ახლაც ხშირად ვხმარობთ რომელიმე ცხოველის სახელწოდებას ორაზროვნად - მელას, გველს, დათვს, ვირს, კრავს და ა.შ. თუმცა ჩვენ ეს შეგვიძლია მხოლოდ იმიტომ, რომ ჩვენთან მოსაუბრისთვის კარგადაა ნაცნობი თვით ეს ცხოველები და მათი ხასიათი. წინააღმდეგ შემთხვევაში აზრი არ ექნებოდა მათ მოხსენიებას გადატანითი მნიშვნელობით. ეტყობა, მაშინ რააბისი ჯერ კიდევ არ საჭიროებდა წითელ წიგნში შეტანას. ჩვენი თანამედროვეებისთვის ეს სიტყვა არაფერზე არ მეტყველებს, თუმცა, ბიბლიის სინოდურ რუსულ ტექსტში ერთ ადგილას იგი გადათარგმნილია, როგროც კადნიერება (იობ. 26,12), მეორე ადგილას, როგორც ძალა (ის. 30,7), დანარჩენ სამ ადგილას კი (ფს. 86,4; 88,11; ის. 51,9) დატოვებულია გადაუთარგმნელად. ბიბლიურ ტექსტებში ადრეული ხანის რეპტილიების დასახელებებს შორის სიხშირის თვალსაზრისით რეკორდსმენია რეპტილია, რომლის ძველებრაული სახელწოდებაა ფანინი (მოხსენიებულია 29-ჯერ 20 წიგნში), რომელიც შეიძლება ითქვას, მთავარი პრედენდენტია თანამედროვე სიტყვისა - დინოზავრი. საინტერესოა აღინიშნოს, რომ ამ სიტყვას არა მარტო საერთო ფუძე აქვს ლევიათანთან, არამედ ეტყობა, ეტიმოლოგიურადაა დაკავშირებული ფა-ფ-ნირთან სკანდინავიური ეპოსიდან და აფანკასთან ბრიტაენული ქრონიკებიდან. აწ არარსებულმა ფანინმა ბიბლიის მთარგმნელების წინაშე წარმოშვა არცთუ ისე ცოტა პრობლემა. მეფე ჯეიმსის (1611 წ.) ბიბლიაში იგი 22-ჯერ გადათარგმნილია როგორც დრაკონი, 3-ჯერ როგორც გველი, 3-ჯერ როგორც ვეშაპი და ერთხელ - როგორც ზღვის ურჩხული. რუსულ სინოდურ ნათარგმნში (1876 წ.) ფანინი 5-ჯერ მოხსენიებულია როგორც დრაკონი (ნეემ. 2,13; მეორ. რჯ. 32,33; ფს. 43,20; 90,13; იერ. 51,34), 4-ჯერ - როგორც გველი (4 მეფ. 18,4; ფს. 73,13; იგ. 23,32; ეს. 27,1), 3-ჯერ როგორც ზღვის ურჩხული (იობ. 7,12; ეს. 27,1; ეზეკ. 32,2), 2-ჯერ როგორც ნიანგი (ეს. 51,9; ეზეკ. 29,3), 2-ჯერ როგორც უზარმაზარი თევზი (შესქ. 1,21; ფს. 148,7), და ბოლოს, ერთხელ - როგორც გიენა (ეს. 13,22). დანარჩენ თერთმეტ შემთხვევაში ფანინი მოხსენიებულია როგორც ტურა. ბიბლიაში მოყვანილი დახასიათებებიდან ჩვენ ვგებულობთ, რომ ლევიათანიც ფანინის ნაირსახეობაა. არსებობდნენ ფანინები, როგორც მოხრილად, ისე გამართულად მორბენალნი. ზოგიერთი მათგანი ცხოვრობდა წყალში, ზოგი - უდაბნოში, ზოგსაც მიტოვებულ ქალაქებში დამკვიდრება უყვარდათ. ბევრ მათგანს შეეძლო გამოეცა ხმამაღალი ბგერები - ხვრინვა, ყმუილი, ღრიალი; ზოგი დაჯილდოებული იყო კარგი ყნოსვით. არსებობდნენ ფანინების შხამიანი ნაირსახეობანი, თანაც მათ შხამის ძალა არ ჩამოუვარდებოდა ასპიტისას. არაერთგზის ნაგულისხმევია, რომ ფანინი წარმოადგენს უძლიერეს და უსაშიშეს არსებას, რომელთაგან ზოგს უნარი აქვს გადაყლაპოს და შემდეგ უკანვე ამოტყორცნოს ადამიანი. როგორც ჩანს, სიტყვა ფანინი, ისევე როგორც დინოზავრი, აღნიშნავს ქვეწარმავალთა სახეობების მეტად მრავალფეროვან ჯგუფს, რომლებიც, უნდა აღინიშნოს, ჩვეულებრივ გველებს არ წარმოადგენენ. თუმცაღა, ბიბლიაში მოხსენიებული „ჩვეულებრივი“ გველები (ძველებრაულ ტექსტში - ნახაში და სარაფი) ასევე არ წარმოადგენენ ყველანი ჩვეულებრივებს. მაგალითად, რომელ არსებას შეიძლება აღნიშნავდეს მფრინავი გველი (ეს. 30,6), რომელსაც აქვს დაბუდების, კვერცხების დადების, ნაშიერების გამოჩეკვისა და მათზე ზრუნვის უნარი (ეს. 34,15)? ესაიას 14,29-ს რუსულ ვარიანტშიც კი ეს გამონათქვამი გადათარგმნილია როგორც მფრინავი დრაკონი. ზოგიერთი მკვლევარი მათში ხედავს მფრინავ რეპტილიებს. ამას გარდა, მეორე რჯულის მე-14 თავის მე-19 მუხლი ტრადიციულ თარგმანებში განმარტებულია (მათ რიცხვში - რუსულ სინოდურში), როგორც აკრძალვა ყველა მფრინავი ქვეწარმავლის საკვებად გამოყენებისა. სამწუხაროდ, წმინდა წერილის ავტორები ამის მიზეზის განმარტებას არ გვაძლევენ, თვლიან რა, რომ მათი თანამედროვე მკითხველი, ვისთვისაც პირველ რიგში იყო განკუთვნილი ეს კანონები და წინასწარმეტყველება, ისეც კარგად მიხვდებოდა, რომელ არსებებზეა საუბარი. ჩამოთვლილი ცხოველების უმრავლესობა ადამიანის მხრიდან აშკარად „თავაზიან“ დამოკიდებულებას მოითხოვდა. მაგრამ იყვნენ კი ყველა ისინი ასეთი მრისხანენი და უვნებნი? დრაკონებთან დაკავშირებული არცთუ უინტერესო მომენტი შეგვიძლია მოვიძიოთ ბიბლიის ტექსტის ძველბერძნულ თარგმანში, რომელიც ჩვეულებრივ აღინიშნება LXX-ად და იწოდება სეპტუაგინტად ანუ 70 განმარტებლის თარგმანად (ზუსტად ამდენი სპეციალისტი იყო შეკრებილი ალექსანდრიაში ქრისტეს შობამდე 271 წელს ეგვიპტელი ფარაონის პტოლემეოს II ფილადელფოსის ბრძანებით იმ დროისათვის ასეთი გრანდიოზული პროექტის განსახორციელებლად). სეპტუაგინტას უტყუარობა მშვენივრად მტკიცდება როგორც არქოლოგიური მონაცემებით (ჰირბეთ-ყუმრანის რაიონში აღმოჩენილი ძველებრაული მანუსკრიპტები პრაქტიკულად მთლიანად შეესაბამება LXX-ის ტექსტს), ასევე შემოვლითი გზით: უშუალოდ მას ციტირებენ ქრისტე და მისი მოციქულები. თუმცა ტექსტების მრავალჯერადი გადაწერისას, ჩვ. წელთაღრიცხვით დაახლოებით 100 წელს შემდგარი იამნის საბჭოს მიერ ამ ტექსტების ხელახლა განხილვისას, „ახალი“ ივრითის კვადრატულ ასირიულ შრიფტზე გადასვლისას, და ასევე ხმოვანი ასოების დამწერლობაში შემოტანისას, ეს ფრაგმენტი ებრაული წიგნიდან დაიკარგა. ამიტომ იგი ბიბლიის კანონიკურ შემადგენლობაში არ შესულა, რადგან მისი ფორმირებისას გამოიყენებოდა გვიან ებრაული (ჩვ. წელთაღრიცხვით IX საუკუნე) მასორეტული წყაროები. ჩვენს დროში ის ფრაგმენტი, თან ერთვის ბიბლიის გამოცემებს, როგორც დამატება, რომელიც დაფუძნებულია სხვადასხვა უძველეს ტექსტებზე; და ასევე ახლავს სლავურ და ლათინურ ბიბლიებს, რომელთაც საწყისში საფუძვლად უდევთ სეპტუაგინტა. თუმცა მკვლევართა ნაწილი ამ ფრაგმენტს თვლის აპოკრიფულად (ანუ ორიგინალისგან განსხვავებული წარმოშობის მატარებლად), რომლის შემადგენლობაში ყველაზე ადრეული ძველაბრაული მანისკრიპტი თარიღდება დანიელ წინასწარმეტყველის ჩვენამდე მოუღწეველი წიგნის ორიგინალის შექმნიდან არაუმეტეს 50 წლით გვიან. მაშ ასე: „იყო იმ ადგილას დიდი დრაკონი, და ბაბილონელები თაყვანს სცემდნენ მას. და უთხრა მეფემ დანიელს: ამაზეც ხომ არ იტყვი, რომ ის სპილენძია? ხედავ, ის ცოცხალია, და ჭამს და სვამს; შენ ვერ იტყვი მასზე, რომ ეს ღმერთი არასულიერია; ასე რომ, თაყვანი ეცი მას. დანიელმა უთხრა: უფალ ღმერთს ჩემსას თაყვანს ვცემ, რადგან ის ღმერთია ცოცხალი. მაგრამ შენ, მეფეო, მომეცი ნება, და მე მახვილის და ლახტის გარეშე მოვკლავ ამ ურჩხულს. მეფემ უთხრა: ნება მომიცია. მაშინ დანიელმა აიღო ფისი, ქონი და თმის ბეწვი, მოხარშა ერთად, დააგუნდავა, ესროლა ხახაში დრაკონს, და დრაკონი განერთხა (ამოძვრა სული) და თქვა დანიელმა: აი, თქვენი წმინდანები!“ (დან. 14,23-27). მოყვანილი აღწერილობა განსაცვიფრებელია თავისი უბრალოებითა და საყოფაცხოვრებო დეტალების უტყუარობით. დანიელის მიერ გამოყენებული ხერხის მსგავს მეთოდს არც თუ ისე დიდი ხნის წინ იყენებდნენ ესკიმოსები პოლარულ გიგანტზე - თეთრ დათვზე - ნადირობისას; ვეშაპის ულვაშს გრაგნიდნენ ცხიმთან ერთად ერთ გუნდად და ესროდნენ ცხოველს, რომელიც მაშინვე ყლაპავდა მას. ცხოველის კუჭში ცხიმი დნებოდა, ხოლო ულვაში სწორდებოდა და ხვრეტდა კუჭს. დანიელს ამ მიზნისთვის შეეძლო აგრეთვე გამოეყენებინა ცხენის ძუა ან მსგავსი რამ. ამასთან ერთად ტექსტიდან ცხადია, რომ დრაკონებთან ბრძოლის ეს მოთოდი დანიელისთვის კარგად ნაცნობი უნდა ყოფილიყო - მან დაუფიქრებლად გადაწყვიტა ორთაბრძოლა და თან წინასწარ დარწმუნებული იყო თავის წარმატებაში. როგორც ეტყობა, დანიელს (ან ამ ფრაგმენტის ავტორს, თუ ტექსტი აპოკრიფულია) საშუალება ჰქონდა ადრეც ენახა, ან შესაძლებელია თვითონვე გამოეყენებინა აღწერილი ხერხი. ასე რომ, ეს დრაკონი, უფრო სავარაუდოა, რომ არ იყო ერთადერთი. არქეოლოგიური მონაცემებიც ეჭვის ქვეშ აყენებენ ამ სიუჟეტის მითიურობის შესაძლო მტკიცებას. ნამდვილად ფართოდ იყო გავრცელებული დრაკონის კულტი ძველ ბაბილონში. მისი გამოსახულებანი, რომლებიც მრავლად გვხვდება სხვადასხვა საგნებსა თუ აღჭურვილობებზე, განსაკუთრებული ძალდატანების გარეშეც შეიძლება გაიგივებულ იქნას აწ გადაშენებული რეპტილიების ამა თუ იმ ნაირსახეობასთან. ასე მაგალითად, დრაკონის თათები, რომელიც ცნობილ იშთარის კარებს ამშვენებს, ძლიერ გვაგონებს იგუანადონის ტერფებს. და თუ დრაკონები, ან თანამედროვე ენით - დინოზავრები, კიდევ არსებობდნენ დანიელ წინასწარმეტყველის დროს, სავსებით მოსალოდნელია, რომ რომელსამე სამსხვერპლოს შეეძლო შემოენახა თუნდაც ერთი მათგანის კვალი. |<< წინა თავი|


source: wikipedia

text: ია იათაშვილი, შოთა — კრიტიკოსი, პოეტი იაკობაშვილი, ბიძინა — აგრონომი იაკობაშვილი, თემურ — პოლიტოლოგი და დიპლომატი იაკობ შემოქმედელი — საეკლესიო მოღვაწე იაკობ ცურტაველი (ხუცესი) — მწერალი, ჰაგიოგრაფი იამანიძე, შოთა — ფეხბურთელი იანვარაშვილი, ბარბალე — მსახიობი იანქოშვილი, ნათელა — ფერმწერი და გრაფიკოსი იარალი და ზაქარია — სამხედრო მოღვაწეები იარაჯული, ზურაბ — სამხედრო მფრინავი, საქართველოს ეროვნული გმირი იასონ არაგვის ერისთავი — გიორგი არაგვის ერისთავის ძე იაშვილი, ალექსანდრე — ფეხბურთელი იაშვილი, დავით — მსახიობი იაშვილი, ვლადიმერ — ფსიქიატრი იაშვილი, ვლადიმერ (ლადო) — რევოლუციური მოძრაობის მოღვაწე საქართველოში იაშვილი, ვლადიმერ — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი იაშვილი, ვლადიმერ — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი იაშვილი, ლევან — რუსეთის არმიის არტილერიის გენერალი იაშვილი, ლილი — კომპოზიტორი იაშვილი, ლუარსაბ — მევიოლინე და ალტისტი, პედაგოგი იაშვილი, მარინე — მევიოლინე იაშვილი, პავლე — საზოგადო მოღვაწე, მთარგმნელი იაშვილი, პაოლო — პოეტი იაშვილი, რევაზ — კერამიკოსი იე იეზეკიელი — სასულიერო პოეტი იეთიმ გურჯი — სახალხო მომღერალი-მელექსე იესე — ქართლის მეფე იესე ქსნის ერისთავი — პოლიტიკური მოღვაწე იესე ქსნის ერისთავი — პოლიტიკური მოღვაწე ივ ივანე I — პოლიტიკური მოღვაწე ივანე II — სამცხის გამგებელი ივანე დიაკონი — ოქრომჭედელი ივანე ლიპარიტის ძე — პოლიტიკური მოღვაწე ივანე მონისძე — ოქრომჭედელი ივანე მორჩაისძე — ხუროთმოძღვარი ივანიშვილი, ბიძინა — მეწარმე, პოლიტიკოსი ივანიცკი, რაფიელ — საქართველოს დამფუძნებელი კრების წევრი ივარდავა, დილარ — პოეტი ივერიელი, ვაჟა — ექიმი-ენდოკრინოლოგი იზ იზაშვილი, ნიკოლოზ — ქირურგი, უროლოგი ილ ილარიონი — საქართველოს (ქართლის) კათოლიკოსი ილარიონი (ვაჩნაძე) — დავითგარეჯის მონასტრის არქიმანდრიტი ილარიონ სამთავნელი — სამთავისის ეპისკოპოსი ილარიონ ქართველი — სასულიერო მოღვაწე ილია II — სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია ბატონიშვილი — მეფე გიორგი XII-ის ძე ილურიძე, კონსტანტინე — სოციალისტური შრომის გმირი იმ იმედაშვილი, ალექსანდრე — მსახიობი იმედაშვილი, გაიოზ — ლიტერატურათმცოდნე იმედაშვილი, იოსებ — მწერალი, საზოგადო მოღვაწე იმედაშვილი, კობა — ლიტერატურათმცოდნე, კრიტიკოსი იმერეტინსკი, ალექსანდრე — რუსეთის არმიის გენერალი იმერეტინსკი, გიორგი — მრეწველი, მწერალი იმერეტინსკი, კონსტანტინე — იმერთა მეფის დავით II-ის ძე, რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი იმერეტინსკი, მიხეილ — დიდი ბრიტანეთის სამხედრო-საჰაერო ძალების ოფიცერი იმერეტინსკი, ნიკოლოზ — რუსეთის არმიის გენერალ-ლეიტენანტი იმნაიშვილი, დავით — ენათმეცნიერი, კავკასიოლიგი იმნაიშვილი, ივანე — ფილოლოგი იმნაიშვილი, ნიკიფორე — პოლიტიკური მოღვაწე იმნაძე, ნოდარ — პოლიტიკური მოღვაწე ინ ინანიშვილი, რევაზ — მწერალი ინასარიძე, გიორგი — ფთიზიატრ-უროლოგი ინასარიძე, გიორგი მოსეს ძე — საბჭოთა კავშირის გმირი ინასარიძე, კარლო — მწერალი, ჟურნალისტი და პოლიტიკური მოღვაწე ინაური, ალექსი — გენერალ-პოლკოვნიკი ინაშვილი, ალექსანდრე — მომღერალი ინაძე, მერი — ისტორიკოსი ინგოროყვა, პავლე — ლიტერატურათმცოდნე ინწკირველი, ალექსანდრე — არქიტექტორი ინწკირველი, ალექსანდრე — ფეხბურთელი ინკირველი, ბესარიონ — ლოტბარი ინწკირველი, ვანო — რევოლუციური მოძრაობის მონაწილე საქართველოში იო იოანე — საქართველოს (ქართლის) კათოლიკოსი იოანე — საქართველოს (ქართლის) კათოლიკოსი იოანე — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი იოანე — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი იოანე — კალიგრაფი იოანე — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი იოანე — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი იოანე — სასულიერო მოღვაწე იოანე ანჩელი — საეკლესიო მოღვაწე იოანე ბატონიშვილი — სახელმწიფო მოღვაწე, მწიგნობარი იოანე ბატონიშვილი — ვახუშტი ბატონიშვილის ძე, რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი იოანე ბერაი — კალიგრაფი იოანე ბოლნელი — საეკლესიო მოღვაწე იოანე-ზოსიმე — სასულიერო მწერალი, ჰიმნოგრაფი იოანე ლაზი — ფოლოსოფოს-თეოლოგი იოანე მანგლელი — სასულიერო მწერალი იოანე მესვეტე — კალიგრაფი იოანე მთავარეპისკოპოსი — ქართლის პირველი ეპისკოპოსი იოანე მთაწმიდელი — სასულიერო მოღვაწე იოანე მინჩხი — ჰიმნოგრაფი იოანე მტბევარი — საეკლესიო მოღვაწე იოანე ოქროპირი (საქართველო) — საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი იოანე პეტრიწი — ფილოსოფოსი იოანე საბანის ძე — მწერალი, ჰაგიოგრაფი იოანე ტარიჭისძე — მთარგმნელი იოანე ქონქოზის ძე — ჰიმნოგრაფი იოანე შავთელი — პოეტი იოანე ჭიმჭიმელი იოანე ჭყონდიდელი — ჭყონდიდის მთავარეპისკოპოსი იობიძე, ალექსანდრე — აგრონომი იოდმანგანი — პოლიტიკური მოღვაწე იოვაკიმე — დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოსი იოვანე (VIII ს.) — პოლიტიკური მოღვაწე იოვანე მელი — კალიგრაფი იოვანე ფუკარალისძე — კალიგრაფი იოვიძე, იამაილ — რევოლუციური მოძრაობის მონაწილე საქართველოში იორდანიშვილი, სოლომონ — ენათმეცნიერი იოსებ თბილელი — საეკლესიო მოღვაწე, პოეტი იოსებ სამებელი — სასულიერო მოღვაწე იოსები (ბაგრატიონი) — დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი იოსები (ჯანდიერიშვილი) — აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი იოსელიანი, ავთანდილ — ისტორიკოსი იოსელიანი, ავთანდილ — პოლიტიკური მოღვაწე იოსელიანი, გიორგი — ქირურგი იოსელიანი, გიორგი ნიკოლოზის ძე — საზოგადო მოღვაწე, პედგოგი იოსელიანი, დავით — ქირურგი იოსელიანი, ეგნატე — რევოლუციონერ-ხალხოსანი იოსელიანი, ელენე — რეჟისორი და პედაგოგი იოსელიანი, ზაქარია — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი იოსელიანი, იაროსლავ — საბჭოთა კავშირის გმირი იოსელიანი, ნანა — მოჭადრაკე იოსელიანი, ნიკილოზ — გენეტიკოსი და ზოოინჟინერი იოსელიანი, ოთარ — კინორეჟისორი იოსელიანი, ოტია — მწერალი იოსელიანი, პლატონ — ისტორიკოსი იოსელიანი, ჯაბა — პოლიტიკური მოღვაწე, „მხედრიონის“ ლიდერი ირ ირემაშვილი, იოსებ — პოლიტიკური მოღვაწე, მწერალი ირემაძე, გიგლა — სამხედრო მოღვაწე ირემაძე, ქეთევან — მწერალი ის ისააკ მცირე — სასულიერო მოღვაწე ისაკაძე, ლიანა — მევიოლინე იოსებ ისარლიშვილი — გენერალ-მაიორი ლუკა ისარლიშვილი — პუბლიცისტი, ცენზორი ისაყ I — ახალციხის ფაშა ისა-ხანი — კახეთის მეფის ალექსანდრე II-ის ძის, გიორგის ძე ისიანი, სევერიანე — პოეტი იუ იუკურიძე, გივი — გენერალ-მაიორი იულონ ბატონიშვილი — ერეკლე II-ისა და დარეჯან დედოფლის შვილი იუსუფ I — ახალციხის ფაშა იუსუფ II — ახალციხის ფაშა იუსუფ III — ახალციხის ფაშა იშ იშხნელები — ხალხური სიმღერების შემსრულებელთა ოჯახი ქართველები