text: Parlamenti grek ku pjesa mė e madhe e deputetėve ishin shqiptarė ____________________________________________________________________________ Arvanitasit FSHATRAT NĖ GREQI KU ĖSHTĖ FOLUR DHE FLITET NGA BANORĖT GJUHA ARVANITASE Shkruan:Prof.Arben LLALLA Mė 23.03.2007, Tetovė Njė mjegull e zezė mė vu nė sy, mu sillnin trutė e muar erė gjithė ēka Me helm nė zemėr un erdha nė shtėpi si zog i varfėr ējam pa fole. (vargje arvanite) Tė pakėt janė njerėzit tė cilėt dinė zonat nė Greqi, qė banohen nga popullata qė flasin gjuhėn arvanitase. Pikėrisht ky ėshtė qėllimi i kėtij studimi historik, tė bėjmė tė njohur nė publikun e gjerė shqiptar fshatrat ku vazhdon tė flitet nga banorėt e tyre gjuha arvanite deri mė sot. Arvanitėt i ndeshim nė zonat ku tokat ishin pjellore qysh nė kohėt mė tė lashta, domethėnė aty ku zonat nuk janė baltike, dhe kryesisht arvanitėt i ndeshim aty ku ekzistojnė qytetet antike nė Greqi. Popullsia arvanitase ėshtė e lidhur me qytetet e lashta mė shumė se ēdo gjė tjetėr nė ambientin grek. Nė kėtė studim do tė pėrmendim emrat e shumė fshatrave ku shumica e tyre u janė ndryshuar emrat. Natyrisht, nė kėtė shkrim nuk do tė pėrmendim tė gjithė emrat e fshatrave qė ėshtė folur dhe flitet gjuha e Arbėrit. Nga kėrkimet e studiuesve tė ndryshėm arbanė si Antonio Bellushi, Aristidh Kola, Jorgo Miha, Jorgo Maruga, Athanasio Cigo, Kazaqis, Panajotopulos etj. Janė zbuluar se nė Greqi gjenden 696, fshatra qė ishin dhe janė tė banuar edhe sot e kėsaj dite nga popullsia me rrėnjė shqiptare. Ku ndahen nė dy grupe, ata qė janė arvanitas vendas qė njihen qė nė kohėn antike dhe qė nga shekulli 4-13, tė cilėt janė mbi 550 fshatra. Janė dhe rreth 150 fshatra qė banohen nga shqiptarėt qė grekėt i quajnė allvanofonos (shqipfolės) qė kanė ardhur nė Greqi rreth viteve 1600. Kryesisht fshatrat qė janė banuar dhe banohen nga popullsia qė flet nė vatėr gjuhėn shqipe ndodhen nė zonėn e Epirit, disa janė nė zonėn e Thrakės, Peloponezit, Thesalisė, Livadhiasė. Nė ishujt tė Korfuzit, Specas, Hidrės, Psaron, Andros, Salaminės, Jo, Thirra (Santorini) etj. Nė vitin 1987, njė grup i Komunitetit Europian vizitoi Greqinė nga data 4-10 tetor 1987, pėr tė kryer njė studim rreth pranisė sė elementit shqiptar dhe ruajtjes sė prejardhjes etnike tė gjuhės. Udhėtimi u organizua nga Byroja Europiane pėr Studimet e Gjuhėve pak tė pėrdorura nėn mbikqyrjen e Komisionit tė Komunitetit Europian. Grupi pėrbėhej nga studiuesi i njohur arbėresh Urat Antonio Bellushi (itali), Rikardo Alvares, Kolon Anget, Havier Boski, Josepk San Sokasao (tė gjithė spanjollė), Onon Falkoma (holandez), Volfgan Jeniges (belg), Robert Martin, Stefan Moal (francez), Kol OCinseala (irlandez). Qėllimi ishte qė pėrfaqėsuesit europian gjatė vizitės tė binin nė kontakt me fshatrat qė banohen nga njerėz qė flasin gjuhėn arvanite. Gjatė vizitės pėrfaqėsuesit e Komunitetit Europian u ndeshėn me shumė probleme deri dhe nė lėndime. Emrat e fshatrave tė mė poshtėm janė sjellė ashtu si shqiptohen nė gjuhėn greke, pa u bėrė pėrkthimi nė gjuhėn shqipe. Lexuesi mund tė vėrejė pa vėshtirėsi se shumė nga kėto emra tė fshatrave kanė rrėnjėn dhe kuptimin e pastėr tė gjuhės shqipe, dhe kėta emra u kanė rezistuar deri mė sot edhe ndryshimeve qė kanė sjellė vitet. Nė fjalėt e shkruara me shkronja tė mėdha rrėnja dhe kuptimi tregojnė qartė prejardhjen ose kuptimėsinė nga gjuha shqipe. Shumė emra tė fshatrave pėrbėhen nga bashkime tė fjalės greke me atė shqipe. Ndėrsa emrat e fshatrave nė kllapa, janė fshatra ku gjuha arvanitase flitet pak dhe po shkon drejt zhdukjes. 1-Qarku i Atikės ka rreth 84 fshatrat ndėr to pėrmendim: Qeratea, Kuvaradhes, Kalivia, Koropi, Kapandhriti, Mazi, SHPATA, LOPĖSI, MARATHONA, BUJA, Menidhi, Shpatanxiq, Gramatiko, Kalamos, Markopulo, Markopulu i Orapisė, Moilesi, Malakasa, Kakoshalėsi, HALKUĒI, Sikamino, (KUKUVAJNĖ), Anoljosia, (Katoliosia), Kamatero, HASI, Aspropirgo, (Brahami). 2-Zona e Megarindhos pėrmendim: Ambelaqia, Elensis, Madra, Magula, Vila, Mazi, KRYEKUQI, Salamina. Kryeqyteti i ishullit tė Salaminės Kuluri banohet me arvanitė si dhe qytetet e ishullit Muqi dhe Ambelaqi banohen nga popullsia arvanite. Tasos Karadi shkrimtar arvanitė nga Salaminė nė njė intervistė pėr njė kanal televizivė shqiptar ka thėnė se sot nė ishullin e Salaminės ka mbi 40.000 mijė arvanitė. 3-Zona e Egjios ka ishullin Angjistri. 4-Zona e Thivės pėrmendim fshatrat: Hastia, DOMVRANA, KOKOSHI, Ksironomi, Karadas, Frimokastro, Paleopanagjia, VAJA, Kasnesi, Kaskaveli sot Leondaris, Parapungaj, Kapareli, BALCA, KOKLA, Kleboēari Pirgo, Lutufi, Ambeloshalėsi, (Tahi), (Agjio Theodori), Neohori, Darimari, Mustafadhes, Dervenoshalėsi, Rapendosa, Kakoniskiri, Kavashala, Stefani, Klideti, SHKURTA, VATHI, (KRIBAĒI), MURIQI, SHKIMETAR, Spaidhes, Latani, KARDHICA, Braci, Koqino, Sirē, Lukisia. 5-Zona e Livadhjas pėrmendim: Stiri, Kiruaki, Zeriqi, Kukura, Zagara, Mazi, Vrastamites, Kutumula, Luci, Pavlo, Steveniko. 6-Zona e Korinthos pėrbėhet nga fshatrat: Agjio Theodori, (Lutraqi), BISHA, KLIMENDI, BALCA e madhe, BALCA e Vogėl, LOPĖSI, Dusha, Kastanja, BIĒA, (KUĒI), Almiri, Katakali, Bashi, BIĒA, (LALOTI), SULI, (Ibrahim Bej), MAĒANI, Galataqi, Rito, Katakali, Sofikon, Karfos, Angjelokastro, Voivoda, ZEMENO, Panariti, Mukli, Vasiliko, Vladusa, Velina, Bozika, Atikia, Kriavrisi, Pala Korinthi, (Asos), Ksiloqerėza, Limohori. 7-Zona e Lokridhės pėrmendim: Livanadhes, Martino, MALĖSINA, Proskina, Pirgos, Mazi, Larina, Surpi, Teologos. 8-Rrethi i Argos pėrmendim: Berbati, Limnes, (Kuēopodhi), (Varduva), (PRIFTJANI), (Pasha), (Honika), (Bundja), 9-Ishulli i Nafplios pėrmendim: Maneshi, Ledra, Pulakidha, Merbaka, Plataniti, Heli, Anifi, Dimena, (GJERBĖSI), (Kofini), Kamari. 10-Zona e Trisinias; pėrmendim: (Poros), Valario, METHANA, Vromolimi, Kosona, Agjio Teodori, Megalo Horio, Megalo Potami, Kameni Hora, Ano Fanari, Karaxha, Lesia, Bafi, Ortoliti. 11-Zona e Ermonidos pėrbėhet pothuajse nga ishujt qė historikisht njihen si qėndra tė mėdha tė banuara nga arvanitėt dhe ku dolėn heronjtė, kryetarėt e parė tė shtetit Grek.14 Hidra, (SPECA), FURRNI, Kranidhi, Porto Heli, Ermioni, Sabariza, Iliokastro, Didimi. 12-Mantinias ka Dara. 13-Nė Kalavrita ėshtė (Lukuria). 14-Pėr rrethin e Patrės thuhet se pėrpara dy shekuj banorėt flisnin kryesisht gjuhėn arvanitase, dhe kishte gra qė nuk dinin fare greqisht. Sot gjuha arvanitase ėshtė ndihmėse dhe pėrdoret kryesisht nė kuvendet e pleqėve ose kur folėsit nuk dėshirojnė tė mėsojnė tė tjerėt atė qė kuvendojnė midis tyre. (SULI), (MIRA), (Lalikosta), (MIRTIZA), (Franga), (BUKURA), (Verdoni), (HAJKALI), (Krali), (Harbilejka), (Lefkopetra,) (Lalikosta), (Nikoreika), (Kareika), (Franguleika) . 15-Nė krahinėn e Ilias, gjuha arvanitase ka humbur po thuajse dhe pėrmendim. (Kumani), (BĖNDETI), (Kapelitu), (MALIQI), (Dorisa), (Nemuta), (Miles), (KALOLESHI), (Agjio Ana), (Psari), Kombothekra. 16-Krahina Trifilias permendim: SULIMA, LAPI, RIPĖSI, Piēa, Hiristohori, Psari, Kuvela, Ano Kopanaqi, Agrilia, Varibopi, Vidhisova, Klesura, DREDHĖ, SULI, Shirk. Nė fshatrat Sulima dhe Lapsi, gjuha arvanitase flitet si gjuhė e dytė. Kurse nė fshatrat Ripės, Piēa, Kuvela, Agrilia, Psari dhe Hirisohori kryesisht burat e vjetėr flasin mirė gjuhėn arvanitase. 17-Krahina e Karistias, pėrmenmdim: KALANĖ, Baba, Dramėsi, VRESTIDHE, PRINJA, Kalamaqi, ZAKARIA, Thimi, Kakogjoni, Koqini, Figja, BASHAJ, DARDANI, (Bezhani), Fokej, Melison, Agjio Dimitri, MBRETI, KRIEZA, LEPURA, LALA, ZERBISHA, VIRA, Koskina, (Marmari), Mesohoria, Nikoleta, Kutumula, Armiropotamos, HANI, Agjio Apotoli, Polipotamos, Alonja, Kisuri, Kapsala, QELA. 18-Ishulli i Andros ka fshatrat: Gavro, Agjio Petro, Ateni, BAĒI, Remata, Katahalos, Arni, BURKOTI, Ano Aprovatu, Kato Aprovatu, GJIDHE, Kato Fellos, Pano Fellos, LIVADHESA, Psoriareza, Galios, AGJINI, Kalamos, Kalivari, Hartes, Ano Varidhi, Kato Varidhi, KUMARI, Kaloqerini, Vitali, Amolohos, Sidhonda. Kthehu ne fillim _________________________________ KUSH ĖSHTĖ ARISTIDH KOLA Shkruan: Prof.Arben LLALLA 23.02.2007, Tetovė ______________________________ Arvanitasi Aristidh Kola lindi mė 8 korrik tė vitit 1944, nė fshatin arvanitas Kaskaveli (sot Leondari) tė rrethit tė Tebės nė Greqi. Fėmijėrinė e kaloi nė fshatin e lindjes sė tij pranė gjyshit dhe gjyshes qė i mėsuan gjuhėn e vatrės, arbėrishte(shqipen). Nė vitin 1968 Aristidhi mbaron Universitetin nė degėn e Drejtėsisė, duke vazhduar mė vonė punė si avokat nė Athinė. Mbas disa vitesh do tė njihej me Nansin, e cila do te bėhej gruaja e tij qė do t'i dhuronte dy fėmijė tė mrekullueshėm, Poliksenin dhe Panajotin. Prof.Arben Llalla me Aristidh Kolėn - 19 gusht 2000 nė Kalkidhiki-Selanik Nė vitet 1980 ai e braktis profesionin e tij tė avokatit pėr t'u marrė me studimet historike, folklorike dhe gjuhėsore tė arvanitasve tė Greqisė. Nė vitin 1983 Aristidh Kola zgjidhet kryetar i Lidhja Arvanitase tė Greqisė (Arvanitikos Syndesmos Elladas) dhe po atė vit do botonte librin e tij tė parė me titull Arvanitasit dhe origjina e grekėve njė libėr i ringjalljes sė vetėdijes arvanitasve nė Greqi, qė do tė ribotohej edhe nėntė herė tė tjera nė gjuhėn greke. Nė vitin 1985, Aristidhi ishte organizatori kryesor i koncertit tė parė nė Greqi me kėngė arvanitase, ku me Dhimitėr Lekėn dhe kėngėtarin Thanasi Moraitin bėnė tė mundur nxjerrjen e diskut CD tė parė nė historinė shqiptare me kėngė arvanitase Kėngė Arvanite. Nė vitin 1989, boton librin Gjuha e Perėndive, dhe mė 1995, Aristidhi themelon shtėpinė botuese Thamiras, me qėllim botimin e veprave tė autorėve arvanitas, por edhe tė autorėve nga Shqipėria, dhe midis tyre ėshtė ribotuar vepra e Fan.S.Nolit Historia e Gjergj Kastriotit Skėnderbek. Po nė vitin 1995, do botonte librin mė tė suksesshėm nė gjuhėn greke dhe shqipe Greqia nė kurthin e serbėve tė Millosheviēit. Njė libėr qė tregon pėr komplotet dhe masakrat ēnjerzore serbe kundėra kombeve tė ish- Federatės Jugosllave dhe kryesisht tė shqiptarve. Nė librin Greqia nė kurdhin e serbėve tė Millosheviēit Aristidh Kola do tė paralajmėronte pėr masakrėn qė po pregatiste Millosheviēi dhe bashkėpuntorėt e tij kundra popullit shqiptar tė Kosovės. Nė vitin 1996 Aristidhi i nderuar do jepte dorheqjen si kryetar i Lidhjes Arvanitase tė Greqisė pėr tu marrė vetėm me studimet pellazgjike, dhe nė vitin 1997, Aristidh Kola do botonte i vetėm revistėn tre mujore Arvanon. Ku nė kėtė revistė, ai merrte pjesė bashkė me shqiptarėt e Kosovės nė luftėn e drejtė tė tyre. Me fillimin e luftės nė Kosovė, Aristidh Kola bashkė me arvanitas tė tjerė do tė mbronin ēėshtjen e drejtė tė popullit shqiptar tė Kosovės, pėrballė deputetėve, gazetarve dhe intelektualve grekė qė ishin rreshtuar nė krah tė kriminelėve tė Millosheviēit. Atėhere emigrantėt shqiptarė nė Greqi do shikonin ēdo mbrėmje Aristidhin dhe arvanitas tė tjerė nė ekranet televizive greke duke mbrojtur tė drejtat e shqiptarėve tė Kosovės dhe tė emigrantėve nė Greqi. Me punėn e tij tė palodhėshme nė ndihmė tė ēėshtjes shqiptare tė Kosovės, ai informonte publikun e painformuar drejtė grek pėr dramėn e dhimbėshme qė po kalonin shqiptarėt nė Kosovė. Pėr kėtė shkak, akuza dhe shigjeta me helm do tė hidheshin kundėra Aristidhit, njeriut tė ndershėm dhe tė drejtė. Ai do tė akuzohej nga deputetė grekė si agjent i Shqiprisė dhe i shqiptarėve. Kur dilte nė TV greke shkonte me vetėdije, se po shkonte nė shtigje me rreziqe tė mėdha, por ai i kishte marrė parasysh tė gjitha dhe gjėnė mė tė keqe...! Me hyrjen e trupave tė NATO-s nė Kosovė, Aristidhi shprehte dėshirėn pėr tė vizituar Kosovėn e lirė. Por dėshira nuk iu realizua, Kosova e lirė mbeti nė zemrėn dhe ėndėrrėn e tij. Mė 24 maj 2000, njė ditė pėrpara prezantimit tė librit tė tij, kushtuar arbėreshit tė njohur urat Antonio Belushit, me titull Antonio Belushi dhe magjia e traditės popullore Aristidh Kola do tė shtrohej urgjentisht nė njė spital tė Athinės i sėmurė rėndė. Veprimtaria pėr prezantimin e librit tė tij u bė pa tė, pa frymėzuesin e atij takimi prekės. Njė sėmundje e pa shėrueshme qė do pėrparonte me shpejtėsi pėr ti marrė jetėn njeriut tė mirė nė mbrėmjen e 11 tetorit 2000 nė spitalin Evangjelizmos nė Athinė ku lėndonte prej njė muaj. Vdekja e Aristidh Kolės goditi zemrat e mijra emigrantėve shqiptarė qė punojnė e jetojnė nė Greqi. Ajo vdekje preku shpirtrat e arbėreshėve kudo qė ndodhen nė botė. Njė vdekje e parakohėshme qė mori jetėn e historianit dhe studjuesit arvanit Aristidh Kola, kėtij avokati tė ēėshtjes shqiptare, qė punoi pėr miqėsinė dhe bashkėpunimin e popujve tė Ballkanit. Pak ditė para se tė vdiste Aristidhi kishte pėrfunduar me dorėshkrim librin Zeusi pellazgjik dhe mashtrimi indo-europjan. Nė kėtė libėr tė fundit tė tij, Aristidh Kola na sjell shumė tė dhėna tė rėndėsishme, pėr perjudhėn parahistorike dhe kryesisht pėr paraardhėsit e shqiptarve tė Kosovės qė ishin Dardanėt Pellazgjik. Aristidh Kola zė njė vend tė veēantė nė letrat arvanitase nė Greqi. Ai me punėn dhe penėn e tij, ringjalli tek arvanitet ndjenjėn e krenarisė pėr historinė dhe kulturėn arbėre. Aristidhi ishte njė rilindas i shekullit 20, njė De Radė i ri pėr gjakun e shprishur tė Arbėrit nė Greqi. Ai ishte i pari shkrimtar arvanitas qė nė librat e tij faktoi se jo vetėm arvanitasit ishin herojtė e revolucionit grek tė 1821, por veshja, kėngėt dhe kultura arvanitase ishin bėrė pjesė tashmė e historisė dhe kulturės greke. Aristidh Kola shkoi dhe mė tej, ku faktoi se emrat e perėndive tė Olimbit nuk janė emra grek, por ata i pėrkasin emrave tė kuptimsisė tė gjuhės shqipes. Aristidhi bashkė me arbėreshin e shquar tė Italisė, urat Antonio Belushin do tė deklaroni se nė Greqi janė mbi 600 fshatra tė banuar me popullsi arvanitase. Aristidh Kola kishte lidhje me shumė shqiptarė tė njohur nė Shqipėri, Kosovė, Maqedoni, Turqi, me arbėreshėt e Italis, Ukrainės, Kroacis, e deri me arbėrorėt e Korsikės. Pėr punėn e tij nė fushėn e historisė dhe kulturės arvanitase, Aristidh Kola nė vitin 1995 ėshtė dekoruar nga ish-Kryetari shtetit shqiptar Sali Berisha me ēmimin Ismail Qemali dhe, pas vdekjes, ish-Kryetari i shtetit shqiptar Rexhep Mejdani e nderoi me dekoratėn e klasit tė parė Naim Frashėri. Nė vitin 2004 Kryeministri i Kosovės Bajram Rexhepi e nderon Aristidh Kolėn me ēertifikatė Mirnjohje. Ndėrsa Bashkia e qytetit tė Skėnderaj e shpall Aristidh Kolėn Qytetar Nderi. Pėr kontributin e madh tė Aristidh Kolės na takon qė tė vlerėsojmė e nderojmė siē e meriton punėn shkencore tė Aristidh Kolės, dhe ta ēojmė mė tej veprėn e tij, pėr pasurimin dhe mbrojtjen e historisė dhe kulturės sonė tė lashtė mbarė kombėtare. Kthehu ne fillim __________________________ ARISTIDH KOLĖN MUND TA KETĖ HELMUAR SHĖRBIMI SEKRET SERBĖ Shkruan: Prof.Arben LLALLA, Historian Mė 21.02.2007, Tetovė _____________________________________ I nisa kėrkimet e mia pėr njė biografi pėr Aristidh Kolėn kur ai ishte gjallė. Mblidhja ēdo faqe gazete qė mė binte nė dorė qė shkruante ose shkruhej pėr tė. Por kur zilja e telefonit ra atė fillim tetori (tė vitit 2000) dhe mė thanė qė Aristidhi kishte vdekur mu duk e pabesueshme, e padrejtė qė njė njeri i mirė, njė shkencėtar iku nga kjo jetė nė njė mosh tė re, nė kulmin e karierės sė tij shkencore. Prej nesh po ndahej njė njeri qė i kishte dhėnė vlera jetės sonė kulturore dhe shkencore. Por kur e keqja vjen duhet ti hapim derėn, nuk mund ta ndalojmė, por mundemi tė mbajmė gjallė punėn, kujtimin e mirė tė njerėzve qė e meritojnė. Ne nuk e pamė Aristidhin tė moshuar, tė lodhur nga punėt shkencore, por pamė njė Aristidh tė fort qė punonte pėr tė vėrtetuar tė vėrtetėn. Atė tė vėrtetė qė ai e donte dhe e vlersonte shumė. Prof.Arben Llalla dhe Aristidh Kola - mė 25 maj 2000 nė njė Spital tė Athinės Vdekja e Aristidhit pati jehon nė shtypin shqiptar ndėrsa shtypi grek nuk i kushtoi asnjė rresht. Kjo jo pėr shkakun se ai pati njė vdekje tė palavdishme, por pėr faktin se ai ishte njeriu i shkencės qė thoshte mendimin e tij duke u pėrplasur shpesh herė edhe me shkencėtarėt, historianėt grek pėr gabimet dhe shtrembėrimet qė kėta tė fundit i kanė bėrė historisė sė Greqisė dhe tė shqiptarėve. Nė shtypin shqiptar kam ndeshur disa shkrime qė thonė se Aristidh Kolėn e helmuan grekėt. Kėto teza i shkruajnė ata njerės qė nuk kanė patur shoqėri nė vitet e fundit tė jetės sė tij. I thonė ata njerės qė duan tė thonė diēka qė nuk kanė njohje tė thella pėr ngjarjet e kohėve tė fundit tė jetės sė tij. I thonė ata njerės qė ēirren pėr tė treguar se janė edhe ata protagonistė kryesor tė ngjarjeve tė viteve tė fundit tė jetės sė Aristidhit. Kėta njerės qė ngrenė kėto teza nuk i pamė nė varrimin e Aristidhit, nuk i pamė tė vinin njė lule nė varrin e tij. Nuk i pamė nė Simpoziumin qė organizoi Lidhja e Arvanitasve tė Greqisė nė kujtim tė Aristidhit, nuk i pamė nė Simpoziumin qė organizoi Ministria e Kulturės sė Kosovės nė shtator tė 2004 pėr jetėn kulturore, historike tė arvanitasve dhe tė Aristidh Kolės. Unė nuk i mohoj takimet spotante qė mundet tė kenė patur kėta njerės me Aristidhin, por kur ngrihet njė tezė e tillė duhet tė njohim rrjedhjen e ngjarjeve tė fundit tė jetės sė Aristidhit. Por pėr mua kėto janė vetėm akuza pa baza sepse unė nuk kam dėgjuar ende deri mė sot nga familjarėt, miqtė dhe bashkėpuntorė e tij njė gjė tė tillė. Akuzat se Aristidhin e kanė helmuar shėrbimet sekrete greke kanė dėmtuar arvanitasit qė janė antarė tė Lidhjes sė Arvanitasve tė Greqisė. Njerzit qė kanė ngritur kėtė tezė me dashje apo pa dashje kanė dėmtuar psikologjinė e arvanitasve intelektualė qė drejtojnė shoqatėn e tyre. Me ngritjen e kėsaj teze bashkėpuntorėt e Aristidhit janė trembur dhe janė indiferentė tani pėr zhvillimin e jetės kulturore nė Lidhjen e Arvanitasve tė Greqisė. Ata nuk janė mė si dikur aktivė tė zjarrtė pėr zhvillimin e kulturės, historisė dhe gjuhės sė tyre. Ndoshta teza se Aristidh Kolėn e kanė helmuar grekėt mundet tė jetė hedhur qėllimisht pėr tė trembur vazhduesit arvanitas pėr tė ndjekur rrugėn e Aristidh Kolės. Por pse strukturat shtetėrore greke duhet ta helmonin Aristidhin?! Pse mos tė mendojmė se Aristidhin mundet ta kenė helmuar shėrbimet sekrete serbe?! Dimė historikisht qė grekėt kanė helmuar e vrarė shumė intelektualė tė ndritur tė gjuhės dhe historisė shqipe. Nga disa intelektualė arvanitas kam dėgjuar qė strukturat shtetėrore greke vranė themeluesin e shoqatės Lidhja e Arvanitasve tė Greqisė, nė vitin 1984 Jorgo Marugėn. Unė nuk dua tė besoj qė edhe Aristidh Kolėn e kanė vrarė grekėt. Nga librat dhe takimet me Aristidhin kam kuptuar se ai nuk i ndante grekėt nga shqiptarėt, ishte pėr teorinė qė grekėt dhe shqiptarėt kanė shumė gjėra tė pėrbashkėta nė krahasim me popujt e tjerė tė Ballkanit, pra grekėt dhe shqiptarėt janė vllezėr. Aristidhi nė librat e tij nė pėrgjithėsi shtron dhe e mbron kėtė tezė. Grekėt nuk kanė patur interes ta helmonin Aristidhin. Nė vitin 1998-1999, kur pjesa mė e madhe e grekėve mbronin serbėt, Aristidhi me arvanitas tė tjerė ngrinin zėrin pėr tė vėrtetuar se grekėt me shqiptarėt janė shumė afėr me njėri-tjetrin se me serbėt. Kjo propagandė ishte nė njė farė mėnyre edhe nė interes tė shtetit grek sepse vetė Greqia kishte firmosur borbadimet e NATO-s mbi Jugosllavinė. Greqia nė atė kohė lejoi qė trupat ushtarake tė NATO-s tė kalonin pėrmes territorit tė saj pėr tė hyrė nė Kosovė. Nė qoftė se shėrbimet shtetėrore greke doni tė eleminonin Aristidhin ata do ta kishin bėrė me kohė qė atėhere kur ai filloi tė botonte librat e para mbi historinė e vėrtetė tė arvanitasve nė vitet 1980. Do ta helmonin kur ai ishte nė krye tė Lidhjes sė Arvanitasve tė Greqisė dhe organizonte aktivitete kulturore mė kėngė dhe valle arvanitase nė fshatrat e tyre. Libri i tij i fundit qė mund tė themi se provokon ndjenjat kombėtare greke ėshtė botuar nė vitin 1996. Ndėrsa libri i tij i parė qė i kundėrvihet hapur me akuza tė rėnda regjimit tė serbėve tė Millosheviēit ėshtė botuar nė gusht tė vitit 1995 me titull Greqia nė kurthin e serbėve tė Millosheviēit. Njė vepėr qė i kushtohet vuajtjeve tė shqiptarėve dhe propagandės mashtruese tė regjimit serb. Nė janar tė vitit 1998 deri nė fund tė vitit 1999 ai boton i vetėm revistėn tremujorėshe ARVANON, nė tė cilėn nė faqet e saja botoheshim shkrime rreth ngjarjeve nė Kosovė. Nė kėtė revistė Aristidhi shkruante pėr pėr vrasjet, pėr vajtimet e grave shqiptare nė Kosovė qė qanin burrat dhe tė afėrmit e tyre tė vrarė nga serbėt. Pra Aristidhi bėnte njė propagandė pėr tragjedinė e vėrtetėn qė po ndodhte nė Kosovė me popullin shqiptar i cili po shtypej me egėrsi nga ushtria dhe policia serbe. Me hyrjen e trupave ushtarake tė NATO-s nė Kosovė kjo revistė nuk u botua mė. Nė periudhėn 1998-1999 Aristidh Kola do tė ishte njė nga zėrat e fortė dhe tė pakėt nė emisionte televizive greke ku diskutohej rreth ēėshtjes sė Kosovės. Aristidh Kola pothuajse ēdo mbrėmje do tė ishte nė ekranin e ndonjė kanali televiziv grek ku diskutohej pėr problemin e nxehtė tė Kosovės. Pra duke parė kėto fakte historike tė atyre viteve mund tė mendojmė dhe tė hedhim hipotezėn se Aristidh Kolėn ka mundėsi ta kenė helmuar shėrbimet sekrete tė Serbisė. Aristidhi kishte qenė nė Kosovė nė vitet 1980 dhe kishte lidhur miqėsi me shumė vėllezėr shqiptar tė atjeshėm. Ai kishte parė me sytė e tij realitetin e vėrtetė tė vuatjes qė kalonin shqiptarė nė Kosovė. Nė fillim tė viteve 1990 filloi tė shkruante nė shtypin grek pėr genocidin serb kundėr popullsisė shqiptare. Kur ishte nė pushtet Sllobodan Millosheviēi nė Greqi dhe nė veēanti nė Athinė jetonin shumė serb qė ishin tė lidhur ngushtė me djalin e tij Marko Millosheviēin. Nė fillim tė vitit 1999 njė deputete komuniste greke e quajtur Ana Kaneli e hodhi nė gjyq Aristidh Kolėn duke e akuzuar si agjend i CIA-s dhe i Shqipėrisė. Partia qė pėrfaqėsonte deputetja nė fjalė kishte lidhje tė forta me partinė e Millosheviēit. Ndoshta dora e gjatė serbe siē ka vrarė nė vendet Europiane shumė intelektualė shqiptarė mbrojtės tė ēėshtjes shqiptare mundet ta ketė helmuar edhe Aristidh Kolėn njeriun i cili nė atė kohė tė rrezikėshme pa ju dridhur qerpiku nė mes tė Athinės ngrinte zėrin e protestės kundra dhunės dhe genocidit serb qė ushtrohej mbi shqiptarėt e Kosovės. Aristidh Kola u shua, kujtimi pėr tė gjithmonė do tė mbetet i gjallė nė mesin tonė. Mungesėn e mikut tim e ndjej ende edhe sot ashtu si atė ditė kur mėsova lajmin e hidhur. Sepse pėr mua Aristidhi ishte mėsuesi qė mė inkurajojė pėr tu marrė me studimet historike tė shqiptarėve tė Greqisė, Arvanitasve. Kthehu ne fillim ______________________________________ KUR SHQIPTARĖT KANDIDONIN PĖR DEPUTET NĖ PARLAMENTIN GREK NĖ VITIN 1860 Njė fjalim parazgjedhor nė gjuhėn shqipe tė botuar nė gazetėn greke TO MEΛΛΟΝ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ nė vitin 1860. Shkruan:Prof.Arben LLALLA _____________________________________ Greqia u ēlirua nga pushtimi turk me armėt e shqiptarėve. Kėtė e thonė historianėt dhe studiuesit e huaj. Mbas shpalljes sė pavarėsisė mė 1821 Kuvendi popullor i Greqisė pėrbėhej nga deputetė shqiptar dhe grekė. Me kalimin e viteve nga fillimi i shekullit tė XX shqiptarėt u bindėn, se duhet tė braktisnin identitetin e tyre kombėtar shqiptar. Disa herė Greqia ėshtė udhėhequr nga Kryetar shteti dhe Kryeministėr shqiptar deri edhe nė ditėt tona. Sot me interes na duken fjalimet parazgjedhore tė shekullit tė XIX kur shqiptarėt kandidonin pėr deputet nė Kuvendit e Greqisė. Nė gazetėn greke TO MEΛΛΟΝ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ (E ARDHMJA E ATDHEUT) tė 29 dhjetori tė vitit 1860 ėshtė botuar njė fjalim parazgjedhor nė gjuhėn shqipe. Ku kandidati pėr deputet parashtron shkaqet pėrse shqiptarėt nė Greqi duhet tė votojnė pėr atė. Nė kėtė dokument, bėhet fjalė pėr njė fjalim parazgjedhor nė periudhėn e mbajtjes sė zgjedhjeve nė Greqi nga dhjetori i vitit 1860, deri nė mars tė vitit 1861. Nė atė periudhė, sipas dokumenteve historike, mbizotėronte njė klimė frikėsimi dhe burgimesh politike nė Greqi. Zgjedhjet e vitit 1861 nė Greqi i fitoi grupimi qeveritar pro mbretit, i kryesuar nga shqiptari Athanas Miauli, i cili u zgjodh Kryeministėr i Greqisė nė atė kohė. Kryeminstri Athanas Miauli 1815-1867 ______________________________ Athanas Miauli ka lindur nė ishullin e Hidrės, mė 1815 dhe ishte djali i njė shqiptari tė lavdishėm Andrea Miaulit. Ai, u rrit pranė babait nė det dhe mėsoi gjuhėn greke nga Filip Joanu. U bė adjutant i mbretit Oton dhe ministėr i Marinės nė vitin 1855. Kryeministėr u zgjodh disa herė qė nga viti 1857 e deri nė vitin 1862. Vdiq nė Paris tė Francės nė vitin 1867. Fjalimi parazgjedhor i vitit 1860, ėshtė botuar pėr herė tė parė mė 29 dhjetor tė tė njėjtit vitit nė gjuhėn greke dhe gjuhėn shqipe, nė faqen e parė tė gazetės greke, TO MEΛΛΟΝ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ (E ARDHMJA E ATDHEUT). Numri i parė i kėsaj gazete politike dhe filologjike e Athinės u botua mė 4 nėntor tė vitit 1859 me titull TO MEΛΛΟΝ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ, me kryeredaktor Odisea Jamelon dhe vijoi tė botohej me kėtė titull deri nga mesi i vitit 1861, dhe numri 161 u titullua Μελλον της Ελλαδος (E ardhmja e Greqisė) deri kur u mbyll nė vitin 1863. Zbulimi i kėtij dokumenti historik, ka njė rėndėsi tė madhe meqenėse ėshtė njė nga dėshmitė e pakta tė shkrimeve nė gjuhėn shqipe me shkronja greke nė shekullin XIX qė ka shpėtuar deri mė sot, pasi kėrkuesit e shkrimit tė gjuhės shqipe, siē e kemi thėnė nė pėrgjithėsi, janė marrė kryesisht me mbledhjen e kėngėve dhe tė pėrrallave gojore tė folklorit arvanitas. Nga teksti i fjalimit parazgjedhor, dalin qartė fakte historike se njė pjesė e madhe e popullatės qė jetonte nė Athinė dhe nė rrethinat e saj ishin arvanitas, nė shekullin XIX arvanitasit kishin ndikim tė madh nė zhvillimin e jetės politike nė Greqi. Nga teksti parazgjedhor, duket qartė se grupi i politikanėve kundėrshtarė tė oborrit tė mbretit Oton dhe qeveria kryengritėse e pėrkohshme, qė drejtonte Greqinė nė vitin 1860 bėnte pėrpjekje tė mėdha pėr tė marrė nė anėn e tyre arvanitasit e Atikisė dhe tė Beotisė, njerėz qė, nga ajo qė kemi mėsuar nga historia e asaj kohe, ishin konservatorė, tė qėndrueshėm nė bindjet e tyre besnikėrie ndaj mbretit tė atėhershėm, Oton. Pėrpjekjet pėr tė thithur nė anėt e tyre, palėt bėnin edhe publikimin e propagandės parazgjedhore dygjuhėshe, nė greqisht dhe nė gjuhėn shqipe, me synimin qė, nga njėra anė tė informohet mė mirė popullsia arvanitase dhe, nga ana tjetėr, ndoshta ta kenė mė tė lehtė edha ata kandidatė pėr deputetė qė nuk ishin arvanitas, por grekė. Tekstin po e paraqes ashtu siē ėshtė botuar nė gazetėn E ARDHMJA E ATDHEUT nė gjuhėn shqipe, tė shkruar me shkronja greke dhe me disa kombinime pėr tė plotėsuar alfabetin e gjuhės shqipe. Gjatė transkriptimit vėrejta se shkruesi i fjalimit parazgjedhor tė vitit 1860, ka pėrdorur shumė fjalė greke. Po i njėjti fjalim ėshtė botuar nė gazetėn e kohės edhe nė gjuhėn greke. Pėr qytetarėt tė katundeve tė Athinės Vėllezėr! Dheu ėshtė i lagėt akoma nga gjakrat tė tatėve edhe vėllezėrve tuaj; dėbuam tiranin, fituam lirinė. Ėshtė shumė e madhe, pra, vėllazėrimi ndaj kėtij gjaku tė mos jemi tė denjė pėr lirinė. Tė gjithė ata syt qė ranė nė luftė do tė na japin nam dhe mallkime. Ne qė kemi kushtetutė. Ēdo thotė kushtetutė? Do thotė qė gjithė qytetarėt kanė tė drejtė tė pėrkujdesen vetėm, tė qeverisė mirė atdheu, tė mos ketė tė rėnda taksa, tė bėhen tė mira ligje, tė mos i bėjnė konak, tė mos bjerė xhandarin me kėrbaē edhe tė tjera. Meqenėse qė nuk mundin tė gjithė qytetarėt tė mblidhen, sepse janė larg njeri nga tjetri, caktojnė pėrfaqėsues edhe ata quhen deputetė. Ata bėjnė atė qė do tė bėnin qytetarėt nė mbledhje, edhe ēfarė do bėjnė ata ėshtė e mirė tė bėhet. Nėse kuptuat mirė qė po tė kujdeseni tė caktoni tė mirė njerėz ata qė do vėshtrojnė interesin tuaj, njerėz qė nuk mund ti mashtrojė, mos ti tėrheqė nga vetja e tij, do tė jeni tė lirė si ju do Kushtetuta. Nėse nuk kujdeseni tė mendoni mirė vetėm, edhe ndonjė tjetėr tė kėrcėnon ty me frikėsime e tė kėtilla, atėherė nuk do tė caktoni ashtu pėrfaqėsues atė qė doni, do tė bėhen deputetė ata qė nuk do kujdesen pėr tė mirėn tuaj, por pėr interesat e tyre, edhe pastaj nuk do tė jeni tė lirė si ju do Kushtetuta. Atėherė i biri i tė fortit nuk do tė vejė ushtar, por do tė pėrjashtohet pėr i parritur edhe sakat, edhe i biri i tė varfėrit do vejė vetėm? Atėherė do vijė patrulla edhe do tu kėrkojė pula, pita edhe do tu bjerė edhe zverkut; atėherė do tė vijė taksidari tu shesė shtambėn edhe do tu marrė nė burg, kurse i forti, le tė ketė nė borxh mijėra dhrahme* nuk do ta ngasėn, edhe tė tjera qė nuk i dini. Por, nėse caktoni njerėz tuaj qė i dinė vuajtjet tuaja edhe njė e rrahur e xhandarit, fjala vjen, edhe njė e vogėl shkelje do tė jetė njė e madhe fyerje pėr qytetarin, sepse qytetari atėherė do vejė nė tė vėrtetin pėrfaqėsues tė tij edhe nuk do ti thotė mos ki merak, do tė kujdesem ... ēfarė bėhet pėr njė tė rrahur ... ashtu ishte koha..., por do tė vejė nė Kuvend tė thotė edhe deputetėt do tė thėrrasin ministrin tė pyesin ēfarė u bė do ti kėrkojnė pakėnaqėsinė edhe do tė gjykohet ai qė ėshtė fajtor, nė mos gjykohet, atėherė prishet ministri me Kuvendin, edhe e dini ēfarė pėson ministri? Pushohet. Ashtu do tė ndreqen punėt edhe nuk do tė bėhen padrejtėsi. Qytetarė! Njė herė nė tre vjet u thėrret mėma juaj, atdhe, tė jepni mendimin tuaj edhe tė zgjidhni ata qė duan atdhenė, duan lavdinė e atdheut do tė zgjidhni ata qė do tė ruajnė tė mirat tuaja, nderin tuaj, nė ata do tė veni tė qani padrejtėsitė tuaja edhe tė kėqijat qė pėsoni nga pushteti, ata do tė mbrojnė tė drejtat tuaja. Doni tė shihni sa i madh ėshtė e drejta juaj? Vėshtroni sa tė mira premton qeveria qė do tė bėjė nė gjithė bashkitė; premton shkolla, premton gjyqe paqėsore, premton ura, ju premton tė gjitha tė mirat, arėn**, tė jepni votėn tuaj ministrit Simo edhe nė kryebashktiakut Skufo, edhe pastaj i harron tė gjitha, arėn, tė dalin deputetė njerėz qė nuk dinė nga mot edhe brengat qė vuan shpirti juaj nga kalimtarėt edhe konduktorėt. Ata nuk dinė me ēpunė edhe djersė nxirrni bukėn, ju ngarkojnė me tė tjera taksa! Doni tė shihni sa vlen e drejta juaj? Vėshtroni qeverinė pėr tė arritur qėllimin pushon kryebakėtiakėt edhe emėron kryebashtjak tė tretė zėvendės, dhe ligji thotė qė duhet tė caktojė i pari zėvendės dėrgon tė prerin me gėrshėrė*** tė Bashkisė edhe tė Prefekturės pėr tu mashtruar ose tu frikėsojė. Qytetarė! Kushtetuta thotė qė ėshtė shkelje ligjore tė ndėrhyjė me forcat e saj, zgjedhja ėshtė e drejta e popullit. E shihni fort mirė Qeveria pėr interesat e saj ndėrhyn, nuk duhet pra tė shtini votėn nė ata qė propozon, sepse do ti keni tė njėjtat gjėra. Vėshtroni mirė pra, pėr njė ėshtė yni Zot! Pėr vėllazėri! Pėr gjakun qė u derdh pėr lirinė! Mendimi juaj, vota juaj ėshtė liria juaj, ėshtė jeta, nderimi edhe pėrparimi juaj mos e shtini kur tė harrini pėrpara mendohuni mirė, sepse do tė shkojė tre vjet mirė i keqi, si do tė shtroni ashtu do tė fleni. Dėgjoni edhe fjalėt e Krishtit qė thotė nė vangjel: Kėrkoni edhe do tė ēoni, bini derės edhe do tu hapet, pse kush kėrkon ēon edhe kush pyet i hapet si tu thom. Gazeta greke:TO MEΛΛΟΝ ΤΗΣ ΠΑΤΡΙΔΟΣ (E ARDHMJA E ATDHEUT) _______________________________________ Marrė nga libri i autorit Arben p. Lalla GJURMĖ TĖ LETĖRSISĖ SĖ VJETĖR TĖ SHQIPTARĖVE TĖ GREQI 1860-1889, botuar maj 2006 nė Maqedoni. __________________________ * Dhrahmia ka qenė monedha greke. ** Pėr Arėn duhet tė bėhet fjalė pėr mjetin e votimin. *** Pėr tė prerin me gėrshėra bėhet fjalė pėr nėpunėsit e asaj kohe qė visheshin me kostum dhe kravatė. Njerėzit me kėtė lloj veshje tek arvanitasit bėnin pėrshtypje tė keqe. Kthehu ne fillim ____________________________ SHĖN BERISHA SI SHĖN KOZMAI Shkruan: Prof.Arben LLALLA 18 Janar 2007 Deklaratat e fundit tė kryeministrit shqiptar, Sali Berisha, pėr gazetėn TO VIMA, pėr ēėshtjen ēame si problem teknik ligjor dhe jo problem kombėtar, zgjidhjen e problemit ēam midis Greqisė dhe Shqipėrisė pa ndihmėn e Europės dhe SHBA-ve, si dhe emėrtimin i minoritetit grek si vorioepiriot, ka hutuar politikanėt shqiptarė dhe i ka dhėnė njė goditje tė rėndė ēėshtjes ēame. Me kėtė deklaratė, Berisha mund tė quhet njė Shėn Kozma Berisha. Por kush ėshtė Shėn Kozmai qė kryeministri Berisha po e imiton nė kohėn tonė? Shėn Kozmai ėshtė pėr grekėt babai i pėrhapjes sė greqizimit nė Greqi pėr asimilimin e shqiptarėve (arvanitasve) dhe pėr asimilimin e shqiptarėve nė Shqipėri. Kėtė na e dėshmojnė shumė dokumente historike, njėri nė to ėshtė shkrimtari grek, Thoma Paskidhus, i cili nė vitin 1879 boton njė libėr pėr bullgarėt, vllahėt dhe shqiptarėt. Autori grek shkruan se kėtė vepėr ia kushtoj veprės sė Shėn Kozmait. Duke e quajtur BABAI I GREQIZIMIT. Studiuesi i nderuar, prof. Sherif Delvia, pak muaj mė parė botoi njė studim pėr figurėn antishqiptare tė Shėn Kozmait nė gazetėn Shqip. Shėn Kozmai pėrhapi gjuhėn greke nga Suli i Ēamėrisė e deri nė Krujėn e Skėnderbeut. Nė gazetėn Shqip 7 tetor 2006, prof. Delvina solli dokumente pėr Shėn Kozmanė, ku thuhej: "Dėrgoni fėmijėt tuaj tė mėsojnė greqisht pėr arsye se kisha jonė ėshtė greke. Dhe ti, vėllai im, po nuk mėsove greqisht, nuk mund tė kuptosh ato qė thotė kisha jonė. Mė mirė, vėllai im, tė kesh shkollė greke nė vendin tėnd, se sa tė kesh burime dhe lumenj. Cilido i krishterė, burrė apo grua, qė mė premton se brenda nė shtėpi nuk do flasė shqip, le tė ngrihet nė kėmbė dhe tė ma thotė kėtu. Unė do ti marr atij tė gjitha mėkatet nė qafėn time, qė nga dita e lindjes sė tij deri sot, do ti porosis tė gjithė tė krishterėt qė ti flasin dhe do ti shlyej tė gjitha mėkatet. Ai nuk do ta gjente kėtė rast sikur tė jepte para me mijėra". (Predikimi 7 drejtuar shqiptarėve tė Epirit). Njė dokument tjetėr pėr greqizimin e fshatrave shqiptare tė bėrė nga propaganda e Shėn Kozmait janė dhe fshatrat Frashtani dhe Lugari nė Dropull. Frashtani dhe Lugari banohet nga shqiptarė ortodoksė dhe kur kaloi andej Shėn Kozmai, deklaroi qė kėto fshatra duhen tė asimilohen dhe tė greqizohen. Pėr greqizimin e fshatrave Frashtan dhe Lugar nė Dropull kemi edhe dokumentet historike tė kohės sė mbretit Ahmet Zogu, kur fshatarėt e Frashtanit edhe tė Lugarit i shkruanin mbretit tė shqiptarėve, Zogut: Ahmet Zog, o madhėri. Kjo punė qish bėri vaki, tė mėsojmė grekēen nė skoli (shkolėl)? Frashtani dhe Lugari skanė punė me Greqinė se janė me Shqipėrinė. Duam gjuhėn qė flet ti dhe flamurin kuqezi, duam shkollė si nė Muzinė, si fshatrat qė kemi fqinjė, Labova me Lunxhėrinė. Dhe gjithė bregdeti ynė. Ahmet Zogu, Mbreti i shqiptarėve, u pėrgjigjet fshatarėve tė Frashtanit dhe tė Lugarit: Vllazėn tė gjakut dhe tė gjuhės! Duke pėrgėzuar pėr dėshirat tuaja tė zjarrta, ju uroj ti gėzoni shkollat shqipe. Kėto janė vetėm disa vėshtrime historike pėr propagandėn e Shėn Kozmait pėr greqizmin e Jugut tė Shqipėrisė. Por sot, nė ditėn me diell, po na del njė Shėn Kozma Berisha i shekullit XXI, mė i rrezikshėm se Shėn Kozmai i shekullit XVIII. Sali Berisha dhe grekėt Kryeministri i Shqipėrisė, Sali Berisha, i njohur pėr ndjenjat e tij kombėtare nė vitet 1992-1999, ka filluar qė nė fillim tė vitit 2002 tė braktisė ēėshtjet madhore kombėtare dhe tė bėhet njė vasal i Greqisė. Nė qoftė se do ti rikthehemi ngjarjeve nga vitit 2002-2007, Sali Berisha ka bėrė mjaft pėr ēėshtjen greke pėr aneksimin e Jugut tė Shqipėrisė, duke dėmtuar rėndė ēėshtjet kombėtare shqiptare. Mbas triumfit tė Partisė Socialiste nė Athinė, nė mitingun e vitit 1997, ku pėr herė tė parė njė parti shqiptare organizonte miting parazgjedhor edhe Partia Demokratike mendoi tė themelonte degėt e saj tė partisė nė Greqi. Kėshtu, nė vitin 2000, nė Athinė dhe Selanik u themeluan degėt e PD-sė e nė kėto degė tė PD-sė u anėtarėsuan shumė nacionalistė shqiptarė, me shpresėn se PD-ja pėrfaqėson tė djathtėn e vėrtetė shqiptare. Por koha po tregon se kryetari i PD-sė qenka bėrė vasal politik i grekėve. Mė kujtohet shumė mirė vizita e Sali Berishės mė 19 qershor tė vitin 2003, ku mori pjesė nė Kongresin e Partive Popullore Demokratike Europiane. Ishte vizita e parė zyrtare e Berishės nė Greqi dhe ai qėndroi nga 19-21 qershor (ose korrik) nė hotel Sani Beach, rreth 80 km larg nga Selaniku. Siē duket, aty, nė hotel Sani Beach Berisha ka mundėsi tė ketė bėrė marrėveshje politike pėr ngjitjen e tij nė pushtet me ndihmėn e grekėve dhe pėrhapjen e greqizimit nė Shqipėri nga ana e tij. Nė gazetėn Shekulli, Diouardi do tė shprehej pėr takimin e Berishės me kryetarin e Lobit pėr Vorioepirin, Nikolas Geixh: Berisha ka tradhtuar interesat e shqiptarėve tė Amerikės dhe ato tė Shqipėrisė qė ėshtė takuar me armikun e shqiptarėve, Nikolas Geixh. Pėr atė takim Berisha u kritikua nga tė gjithė personalitetet kombėtare shqiptare nė mbarė botėn. Ky ėshtė vetėm fillimi i historisė sė krushqisė politike tė Berishės me grekėt. Berisha, nė fillim tė vitit 2006 do tė hapte zyrtarisht shkollėn e parė greke shtetėrore nė Himarė. Atje ku historikisht nuk njihet si vendbanim i minoritetit grek. Tė hapėsh sot njė shkollė private greke, turke, italiane, serbe etj., nuk ėshtė problem kombėtar. Por kur hapen nga shteti shqiptar shkolla greke aty ku nuk njihet si vend i minoritetit grek, kjo gjė ėshtė e rrezikshme pėr tė ardhmen. Mė tej vazhdon me skandalin e varreve rė ushtarėve tė vdekur grekė nė Luftėn italo-greke nė Shqipėri. Pėr ti shpėrblyer grekėt pėr ndihmėn qė i dhanė nė zgjedhjet e 2005-s deklaron se problemi ēam ėshtė njė problem ligjor dhe jo kombėtar. Por le tė kthehemi edhe njė herė nė deklaratėn e Berishės pėr gazetėn greke TO VIMA, tė cilėn e botuan edhe nė mediat shqiptare, ku thuhet: I pyetur pėr minoritetin grek nė Shqipėri, Berisha u pėrgjigj se "vorioepiriotėt" janė integruar nė shoqėrinė shqiptare, sikurse shumė shqiptarė i janė bashkuar shoqėrisė greke. Berisha duhet ta dijė se termi vorioepiriot nė gjuhė diplomatike midis dy vendeve ėshtė i ndaluar. Politikanėt grekė zyrtarisht asnjėherė nė Tiranė nuk e kanė pėrmendur fjalėn vorioepiriot, ndėrsa kryeministri ynė nė prag zgjedhjesh bėn gafėn mė tė madhe diplomatike, duke i quajtur minoritarėt grekė vorioepiriotė, ashtu siē i quajnė qarqet shoviniste greke. Sali Berisha bėn mirė tė kėrkojė falje publike pėr kėtė, sepse po nuk e bėri, historia do ta dėnojė si Shėn Kozma Berisha. Zoti Kryeministėr! Unė nga mėma jam nga Gjirokastra, ndėrsa gjyshin e babait e kam me origjinė nga Suli i Janinės. A mund tė mė thoni: A ndihem grek? A jam unė vorioepiriot?! Ish-kryetar i Forumit tė Emigrantėve Shqiptarė nė Greqi, dega Selanik Kthehu ne fillim ____________________________ ĒĖSHTJA ĒAME NĖ KĖRKIM TĖ NJĖ ZGJIDHJEJE Mė 21 dhjetor tė kėtij muaji nė ambientet e Hotel Ronger Europark nė Tiranė, Instituti i Studimeve Ēame nė bashkėpunim me Muzeun Historik Kombėtar mbajtėn njė Konferencė Shkencore me temė ĒĖSHTJA ĒAME NĖ KĖRKIM TĖ NJĖ ZGJIDHJEJE. Nė kėtė Konferencė mbajtėn Kumtesat e tyre shumė akademik dhe profesorė tė njohur tė ardhur nga Australia, Europa, Shqipėria, Kosova dhe Maqedonia si prof.dr. Beqir Meta, prof.dr.Ferit Duka, prof.dr.Marenglen Vreli, prof.dr.Bashkim Kuēuku, prof.dr.Muharrem Dezhgiu, prof.dr.Afėrdita Onuzi, etj. Nga Maqedonia ligjėruan prof.dr. Agim Vinca me temėm: Kosova dhe Ēamėria nė krijimtarinė e Bilal Xhaferrit, dhe historiani Arben Llalla i cili ėshtė njė nga studiuesit e ēėshtjes shqiptare nė Greqi. Profesori i Historisė Arben Llalla mbajti kumtesėn me temė: Marko Boēari dhe kontributi i tij nė Lėvizjen Ēlirimtare dhe nė shkencėn gjuhėsore. Pėrndyshe kjo ėshtė Konferenca e dytė Shkencore qė mbahet brenda dy vjetėve pėr ēėshtjen Ēame tė organizuar nga Instituti i Studimeve Ēame. ____________________________________ HEROI I SHQETĖSIMEVE ATDHETARE E KULTURORE (MARKO BOĒARI NGA SULI I ĒAMĖRISĖ) Shkruan:Prof.Arben LLALLA Historian Ngrehu Marko trimėria ngrehu tė thėrret Greqia tė vijė Marko Shqipėria.(popullore) Marko Boēari lindi nė Sul tė Janinės mė 1790, nė njė familje tė dėgjuar qė kishin dalė shumė burra trima si: Kiēo Boēari, Kosta, Dhimitri, Jorgji dhe kapedani i madh i Kryengritjes tė 1821, Noti Boēari i cili ka lindur nė Sul nė vitin 1759. Ai ėshtė ministri i parė i mbrojtjes i shtetit grek, dhe vdiq mė 1841. Babai i Markos, Kiēo Gj. Boēari u martua tri herė. Nga kėto tri martesa kishte 18 fėmijė, pesė prej tyre i vdiqėn tė vegjėl. Nga martesa e parė me Krisulla Papazotin Joti, kishte Janin, Lenėn, Marinė, Anastasinė dhe Markon. Kiēo Gj. Boēari u vra mė 1813 nė Artė nga Gjoko Bakola. Nė vitet e kryengritjes sė 1821, Marko Boēari i dha duart dhe u pėrqafua pėr tė mirėn e pėrbashkėt me Gjoko Bakola duke i falur gjakun e babait. Sipas tė dhėnave banorėt e parė qė u ngulėn nė Sul ishin ushtarėt e gardės tė Gjergj Kastrioti Skėnderbe. Marko Boēari 1790-1823 Mbas vdekjes sė Gjergj Kastrioti Skėnderbeut, rreth 200 luftėtarė arvanitas me familjet e tyre, si fisi Boēari, Xhavellasit, Llalla, Dangėllinjė, Dragove etj., formuan fshatin e Sulit afėr qytetit tė Janinės dhe luftonin kundra turqve pėr lirinė e tyre. Mė vonė Suli u zgjerua nga njė fshat nė krahinė dhe u popullua nga shqiptar ortodoksė ēamė. Ata, pėr ti shpėtuar skllavėrisė osmane turke, u shpėrngulėn nga fshatrat e tyre tė Ēamėrisė rreth viteve 1500-1600 dhe u vendosėn nė Sul tė Janinės, dhe krijuan fshatra tė rinj me emra shqiptar. Qė njė pjesė e popullsisė sė suliotėve janė ēamėr kėtė na e deklaron anglezi V.M. Lik Suljotėt janė njė farė e Ēamėrisė, njėra prej katėr degėve tė Shqipėrisė. Ndėrsa studiuesi Ciapolini thotė - Suljotėt nuk dinin fare greqisht, gjuha qė ata pėrdornin ėshtė, shqipja e dialektit tė Ēamėrisė. Njė pjesė e popullatės sė Sulit pasi u nėnshtruan Ali Pash Tepelenės u dėrguan si dėnim nė ishullin e Korfuzit dhe ishujt e tjerė pėr rreth tij. Ndėrsa mbas vdekjes sė Ali Pash Tepelenės shumica e popullatės sė krahinės sė Sulit pėr t“i shpėtuar vrasjeve nga turqit e Sulltanit, morėn drejtimin pėr nė malin e Shenjtė tė Tomorit duke u vendosur nė Leskovik dhe afėr qytetit tė sotėm tė Gramshit dhe formuan krahinėn e Sulovės me fshatrat: Shėn Mėri, Shėn Mitri, Dardhzezė, Sulki, Dushkė, Kushov, Janē, Tunjė etj. Nė krahinėn e sotme tė Sulit nė Gramshit ndeshim mbiemrat Llalla, Dragoi, Karaj qė i ndeshim sot edhe nė krahinėn e Sulit tė Janinės. Sulioti Marko Boēari nuk ishte vetėm njė nga heronjtė arvanitas mė tė rėndėsishėm tė Kryengritjes greke tė 1821, i njohur pėr aftėsitė ushtarake dhe guximin e tij, por edhe pėr dėshirėn e madhe pėr shkrimin dhe edukimin. Markoja bashkė me Odise Andruēon dhe Gjeorgjio Karaiskaqin u edukuan nė oborrin e Ali Pash Tepelenės nė artin ushtarak, politik dhe zgjuarsisė. Ali Pash Tepelena Ėndrra e Markos ishte qė tė edukonte suliotėt arvanitas qė tė dilnin nga gjendja e luftėtarit tė pamėsuar qė luftonte pandėrprerė, pa njė ardhme, tė jetojė paqėsisht nė njė shoqėri tė lirė e tė drejtė. Markoja ndėrkohė shqetėsohej se mos edukimi mėsimor ēon nė humbjen e disa tipareve tė njohura cilėsore qė e bėnin arvanitasin suliot njė figurė popullore tė veēantė, qė edhe brenda mos shkollimit, varfėrisė dhe kushteve mė tė vėshtira tė jetesės, ngjallte adhurim. Dua tė arsimohesh, i shkruante nė letėr, djalit tė tij Dhimitrit, qė gjendej nė Ankona tė Italisė, por veē kėsaj dua tė brumosesh me traditat suliote, tė mbetesh pėrherė suliot siē ka mbetur tata i yt. Nė atė periudhė tė ndryshimeve tė shėnuara nė Ballkan dhe nė Europė, dukej qartė se virtyti liridashės dhe shpata arvanitase nuk ishin tė mjaftueshme qė tė arrihej njė jetė mė e mirė, njė shoqėri mė e bukur. Nevojitej edukimi dhe arsimi i popullit dhe kjo nevojė kishte krijuar ankth tek arvanitasit e pas kryengritjes tė 1821, qė parapėlqenin tė shisnin ēdo lloj pasurie, me qėllim tė mėsojė fėmija i tyre. Dhe sigurisht, nė atė periudhė kur thoshim shkrim e kėndim kuptonim gjuhėn greke qė flitej kryesisht nė qytetet e Greqisė sė sotme. Por ėshtė fakt, se arvanitasit pėrbuznin mėnyrėn e jetesės tė shoqėrive tė tjera, plogėshtinė, pabesinė, fjalėt e shumta, frymėn e nėnshtrimit, paftyrsinė etj. Karakteri i arvanitas ėshtė qė ai tė jetė kudo i pari, tė tregojė pėrpara tė gjithėve kryelartėsinė, trimėrinė dhe mosnėnshtrimin. Arvanitasit e dėshironin edukimin arsimor, por pa rrezikun e tjetėrsimit dhe bjerrjes sė vlerave tradicionale vetjake e tė bashkėsisė. Kėsaj ia ka frikėn dhe kėtė i theksonte djalit tė vet Marko Boēari. Kur gjendej i internuar nė Korfuz, Markoja mėsoi greqishten dhe bėri tė famshmin Fjalorin dygjuhėsh i greqishtes dhe shqipes sė thjesht(Λεξικον τις Ρομαικης και Αρβανιτικης απλησ), 1809, qė e shkroi Markoja vetė me ndihmėn e babait tė tij Kiēo Boēari (1754-1813), xhaxhait Noti Boēari (1759-1841) dhe vjehrrit tė tij Kristaq Kallogjeri nga Preveza. Fjalori greqisht-shqip i Boēarit Pėrfundimi i kėtij fjalori ishte i nxitjes sė konsullit francez Pukėvili, siē pretendonte francezi vet, pėrpjekje tė mėsojnė suliotėt arvanitas greqisht dhe tė merren vesh me grekėt. Si do qė tė jetė puna, fakt ėshtė se kemi tė bėjmė me njė hero qė ka shqetėsime kulturore qė krijoi njė vepėr gjuhėsore dhe kulturore, si rrjedhim me tė drejtė Marko Boēari mundė tė quhet si realizuesi i fjalorit tė thjeshtė tė parė greko-shqip. Fjalori Marko Boēarit lindi si pasojė dhe e ngjarjeve qė po kalonte Greqia, ku mbas dorėzimit tė armėve arvanitasit duhet ti pėrshtateshin jetės civile shoqėrore, qė pėr ta ishte e vėshtirė. Fjalori ka rėndėsi tė veēantė se shpreh shumė elementė tė gjuhės shqipe nė dialektin e ēamėrishtes, ky fjalor shėrbeu edhe si mjet politik pėr tė afruar shqiptarėt me grekėrit. Njė tjetėr detyrim i lindjes sė fjalorit greko-shqip ishte se, tregtia nė zona tė gjera tė Ballkanit bėhej nė gjuhėn greke. Kėshtu qė lindi nevoja e njė fjalori dy gjuhėsh me qėllim qė arvanitasit, pra shqiptarėt nė njė farė mėnyre ju detyrua qė tė mėsonin greqisht qė po fitonte terren si gjuhė e tregtisė nė Ballkan. Pasi gjuha arvanitase si pasojė e ndjekjeve tė arbėrve nga pushtuesit e ndryshėm, u duhej qė tė jetonin tė fshehur me shekuj tė tėrė nė male dhe ishuj tė vetmuar larg takimeve me popujt e tjerė. Kėshtu gjuha arvanitase ngeli njė gjuhė e pastėr kombėtare, qė flitej vetėm nga populli i saj duke ruajtur vjetėrsinė dhe pastėrtinė gjuhėsore, por qė nuk u zhvillua nė shkrim apo tė futeshin fjalė tė reja qė i pėrshtateshin zhvillimit shoqėror tė kohės apo tė njihej nga tė huajt e shumtė qė vizitonin Ballkanin nė atė kohė tė pushtimit osmano turk. Dhe heroi Marko Boēari me njė vullnet dhe guxim, nė moshėn 19 vjeēare na solli fjalorin e parė greko-shqip me titull origjinal Λεξικον τις Ρομαικης και Αρβανιτικης απλησ (Fjalori dy gjuhėsh Greqisht dhe Shqipes sė thjeshtė; ky ėshtė pėrkthimi i saktė nė gjuhėn shqipe, A.Llalla). Fjalori dy gjuhėsh pėrbėhej nga 111 faqe, 1494 fjalė shqipe, dhe 1701 fjalė greke. Origjinali i kėtij fjalori gjendet sot nė muzeun Kombėtar tė Parisit me kodin Supplement Grec 251 numri 244 tė faqes, dhe u dhurua nė maj tė vitit 1819 nga konsulli Pukėvili. Konsulli i Pėrgjithshėm francez nė Janinė Pukėvili duke studiuar fjalorin e Marko Boēarit, hartoi njė fjalor tė vogėl frėngjisht-shqip, me rreth 440 fjalė dhe origjinali i kėtij fjalori gjendet nė muzeun Kombėtar tė Parisit. Pėrpara betejės sė madhe nė Mesollogji, Markoja mendoi tė dėrgonte familjen e tij nė Ankona tė Italisė. Tė gjithė suliotėt me lot nė sy u ndanė me gratė e tyre pa folur, Markoja nė ato ēaste prekėse i tha gruas -Nė orėn e lirisė dua tė jemi bashkė, por nė orėn e betejės dua tė jem vetėm. U ndanė me lot nė sy, ishte takimi i fundit. Markoja ishte komandant i ushtrisė sė Greqisė perėndimore. Kur Qeveria i dėrgoi diplomėn e komandantit tė Pėrgjithshėm, lindėn smira e kapedanėve tė tjerė. Por Markoja kėtyre smirave i pėrgjigjej me fisnikėri dhe tolerancė duke u thėnė-Kush ėshtė i zoti, merr nesėr diplomė nė betejė Markoja ishte njeri i dashur dhe fjalė pakėt. Mė 9 gusht 1823, Marko Boēari u vra duke luftuar kundra ushtrisė sė Mustafa Bushatit, shqiptar edhe ky, Pasha i Shkodrės. Vdekja Marko Boēarit u bė e njohur nė tė gjithė Europėn, ai i kishte shkruajtur njė letėr Bajronit kur ky ishte rrugės pėr nė Mesollogji. Poeti i madh anglez Lordi Bajron erdhi kur Marko Boēari kishte vdekur, dhe mbajti njė fjalim mbi varrin e Markos i veshur me kostumin e njohur kombėtar shqiptar. Marko Boēari vdiq, por figura e tij u bė legjendė. Vrasja e Boēarit Lordi anglez Bajron Nė vitin 1832, me urdhėr tė qeverisė sė atėhershme greke, Mamurasi i njohur pėr vrasjen e heroit arvanitas Odise Andruēos, dhe Papakosta bllokuan dhe dogjėn shtėpinė e Noti Gj. Boēari edhe tė gjitha dokumentat historike tė prejardhjes tė fisit tė Boēarėve. Kėshtu u zhdukė edhe njė arkiv e madhe historike qė vėrtetonte se arvanitasit, suliotėt ishin bijė tė Shqipėrisė.Shumė historianė grekė na e deklarojnė Marko Boēarin dhe shumė heronj tė tjerė arvanitas tė Kryengritjes tė 1821, si grekė dhe jo shqiptar, duke pasur parasysh qė Markoja dhe tė tjerė heronj tė 1821, i pėrkisnin fesė ortodokse. Ėshtė fatkeqėsi pėr atė komb, kur historianėt e atij kombi ngatėrrojnė fenė me racėn. Qė Marko Boēari ishte shqiptar dhe bir shqiptari, kėtė na e deklaron nė vitin 1994, nipi i tij me tė njėjtin emėr Marko Boēari profesor nė Universitetin e Kuinslendit nė Australi. Kur reagonte ashpėr ndaj deklaratės sė njė deputeti grek qė mohonte ndihmrsėn shqiptare nė kryengritjen e 1821 dhe, origjiniėn shqiptare tė Marko Boēari. Komentet e mia tė me poshtme kanė tė bėjnė me njė letėr tė publikuar tė njė ministri grek, qė ka deklaruar se nuk paska shqiptar nė Greqi. Duket qartė se ministri ose nuk ka dijeni ēfarė ndodh aktualisht nė vendin e tij, ose ka vendosur tė injorojė faktet. Ėshtė fakt se nė Greqi ka mė shumė se njė milion shqiptar ortodoks. Prindėrit e mi nuk kanė folur kurrė greqisht me mua, por vetėm shqip, se ata ishin krenarė pėr origjinėn e tyre dhe fisin e tyre shqiptar. Janė tė njohura vargjet: Kjo gjuha arbėrishte ėshtė gjuhė trimėrie e fliti Admiral Miauli Boēari dhe gjithė Suli Ndėrsa poeti ynė i madhi Naim Frashėri do tė shkruante pėr shqiptarėt heronjė tė revolucionit grek tė 1821. E kush e bėri Morenė, ( Greqinė ) Gjith shqiptarė qenė, Sishin shqiptar Marko Suli? ( Marko Boēari ) Xhavela e Miauli? Shqiptar, bir shqiptari, Me armėt e Shqipnis. I u hodhėn themeli Greqis. Nė pėrfundim pėr emrin arvanitas duhet tė sqaroj se gjatė leximit tė teksteve dhe librave tė ndryshme nga autorė tė huaj dhe ata shqiptarė, kam vėrejtur se shqiptarėt e Greqisė i quajnė arvanitas ose arbėrorė. Mendimi im ėshtė se kėtu hasim nė kundėrshtim me fjalorėt greqisht-shqip dhe shqip-greqisht. Kur botohen shkrime dhe librat nė gjuhėn shqipe, fjala arvanit dhe gjuha arvanitase pėrkthehen nė gjuhėn standarde shqipe, shqiptar dhe gjuha shqipe. Ndoshta dikujt do ti duket kjo e gabueshme! Por, mendimi im ėshtė i bazuar nė fjalorėt shkencorė Greqisht-Shqip, dhe Shqip-Greqisht tė autorėve grekė. Kėshtu, ēdokush qė do tė lexojė fjalorėt nė fjalė do tė vėrejė qė fjala arvanitas pėrkthehet shqiptar. Nė fjalorin mė tė madh Greqisht-Shqip qė e ka bėrė profesori i gjuhės greke nė Universitetin e Tiranės Niko Gjini, fjalėn arvanitasi e pėrkthen nė gjuhėn shqipe shqiptar i vogėl, fjalėn arvanitika e pėrkthen nė shqip gjuha shqipe, dhe fjalėn arvaniti e pėrkthen shqiptar. Ndėrsa, autori tjetėr grek Kostandinos Papafili, qė ka bėrė dy fjalorė Greqisht-Shqip dhe Shqip-Greqisht, fjalėn arvanitas e pėrkthen nė gjuhėn shqipe arbėresh. Kurse, nė fjalorin Shqip-Greqisht, fjalėn shqiptar e pėrkthen nė greqisht arvanitas. Nė gjuhėn zyrtare tė shtetit italian, fjalėn arbėresh italianėt nuk e njohin, por arbėreshėt qė kanė emigruar nė Itali nga Greqia dhe Shqipėria rreth shekullit XV i quajnė me tė drejtė albanesi, qė do tė thotė nė gjuhėn shqipe shqiptar. Pra, mendoj se gabimi trashanik qė ėshtė bėrė deri mė sot nga studiuesit dhe shkrimtarėt e ndryshėm, qė arvanitasit nė gjuhėn shqipe i thėrrasim arvanitasit ose arbėrorėt duhet tė ndreqet dhe tė zėvendėsohet me emrin qė u takon shqiptarėt dhe gjuha shqipe. Edhe unė, nė kėtė ligjėratė, pėr qėllimin e mirė, po i emėrtoj shqiptarėt e Greqisė me emrin qė njihen nga grekėt arvanitas, por, siē u tha mė lart bėhet fjalė pėr njė degė tė popullsisė sė sotme shqiptare qė jeton ndėr shekuj nė Greqi dhe flet nė rrethin familjar gjuhėn shqipe. Kthehu ne fillim ___________________________________________________ GJURMĖ TĖ LETĖRSISĖ SĖ VJETĖR TĖ SHQIPTARĖVE TĖ GREQISĖ 1860-1889 Autor: Arben P. LLALLA HYRJE Tė pakėt janė njerėzit tė cilėt e njohin historinė e vėrtetė tė shqiptarėve tė Greqisė, qė njihen me emrin arvanitas. Arvanitasit, janė pjesė e kombit shqiptar tė cilėt ndėr shekuj jetojnė nė Greqi. Emri arvanitas rrjedh nga fjala arbana, ndėrsa fjala arbana rrjedh nga fjala ar+ban=arbanės, njeri qė punon tokėn. Shqiptarėt e lashtė, nga njerėzit qė u morėn me letėrsi, dituri dhe fe, quheshin ilirė dhe mė vonė albanė. Ilirėt dhe albanėt vetėquhen: arbėr, arbanė, arbėreshė, shqiptarė, kurse atdheun e tyre e quajtėn Arbėri, Shqipėri, e kurrė nuk e quajtėn atdheun e tyre Iliri dhe Albani. Gjeografi i lashtė Klaud Ptolemeu (90-160), pėr herė tė parė pėrmendi popullin "alban" dhe kryeqytetin e tij Albanopolis, tė vendosur prapa Durrėsit. Ana Komnena (1083-1146), e bija e perandorit bizantin, Aleksi I, e cila, nė historinė e saj tė njohur, shkruante se popullsia, qė ndodhet pas Durrėsit, e quante veten "Arbanez". Nė fillim tė shekullit XII, normanėt, nė kėngėn e Rolandit nė gjuhėn frėnge, e quanin krahinėn nga Durrėsi nė Vlorė ALBANA. Bota perėndimore vazhdoi tė pėrdorte emėrtimin ALBANIA, gjatė periudhės 150 vjeēare tė kryqėzatave 1096-1208, ku Durrėsi u bė porti kryesor dhe rruga Egnatia u bė shtegu kryesor pėrmes Shqipėrisė Qendrore, qė tė nxirrte nė Kostandinopojė dhe mė tutje nė Lindje. Por, atėherė pse shqiptarėt e Greqisė e quajnė veten e tyre arbėreshė deri nė fund tė shekullit XIX dhe fillim tė shekullit XX, edhe mė tej njihen me emrin arvanitas?! Emri shqiptar, nuk ėshtė mė i vjetėr se rreth shekullit XV dhe kėshtu, arbėreshėt e Greqisė, dhe Azisė sė Vogėl, gjithmonė janė quajtur "arvanitas" nga njerėzit qė shkruanin historinė dhe letėrsinė me shkronja qė njihen si tė helenėve. Ndėrsa arbėreshėt qė u larguan pėr nė Itali nga Greqia dhe Arbėria e quajnė veten e tyre deri mė sot arbėresh, kurse zyrtarisht nga shteti italian njihen me emrin albanesi. Mbase, emėrtimi arban, duhet tė jetė i vjetėr njėlloj me emėrtimin alban, mirėpo, dallimi qėndron se si na thėrrasin popujt e ndryshėm. Po tė shohim qytetet e vjetra pellazge dhe ilire, ato janė ndėrtuar pranė lumenjve, duke qenė afėr tokave pjellore, pra, afėr arave. Fjalė qė emėrton njerėzit tė cilėt punonin tokėn, arbėrės. Ballina e librit _______________________________ Nė gjuhėn greke, arbanėt, thirren arvanitas, sepse grekėt shkronjėn B tė alfabetit latin e lexojnė V, pra, arvanitas dhe atdheu i tyre Arvanitias nė gjuhėn greke. Turqit, arvanitasit i quajnė "arnaut" ose "arnavud", kurse arvanitasit ortodoks tė Kostandinopojės dhe tė Egjiptit i quajnė "greci". Qė arbėreshėt janė quajtur edhe me fjalėn "greci" kemi fakte tė vėrteta si p.sh. qyteza Hora e arbėreshėve nė Palermo na e dėshmon kėtė. Kjo qytezė, shumė vite mė parė, nėpėr librat zyrtarė tė shtetit italian shėnohej "Piana Dei Greci", por mė vonė u shėnua me tė drejtė "Piana Degli Albanesi", dhe njė qytezė tjetėr e banuar me arbėreshė nė Avello tė Italisė njihet sot me emrin Greci. Njė dėshmi tjetėr rreth kėtij emėrimi na sjell gjeografi Siēilian Thommaso Fazello (1498-1570), shkruan se: "Shqiptarėt qė erdhėn nė fillim nė Bisiri u quajtėn "greci". Mė tej kėta shqiptarė tė quajtur "greci" u vendosėn pėrgjithmonė nė Contessa Entella rreth vitit 1450". NGA HISTORIKU I SHQIPTARĖVE TĖ GREQISĖ Studimet pėr shqiptarėt e Greqisė, qė njihen me emrin arvanitas, janė shumė tė pakta, pėr tė mos thėnė aspak. Sot, burimet historike, kulturore, gjuhėsore, letrare dhe muzikore janė shumė tė kufizuara ose mungojnė plotėsisht. Strukturat shtetėrore greke janė kujdesur qė burimet historike, kulturore dhe letrare arvanitase tė mos dalin nė dritė. Kėshtu, na mungojnė shumė dokumente me vlera tė mėdha historike pėr kombin e arbėrit. Arvanitasit e Greqisė nuk janė ardhės, nuk janė as minoritet. Ata, ishin dhe janė ende nė Greqi. Valė tė tjera tė mėdha tė arbėrve nė drejtim tė Greqisė ka pasur nė shekullin IV-VII dhe XIV, qė i njohim nga disa historianė, nuk janė veēse, shpėrngulje e disa principatave tė arbėrve tė veriut nė drejtim tė jugut pėr arsye tė pushtimeve tė tokave tė tyre nė veri tė Arbėrisė nga pushtuesit sllavė dhe mė vonė nga pushtuesit turq. Disa historianė grekė, evropianė dhe shqiptarė shumė figura tė ndritura heroike, politike dhe kulturore arvanitase na i paraqesin si minoritarė grekė ose si u pėlqen grekėve "vorioepiriotė". Termi grek nė shekullin XIX ka pasur domethėnie politike dhe jo atė kombėtare dhe gjuhėsore siē e ka sot. Kėshtu, Kryengritjen e vitit 1821, fuqitė e mėdha evropiane e shfrytėzuan duke i pagėzuar kryengritėsit me emrin e pėrbashkėt grekė pėr tė realizuar Greqinė politike tė sotme. Pra, tė gjithė kryengritėsit e vitit 1821, arvanitasit, elenasit, vllehėt, dhe bullgarėt, nė mėnyrė tė barabartė, pas krijimit tė mbretėrisė dhe mė vonė tė shtetit grek, morėn emrin e pėrbashkėt politik-kombėtar grek. Vetė elenasit, nė shekullin XVIII dhe nė fillim tė shekullit XIX, parapėlqenin tė quheshin romei dhe gjuhėn e tyre romaikis. Kėshtu, Rigas Fereos (1757-1798), ideologu dhe frymėzuesi i Kryengritjes sė vitit 1821, nė poemėn e tij "Kėngė Kushtrimi" nė njė rresht tė saj shkruan nė gjuhėn greke, grekėt e sotėm, njiheshin romei, kurse shqiptarėt me emrin arvanitis. Ėshtė e vėrtetė, qė shumė herė arvanitasit ortodoksė u pėrplasėn me arvanitasit myslimanė dhe luftuan kundėr njeri-tjetrit, pra, ishte njė luftė fetare. Arvanitasit ortodoksė i luftonin arvanitasit myslimanė sikur tė ishin turq dhe jo arvanitas, ndėrsa arvanitasit myslimanė, i luftonin arvanitasit ortodoksė sikur tė ishin grekė dhe jo arvanitas2. Shumė dekada mė parė, mbizotėronte pikėpamja se arvanitasit nė Greqi janė njė racė e ulėt. Kėtė gjė e besonin dhe vetė arvanitasit, pasi nuk e njihnin historinė e tė parėve tė tyre, qė kanė ndihmuar pėr krijimin e shtetit grek. Pėr mohimin e ndihmesės sė arvanitasve nė krijimin e shtetit grek, fillimisht u mohua raca, gjuha shqipe dhe ēdo dorėshkrim i vjetėr shqip i shkruar me shkronja greke u konservua, pėr tė mos dalė mė kurrė dhe pėr t'i mbuluar pėrgjithmonė pluhuri i harresės. U hodh baltė mbi disa figura tė shquara heroike tė Kryengritjes greke tė vitit 1821, qė ishin arvanitas, pra, shqiptarė, duke i quajtur tradhtarė, duke i burgosur dhe shumė prej tyre u vranė nė pabesi mbas themelimit tė mbretėrisė greke. Kėshtu, ata politikanė dhe historianė grekė, qė hodhėn baltė mbi disa figura tė shquara arvanitase tė 1821, kėrkonin qė t'i prisnin rrėnjėt arvanitase nė Greqi. Por, nuk ia arritėn kėtij qėllimi dashakeq, sepse jeta historike, politike dhe kulturore greke nuk ka kuptim pa qenien e racės shqiptare nė Greqi. Arvanitasit janė njė realitet nė shtetin Grek. Ata kanė luftuar nė Kryengritjen e vitit 1821 bashkė me grekėt kundėr osmanėve turq, pėr formimin e shtetit grek. Arvanitasit e quajnė veten e tyre zotėr tė Greqisė. Hartuesit e statusit tė shoqėrisė greke qenė tre arvanitas nga fshati Arvanitohori pranė Tirnovas, Bullgari. Ata ishin: Pano Joani, Nikol Kristianika, Janaq Adhami3. Ėshtė fakt, tashmė nuk mund tė diskutohet edhe pse deri tani pjesėrisht ishte fshehur qė 90 ndėr 100 heronjtė e Kryengritjes sė vitit 1821-it, ishin arvanitė4. Qė arvanitasit mbajtėn peshėn kryesore tė luftės Nacionalēlirimtare tė 1821-shit, pėrveē qė ishin pjesa dėrmuese e popullsisė nė Greqi nė periudhat e kryengritjes, mund tė shpjegohet edhe nga fakti qė arvanitasit ishin njė popull luftarak, krenaria e tė cilit nuk mund tė lejonte poshtėrimet e skllavėrisė. Disa nga arvanitasit heronj tė Kryengritjes tė vitit 1821 ishin: Gjergj Kundurioti, Kiēo Xhavella, Andoni Kryezi, Teodor Kollokotroni, Marko Boēari, Noti Boēari, Kiēo Boēari, Laskarina Bubulina, Anastas Gjirokastriti, Dhimitėr Vulgari, Kostandin Kanari, Gjeorgjio Karaiskaqi, Odise Andruēo, Andrea Miauli, Teodor Griva, Dhimitėr Plaputa, Nikolao Kryezoti, Athanasio Shkurtanioti, Hasan Bellushi, Tahir Abazi, Ago Myhyrdani, Sulejman Meto, Gjeko Bei, Myrto Ēali, Ago Vasiari, dhe shumė e shumė shqiptarė tė tjerė. Arvanitasit janė krijuesit e ēetave tė komitėve nėn pushtimin turk, qė ruajtėn jo vetėm tė vėrtetėn e mosnėnshtrimit dhe liridashjes, por edhe tė kulturės, tė zakoneve tė lashta, muzikės, valleve dhe kėngėve popullore tė tyre. Mė 1674, Konsulli anglez nė Athinė, Zhan Zhiroj, thoshte se: "Kleftėt e fushės si kėtu (nė Atikė) ashtu edhe nė More, janė tė gjithė arvanitė"5. Arvanitasit, kėta luftėtarė trima, heronjtė e Kryengritjes sė vitit 1821, jo vetėm me armėt e tyre luftuan pėr pavarėsinė e Greqisė, por ishin kryetarėt e parė tė shtetit grek tė posalindur, qė drejtuan Greqinė drejt ndėrtimit tė jetės evropiane. Nė vitin 18506, arvanitasi Andoni Kryeziu, kur ishte kryeministėr, shpalli Kishėn Autoqefale Greke, duke e shkėputur pėrgjithmonė nga varėsia e Fanarit tė Stambollit. Kur arvanitasi Dhimitėr Vulgari, ishte kryeministėr i Greqisė nga vitet 1855-1875, u bė i mundur bashkimi i Shtatė Ishujve me Greqinė. Kryeministri Dhimitėr Vulgari, mbėshteti fuqishėm kryengritjen e ishullit tė Kretės pėr t'u bashkuar me tė. Gjenerali Teodoros Pangallos, pasi u zgjodh Kryetar i shtetit grek (1925-1926), u arritėn shumė marrėveshje tė rėndėsishme nė fushėn e politikės dhe kulturės me shtetin shqiptar nė ato vite. Nga kryetarėt dhe kryeministrat e Greqisė qė dolėn nga fara arvanitase veēojmė: Joani Kapodistria, Gjeorgji Kundurioti, Pavlo Kundurioti, Andoni Kryeziu, Athanas Miauli, Diomidh Qiriako, Emanuil Repili, Petro Vulgari, Aleksandėr Koriziu, Aleksandėr Diomidhi, Kiēo Xhavella, Jani i Ri Kollokotroni, Aleksandėr Zaimi, Jorgos Papadhopulos etj. Pėr krijimin e shtetit grek, arvanitasit kanė ndihmuar nė tė gjitha drejtimet pėr pėrparimin e Greqisė. Arvanitasit ishin profesorėt e parė qė themeluan Akademinė e Athinės ndėrsa investuesi i ndėrtesės sė Akademisė sė Athinės ishte shqiptari i pasur nga Voskopoja e Korēės Simon Sina, i cili i bėri njė dhuratė tė madh Greqisė, duke ndėrtuar godinėn e Akademisė sė Athinės e cila ėshtė edhe sot. Mė 1859 filluan punimet e para, pėr ndėrtimin e Akademisė mė 15 prill 1876, Simon Sina vdes, duke lėnė trashėgimtare vetėm dy vajza dhe, nė bazė tė testamentit tė tij, e vazhdoi dhe e mbaroi veprėn gruaja e tij, Ifigjenia Sina, mė 1885 [7]. Nga gjiri i familjeve arvanitase dolėn shumė intelektualė tė shquar qė u bėnė akademikė tė Akademisė sė Athinės si: Dhimitėr Egjiniti, Angjelo Gjini, Sotiri Shqipi, Spiridon Doda, Vasil Egjiniti, Gjergj Sotiriu, Kostandin Horemi, Aleksandėr Diomidhi, Maksim Miēopulos, Vasil Malamo, Dhimitri Kaburoglu, Teofil Vorea etj. Mėnyra e jetesės dhe veshja arvanitase ka tėrhequr vėmendjen e shumė studiuesve tė huaj qė kanė vizituar Ballkanin nė shekujt e mėparshėm. Piktorė tė huaj, tė frymėzuar nga lloj i mėnyrės sė jetesės dhe veshjes arvanitase, mbushėn tablotė e tyre me kėto tema. Shumė tablo me portretin e luftėtarit arvanitas gjenden nėpėr muzetė e mėdha tė Evropės dhe kanė tėrhequr vėmendjen e vizitorėve tė shumtė por, nuk ishin vetėm piktorėt e huaj qė u frymėzuan nga mėnyra e jetesės, veshja dhe figura e luftėtarit arvanitas ose shqiptar. Nga fara arvanitase, dolėn shumė piktorė, disa prej tyre me famė botėrore. Temat frymėzuese tė kėtyre piktorėve tė mėdhenj arvanitas ishin betejat fitimtare tė princit tė Arbėrisė dhe Epirit, Gjergj Kastrioti-Skėnderbeu, i njohur edhe nga papa Piu II, mbret i Albanisė dhe i Maqedonisė mė 1458, si dhe lufta shekullore e kombit tė arbėrit pėr liri, shpėrnguljet me dhunė nga trojet e tyre shekullore etj. Disa nga kėta piktorė arvanitas me famė janė: Polikron Lebeshi, Eleni Bukura, Jani Altamura Bukura, Niko Voko, Niko Engonopulos, Alqi Gjini, Jani Kuēi, Taso Haxhi, Stamati Lazeru, Thanasi Ēinko, Andrea Kryeziu, Niko (Gjika) Haxhiqiriako, Buzani, Gizi, Biskini etj. Tė gjithė kėta piktorė tė mėdhenj me famė kanė prejardhje shqiptare ngase kanė deklaruar vetė qė janė nga zonat e banuara me shumicė dėrrmuese arvanitase si ishulli i Hidrės, Eubea, Atikia8, etj, qė janė zemra e Greqisė sė lashtė, dhe janė banuar dhe banohen edhe sot nga arvanitasit. Kėshtu, njė popull me shpirtin luftarak dhe artistik, qė nga gjiri i tij kanė dalė heronj, politikanė, akademikė, piktorė etj, ėshtė e natyrshme tė shprehej edhe nė vargje poetike letrare. Nė shekujt e kaluar, gjuhės shqipe, i bėhej njė luftė e ashpėr pėr ta zhdukur nga kujtesa e popullit tė saj. Por, edhe ky qėllim dashakeqės nuk u arrit, sepse, populli arvanitas diti ta ruajė gjuhėn nė kujtesėn e vet. Mėnyra se si ėshtė ruajtur gjuha shqipe ėshtė interesante pėr faktin se nuk shkruhej nė masėn e gjerė tė popullatės arvanitase, nuk e lanė tė tjerėt qė gjuha shqipe tė shkruhej! Kėshtu, populli arvanitas zgjodhi rrugėn e tė kėnduarit pėr tė ruajtur gjuhėn e tij. Kėngėt arvanitase u pėrkasin teksteve tė kėngėve dhe poezisė sė lirikave tė vjetra arvanitase, kėngė pėr lirinė, dashurinė dhe tė tipit kaēak, pra tė njeriut tė lirė prej njė shpirti tė pathyeshėm dhe tė ndjenjės popullore. Njė dėshmi qė kemi nga P. Joti qė shkroi "Historinė e Shtatė Ishujve" tė vitit 1866, na vėrteton se Suliotėt qė ishin nė Korfuz9, kur pastronin armėt, kėndonin kėngėt arvanitase pėr heronjtė e tyre. Nė kėngėt arvanitase tė Suliotėve nuk kishte asnjė fjalė greke. Dy kėngė qė kėndoheshin nga arvanitasit Suliot, gjenden nė librin me titull "Bleta Shqiptare" tė autorit Thimi Mitko, botuar nė vitin 1878 nė Aleksandri. Nė vitin 1891, gjermani Arthur Milchkofer, nė veprėn e tij me titull "Attika und seine Heutigen" ndėr tė tjera shkruan: "Nga ē'di unė, kėngėt popullore greke, u janė pėrshtatur kėngėve tė vjetra arvanitase tė dashurisė, lirisė dhe atyre kaēake"10. Kėshtu u bė greqizmi gjuhėsor, ku u flijua nė kėtė mėnyrė kėnga e vjetėr epiko-lirike arvanitase, e cila kaloi tek brezat e rinj nė variantin grek dhe kėshtu u njoh duke humbur identitetin e saj tė vėrtetė shqiptar. Nė tetor tė vitit 2003, pas njė pune 17 vjeēare kėrkimesh, muzikologu dhe kėngėtari i njohur arvanitas Thanasi Moraiti botoi antologjinė e parė tė teksteve tė kėngėve arvanitase tė Greqisė me titull "Antologjia e kėngėve arvanitase tė Greqisė", njė libėr shkencor, me vlera tė mėdha historike dhe kulturore pėr kombin e arbėrit. Kjo antologji, ėshtė fryti i njė pune shumėvjeēare tė mundimshme dhe tė lodhshme e cila pėrmban nė vete jo vetėm njė njohje tė thellė tė antologjisė sė gjuhės, por edhe tė njohjes sė thellė muzikore. Bėhet fjalė pėr njė vepėr e cila vjen tė mbushė njė boshllėk tė madh, mė nė fund kėnga dhe poezia muzikore popullore arvanitase ėshtė e regjistruar dhe kjo mė e pakta e asaj qė ekziston, por mbi tė gjitha ėshtė hedhur baza e saj. Dhe kjo ėshtė njė nga punėt me anė tė sė cilės duhet tė mbėrrijmė dhe tė zgjerojmė horizontet tona edhe mė tej por, pėrmbledhje tė letėrsisė arvanitase nė njė antologji letrare nuk ka tė botuar e as nuk ėshtė zbuluar deri mė sot. Nga kėrkimet e mia tetėvjeēare nėpėr arkivat historike greke dhe nėpėr bibliotekat private tė disa intelektualėve arvanitas, gjeta disa tekste poetike, kėrshėndella dhe vjersha satirike. Njėra nga kėto poema ėshtė shkruar nė vitin 1571 nga poeti luftėtar, Manoli Blesi nė gjuhėn italiane, por me shumė greqizma. Disa strofa tė poemės, pėr herė tė parė i gjejmė nė librin e Kostandinos Biris "Arvanitasit Dorjenėt dhe Grekėt e rinj", dhe nė librin "Arvanitėt dhe prejardhja e grekėve" tė autorit Aristidh Kola. Nė vargjet e poemės, pėrmenden luftėtarėt arvanitas qė morėn pjesė nė luftė kundėr turqve nė Qipro. Poema e shkruar; nė italisht nga arvanitasi Manol Blesi mė 1571, ka mbi 41 strofa, por deri mė sot nuk e kam gjetur tė tėrėn, pėrveē strofave tė botuara nė librin e Kostandin Birit dhe Aristidh Kolės. O tė varfėr Luftėtarė... si do t'ia bėjmė nga kėtu dhe mot tė shkojmė me kėmbė gjer nė Qipro tė luftojmė tok O tė varfėr Luftėtarė 4 Ku ėshtė tani Kelmendi madhėshtor Kapedan i Ushtrisė dhe ai i Gėrbeshi burrėror qė i bėri turqit me u dridhė bashkė me Gjinin e Frasqisė Mbushur shpirt e fshehtėsi... 5 Ku ėshtė Shtini dhe Kanaqi, Meksi, Lopėsi dhe Barbati me Andruēo mustaqelliun, Petro Bua dhe Stamatė qė sė bashku porsi Maēok shkonin tė gjithė nė grackė; O tė varfėr Luftėtarė... 41 Dhe hymė nė dimėr do tė rikthehemi nė verė me kėtė shoqėri kaq tė mirė tė Kalorėsve dhe tė Qitėsve trima dhe luftėtarė tė zotė siē bėnin dhe me tė vjetrit tanė O tė varfėr Luftėtarė..... GJUHA SHQIPE NĖPĖR SHEKUJ Elementi kryesor i cili dallon arvanitasit nga popujt e tjerė qė pėrbėjnė shtetin e sotėm grek, ėshtė gjuha shqipe, qė ata flasim brenda nė rrethin familjar. Deri nė shekujt e mėparshėm gjuha shqipe nuk shkruhej nga masa e gjerė e popullit tė saj, nuk pėrbėnte gjuhėn e shkollimit, kėtė gjuhė e flisnin njerėzit e pashkolluar, ishte gjuhė e jetės sė pėrditshme, prandaj arriti tė pėrcillej nga brezi nė brez. Pra, gjuha shqipe ishte gjuhė popullore dhe jo gjuhė letrare e fetare. Kėshtu, njerėzit e diturisė dhe tė letėrsisė e quanin gjuhėn shqipe gjuhė "barbare". Gjuha shqipe, duke mos u shkruar, mund tė rrezikonte tė humbiste gjatė shekujve, tė humbiste origjinalitetin e saj dhe emocionet shpirtėrore. Prandaj, stėrgjyshėrit tanė arbėr krijuan ninullat, kėngėt e kreshnikėve dhe vajet. Njė nga mėnyrat e rruajtjes sė gjuhės, pra, ėshtė kėnga. Kėshtu, shumė ngjarje tė pėrditshme dhe ngjarje historike u pėrcollėn brez pas brezi nėpėrmjet kėngės popullore si nė vargjet e mėposhtme: Meqė nuk dimė tė shkruajmė, mjaftohemi me tė folur, me kėngėt dhe me vajet kujtesa jonė kėshtu ruhet Askush nesh nuk dinte tė shkruante, por i bėmė kėngė dhe u ruajtėn goja-goja deri mė sot kujtesa jonė e gjallė mbet. .... ..... ..... ..... Vepra mė e rėndėsishme nga pikėpamja gjuhėsore ėshtė fjalori greqisht-shqip i Kostandin Kristoforidhit. Nė kėtė fjalor pasqyrohen vetėm idiomat gjuhėsore nga Epiri deri nė Shqipėrinė e Veriut. Njė fjalor i gjuhės shqipe, nė kuptimin e mirėfilltė, domethėnė pasqyrimit tė gjuhės shqipe qė flasin arvanitasit, banorė qė jetojnė masovikisht nė Greqinė qė nė kohėn antike, mungon edhe sot e kėsaj dite. Nė shekullin XIX, njė tjetėr shkencėtar, Panajot Kupitori, veē veprės sė njohur "Studime shqiptare" (1878)5, kishte hartuar njė fjalor tė gjuhės shqipe, vepėr qė pėr mė shumė se njė shekull mbeti si dorėshkrim nė bodrumet e Akademisė sė Shkencave tė Athinės dhe, pėr shkaqe tė panjohura, ende nuk ėshtė botuar. Panajot Kupitori, ishte arvanitas nga ishulli i Hidrės. Ai mbaroi studimet nė Universitetin e Athinės. Pas studimeve punoi mėsues i letėrsisė nė gjimnaz nė Athinė ku mė vonė u bė drejtor i kėsaj shkolle. Nė vitin 1860 Kupitori botoi "Abetare tė gjuhės shqipe" dhe mė vonė fjalorin greqisht-shqip tė cilin nė vitin 1882 e bleu konsulli francez nė Janinė Aug. Dozan6. Nė vitin 1926 fjalori greqisht-shqip i Panajot Kupitorit e ribleu Ndėrrmjarja Historike dhe Etnologjike tė Greqis. Mė tej fati i fjalorit tė Panajot Kupitorit nuk dihet. Njė tjetėr fjalor i tė folmes sė gjuhės shqipe tė Atikisė qė ishte hartuar nga Taso Nerukos (1826-1892), do tė mbetet i panjohur dhe i pakapshėm. Pas vdekjes sė Nerukos, vejusha e tij ia dha dorėshkrimin gjuhėtarit tė madh gjerman, G.Meyer dhe ai e botoi nė veprėn e vet "Albanesich Studien V" faqe 67-94, pjesėn nga A-ja deri tek L-ja, si shqip-gjermanisht7. Arvanitasi nga ishulli i Salaminės, Anastas Kullurioti (1822-1887), nė vitet 1879-1880 themeloi gazetėn Zėri i Shqipėrisė. Ai botoi mė 1882 dy libra nė gjuhėn greke "Ankimet shqiptare" dhe "Klumėsht pėr foshnjat". Veprimtaria e kėtij arvanitasi tė shquar u ndėrpre mbasi qeveria greke e arrestoi dhe e burgosi nė Athinė. Nė vitin 1887 Anastas Kullurioti vdiq i helmuar nė burgun e Athinės. Libri mė i vjetėr ėshtė vepra e Gjon Buzukut titulluar "Meshari". Ai, u pėrfundua dhe u shtyp mė 1555. Kopja e vetme ekzistuese u zbulua nė vitin 1740 nga arqipeshkvi shqiptar i Shkupit Gjon N. Kazazi. Mė vonė "Meshari" shkoi nė Bibliotekėn e Vatikanit, ku u rizbulua mė 1909 nga arbėreshi Pal Skiroi. Libri ka pasur 220 faqe dhe sot mungojnė 32 faqet e para. Ky libėr, ishte shkruar me shkronja latine ku ishin shtuar dhe pesė shkronja tė tjera9. Dhe u botua mė 1968, nėn pėrkujdesjen e gjuhėtarit tė madh shqiptar, Eqrem Ēabej, nė gjuhėn e sotme letrare shqipe. ....... ........ ..... ........... ........ ....... Nė Greqi, nė fund tė shekullit XIX, gjuha shqipe flitej nga pjesa mė e madhe e popullatės e deri brenda nė oborrin mbretėror. Bile nė flotėn detare, ushtarake dhe tregtare greke flitej shqip. Pėr tė shkruar poemėn nė gjuhėn shqipe ose arbėrishte, autori nė mungesė tė njė alfabeti tė njėsuar tė gjuhės shqipe, nė ato vite ka pėrdorur shkronja greke dhe mendoj se mund tė ketė pėrdorur alfabetin e mėposhtėm qė unė e kam ndėrtuar nė bazė tė fjalėve tė shprehura nė vargje. Pėr, plotėsimin e alfabetit shqip me 36 shkronja, poeti duhet tė ketė pėrdorur disa lidhje midis 24 shkronjave tė alfabetit grek. Shkronjat qė janė pėrdorur nė poemė janė 38: NDE PĖR TĖ PARĖN EPARA VASILLOPUVA JONE PRINCIPESHĖN TONĖ LEKSANDRA LEKSANDRA Tė kėndonnė ndė arbėrishte, Tė kėndojmė nė shqip, Ē' ishtė gluhė trimmėrishte, qė ėshtė gjuhė trimėrie, Ē' eflit nafarhu Miauli, qė e fliste admiral Miauli, Bocari, dhe gjithė Suli. Boēari, dhe gjithė Suli. I Duav diev ndė mal, Doli dielli nė mal, si tė pa siprė ndė kal, si tė pa sipėr nė kalė, ufsheh bėrdha ndė nė re, u fsheh brenda nė re, tė ndritonjėsh ti ndė dhe. tė ndriēohesh ti nė dhe. ------ Kur ti vinje ka Tatojė, Kur ti vije nga Tatoi,* Hėna dil ka Jmitojė, Hėna dilte nga Imitos,* tuke shtif sit' e te pa, duke hedhur sytė e tė pa, ndrito pėr mua ti tė tha. ndriēo pėr mua ty tė tha. ----- Drita je ēė sperėndon, Drita je qė s'perėndon, lulea e lulevet ēė mblon lulja e luleve qė mbulon, vendetė ka merudhi, vendet nga kundėrmimi, kado vete e kado rri. nga do vete e nga do rrish. ----- Parnithi njė krino nxuar, Parnis* njė zambak nxori, e ka marudhia e hovė, e nga aroma e hollė, erdh njė Dhuk' e na emuar, erdhi njė duk dhe na e mori, e ekev ndė Peterhovė. dhe e ēoi nė Petėrburg. ----- Lulea e lulevet me fletė Lule e luleve me fletė bėrdha ndė pallat jė vetė, brenda nė pallat je vetė, kur hin bėrdha ndė njė gardh, kur hyn brenda nė njė gardh, ka gjithė luletė ti sbardh. nga gjithė lulet ti zbardh. ----- Drita luan ndė diamant, Drita luan nė diamant, ēel e shqep ndė njė perlandė, ēel e shqep nė njė perlandė, bėrdha ndė si tėnd ēė luan; brenda nė sy tėnd qė luan? edi vetėm' aj ēė ruan, E di vetėm ai qė ruan, tė sglidh mė tė mirėn' vajzė tė zgjedhė mė tė mirėn vajzė pėr ti shkon ndė glisht' unazė. pėr ty shkon nė gisht unazė. ----- Ketu e tri milė vjet, Kėtu e tremijė vjet, vasillopuv nėk' uvjet, princeshė nuk u gjet, tė mos ngjitej ati lart, tė mos ngjitej atje lart, tė shih Lenėnė ndė Spart. tė shihnin Lenėn** nė Spartė. ----- Lenėnė ēė njer pastaij Lenėn qė njeh pastaj ka tė bukurit' e saij, nga tė bukurit e saj, njė ēė dh' asajė i pėlqev njė qė asaj i pėlqeu vasillopuv e rrėmbev. princi e rrėmbeu. ----- Pastaij ka tri milė vjet, Pas tremijė vjetėsh, na uleshe ti ē' i glet na uleshe ti qė i ngjan Lenesė, ndė kurm ndė si, Lenės, nė trup, nė sy, ndė t' ecurė ndė bukuri. nė tė ecur nė bukuri. ----- Ndai menate del njė ifth, Ndaj me natė del njė yll, ēė strros natėn' e embif, qė shtron natėn e mbyll, pėr posh dheft' e sjell ditė, pėr poshtė dheut e sjell ditė, pra ja thonė 'Afrėditė. pra ja thonė Afėrditė. ----- Ti je aij ifthi ēė na sjell Ti je ai yll qė na sjell ditėnė kur del si diell, ditėn kur del si diell, ka pallati, e na rruse nga pallati, e na zbret ndė nė horė, si njė nuse, nė qytet, si njė nuse, me tė tėmė me tė tatė, me tė tėmė me tė tatė, e tė mblonmė me uratė. e tė mbulojmė me uratė. ........ ...... ...... ....... Shkruajta ndė 26 E shkruajta nė Marsit 1889 ndė Pire. 26 Mars 1889 nė Pire. (POEMA KA 430 RRESHTA, Kjo eshte e shkurtuar) NJĖ FJALIM PARAZGJEDHOR I BOTUAR NĖ GJUHĖN SHQIPE NĖ GAZETĖN GREKE "TO ME"NĖ VITIN 1860 ..... .... ...... Tekstin po e paraqes ashtu siē ėshtė botuar nė gazetėn "E ARDHMJA E ATDHEUT" nė gjuhėn shqipe, tė shkruar me shkronja greke dhe me disa kombinime pėr tė plotėsuar alfabetin e gjuhės shqipe. Gjatė transkriptimit vėrejta se shkruesi i fjalimit parazgjedhor tė vitit 1860, ka pėrdorur shumė fjalė greke. Po i njėjti fjalim ėshtė botuar nė gazetėn e kohės edhe nė gjuhėn greke. Pėr transkriptimin e fjalimit parazgjedhor tė vitit 1860, kam pėrdorur alfabetin e mėposhtėm me 38 shkronja. Aty ku ka pikėpresje ka kuptimin e pikėpyetjes. Pr' polit tė katundevet t' 'Athinėsė Vllezer! Dheu ist i ljagėtė akoma ga gjakėratė tė tatrevet edhe vllezrevet tuai ̇ progjismė tiragnonė, apoktismė elleftherinė, ist sjum' e madhe lipon vllastimi ndė kai gjaku tė mos jemi ikano pr' ellefteri. Tuti ata sitėtė ēė ranė ndė ljuftė do tė na jjapėnė nemė edhe mallėkime. Na ēė kemi sindagmė. Ēė do thetė sindagmė; Do thetė ēė gjithė polit ka to dhikioma tė frondisnjė vetėmė tė dhiokisetė mirė patridha, tė mos ketė tė rėndė foro, to bėnjė tė mire nome, tė mos ibenjėnė konaqe, tė mos ibjerė korofilaqi me vurdhulė ėdhe tė tjeratė. Epedhi ēė nuk boresnjėnė tuti politė tė mblidhenė, pse jjanė alargu njeri ga njatri dhiorisnjėnė antiprosopė ėdhė ata thujenė vuleftai. Ata bėnjėnė atė ēė do tė bėinė politė ndė mblidhesinė, ėdhe ēė do bėnjėnė ata ist i mirė bėnė. Donni tė sihnni ēė vėljen dhikiomai jjuai; vėzdonni kuvernisinė pr' tė petiqjėnjė papsėn dhimarhotė ėdhe dhiorisėn dhimarho tė tretėn paredhro, ėno nomi thotė ēė preps tė dhiopisetė i pari paredhro tėrgon psalidhoqerėtė e dhimarqisė edhe Nomarqisė pr' tu pllanepsėnjėnė i tu foverisėnjėnė. Polit! Sindagmai thotė ēė istė paranomi Kuvernnisi t' anakatosetė me dhinami tė sajja edhe ėpirroi nd' ėklogi, nuk' istė pune e sajja, eklogjia iste dhikioma i lait. E sihnni fort mirė Kuvernisi pr' simfero tė sajja anakatosetė, nuk preps lipon tė stinni psifo ndė ata ēė u protinėn, pse do ti kenni tauljetė. Pėr qytetarėt tė katundeve tė Athinės Vėllezėr! Dheu ėshtė i lagėt akoma nga gjakrat tė tatėve edhe vėllezėrve tuaj; dėbuam tiranin, fituam lirinė. Ėshtė shumė e madhe, pra, vėllazėrimi ndaj kėtij gjaku tė mos jemi tė denjė pėr lirinė. Tė gjithė ata syt qė ranė nė luftė do tė na japin nam dhe mallkime. Ne qė kemi kushtetutė. Ē'do thotė kushtetutė? Do thotė qė gjithė qytetarėt kanė tė drejtė tė pėrkujdesen vetėm, tė qeverisė mirė atdheu, tė mos ketė tė rėnda taksa, tė bėhen tė mira ligje, tė mos i bėjnė konak, tė mos bjerė xhandarin me kėrbaē edhe tė tjera. Meqenėse qė nuk mundin tė gjithė qytetarėt tė mblidhen, sepse janė larg njeri nga tjetri, caktojnė pėrfaqėsues edhe ata quhen deputetė. Ata bėjnė atė qė do tė bėnin qytetarėt nė mbledhje, edhe ēfarė do bėjnė ata ėshtė e mirė tė bėhet. Nėse kuptuat mirė qė po tė kujdeseni tė caktoni tė mirė njerėz ata qė do vėshtrojnė interesin tuaj, njerėz qė nuk mund t'i mashtrojė, mos t'i tėrheqė nga vetja e tij, do tė jeni tė lirė si ju do Kushtetuta. . Por, nėse caktoni njerėz tuaj qė i dinė vuajtjet tuaja edhe njė e rrahur e xhandarit, fjala vjen, edhe njė e vogėl shkelje do tė jetė njė e madhe fyerje pėr qytetarin, sepse qytetari atėherė do vejė nė tė vėrtetin pėrfaqėsues tė tij edhe nuk do t'i thotė "mos ki merak, do tė kujdesem ... ēfarė bėhet pėr njė tė rrahur ... ashtu ishte koha...", por do tė vejė nė Kuvend tė thotė edhe deputetėt do tė thėrrasin ministrin tė pyesin ēfarė u bė do t'i kėrkojnė pakėnaqėsinė edhe do tė gjykohet ai qė ėshtė fajtor, nė mos gjykohet, atėherė prishet ministri me Kuvendin, edhe e dini ēfarė pėson ministri? Pushohet. Ashtu do tė ndreqen punėt edhe nuk do tė bėhen padrejtėsi. Doni tė shihni sa i madh ėshtė e drejta juaj? Vėshtroni sa tė mira premton qeveria qė do tė bėjė nė gjithė bashkitė; premton shkolla, premton gjyqe paqėsore, premton ura, ju premton tė gjitha tė mirat, arėn**, tė jepni votėn tuaj ministrit Simo edhe nė kryebashktiakut Skufo, edhe pastaj i harron tė gjitha, arėn, tė dalin deputetė njerėz qė nuk dinė nga mot edhe brengat qė vuan shpirti juaj nga kalimtarėt edhe konduktorėt. Ata nuk dinė me ē'punė edhe djersė nxirrni bukėn, ju ngarkojnė me tė tjera taksa! Doni tė shihni sa vlen e drejta juaj? Vėshtroni qeverinė pėr tė arritur qėllimin pushon kryebakėtiakėt edhe emėron kryebashtjak tė tretė zėvendės, dhe ligji thotė qė duhet tė caktojė i pari zėvendės dėrgon tė prerin me gėrshėrė*** tė Bashkisė edhe tė Prefekturės pėr t'u mashtruar ose t'u frikėsojė. (KY FJALIM PO JU DERGOHET I SHKURTUAR. AI ESHTE PREJ 3 FAQESH) ....... .......... KĖRSHĖNDELLAT ARVANITASE Kėrshėndellat janė kėngė gėzimi, qė u kėndohen ardhjes sė Vitit tė Ri dhe shpėrndarjes sė dhuratave nga plaku i Vitit tė Vjetėr, ose siē njihet nė fenė Ortodokse, Shėn Vasili. Kėto kėngė gėzimi, kėndohen nga grup fėmijėsh qė trokasin derė mė derė pėr tė treguar ardhjen e Vitit tė Ri. Mbas kėndimit tė kėngės fėmijėve u dhurohet nga tė zotėt e shtėpisė nga njė lek ose dhuratė tjetėr simbolike. Populli shqiptar, kishte dhe ka kėrshėndellat e veta, qė kėndohen nė prag tė ardhjes sė Vitit tė Ri. Edhe pjesa e popullit shqiptar qė jeton nė territorin e Greqisė ka kėrshėndellat e veta tė cilat nė masėn e gjerė tė tyre njihen me emrin Kalanda. Me kalimin e viteve shumė pak kėrshėndella mbetėn nė kujtesėn e arvanitasve nė fund tė shekullit XX. Tė moshuarit e fundshekullit XX, kujtojnė qė kėndonin kėrshėndella kur vinin Krishtlindjet ose Vitit i Ri, por me kalimin e kohės kėto kėngė gėzimi kanė filluar tė harrohen. Ata kujtojnė qė kėrshėndellat i kėndonin nė gjuhėn shqipe. Disa nga kėto kėngė gėzimi arvanitase janė botuar nė revistėn "BESA", organ i "Lidhjes sė Arvanitasve tė Greqisė" nė vitet 1983-1995. Kėshtu, njė pjesė e kėrshėndellave qė kėndonte populli arvanitas me rastin e Krishtlindjeve, janė shpėtuar duke u shkruar nga mbledhės tė ndryshėm arvanitas nė faqet e revistės "BESA", qė tashmė nuk qarkullon. Sipas kėrshėndellave, ndėrimi i viteve shoqėrohej me kėrkimin e fatit. Pra, Shėn Vasili ose plaku i Vitit tė Ri, thirret si pasues nė kėrkimin e fatit, i cili cilėsohet "njeri" qė vjen nga "toka e premtuar", me shumė tė mira dhe sjell mbarėsi. Ditėt e Krishtlindjeve janė ditė ndjeshmėrie, pendese pėr mėkatarėt, pėrzemėrsie e mirėsie. Nė kėrshėndellat e zonės sė Menidhit mbledhėsi Dhimitėr Jota shėnon: "Me rėndėsi nė kėrshėndellat e Menidhit ėshtė miti i njohur i lėshimit tė bisqeve tė reja nga druri i thatė"1. Por, kėtė mit e ndeshim edhe nė vise tė ndryshme tė Greqisė jugore nga Rumelia e deri nė More, qė njihen nė histori e deri mė sot si zona tė banuara me popullsi shumicė arvanitase. Nga arkivi i revistės arvanitase "BESA", kam shkėputur disa kėrshėndella qė kanė vlera tė larta gjuhėsore, historike dhe folklorike. ........ ....... PASQYRA E LĖNDĖS PARATHĖNIE................................................................... 7 HYRJE.............................................................................11 NGA HISTORIKU I SHQIPTARĖVE TĖ GREQISĖ.................. 15 GJUHA SHQIPE NĖPĖR SHEKUJ......................................... 25 POEMĖ E VITIT 1889 NĖ GJUHĖN SHQIPE E BOTUAR NĖ REVISTĖN GREKE ......................................... 37 NJĖ FJALIM PARAZGJEDHOR I BOTUAR NĖ GJUHĖN SHQIPE NĖ GAZETĖN GREKE NĖ VITIN 1860........... 59 SATIRA ARVANITASE TĖ BOTUARA NĖ GJUHĖN SHQIPE NĖ GAZETĖN GREKE NĖ VITIN 1860.......... 69 KĖRSHĖNDELLAT ARVANITASE................................. 73 FAKSIMILE......................................................... 83 BIBLIOGRAFIA.................................................................111 Autor: Arben P. Llalla Shtėpia Botuese: Tringa Design, Tetovė, Prill 2006. Kthehu ne fillim _____________________________________________ GJENOCIDI GREK MBI POPULLSINĖ ĒAME NĖ ĒAMĖRI Ēėshtja ēame dhe pėrgjithėsisht ēėshtja e minoritetit shqiptar nė Greqi lindi me vendimin e Konferencės sė Londrės mė 1913, e cila e shkėputi kėtė trevė shqiptare dhe ia aneksoi atė Greqisė. Qė nga kjo kohė fillon njė presion i vazhdueshėm, njė politikė sistematike e shtetit grek dhe e forcave tė ndryshme ultranacionaliste pėr shkombėtarizimin e kėsaj treve. Pėr kėtė qėllim, u pėrdorėn tė gjitha mėnyrat, si tatimet e rėnda, grabitja e tokės, pėrjashtimi i popullsisė nga pjesėmarrja nė administratėn shtetėrore, ndalimi i dhunshėm i arsimit nė gjuhėn amtare, madje edhe nė shkollat fillore, vrasjet, burgimet, dėnimi me dhunė deri nė masakrat e pėrgjakshme. Nga S. XHARDO, Janinė Mė 1913, u krye masakra nė pėrroin e Selamit (Paramithi) e 72 krerėve tė Ēamėrisė dhe e qindra tė tjerėve nga kapiteni famėkeq Deli Janaqi. Nė pėrfundim tė Luftės sė Parė Botėrore, mė 1918, u pėrpilua plani i grabitjes sė tokave tė popullsisė ēame. Ligji i tė ashtuquajturės Reformė Agrare, i aplikuar vetėm nė Ēamėri, u rrėmbeu shqiptarėve tė cilėt u degdisėn nė Anadoll, me mijėra hektarė tokė buke, sipėrfaqe tė mėdha me vreshta, qindra mijė rrėnjėve ullinj, tė cilat u bėnė prona tė elementėve grekė. Kėto masa u pasuan nga organizimi i ēetave terroriste nė territorin e Ēamėrisė, sanksionet ekonomike, lufta raciale, braktisja e popullsisė shqiptare nė injorancėn mė tė thellė, inkurajimi i kryqėzatave fetare. Pėrpjekjet e dhunshme tė vitit 1923 pėr ta shpėrngulur me forcė popullsinė ēame nė Turqi, shėnojnė njė kulm tė paparė nė politikėn e egėr shoviniste greke. Bilanci ishte shumė tragjik pėr popullsinė shqiptare. Greqia qe ndėr shtetet e para nė Ballkan nė tė cilat triumfoi fashizmi nacionalist. Nė gusht tė vitit 1936, Joan Metaksai vendosi diktaturėn fashiste. Viktima e parė ishte popullsia ēame. Fashistėt e orės sė parė, tregtari Stavro Koēoni dhe oficeri i xhandarmėrisė Zambeta filluan goditjet sistematike nė Filat, Pituljete, Gumenicė pėr zhdukjen e popullsisė ēame. U shkua deri atje sa populli i Paramithisė u ndalua me violencė tė fliste nė gjuhėn shqipe. Pėrēarja Qeveria greke bėri ēmos qė tė pėrēante popullsinė shqiptare ēame, duke u pėrpjekur tė kundėrvejė tė krishterėt ndaj muslimanėve. Kjo politikė shtetėrore nuk kaloi pa lėnė gjurmė, pasi popullsia e kėsaj zone nė shumicėn dėrrmuese ishin e paarsimuar dhe nuk u arrit qė qarqet intelektuale tė dominonin situatėn. Popullsisė ēame iu ngarkuan taksa tė rėnda, tė cilat nuk kishin vetėm natyrė fiskale, por synonin ta detyronin atė tė emigronte nė Shqipėri ose gjetiu. U ndryshuan emrat shqiptarė tė fshatrave Spatari, Galbaqi, Picari, Varfanj, Arpika me emra greke, respektivisht Trikoforo, Ella, Aetos, Parapotume, Perdhika duke i kolonizuar me grekė, me qėllim ndryshimi tė raporteve tė popullsisė. Para se tė hynte nė Greqi, ushtria fashiste italiane, qeveria greke filloi njė fushatė tė re masakrash dhe krimesh nga mė monstruozėt kundėr popullsisė shqiptare. Dy muaj para konfliktit italo‐grek, qeveria fashiste e Metaksait kreu njė akt ndofta pa precedent nė historinė botėrore. Tė gjithė meshkujt nga 16‐70 vjeē, mbi 5000 burra, u burgosėn dhe u dėrguan nė ishujt e largėt tė Egjeut. Ky veprim u krye nė bazė tė vendimit tė marrė mė parė nė Gumecinė nga njė mbledhje e kryesuar nga Dhespoti i Janinės, Spiridoni, ku merrnin pjesė edhe zv/Prefekti i Gumenicės Jorgo Vasilako, komandanti i Korafilaqisė dhe pėrfaqėsues tė grekėrve tė Ēamėrisė. Nga ky kontigjent viktimash 350 veta u masakruan, 400 tė tjerė vdiqėn mė vonė gjatė internimit nga torturat dhe uria. "Nė kėtė mėnyrė ‐shkruan Jani Sharra ‐ qeveria e vendosi elementin shqiptar, mysliman, haptazi nė kampin e armikut" duke e paragjykuar popullsinė ēame. Rekrutėt Rekrutėt ēamė, si shtetas grekė tė mobilizuar nė vitet 1939 dhe 1940 qė nė atė kohė ndodheshin nė shėrbim ushtarak, me urdhėr tė Korparmatės sė Janinės, u vunė tė thyejnė gurė dhe tė ndreqin rrugė nė formėn e punės sė detyrueshme. Nė takimin qė pati Komandanti i Divizionit VIII tė Epirit, gjenerali Kaēimitro, me 2000 djem ēamė, u kėrkonte mendime pėr rrezikun qė i kanosej vendit nga Italia fashiste. Ēamėt u treguan tė gatshėm pėr tė luftuar armikun e pėrbashkėt. Por pėr ēudi, nė vend tė armėve u dhanė kazma dhe lopata pėr tė vepruar nė prapavija pėr ndėrtim rrugėsh. Ishte njė qėndrim mosbesimi i autoriteteve greke ndaj ēamėve dhe njėherazi dhe njė fyerje e poshtėrim pėr ta, duke i trajtuar jo si bashkėluftėtarė, por si robėr lufte. Nga ana tjetėr, Italia gjatė pėrgatitjeve tė luftės me Greqinė nuk mund tė mos merrte nė konsideratė pėr interesat e saj gjendjen diskriminuese tė shqiptarėve tė Ēamėrisė. Ēiano, ministėr i Jashtėm i Italisė, nė gusht tė vitit 1940, do t'i vinte nė dukje ambasadorit grek nė Romė se "Greqia ishte e vendosur me tė gjitha mjetet qė disponon tė vazhdojė njė program politik, ka diskriminuar nė mėnyrė tepėr tė rėndė shqiptarėt nė favor tė grekėrve. Dhe kėtė e ka bėrė nė tė gjitha fushat e veprimtarisė, qė nga ajo e lirisė personale e nė atė ekonomike, deri nė atė tė mėsimit tė gjuhės... i kanė larguar shqiptarėt nė rajone larg qendrave tė mėdha, duke i mbajtur nė kushte primitive". Lufta Shpėrthimi i Luftės Italo‐Greke mė 1940 thelloi tensionin politik nė Ēamėri. Megjithė pėrpjekjet e pushtuesit pėr ta tėrhequr minoritetin shqiptar nė anėn e tij dhe pavarėsisht se popullsia ēame gjatė regjimit fashist tė Metaksait kishte vuajtur shumė, ajo pėrgjithėsisht mbajti njė qėndrim neutral ndaj palėve nė konflikt. "Edhe kur italianėt pushtuan Gumenicėn‐shkruan Jani Sharra‐rrallė ndonjė ēam u bashkua me ta". Gjithkush mund tė shtrojė pyetjen: pse u mbajt ky qėndrim i ashpėr ndaj minoritetit shqiptar? A ishte kjo njė masė vetėmbrojtjeje nga ana e autoriteteve lokale dhe qendrore greke? A u shkaktua kjo vetėm nga frika e njė hakmarrjeje tė mundshme tė shqiptarėve pėr krimet qė ishin kryer ndaj tyre nga regjimi i Metaksait dhe bandat greke? Tė dhėnat provojnė se asnjėra prej kėtyre arsyeve nuk pėrbėnte shkakun e kėtij veprimi kriminal. Synimi ka qenė akoma mė i largėt dhe njėkohėsisht mė antishqiptar. Edhe nė situatat e vėshtira dhe tė komplikuara, kur Greqisė po i trokiste lufta nė derė, autoritetet greke me gjakftohtėsi u pėrpoqėn tė pėrfitonin ē'tė mundnin. Ata gjykuan se ishte krijuar njė moment i pėrshtatshėm nė marrėdhėniet ndėrkombėtare pėr spastrimin etnik pėrfundimtar tė Ēamėrisė. Kėtė e provon edhe fakti se pas shpėrthimit tė luftės, pasi u bė e qartė se kapitullimi i Greqisė pėrballė ushtrive italiane ishte i afėrt, autoritetet lokale greke tė Ēamėrisė pėrgatitėn listat dhe po pėrpiqeshin tė siguronin mjetet e nevojshme tė mbartjes pėr tė gjitha gratė dhe fėmijėt qė kishin mbetur nė Ēamėri me qėllim qė kur tė hynin ushtritė e huaja kėtu, tė mos gjenin kėmbė shqiptari. Pas thyerjes sė ushtrive italiane dhe tėrheqjes sė tyre nga Greqia u intensifikua dhuna dhe terrori i qeverisė sė re greke mbi popullsinė shqiptare tė Ēamėrisė. Tė burgosurit dhe tė internuarit ēamė u liruan vetėm pas pushtimit tė Greqisė nga ushtritė gjermane nė njė gjendje tė rėndė shėndetėsore dhe shpirtėrore. Pas pushtimit tė Greqisė nga gjermanėt, pritej qė ēamėt e kthyer nga internimi tė hakmerreshin ndaj forcave shoviniste greke qė kishin qenė shkaktarė tė vuajtjeve. Ndryshimi Por ndodhi krejt ndryshe. Ata u ngritėn mbi pasionet shoviniste dhe zgjodhėn rrugėn e bashkėpunimit dhe tė bashkėjetesės pėr tė pėrballuar bashkėrisht gjendjen e rėndė qė u krijua nga pushtuesit e rinj gjermanė. Pėr kėtė qėllim u organizuan dy mbledhje tė gjera nė Koskė dhe nė Spatar. Njerėz me ndikim nė krahinė si Musa Demi, Shuaip Llajo, Isuf Izeti, Xhaferr Ēafuli, Jasin Sadiku dhe shumė tė tjerė punuan me pėrkushtim pėr tė krijuar atmosferėn e mirėkuptimit midis dy komuniteteve, grek dhe shqiptar. Madje fshatarėt e Varfanjit, Salicės etj, dėrguan pėrfaqėsuesit e tyre nė fshtatrat e krishtera ku burrat ishin larguar nga frika e hakmarrjes, duke i siguruar qė tė ktheheshin se asgjė e keqe nuk do t'i gjente. Nė zonėn e Igumenicės dhe tė Filatit ishte bėrė rregull qė asnjė grup i rezistencės greke nuk dilte nė zonat e lira pa qenė i shoqėruar nga njė shqiptar ēam. Pikėrisht pėr kėtė veprimtari e sakrificė, jo pak ēamė dolėn para gjykatave tė pushtuesit dhe u burgosėn. Duke pasur parasysh kėtė realitet tė mirėkuptimit dhe tė bashkėpunimit midis dy komuniteteve (greke dhe ēame shqiptare) studiuesi Niko Zhangu shkruante: "Sikur shqiptarėt ēamė tė ishin kriminelė, do tė zhdukeshin tė gjithė fshatrat e krishterė tė Thesprotisė rreth fshatrave shqiptaro‐ēame". Pėr qarqet shoviniste greke nuk ishte i pranueshėm mirėkuptimi dhe bashkėveprimi midis komuniteteve shqiptare dhe greke. Pėr tė nxitur pėrēarjen e tyre ata nxitėn vrasjen e ēamėve me influencė si Tefik Qemali, Jahja Kasemi, Jasin Sadiku etj. Me vrasjen e shqiptarėve tė tjerė nga ēeta e Koēnikollės, punėt morėn njė drejtim tė rrezikshėm. Tė revoltuar nga kėto akte, njė grup ēamėsh u drejtuan pėr tė djegur Rahulin, por u doli pėrpara popullsia e Karbunarit, njė fshat i madh i pėrbėrė prej shqiptarėsh dhe i ndaloi. Edhe pse Rahuli shpėtoi nga njė katastrofė e sigurtė, "mė pas bandat e Zervės therėn edhe gratė dhe fėmijėt e atyre qė shpėtuan Rahulin", domethėnė banorėt e Karbunarit. Nė kėto rrethana, disa krerė tė Ēamėrisė u pėrpoqėn tė formonin njė batalion pėr mbrojtjen e saj. U formua njė battalion i cili kishte vetėm gjysmėn e efektivit tė njė batalioni tė zakonshėm, afro 300 veta. Pėr arsye se gjermanėt nuk donin tė prishin marrėdhėniet me qeverinė kuislinge tė Ralisit, ky batalion veproi brenda kufijve politikė tė shtetit shqiptar. Populli u armatos, por nuk pranoi tė bashkėpunonte me gjermanėt, nuk u fut nė kėtė batalion dhe nuk i pėrdori armėt kundėr popullsisė greke, por pėrkundrazi u rezistoi nė mėnyrė demonstrative pėrpjekjeve tė gjermanėve pėr ta hedhur kundėr elementit grek. Qėllimi i armatosjes sė popullsisė ēame ishte thjesht njė masė vetėmbrojtėse, pasi ata kishin vuajtur shumė nga shovinizmi grek. Por ajo qė i shqetėsoi mė shumė atėherė forcat shoviniste greke, ishte ngritja e kėshillave shqiptare nė tė gjithė Ēamėrinė. Nė mars tė vitit 1943, u formua ēeta e parė e pėrzjerė e cila bashkėpunonte me EAM‐in. Tashmė, edhe biografėt e Zervės, si Mihal Miridhaqi nuk e mohojnė kontributin dhe pjesėmarrjen e ēamėve muslimanė nė radhėt e rezistencės antifashiste greke nė formacionet e ELLAS‐it dhe EAM‐it. Historiani i lartpėrmendur thekson se ēamėt nxorrėn mbi 1000 luftėtarė. Popullsia ēame filloi tė organizohej nė luftėn kundėr fashizmit nė dimrin e viteve 1942‐1943, madje qė nė verėn e vitit 1942 u krijua nė Filat grupi ilegal i rezistencės antifashiste i pėrbėrė nga Njazi e Kasem Demi, Mustafa Sulo (Kalbaqi), Dervish Dojaka, Muharrem Demi, Braho Karasani, Sami Alushi, Tahir Demi, Vehip Huso e shumė tė tjerė. Ata punuan nė rrėzė tė kufirit tė Shkallės sė Zorjanit e mė thellė pėr organizimin e rezistencės, pėr krijimin e bazave tė luftės, pėr popullarizimin e ideve tė Kartės sė Atlantikut, e cila u garantonte popujve e pakicave etnike liri, barazi dhe tė drejtėn e vetėvendosjes pas fitores mbi fashizmin. Betejat Nė shkurt tė vitit 1943 u krijua ēeta "Ēamėria" dhe pak mė vonė batalioni "Ēamėria", i cili zhvilloi nė shtator 1943 betejėn e famshme tė Konsipolit kundėr gjermanėve, qė zgjati 55 ditė. Ajo betejė u shqua pėr pjesėmarrjen e gjerė tė popullsisė sė Ēamėrisė, tė Delvinės dhe tė minoritetit pa dallim kombėsie e shtresash shoqėrore. Nė mars tė kėtij viti u krijua formacioni i parė miks shqiptaro‐grek. Ai luftoi me trimėri kundėr gjermanėve dhe zervistėve nė Mallun, nė Revani, nė Theojefira, nė Pleshavicė, nė malin Kacidhjar e gjetkė. Nė pranverė tė vitit 1944 nė Qeramicė u formua Batalioni IV "Ali Demi" me mė shumė se 500 djem ēamė. Ky batalion hyri nė pėrbėrje tė Regjimentit XV tė Ushtrisė Nacionalēlirimtare Greke (EAM). Gjatė luftimeve tė tij nė rrugėn Janinė‐Gumenicė, Koskė, Smartė e Lopės si dhe nė Mallun ranė trimėrisht dėshmorėt Muharrem Myrtezai, Ibrahim Halluni, Husa Vejseli, etj. Gjithashtu, shumė ēamė morėn pjesė nė Brigadėn VI, VII, IX dhe XI tė ushtrisė greke. Edhe misioni britanik qė kreu hetime nė Ēamėri nuk e mohonte pjesėmarrjen e ēamėve nė radhėt e EAM‐it. Edhe gjermanėt u pėrpoqėn ta hedhin minoritetin shqiptar nė luftė kundėr EAM‐it dhe Frontit Nacionalēlirimtar Shqiptar. Kėto pėrpjekje regresive shoqėroheshin me njė propagandė me ngjyra tė theksuara nacionaliste. Nė kuadrin e bashkėpunimit tė popullit shqiptar dhe atij grek, u bėnė pėrpjekje pėr tė vendosur ura lidhje nė linjėn e atyre forcave qė udhėhiqeshin nga Partitė Komuniste. Minoriteti Nė bisedimet midis pėrfaqėsuesve tė tė dy palėve ishte vendosur qė nė tetor tė vitit 1943, tė harmonizohej puna nė minoritet. Pėr kėtė qėllim ishte pranuar qė tė vinin nė minoritetin grek nė Shqipėri anėtarė tė Partisė Komuniste Greke "qė tė bėjnė punė nė minoritete duke qenė nė lidhje gjithmonė me ne". Po kėshtu do tė procedohej edhe nė Ēamėri. Minoriteti grek nė Shqipėri u synua me lakmi nga reaksioni zervist grek pėr tė depėrtuar nė tė, me qėllime tė hapura antishqiptare. Tė dėrguarit e EAM‐it nė minoritet, si Aleks Janari, me propagandėn e tyre shfrytėzuan marrėveshjen qė pėrmendėm mė sipėr, pėr tė ngjallur ndjenjat nacionaliste tė minoritetit, "pėr t'i bėrė masat e minoritetit t'i drejtojnė sytė nga Greqia". Nė njė miting qė ishte bėrė nė Akrovjan ishte deklaruar hapur se "ne pranojmė tė jemi njė Greqi qoftė komunikste, qoftė djalliste, por vetėm Greqi tė jemi". Sipas tė njėjtit burim del se grumbullimet dhe veprimtaria e reaksionit grek financohej me tė holla. Nga Dhrovjani dhe Leshnic ishin dėrguar pėr tek Zerva 23 veta "pasi ky paguante 1 stėrlinė pėr tre anėtarė tė familjes" (minoritare). Ndjenjat nacionaliste po merrnin forcė nė minoritetin shqiptar nė Greqi, domethėnė nė Ēamėrinė e pėrtejme, duke ndikuar nė ēoroditjen e popullsisė ēame ndaj situatės nė luftės dhe tė mbėshtetjes sė saj. Megjithatė, Kryesia e Kėshillit Antifashist Nacionalēlirimtar tė Shqipėrisė, duke pasur bindje nė vijėn e bashkėpunimit midis dy popujve, dėrgoi njė delegacion nė Konferencėn Panepirotike tė EAM‐it sipas ftesės sė bėrė nga Komiteti Panepirotik Nacionalēlirimtar i Greqisė mė 14 qershor 1944. Duhet shėnuar se ky bashkėpunim inspirohej nga qėllime fisnike tė bashkėjetesės midis fqinjėve me devizėn: luftė e ashpėr dhe e paprerė armikut nazist dhe gjithė reaksionit nė shėrbim tė tij. Nacionalistėt Peshė jo tė vogėl nė trajtimin e ēėshtjes ēame dhe tė pozitės sė Ēamėrisė nė vitet e Luftės sė Dytė Botėrore do tė luante dhe qėndrimi i nacionalistėve ēamė, i cili aspironte hapur me qėndrimin e vet bashkimin e Ēamėrisė me Shqipėrinė. Kėtė lėvizje e drejtonte njė Kėshill krahinor me organizmat e tij nė nėnprefekturat dhe fshatrat. Pjesėtarė tė kėshillit krahinor tė Ēamėrisė ishin njerėz me influencė si vėllezėrit Dino, Adem Muha, Hamza Rexhepi, Hizder Ahmeti, Mahmut Mala, Ramadan Sulo, Bido Taho, Haxhi Shehu etj. Kėshilli krahinor kryente nė njė farė mėnyre detyra tė qeverisjes siē ishin mbajtja e rrefullit dhe qetėsisė, zgjidhja e mosmarrėveshjeve, interesohej pėr hapje shkollash shqipe etj. Njė veprimtari e tillė ishte e papranueshme pėr qeveritarėt e Athinės. Ndaj qeveria greke e Ralisit shtroi kėrkesėn kėmbėngulėse pranė tė Dėrguarit tė Posaēėm gjerman pėr Evropėn Juglindore Nojbaherit "pėr rivendosjen e prefektit tė administratės greke nė Thesproti", "tė cilėt do tė kryenin funksionet e tyre zyrtare nė Ēamėri, duke u mbėshtetur nė Vermahtin gjerman". Mirėpo autoritetet gjermane mbanin njė qėndrim tė dyfishtė. Sipas kėtij qėndrimi, gjermanėt nuk njihnin zyrtarisht veprimtarinė e Kėshillit Krahinor ēam, ē'ka presupozonte njohjen e administratės shqiptare. Nga ana tjetėr, nuk i jepte pėrgjigje tė prerė as qeverisė sė Ralisit. Megjithatė, nė heshtje, autoritetet gjermane e pranonin punėn e Kėshillit, i cili siguronte mbajtjen e qetėsisė nė krahinė, gjė qė u interesonte edhe gjermanėve. Nacionalistėt shqiptarė ēamė nuk pėrkrahnin pėrpjekjet e oficerit anglez tė ndėrlidhjes pėr njė marrėveshje bashkėpunimi me grupin nacionalist tė Zervės. Eshtė e qartė se kėto pėrpjekje nuk dhanė ndonjė rezultat, sepse qėllimet e kėtyre grupimeve nacionaliste ishin diametralisht tė kundėrta. Bashkimi Nacionalistėt shqiptarė synonin bashkimin e Ēamėrisė me Shqipėrinė, ndėrsa pėrkrahėsit e Zervės e kundėrshtonin me ēdo mėnyrė njė gjė tė tillė. Madje zervistėt prisnin rastin e volitshėm pėr njė sulm vendimtar mbi Ēamėrinė, pėr tė ushtruar mbi tė shfarosjen kombėtare. Pėr tė realizuar synimet e tyre, nacionalistėt ēamė bėnė pėrpjekje pėr t'u lidhur me Shtabin Aleat tė Mesdheut, pėr tė mėnjanuar rrezikun zervist pėr fatin e Ēamėrisė. Njė qėndrim tė tillė e kishin konstatuar dhe autoritetet gjermane. Sipas raporteve qė i kanė ardhur tė dėrguarit tė posaēėm tė Rajhut, Nojbaherit, vėrenin gjermanėt‐grupi nacionalist shqiptar po punon pėr t'ia aneksuar Ēamėrinė Shqipėrisė". Nė pėrgjigje tė kėtij telegrami pohohet me gojėn plot se "Ky grup (nacionalistėt) ėshtė gati tė lidhet me kėdo, mjaft tė bashkojė Ēamėrinė me Shqipėrinė". Rreziku i njė raprezalje nga bandat shoviniste tė Zervės i bėn mė tė vetėdijshėm nacionalistėt ēamė qqė tė ngulnin kėmbė nė pikėpamjen e tyre se rruga e bashkimit tė tyre ishte rruga e bashkimit tė forcave politike shqiptare. Edhe pse Marrėveshja e Mukjes (gusht 1943) ishte pėrflakur nga PKSH nė mėnyrė tė njėanshme, nacionalistėt ēamė i referoheshin asaj si e vetmja rrugė pėr tė zgjidhur ēėshtjen kombėtare shqiptare. Pėr kėtė ata bėnė disa herė thirrje pėr tė shmangur luftėn vėllavrasėse dhe pėr bashkimin e tė gjitha forcave pėr mbrojtjen e ēėshtjes kombėtare, nė kėtė kuadėr dhe atė tė Ēamėrisė. Nė njė letėr qė Nuri Dino i dėrgonte mė 21 shkurt 1944 Shefqet Peēit, konstatonte se nė Greqi po bėheshin pėrpjekje pė bashkimin e dy forcave kryesore politike tė EAM‐it dhe EDES‐it me synimin qė "grekėrit tė shkatėrrojnė Shqipėrinė edhe nėn maskėn komuniste...". Dhe mė tej ai i kujton Sh. Peēit se "mjaft gjak shqiptari vaditi tokėn tonė, mjaft larg u dėgjua afshi i popullit tonė pėr liri dhe kjo mjafton pėr tė nesėrmen, por e nesėrmja duhet tė na gjejė tė bashkuar mė shumė se kurrė". Thelbin e kėsaj letre e pėrbėnte kėrkesa kėmbėngulėse pėr bashkim "pėr hir tė gjakut qė na bashkon dhe tė zakonit qė s'mund tė na ndajė". Ai kėrkonte mendimin pėr bazat e bashkimit, por me "kusht qė tė mos preken parimet tona dhe karakteri kombėtar". Pėrballė bashkimit tė armiqve tė kombit shqiptar, njė qėndrim i tillė pėr bashkimin e forcave politike shqiptare ishte mė se i justifikuar. Por njė gjė e tillė nuk ndodhi, sepse denoncimin e Mukjes e kishte sanksionuar edhe Konferenca Nacionalēlirimtare e Labinotit (shtator 1943). Shfarosjet Nė anėn tjetėr, popullsia ēame gjendej pėrballė veprimtarisė sė ethshme antishqiptare tė EDES‐it tė Zervės, i cili e kėrcėnonte atė me raprezalje dhe shfarosje. Zerva u pėrpoq ta pėrdorte popullsinė ēame si forcė kundėr ELLAS‐it. Kjo manovėr djallėzore synonte sė pari ta fuste popullsinė shqiptare nė kurthin e luftės midis forcave politike nė Greqi, sė majtės ekstreme dhe sė djathtės ekstreme, me synimin qė cilido tė ishte rezultati i konfrontimit politik nė Greqi, tė krijohej preteksti dhe konjuktura e pėrshtatshme politike pėr shfarosjen dhe dėbimin e saj. Sė dyti, tė shtonte forcat pėr tė goditur EAM‐in kundėrshtar, pra ta pėrdorte popullin shqiptar si mish pėr top. Nė bisedimet e zhvilluara nė fshatin mininė nė 3‐6 korrik 1944, tė dėrguarit e Zervės i parashtruan popullsisė ēame kėto kushte: 1‐ Ēarmatimin e plotė 2 ‐ Mobilizimin e pėrgjithshėm tė popullsisė ēame nė radhėt e EDES‐it si dhe tė pranonin pushtetin e EDES‐it nė Ēamėri. Populli ēam u gjend nė pozita tė vėshtira. Ai nuk pranoi tė futet nė luftėn midis forcave rivale nė Greqi dhe si ndėshkim Zerva filloi ndaj kėsaj popullsie sulmin e pėrgjithshėm tė 8 Korrikut 1944 qė ka patur ato konseguenca qė dihen. Ky fakt pohohet dhe nė letrėn e Kėshillit Antifashist tė Ēamėrisė dėrguar: Qeverisė greke tė Bashkimit Kombėtar, Shtabit tė Pėrgjithshėm tė Mesdheut, Qeverive tė Fuqive tė Mėdha, Komitetit Qendror tė EAM‐it, Guvernatorit tė Epirit, Komitetit Panepirot tė EAM‐it. Arkivat Nė arkivat e Shqipėrisė ruhen shumė dėshmi tė emigrantėve ēamė lidhur me krimet e forcave zerviste. Pėrpara masakrės sė Korrikut, forcat e EDES‐it kishin kryer njė valė tjetėr masakrash nė qershor. Gjithashtu, pas verės pasoi njė fushatė tjetėr nė Tetor tė vitit 1944 e cila bėri tė plotė spastrimin etnik tė Ēamėrisė. Rezultatet e kėtij spastrimi kanė qenė me tė vėrtetė tragjike. Nga njė popullsi prej 35000 vetėsh qė ishte para luftės mbetėn vetėm disa dhjetėra familje. Vetėm nė tragjedinė e Filatit dhe tė Paramithisė qė u zhvillua nė Qershor dhe Tetor tė vitit 1944, rezultati ishte: 2000 tė vrarė, gra, fėmijė, pleq dhe burra tė paarmatosur, tė masakruar nė mėnyrėn mė ēnjerėzore nga bandat zerviste. Nė fshatrat e Paramithisė, Gardhitės, Dhrahumit, Karbunarit, Veliat, Filatit, Galbaqit dhe Spatarit u grabitėn 4949000 okė drithė, 2217500 okė tėrshėrė dhe elb, 361500 okė djathtė, 457700 okė vaj ulliri, 12850 okė gjalpė, 27020 krerė bagėti tė imta, 18500 okė duhan, 26800 okė oriz, 37000 okė bajame, 2500‐3000 shtėpi tė djegura dhe dėme tė tjera tė pronės qė arrinin nė 84700 frs. Njė pjesė e mirė e historiografisė greke tė pasluftės di dhe diplomacia greke gjatė periudhės sė luftės sė ftohtė, por edhe sot, kanė mbrojtur tezėn absurde se populli ēam (an blok) ishte bashkėpunėtor i nazistėve dhe fashistėve dhe u largua me ta pėr nė Shqipėri nė fund tė luftės. Memorandumi qė Komiteti Antifashist i Emigrantėve ēamė, u drejtoi ndėrkombėtarėve nė 1947-ėn Komisionit hetimor tė Kėshillit tė Sigurimit tė OKB-sė rreth trajtimit dhe masakrave tė minoritetit ēam nė Greqi. Ne Komiteti Antifashist i Emigrantėve Ēamė nė Shqipėri, me besim nė parimet demokratike dhe humanitare tė OKB-sė, nė emėr tė emigrantėve ēamė nė Shqipėri, parashtrojmė para komisionit tė drejtat tona tė humbura, shtypjet, persekutimet dhe masakrat qė kryen fashistėt grekė pėr tė shfarosur minoritetin shqiptar nė Greqi. Nė vazhdim tė protestave dhe kėrkesave tona drejtuar aleatėve dhe Kombeve tė Bashkuara, ne kėrkojmė drejtėsi pėr sa parashtrojmė: Klika shoviniste dhe reaksionare greke prej 32 vjetėve me radhė, duke shkelur brutalisht ēdo parim njerėzor dhe duke mos pėrfillur aspak traktet ndėrkombėtare, kanė pėrdorur kundėr minoritetit Shqiptar nė Greqi njė politikė shfarosje. Qysh me pushtimin grek nė Ēamėri mė 23 shkurt 1913, banda e Deli Janaqit e shtyrė dhe e pėrkrahur nga autoritetet e vėndit masakroi pa mė tė voglėn arsye 72 burra tė krahinės sė Paramithisė nė pėrroin e Selamit. Kėto masakra qenė fillimi i shfarosjes sė minoritetit shqiptar dhe zbulojnė orientimin qė mori politika greke kundrejt popullatės sonė. Ndjekjet, persekutimet, burgimet, internimet, torturat, plaēkitjet dhe grabitjet nė pretekstin e ēarmatimit gjatė vjetėve 1914‐1921, veprimtaria terroriste e komitaxhinjve, provakacioni mė 1921 i Gjeneral Bairas, tė gjitha kėto e tregojnė realitetin e mjerrimeve nė tė cilat u vu popullata e jonė nė kohėn e pushtimit grek. Koska, Lopsi, Varfanji, Karbunari, Kardhiqi, Paramithia, Margėllėēi, Arpica, Grykohori, etj, janė njė pjesė e fshatrave qė kanė paguar mė shtrejtė kėtė terror. Mė 1922‐1923, qeveritarėt e Greqisė vendosėn tė zbatonin shpėrnguljen e elementit mysluman tė Ēamėrisė (duke i gjykuar si turq) nė shkėmbim me grekėrit e Azisė sė Vogėl (duke i gjykuar sipas fesė). Ky akt i turpshėm i qeveritarėve te Athinės u has nė rezistencėn tonė dhe nė ndėrhyrjen e Lidhjes sė Kombeve, e cila duke njohur kombėsinė shqiptare tė popullatės sonė hodhi poshtė vendimin e qeverisė greke. Politika Por megjithė ndėrhyrjen e Lidhjes sė Kombeve dhe tė angazhimeve solemne tė marra nga qeveria greke nė Lozanė mė 16 janar 1923, prapė njerėzit e Athinės vazhduan politikėn e tyre tė shfarosjes. Ata pėrdorėn ēdo mjet pėr tė vėshtirėsuar qėndrimin nė Ēamėri tė elementit shqiptar, shpronėsuan qindra familje nė 6000 ha tokė pa mė tė voglin shpėrblim si nė Dushk, Gumenicė, Kardhiq, Karbunar, etj. Qeveria e Athinės vendosi emigrantėt e Azisė sė Vogėl nė Ēamėri me qėllim qė ta popullojė me grekėr dhe tė krijojė mundėsin e emigrimit tė popullatės autoktone Shqiptare. Familje tė tėra detyroheshin tė braktisin vatanin pėr nė Turqi, Shqipėri, Amerikė e gjetkė dhe fshatra si Petrovci, Shėndėllinja u braktisėn krejt nga banorėt shqiptarė. Nė kėto rrethana ne nuk gėzuam asnjė tė drejtė nacionale dhe na pengoheshin akoma edhe gjuha amtare; nė vend tė zhvillimit tė kulturės kombėtare dhe tė pėrparimit, pėrkrahet fanatizmi dhe injoranca, nė vėnd tė shkollave hapeshin dhe ndihmoheshin klubet fetare nė gjuhėn arabe, ndėrkohė qė 95 % tė popullatės sonė qėndrojnė akoma analfabet. Krahina e Ēamėrisė, njė vend i pasur dhe i begatshėm, kishte mbetur mbrapa pa zhvillim ekonomik, pa komunikacion dhe nė duart e fajdexhinjve. Nė luftėn kundėr fashizmit dhe tamam nė pėrfundim tė saj forcat reaksionare Monarko‐Fashiste tė Llakės sė Sulit tė krijuara nga reaksioni dhe nė shėrbim tė pushtuesit, nėn Komandėn e Gjeneral Napoleon Zervės, sulmuan dhe masakruan pabesisht banorėt shqiptarė myslymanė tė Ēamėrisė. Nė kėtė kohė kur trupat e ELAS‐it dhe tonat ishin nė luftime kundėr gjermanėve, komanda e EOEA-s nė kompromis me gjermanėt operonte pėr tė fituar pozita pėr luftėn vėlla- vrasėse; dhe kur forcat tonat besnike tė frymės dhe tė vendimeve tė marrėveshjes sė Kasertės (Sarafis‐Zerva) Gusht 1924, zbatonin urdhėrat e Komandės sė pėrbashkėt nė ndjekje tė Gjermanėve, Gjeneral Napoleon Zerva, komandant i forcave tė rezistencės ne Epir (ELAS ‐ EOEA), urdhėronte njėkohėsisht operacionet dhe masakrat nė kurriz tė popullatės tė pafajshme tė Ēamėrisė. Shkeljet Masakrat nė Ēamėri janė njė shkelje flagrante e parimeve njerėzore dhe njė mospėrfillje e turpėshme e parimeve dhe e karakterit tė luftės antifashiste. Masakrat nė Ēamėri u kryen nė sajė tė bashkpunimit dhe marrėveshjeve me gjermanėt, tė cilėt nė tėrheqje u lanė vendin forcave zerviste. Ja njė fakt konkret i bashkėpunimit ndėrmjet forcave zerviste dhe tė atyre gjermane: Komandanti Zervist Theodhor Vito, i forcave tė krahinės sė Filatit, nje ditė para hyrjes sė forcave Zerviste nė Filat dhe pikėrisht mė 22 shtator 1944 nė katundin Fanaromen, 3 km larg Filiatit, u takua me Komandantin e forcave gjermane nė tėrheqje. Mbas kėtij takimi shohim qė ende pa u larguar mirė forcat gjermane nga Filati, forcat e Theodhor Vitos hynė nė Filat. Kėshtu njė bashkėpunim i tillė u siguroj forcave Zerviste krahėt duke u dhėnė mundėsi pėr tė filluar terrorin dhe masakrat nė njė stil tė gjėrė nė tė gjitha krahinat e Ēamėrisė. Forcat e divizionit X te EOEA nėn komandėn e Kolonel Vasil Kamarės dhe pikėrisht ato tė regjimentit XIV tė kėtij Divizioni tė udhėhequr nga Kranja, me ndihmėsa Lefter Strugarit, avokat Stavropullosit, Ballumit, Zotos, kriminelėt me damkė Pantazejt, etj, mė 27 qershor 1944 hynė nė qytetin e Paramithisė. Nė kundėrshtim me premtimet e dhėna dhe marrėveshjes sė bėrė midis Myftiut Hasan Abdullaj nga njė anė dhe Shapera me Dhespotin e Paramithisė nga ana tjetėr si agjentė tė Zervės, filluan masakrat mė tė poshtra. Burra, gra dhe fėmijė tė pa mbrojtur qenė objektivi i Monarko‐Fashistėve Grekė. Numri i tė masakruarve nė qytetin e Paramithisė dhe rrethe arritėn nė 600 veta. Mė 28 korik 1944 forcat e regjimentit 40 nėn Komandėn e Agores hynė nė Parg ku masakruan 52 burra, gra dhe fėmijė. Masakra Forcat e EOEA nėn komandėn e Theodhor Vitos, Ilia Kaēos, Hristo Mavrudhit, Hristo Kaēos, Hari Dhiamantit ,etj., mbasi rrethuan qytetin e Filiatit mė 23 Shtator 1944, ditėn e Shtunė nė mėngjes, hynė nė qytet. Po nė kėtė ditė hynė edhe nė Spatar, plaēkitėn dhe grabitėn tė gjitha familjet dhe gjithė ē'ka gjetėn. Nė mbrėmjen e natės 23 duke u gdhirė 24 Shtator 1944, hynė dhe forcat e komanduara nga Kranjaj, Strugari e tė tjerė; me arritjen e kėtyre forcave filluan menjėherė masakrat. 47 burra, gra dhe fėmijė u masakruan nė Filat dhe 157 numėrohen tė masakruarit tė vrarėt dhe tė humburit nė Spatar, ku njė pjesė e mirė e tyre ishin grumbulluar nga katundet tė tjera. Tė gjitha gratė e reja dhe vajzat u keqpėrdorėn dhe u ēnderuan prej kriminelėve tė Zervės. Pak ditė mė vonė monarko‐fashistat grumbulluan tė gjithė burrat qė kishin mbetur dhe me vendimin e Gjyqit fallco, Koqinja Kryetar, Stavropullos Prokuror dhe katėr anėtarė, 47 shqiptarė tė pafajshėm u masakruan. Nė Granicė tė Filiatit janė mbuluar kufomat e 46 vetave dhe tė therrura me thika dhe 45 tė tjerė nė fushė tė Filatit tek ara e Xhelo Metos. Familje tė tėra janė zhdukur me prindėr, fėmijė dhe foshnjė nė djep. Gratė dhe vajzat u ēnderuan. Me qindra deklarata tė atyre qė shpėtuan pėrshkruajnė vrasjet dhe vuajtjet e pasosura nga ata del qarte kriminaliteti dhe qėllimi i veprimeve tė monarkofashistėve nė Ēamėri. Ja disa shembuj: Sanije Bollati nė Paramithi ėshtė djegur me benzinė mbasi iu prenė sisėt dhe iu nxorrėn sytė. Ymer Muratin e vranė dhe e bėnė copa‐copa nė Paramithi. Nė shtėpinė e Sulo Tarit ishin grumbulluar mė se 40 gra dhe Ēili Popova nga Popova i veshur ushtarak me njė grup ushtarėsh hyri brenda, muarrėn gratė dhe vajzat mė tė bukura dhe filluan t'i ēnderonin nė njė dhomė tjetėr. Ulėrima e vajzave dhe grave arrrinin kulmin. Kjo poshtėrsi vazhdoi gjithė natėn. Seri Fejzo, Fizret Sulo Tare, etj. ishin objekt i kėtyre poshtėrsive. Hilmi Beqirin nga Filati mbasi e plagosėn para familjes sė tij, e lanė dhe ikėn. Familja pėr ta siguruar e strehon tek dentisti Mavrudhiu, ai e mban pėr disa orė, por mė vonė lajmėron ta marrin dhe e ēojnė tek Stavro Muhaxhiri, kurse vetė largohet pėr tek Shuaip Metja ku ishin mbledhur shumė familje. Andartėt informohen, e marin, mė parė nxjerrin dhėmbėt e floririt me darė dhe mė pas e vranė. Malo Muhon plak 80 vjeēar i sėmurė prej katėr vjetėsh vritet me sopatė para sė shoqes. Trutė i kėrcyen nė prehėr tė sė shoqes e cila pasi ia mblodhi e mbuloi me jorgan dhe iku. Nė Spatar Abdul Nurēe merret e ēohet nė Filat zbathur, zvarriset nėpėr rrugė tė qytetit dhe mė nė fund vritet para shtėpisė sė Nidh Tafeēit. Familja e Lile Rustemit nga Shulashi e pėrbėrė prej 16 vetash nė shumicė fėmijė, zhduken krejtėsisht pa shpėtuar as edhe njė. Xhelal Minit nga Paramithia ia prenė kokėn me bajoneta mbi trupin e Myfti Hasan Abdullaut. Sali Muhdinit, Abedin Bakos, Muhamet Pronjės dhe Malo Sejdiut iu prenė gishtrat, hundėt, gjuhėn dhe kėmbėt dhe kur kėta ulėrinin nga dhembjet e mėdha, andartėt Zervist kėndonin kėngėt e komandantit tė tyre dhe gėzoheshin kur shikonin kėto tmerre. Mė nė fund i vranė nė ēengelat e kasapėve. Nė emėr tė popullatės sonė ne protestojmė edhe njė herė pėr tė gjithė kėto ne i parashtrojmė Komisionit Hetimor tė Kėshillit tė Sigurimit tė OKB-sė, tragjedinė e luajtur nė Ēamėri dhe heqim vėrejtjen pėr njė akt barbar tė kryer me qėllim shfarosje tė popullatės sonė. Ne theksojmė nevojėn e pėrfundimit tė shpejt tė problemit ēam dhe kemi bindje se do tė gjejnė zgjidhje kėrkesat tona qė janė: 1. Marrja e masave i imediate pėr pengimin e vendosjes sė elementeve tė hua nė vatrat tona. 2. Riatdhesimi i tė gjithė ēamėve. 3. Kthimin e pasurise, shpėrblimin e dėmeve tona shkaktuar nė pasuri tė luajtshme dhe tė palujtshme. 4. Ndihmė pėr rindėrtimin e vatrave dhe vendosjen tonė. 5. Sigurimin dhe garancin qė rrjedhin prej traktateve dhe mandateve ndėrkombėtare, si sigurimi i tė drejtave civile, politike, kulturale dhe sigurimi personal. 6. Gjykimi dhe dėnimi i tė gjithė pėrgjegjėsave tė krimeve tė kryera. Duke ju shprehur konsideratat tona mė tė shquara Komiteti Antifashist i Emigrantėve Ēamė Taho Sejho, Kasem Demi, Rexhep Ēami, Tahir Demi, Vehip Demi, Dervish Dojaka, Hilmi Seiti, Tiranė 1947. Botuar nė gazetėnKoha jonė, Tiranė,- mė 09, 11 e 11 dhjetor 2006 Kthehuni ne fillim ___________________________________ Arvanitėt ARVANITĖT DHE VLERAT E TYRE KOMBĖTARE NĖ GREQ Me fjalėn Arvanitas kuptojmė Shqiptarė para krijimit tė shteteve Ballkanike. Shkrimtarėt Bizantik shqiptarėt e sotėm i quanin Arvanitė, shkrimtarėt Latinė shqiptarėt e sotėm i quanin Albanė, kurse shkrimtarėt osmanė dhe arabė shqiptarėt i quanin Arnaut. Pra arvanit, alban dhe arnaut ėshtė emėrtimi i kombit tė sotėm shqiptar. Nė Fjalorin e gjuhės greke fjala arvanit shpjegohet me origjin albanian. Arben LLALLA _______________________ Aristidh Kolia :Nė Greqi pak njerėz nuk e kanė gjyshen apo gjyshin arvanitas. Gjuha jonė vetėm thuhet nuk e lanė qė tė shkruhet Bėmė kėngė kėshillat e urta qė tė mos harrohet gjuha Popullsia shqiptare qė jeton sot nė shtetin e ri Grek, ndahet nė dy grupe, ata qė quhen arvanitas, dhe ata qė quhen shqipėtar, qė grekėt i quajnė allvani dhe kanė ardhur nė Greqi pas pushtimit osmano turk. Tė pakėt janė njerėzit tė cilėt dinė historinė e vėrtetė tė arvanitėve dhe zonat nė Greqi, qė banohej dhe banohet nga popullata qė flasin gjuhėn arbėrore ose shqipe. Nė kėtė studim do tė pėrmendim disa nga figurat mė tė shquara tė revolucionit grek tė 1821 qė ishin shqiptar, disa kryeministra tė Greqisė qė kishin gjak shqiptari dhe shumė figura tė njohura tė kulturės greke qė ishin arvanitas. Parlamenti grek i pėrbėrė nga shumica e deputetėve arvanitas-arbėrorė _____________________________ Janė zbuluar se nė Greqi gjėnden mbi 600 katunde qė flasin nė vatėr gjuhėn shqipe ose arvanitika, ku ndahen nė dy grupe. Ata qė quhen arvanitas dhe janė vendas qė njihen qė nė kohėn antik edhe janė rreth 450 katunde, dhe shqiptarėt qė grekėt i thėrrasin allvani qė kanė ardhur nė Greqi mbas pushtimit osmano-turk, dhe janė mbi 150 fshatra. Kryesisht katundet qė janė banuar dhe banohen nga elementi qė flet nė vatėr gjuhėn shqipe ndodhen nė zonėn e Epirit, nė Thrakė, nė ishujt Korfuzi, Speca, Hidra, Psaron, Andron, Poleponezi(Morea) etj. Studiues qė janė marrė me zbulimine katundeve qė flitet gjuha shqipe janė arvanitas Aristidh Kola, arbėreshi urat Antonio Bellushi, Jorgo Miha, Jorgo Maruga, Athanasio Cigo etj. Po nė Greqi kur erdhen arvanitėt siē i quajnė elenasit? Kush ėshtė vendi amė? Kėto janė pyetje qė torturon zemrėn dhe mėndjen e ēdo arvanitasi tė Greqisė. Arvanitasit e Greqis sipas disa studimeve tė huaja dhe shqiptare janė njohur nė Greqi rreth shekullit 4-7. Por tė kėtij mendimi nuk janė dhe shumė historianė apo studiues tė ndryshėm. Tė cilėt mendojnė se rrėnjėt shqiptare nė Greqi janė mė tė herėshme, qė nė kohėn antike. Pėr kėtė vėrtetim ekzistojnė shumė dokumenta historike, kėngėt, emrat e perėndive tė Olimbit, emrat e qyteteve tė lashta tė Greqis, qė shpjegohen vetėm nė gjuhėn shqipe ose arvanitase. Emri arvanitas rrjedh nga fjala Arbana, dhe fjala Arbana rrjedh nga fjala ar+ban=arbėrės, njeri qė punon tokėn. Shqiptarėt parahistorik quheshin nga njerėzit e letėrsisė dhe diturisė Ilir dhe mė vonė Alban. Kurse kėta Ilirė, dhe Alban, vetquhen pellazgjė, arvanitas, dhe shqiptarė dhe atdheun e tyre Pellazgjia, Arbana, Shqipni, dhe kurrė nuk e kanė quajtur atdheun e tyre Iliri dhe Albani. Pėr herė tė parė u quajtėn Albani nga gjeografi i lashtė Klaud Ptolemeu 90-160 pas krishtit, territori midis Durrėsit dhe Dibrės, dhe kjo popullsi u quajt albanian. Bota perėndimore vazhdoi tė pėrdorte emėrtimin ALBANIA, gjatė perjudhės 150 vjeēare tė kryqėzatave(1096-1208), ku Durrėsi u bė porti kryesor dhe rruga Egnatia, u bė shtegu kryesor pėrmes Shqipnis Qendrore, qė tė nxirrte nė Kostandinopojė(Stamboll) dhe mė tutje nė Lindje. Nė fillim tė shekullit 12, normanėt, nė kėngėn e Rolandit nė gjuhėn frėnge, e quanin krahinėn nga Durrėsi nė Vlorė ALBANA. Por atėhere pse arvanitasit nuk e quajnė veten e tyre shqiptar ose alban, por vetquhen arvanitas...!? Emri shqipėtar njihet rreth vitit 1400 pas krishtit, dhe kėshtu arvanitasit e Greqis, dhe Azisė sė Vogėl, gjithmon janė quajtur arvanitas, dhe arnaut. Dhe tė gjithė ata arbėreshė qė u larguan mbas vdekjes sė Skėnderbeut, e quajnė veten shqiptar. Ndoshta emėrtimi arvanitas duhet tė jetė mė i vjetėr se emri Ilir, dhe ėshtė vėrtetuar se ėshtė mė i vjetėr se emri Alban. Sepse po tė shohim qytetet e vjetra pellazgjike ato janė ndėrtuar pranė lumenjėve, duke qenė afėr tokave pjellore, pra arbėrės. Tė gjithė qytetet e Shqipėrisė vėrejmė qė janė tė ndertuara pranė lumenjėve. Nė gjuhėn greke arbanėt quhen arvanitas, sepse grekėr B e lexojnė V, pra njeri i atdheut Arbana. Turqit arvanitasit e Azisė sė Vogėl i quajnė arnaut qė rrjedh nga fjala arnavut dhe fjala arnavut rrjedh nga fjala arvanit. Kurse arvanitasit kristian otodoks tė Stambollit(Kostandinopojės) dhe tė Egjyptit i quajnė romei ose greēi. Megjithėse ndryshimet ndėrmjet arvanitasve tė Greqis, arbėreshėve tė Italis, Zarės, Ukrainės, Korsikės dhe arbėrve tė Prishtinės, Tiranės, Ulqinit, Tetovės, nė mėnyrėn e tė menduarit, tė shprehurit dhe tė ndjenjave, ne jemi vllezėr tė njė gjaku, tė njė gjuhe, tė kombit tė sotėm shqiptar. Qė kemi rruajtur tė gjalla pas kaq shumė shekuj lufte dhe vėshtirėsish, traditat tona tė vjetra shqiptare. Duke mbajtur tė gjalla lidhjet shpirtėrore ndėrmjet njėri-tjetrit dhe zemrės Arbėri. Studime nė drejtim tė arvanitasve tė Greqis janė shumė tė pakta, pėrveē disa studiuesėve seriozė tė Prishtinės dhe pak tė Tiranės, pėr tė mos thėnė aspak. Akademikėt shqiptar nuk janė marrė shumė me arvanitėt, kėshtu sot na mungojnė shumė materjale me vlera tė mėdha historike pėr kombin shqiptar. Arvanitėt e Greqis nuk janė ardhės, nuk janė as minoritet. Ata ishin dhe janė akoma nė Greqi. Valė tė tjera tė mėdha tė arbanėve nė drejtim tė Greqis ka patur nė shekullin e 4-7 dhe 14, qė njohim ne nga disa historian, nuk janė veē tjetėr, shpėrnguljen e disa principatave arbanėve tė veriut nė drejtim tė jugut pėr arsyje tė pushtimeve tė tokave tė tyre nė veri tė Arbanisė nga pushtuesit sllavė dhe mė vonė nga osmanėt turq. Arbanėt ose arvanitasit qė lanė tokat e tyre nė veri tė Arbėris si nė, Slloveni, Kroaci e deri nė fushė Kosovė. Kur zbritėn nė drejtimtė Greqis sė sotme, nuk u pritėn me luftė nga popullsia e atjeshme. Gjė qė tregon se ata zbritėn nga veriu nė jug tek vėllezėrit e tyre tė atjeshėm arbanit(arvanit), qė jetonin nė trojet e tyre mijravjeēarė. Me emėrtimin arvanitas kuptojmė, vendas nė Greqi, qė janė pjesė e trungut tė gjakut tė shprishė shqiptar. Histori tė vėrtetė tė studiuar nėpėr arkivat dhe librat tė autorėve grek Arvanitėt janė njė realitet nė shtetin e ri Grek. Ata kanė luftuar nė revolucionin e 1821 bashkė me grekėt kundra osmanėve turq, pėr formimin e shtetit tė ri grek, arvanitėt e quajnė veten e tyre zotėr tė Greqisė. Hartuesit e shoqėrisė greke qenė tre shqiptarė nga fshati Arvanitohori,- Pano Joani, Nikol Kristianika, Janaq Adhami. Dhjetra vjeēarė mė parė mbizotronte pikpamja se arvanitasit nė Greqi janė njė racė e ulėt. Kėtė gjė e besonin dhe vetė arvanitėt, pasi nuk njihnin historinė e tė parėve tė tyre qė kanė kontribuar pėr krijimin e shtetit tė ri Grek. Pėr mohimin e kontributit arvanitas nė krijimin e shtetit tė ri Grek, fillimisht u mohua raca, gjuha shqipe dhe u hodhė baltė mbi disa figura tė shquara heroike tė Re volucionit Grek tė 1821, qė ishin arvanitas pra shqiptar, duke i quajtuar tradhėtar, burgosur dhe shumė prej tyre u vranė nė pabesi. Kėshtu ata politikanė dhe historianė grekė qė hodhėn baltė mbi disa figura tė shquara arvanitase tė 1821, kėrkonin qė tė pritnin rrėnjėt arvanitase tė ekzistencės nė Greqi. Por nuk ia arritėn kėtij qėllimi dashakeqės, sepse jeta historike, politike dhe kulturore greke nuk ka kuptim pa ekzistencėn e racės arvanitase nė Greqi . Arvanitasit heronjė tė kryengritjes greke tė vitit 1821 dhe kryeministra tė Greqisė sė Re Ėshtė fakt qė tashmė nuk mund tė diskutohet edhe pse deri tani pjesėrisht ishte fshehur qė 90 ndėr 100 heroit e Revolucionit tė 1821, ishin arvanitė ose shqiptar. Qė arvanitasit mbajtėn peshėn kryesore tė luftės Nacionalēlirimtare tė 1821, pėrveē qė ishin pjesa dėrrmuese e popullit grek nė perjudhat e kryengritjes, mund tė shpjegohet edhe nga fakti qė arvanitėt ishin njė popull luftarak, krenaria e tė cilit nuk mund tė toleronte poshtrimet e skllavėrisė.Revolucioni i 1821, ishte kryesisht nė themel vepėr e arvanitasve tė Epirit, Rumelisė, Moresė dhe e arvanitasve tė ishujve tė Hidrės, Specas dhe Psaron. Populli arban ose shqipėtar nė ēdo vend tė Ballkanit qė u ndodh, gjithnjė luftoi pėr tė dėbuar ēdo pushtues dhe pėrdhosės i tokės sė tij tė shenjtė. Arbanėt janė krijuesit e ēetave tė komitėve nėn pushtimin turk, qė rruajtėn jo vetėm vėrtetin e mosnėnshtrimit dhe liridashjes, por edhe traditat dhe konceptet e lashta, muzikėn, vallet dhe kėngėn popullore tė tyre. Mė 1647, konsulli i Francės nė Athinė, Zhan Kird, vėrtetoi se Komitat e periferisė tė Athinės, Atiki aq edhe nė More, janė tė gjithė arvanitė. Arbani ose shqiptari kudo ku luftoi nė Ballkan u nderua pėr heroizmin e tij nė Revolucionin e Aleksandėr Ipsilantit nė Moldavo-Vllahi. Arbanėt luftuan tre shekuj mė parė pėr lirinė e Qipros me nė krye arvanitin poet Manoli Blesi, qė ky poet pėrmendė nė poezitė e tij tė gjithė arvanitėt e tjerė qė luftuan nė rrethimin e Lefkosisė. Arbanėt kudo qė u ndodhėn, largė zemrės sė atdheut amė Shqipni, nuk e harruan atė. Mė 1854 e Teodor Griva me njė bashkim tė madh arvanitas dhe djalin e tij Dhimitrin marshuan nė drejtim pėr ēlirimin e Shqipnis, por qė ky marshim dėshtoi me ndėrhyrjen dashakeqe tė fuqive perėndimore dhe nė veēanti tė Francės. Mė 1901-1907, gjeneral Riccioti Garibaldi, djali i heroit kombėtar tė Italisė, Xhuzepe Garibaldi. Me rreth 1000 arbėreshė, dėshironte tė zbarkonte nė brigjet e Shqipnis pėr ēlirimin e saj nga pushtuesit turq, por kėto pėrpjekje dėshtuan si pasojė e ndėrhyrjes sė shteteve perėndimore Kjo gjuha arbėrishte ėshtė gjuhė trimėrie e fliti Admiral Miauli Boēari dhe gjith Suli Disa nga shqiptarėt ose arvanitė heronjė tė revolucionit tė 1821 ishin, Gjeorgjio Kundurioti, Kiēo Xhavella, Andoni Kryezi, Teodor (Bythgura)Kollokotroni, Marko Boēari, Noti Boēari, Kiēo Boēari, Laskarina Bubulina, Anastas Gjirokastriti, Dhimitėr Vulgari, Kostandin Kanari, Gjeorgjio (Llalla)Karaiskaqi, Odise Andruēo, Andrea Miauli, Teodor Griva, Dhimitėr Plaputa, Nikolao Kryezoti, Athanasio Shkurtanioti, Hasan Bellushi, Tahir Abazi, Ago Myhyrdani, Sulejman Meto, Gjeko Bei, Myrto Ēali, Ago Vasiari, shumė e shumė shqiptarė tė tjerė. ________________________________ ANDREA MIAULI (1769-1835) Admirali i madh i 1821 lindi nė Hidra mė 20-5-1769. Ishte bir i Dhimitėr Bokut me preardhje nga Eubeja. Nuk dihet me saktėsi pėrse mori llagapin Miauli. Gjithėsesi ėshtė faktė qė nė rini ishte pirat. Njė herė njė anije pirate malteze i mbytėn anijen, babai i tij nė vėnd fjalėve ngushėlluese, e vuri pėrpara: Mbaru qė kėndej, kjo ėshtė kasandi jot! Tjetėr herė tė mė dėgjosh!. Natyrisht qė flisnin nė gjuhėn amtare arbėrore si shumė heronjė tė Revolucionit tė 1821. Ishte tmerrsishtė serdeli, kokė shqiptari klasike, dhe pėrveē bėmave nė beteja detare, i kushtoheshin njė numėr i madh historish me interes. Mė 1827 drejtuesit e Revolucionit tė 1821 do tua hiqnin Miaulit komandėn e flotės detare dhe do tia jepnin aventurierit anglez Kohran, gjė qė Miauli e pranoi dhe ėshtė ruajtur njė letėr e nėnshkruar prej tij; (por ka dyshime qė atė letėr tė mos ta ketė nėnshkruar kurrė Miauli). Kryekomandėn e ushtrisė toksore e hoqėn nga duart e Karaiskaqit dhe ia dhanė aventurierit tjetėr Xhorxh, dhe kėshtu me mėnjanimin e dy arbėrorėve tė shquar, Miauli dhe Karaiskaqi, Revolucioni shkonte drejtė shuarjes. Gjerėsa tė kėrkohej si e domozdoshme pjesmarrja e fuqive tė mėdha europjane dhe nėnshtrimi i Greqis prej tyre qysh atėhere e deri mė sot. Miauli vdiq mė 21, 7, 1835. Zemra e tij ėshtė ruajtur nė njė kuti argjendi nė Ministrin Detare Greke TEODOR KOLLOKOTRONI (1770-1843) Plaku i Moresė u lind mė 3 prill 1770 poshtė njė peme nė Mesininė e vjetėr. Gjithė jeta e Kollokotronit rrjedh midis arbėrorėve, qofshi mysliman apo tė krishterė. Kollokotroni ishte bėrė vėlla me tė krishterin, Marko Boēarin, dhe me njė mysliman, Ali Farmaqin. Ushtarėt e Kolokotronit ishin arbėror ose nga Morea, ose nga Ēamėria. Epiteti Kolokotron ėshtė pėrkthimi i saktė i shprehjes arbėrore -Guri dhe iu dha sė pari gjyshit tė tij, Janit. Mbiemri i vjetėr ėshtė Ēergjini, qė edhe kjo ėshtė fjalė arbėrore e pėrbėrė nga fjala Ēer = i zgjuar,djall me forcė mendje dhe nga emri i pėrhapur arbėror Gjin. Ēer + gjin = Ēergjin. Nė shtator tė 1833 Kollokotronine burgosin nė Fregatėn detare greke dhe kėrkonin dėnimin e tij me vdekje. Nė kujtimet e tij Kollokotroni, me tė drejtė do tė thotė: Mė vunė 9 muaj burg, pa parė askėnd, pėrveē gardianėve. Kaq muaj nuk e dija ēndodhte jashtė, kush vdes, kė tjetėr kanė burgosur. Nuk e dija pėrse mė kishin burgosur. Kurrė nuk besoja se do tė arrinjnė nė kėtė shkallė tė sajojnė dėshmitarė tė rremė.... Avokati mbrojtės Klonari - tha nė fjalėn e tij. Deri kur zotėrinjė gjykatės, do tė vazhdoni kėtė sulmim barbar? Deri kur pėrndjekja e pamėshirshėm kundėr atyre qė ēliruan, i ngritėn lavdinė dhe vazhdojnė ti japin shkėlqim Greqisė..? Kollokotroni pas daljes nga burgu u vra nė pabesi si shumė heronj arbėrorė tė kryengritjes sė 1821. LASKARINA BUBULINA (1771-1825) Bubulina ėshtė njė nga figurat e grave mė heroike tė luftės sė 1821. Prindėrit e saj ishin nga Hidra, por ajo pas martesės sė parė u vendos nė Specė. Pas vdekjes edhe tė burrit tė dytė, Dhimitėr Bubuli, mė 1811. Bubulina iu kushtua ēėshtjes sė ēlirimit tė kombit, duke dhėnė pėrveē kontributin e saj heroik, edhe pasurinė shumė tė madhe qė trashėgoi nga tė dyja martesat. Fama pėr burrėrinė e saj ishte kaq e madhe sa arrin deri nė legjendė. Myslimanėt arbėror tė Greqisė sė veriut e parafytyronin, veē trime, edhe tė bukur. Kur, u vra nė Arahona myslimani trim arbėror Mustabej Dangli Qafėzi, detarėt e Specas e lajmėruan kėshtu; Sihariq moj Bubulin tė suallmė Mustabejn Danglinė Po tma kishit prur tė gjallė,un burr tim doja ta marrė. Populli grek, i ndarė pėrpara Revolucionit tė 1821 nė tė krishterė dhe mysliman, besonte nė bashkimin kombėtar, qė mendonte se kalonte pėrmes martesės sė myslimanit mė trim me trimen e krishter. Ishte maj i 1825, djali i saj, Jorgoja rrėmben pėr nuse Evgjeninė, vajzė nga fisi i Kuēiotėve. Qė mė pas nga debatet midis Bubulimės dhe Kuēiotėve njė dorė e zezė do tė shkrepi armėn kundra Bubulimės, e cila mbeti e vdekur nėvend. MARKO BOĒARI (1790-1823) Mė i lavdishmi i farės suliote tė Boēarėve, pėrtej bėmave tė tij trimėrore dhe pėr burrėrinė por edhe pėr bukurinė na la trashėgim edhe njė vepėr, ėshtė fjala pėr tė famshin ``Fjalor dy gjuhėsh(greko-shqip) qė orgjinali ruhet nė biblotekėn e Parisit. Ndihmoi Ali Pashėn nė rrethimin e Janinės prej turqėve dhe mandej, pas rėnies sė Aliut, vazhdoi betejat e tij nė Rumeli me qėndėr Mesologjin. Mė 9 gusht 1823 Marko Boēari u vra duke luftuar e duke mundur ushtrinė e Mustafa Beut, pashai i Shkodrės, (qė ishte arbėror mysliman) nė Karpeni. Vite pas daljes heroike nga Mesologji, turkoegjyptjanėt u pėrpoqėn tė poshtrojnė varrin e Markos, por arbėrorėt mysliman do tju mėsyjnė dhe do ti pengojnė. Morėn trupin e Markos dhe e varrosėn me nderim heroik, njė cermoni e thjeshtė ku Mustafa bej do tė thoshte! E, more Marko tė jesha trim si ti, por tė mos kisha fenė tėnde!,, E dashuronin tė gjithė arbėrorėt mysliman dhe tė krishter, dhe e adhuronin pėr burrėrin dhe pėr bukurin e tij. Ali Pash Tepelena e quante shqiponja samunivas dhe arbėrori musliman Arshi Hasani e krahasonte me profetin e muslimanėve Ahmet Ali. Jehona e zisė pėr vdekjen e tij arriti deri nė ditėt tona. Tė tjerė Boēarė tė shquar janė; Plaku Noti Boēari, Kosta, Kiēoja, Dhimitri, Jorgji. KIĒO XHAVELLA (1801-1855) Kiēo Xhavella, nė sėshtė mė i rėndėsishmi i fisit tė madh Suljot tė Xhavellave, ėshtė gjithė se si, mė i rėndėsishmi i Xhavellave qė morrėn pjesė nė Revolucionin e 1821. Xhavella mė i rėndėsishėm cilėsohet Fotoja, pėr tė cilin (Kollokotroni) thoshte: Marko Boēari nuk kapej, por Fotoja ishte pėrsosmėria. Kiēo Xhavella u rrit nė Kofuz, ku ishin shpėrngulur suljotėt pas pushtimit tė Sulit nga Ali Pasha. Mė 1820 rikthehet nė Sul pas tratativave tė suljotėve me Aliun dhe shpallet kapedan nė moshėn 19 vjeē. Shkonte nė Itali me detyrė tė siguronte municione, por kur u kthye, Ali Pasha ishte vrarė dhe suljotėt, u shkulėn pėrse dyti nga Suli prej turqėve tė Sulltanit. Xhavella shkon nė Etolakanani dhe merr pjesė nė tė gjitha betejat e rrethinės, qoftė nėn komandėn e Marko Boēarit qoftė dhe vetėm. Kur Karaiskaqi u bė kryegjeneral i Rumelisė, Kiēo Xhavella me suljotėt e ndoqėn pas, panvarsisht nga kundėrshtimet fillestare. Mė 1835 mbreti Othon e bėri nėngjeneral dhe Mbikqyrės i Pėrgjithshėm i Ushtrisė dhe adjutant tė vet. Xhavella shėrbeu si prekuror, kryegjeneral pas vdekjes sė Karaiskaqit, ministėr i mbrotjes mė 1844. Mė 1847-1848 ishte kryeministėr. Vdiq mė 1855 nė Mesologgji. Luftėtarė tė shquar nga fara e Xhavellave ishte i famėshi, Marko, Jorgji, Llamroja, Kosta, Ziguri etj. ALEKSANDĖR DIOMID QIRIAKO 1875-1950 Aleksandro Diomidi ėshtė nga familje e madhe e pasur arvanitase, qė zbriti nga Epiri dhe u vendos nė ishullin Speca. Familja Diomidi ushtruan detarinė, dhe bėnin tregti nė Mesdhe. Mbiemri fillestar ishte Qiriako dhe e ndryshuan qė tė ruhen emrat klasikė grekė. Nė kryengritjen e 1821 dhanė tė gjithė pasurinė. Ėshtė fjala pėr njė familje tė ndritura.. Aleksandėr Diomidi lindi mė 1875. Vazhdoi Fakultetin Juridik nė Universitetin e Athinės dhe, nė vazhdim, nė Francė dhe Gjermani. U bė ministėr i Ekonomisė mė 1913, ministėr i Drejtėsisė mė 1918, ministėr i Jashtėm mė 1922, drejtor i Bankės Kombėtare, Kryetar i Kėshillit tė lartė ekonomik etj. Mė 1945 u bė antar i Akademisė sė Athinės. Vdiq mė 1950. _______________________ Me tė drejtė poeti ynė kombėtar Naim Frashėri do tu kėndonte shqiptarve heronjė tė revolucionit grek tė 1821. E kush e bėri Morenė, ( Greqinė ) Gjith shqiptarė qenė, Sishin shqiptar Marko Suli? ( Marko Boēari ) Xhavela e Mjauli? Shiptar, bir shqiptari, Me armėt e Shqipnis. I u hodhėn themeli Greqis. Shqiptarve u takoi nderi mė i lartė qė t“i sjellin kurorėn e Greqisė mbretit tė saj Othon, sepse tė tre antarėt e komisjonit qė u dėrguan ishin shqiptar, Andrea Miauli, Marko Boēari dhe Dhimitėr Plaputa. Revolucioni grek i 1821 ėshtė vepėr nė tė vėrtetė e arvanitėve. Bile shteti qė u krijua mbas vitit 1821 podhuajse shumica e banorve flisnin nė Greqi gjuhėn shqipe. Ka qenė fama shqiptare qė i ka detyruar grekėt e sotėm tė pranojnė fustanellėn shqiptare si kostumin e tyre kombėtar. Pėr nder tė trimėris tė heronjėve shqiptarė, grekėrit morrėn kostumin kombėtar shqiptar qė vishej nga Kosova e deri nė Poleponezi dhe e bėnė tė tyrin. Mirėpo, grekėrit e deformuan kėtė veshje tė bukur qė vishej nga kombi i Arbėrit duke shtuar palėt e fustanit nga 60 nė 200 palė. Nė xhaketė, nė mengėt e lira, shqiptarėt nuk i fusin krahėt, ndėrsa grekėt i fusin ato. Fustanella shqiptare ėshtė e gjatė deri 10 cm poshtė gjurit, ndėrsa grekėrit e shkurtojnė sa mė shumė, sa mbulon vetėm prapanicėn. Arvanitėt, kėta luftėtar trima, heronjė tė Revolucionit tė 1821, jo vetėm me armėt e tyre luftuan pėr panvarėsinė e Greqisė, por ishin kryetarėt e parė tė shtetit tė ri grek, qė drejtuan Greqinė drejtė ndėrtimit tė jetės europjane. Nė vitin 1850, arvanitasi Andoni Kryeziu kur ishte kryeministėr, shpalli Kishėn Autoqefale Greke, duke e shkėputur pėrgjithmon nga vartėsia e Fanarit tė Stambollit. Kur arvaniti Dhimitėr Vulgari ishte kryeministėr i Greqisė, u bė e mundur bashkimi i Shtatė ishujve me Greqinė. Kryeministri Dhimitėr Vulgari mbėshteti fuqishėm kryengritjen e ishullit tė Kretės pėr tu bashkuar me Greqin. Gjenerali Teodor Pangallo kur ishte president i Greqis (1925-1926) u arritėn shumė marrveshje tė rėndėsishme nė fushėn e politikės dhe kulturės me Shqipėrinė. A.Kryeziu 1796-1865 D.Vulgari 1801-1877 T. Pangalo 1878-1952 _______________________________ Mė 1926 arvaniti Teodor Pangallo gjyshi i ish-ministrit tė jashtėm dhe i kulturės greke mė 1997-2000, me tė njėjtin emėr Teodor Pangallos. Kur ishte president i Greqisė mė 1925-1926, bėri njė deklaratė zyrtare para Lidhjes sė Kombeve nė Gjenevė se: Republika Greke njihte minoritetin shqiptarė qė jetonte nė Greqi, dhe nuk i konsideronte mė shqiptarėt muhamedanė popullsi turke. Dhe se teza qė ortodoksit shqiptarė janė grekė, qė ėshtė pėrkrahur deri mė sot nga ne, ėshtė e gabuar dhe ėshtė hedhur poshtė nga tė gjithė ne. Pasi ajo mori tė tatėpjetėn dhe arriti pikėn qė s“mbante mė, morra masat e duhura dhe shpėrndava tė gjitha shoqėritė vorioepiriote,, qė mėshironin skaje me ekstreme tė kėtij mentaliteti tė sėmurė. Kjo pjesė e deklaratės sė ish-presidentit grek me gjak shqiptari 1925-1926 Teodor Pangallo nė Lidhjen e Kombeve, ėshtė botuar nė periudhėn e provokimeve tė gushtit 1949, nė gazetėn Akropolis dhe ėshtė ribotuar nė vitin 1974, nė librin Pėrmbledhje e Teodor Pagallo vėllimi i dytė 1925-1952, faqe 111-115. Kur ishte president Teodor Pangallos marrėdhėniet midis dy shteteve 1925-1926, ishin mė tė mirat e deri tanishme. U hoq kufiri midis dy fqinjėve, shumė djemė shqiptarė studiuan falas nė shkollat e Athinės, bashkėpunimi tregėtar ishte i suksesshėm etj. Arvanitas tė tjerė qė u bėnė kryeministra tė Greqisė kemi; Gjeorgjio Kundurioti, Andoni Kryeziu, Athanasio Miauli, Dhimitėr Qiriako, Emanuil Repili, Pavlo Kundurioti, Aleksandėr Koriziu, Petro Vulgari, Aleksandėr Diomidi, Kiēo Xhavella etj. Gj.Kundurioti 1772-1858 A.Miauli 1815-1867 Dh.Qiriako 1811-1869 P.Vulgari 1884-1957 E.Repili 1863-19224 P.Kunurioti 1855-1935 A.Koriziu 1885-1941 Dh.Egjiniti (?) __________________________________________ Arvanitasit ndėrtuesit dhe themeluesit e Akademisė sė Athinės Cilėt janė akademikėt grekė me origjinė shqiptare Pėr krijimin e shtetit tė ri grek, shqiptarėt ose arvanitėt kanė kontribuar nė tė gjitha drejtimet pėr ecurinė pėrpara tė Greqisė. Arvanitėt ishin profesorėt e parė qė themeluan Akademinė e Athinės. Dhe investuesi i ndėrtesės sė Akademisė sė Athinės ishte shqiptar. Qė nė vitet e para tė Revolucionit tė 1821, luftėtarėt e lirisė kishin dėshirė tė themelonin Akademinė, sepse besonin se arma mė e fuqishme ndėr tė gjitha ishte ndriēimi i trurit, pra Universiteti, Akademia, me pak fjalė arsimimi. U bėnė shumė pėrpjekje pėr tė hapur Akademinė, por dėshtuan. Vetėm nė vitin 1926 ministri i atėhershėm i arsimit Dhimitėr Egjiniti, arvanitas nga Egjina, raportoi dhe u botuan Urdhėresat Kryesore mė 18 mars 1925 dhe bėhej realitet Akademia e Athinės me pamjen e brendėshme dhe misionin e sotėm. Ndėrtesa ku strehohet Akademia ka njė histori interesante sepse ndėrtesa u financua nga njė shqiptar prej Voskopoje. Mė 1856 tregėtari tepėr i pasur nga Voskopoja e Korēės nė Vjenė tė Austrisė, Simon Sina, dėshironte t“i bėnte njė dhuratė tė madh Greqis, brenda nė Athinė. Simon Sina ishte djali i Gjergj Sinės ish-Konsull i Pėrgjithshėm nė vitin 1834 i qeverisė greke nė Austri. Familja Sina ishin me origjinė nga Bithkuqi (sot Vithkuq) i Korēės, por qė andej ishin ngulur nė Voskopojė dhe mė vonė u vendosėn nė Vjenė. Sinajt u morrėn nė fillim me zhvillimin e tregėtisė midis Austrisė dhe Perandorisė Otomane. Mė vonė themeluan fabrika tė penjėve dhe tė stofave tė pambukta. Themeluan Bankėn Kombėtare tė Austrisė. Familja Sina bėnė shumė dhurata bamirėse, midis sė cilave urėn e varur tė Budapestit e cila kushtoi atėhere 500 mijė stėrlina angleze nė atė kohė. Gjergj Sina ishte nėnpresident i Bankės Austriake, president i shoqėrisė sė hekurudhave nė Austri, pronar tokash nė Austri, Bohem, Moldavi, Rumani, Serbi etj. Sinajt janė dekoruar nga qeveritė Ruse, Turke, Greke pėr bamirėsitė e tyre nė kėto vende. Gjergj Sina vdiq mė 18 maj 1856. Kėshtu qė djali tij Simon Sina ndoqi gjurmėt e tė atit duke bėrė edhe ky dhurata tė mėdha bamirėse. Sinajt nuk harruan kurrė atdheun e tyre Shqipėrinė. Ata dėrguan shumė bijė shqiptarėsh me bursa nė Universitetet e Europės. Mė 1859 filluan punimet e para, mė 15 prill 1876, Simon Sina vdes duke lėnė trashėgimtar vetėm dy vajza dhe, nė bazė tė testamentit tė tij, e vazhdoi dhe e mbaroi veprėn gruaja e tij Ifigjenia Sina mė 1885. Kėshtu hapja e Akademisė sė Athinės u dedikohet, pra, dy arvanitasve tė vėrtetė, Teodor Pangallo, qė ishte atėhere nė brendėsi tė punimeve, dhe arvaniti tjetėr Dhimitri Egjiniti, qė ishte atėherė ministėr i Arsimit. Disa nga akademikėt qė ishin arvanitas janė; Dhimitėr Egjiniti, Angjelo Gjini, Sotiri Shqipi, Spiridon Doda, Vasil Egjiniti, Gjergj Sotiriu, Kostandin Horemi, Aleksandėr Diomidhi, Maksim Miēopulos, Vasil Malamo, Dhimitri Kaburoglu, Teofil Vorea etj. Kontributi i arvanitasve nė kulturėn artistike greke Mėnyra e jetesės dhe veshja arvanitase ka tėrhequr vėmėndjen e shumė studiuesve tė huaj qė kanė vizituar ballkanin nė shekujt e mė parėshėm. Shumė piktorė tė huaj tė frymėzuar nga lloj i mėnyrės sė jetesės dhe veshjes arvanitase ose shqipėtare mbushėn tablotė e tyre me kėto tema. Shumė tablo me portretin e luftėtarit arvanit gjenden nėpėr muzetė e mėdha tė Europės dhe kanė tėrhequr vėmėndjes e vizitorve tė shumtė. Por nuk ishin vetėm piktorėt e huaj qė u frymėzuan nga mėnyra e jetesės, veshja dhe figura e luftėtarit arvanitas ose shqiptar. Nga fara arvanitase dolėn shumė piktorė qė disa prej tyre u bėnė me famė botėrore. Temat frymėzuese tė kėtyre piktorėve tė mėdhenjė arvanitas ishin betejat fitimtare tė princit tė Arbėrisė dhe Epirit Skėnderbeut, dhe i njohur nga papa Piu i 2-tė, mbret i Albanisė dhe Maqedonisė mė 1458. lufta shekullore e kombit tė Arbėrit pėr liri, shpėrnguljet me dhunė nga trojet tona shekullore etj. Disa nga kėta piktorė me famė botėrore janė, Polikron Lebeshi, Eleni Bukura, Jani Altamura Bukura, Niko Voko, Niko Engonopulos, Alqi Gjini, Jani Kuēi, Taso Haxhi, Stamati Lazeru, Thanasi Ēinko, Andrea Kryezi, Niko (Gjika)Haxhiqiriako, Buzani, Gizi, Biskini etj. Tė gjithė kėta piktorė tė mėdhenjė me fama botėrore janė me preardhje shqiptare ku kanė deklaruar vetė qė janė arvanitas nga zonat e banuara me shumicė dėrrmuese me arvanit si ishulli i Hidrės, Eubea, Atikia, etj qė janė zemra e Greqisė sė lashtė, dhe janė banuar dhe banohen edhe sotė nga kjo racė. Arvanitasit kanė ndėrtuar dhe teatrin e parė prej guri tė Greqisė. Mbas revolucionit tė 1821, arvanitasi Jani Bukura ndėrtoi teatrin e parė prej guri tė Greqisė sė Re nė Athinė. Jani Bukura ishte njė detar, luftėtar i zoti, por mbi tė gjitha ai kishte njė shpirt tė pasur prej artisti. Jani Bukura ėshtė babai i piktores sė madhe greke Eleni Bukura-Altamura dhe djali i kryeplakut tė fundit tė ishullit tė Specas Gjergj Bukura. Detari Jani Bukura, njė luftėtar i guximshėm, kishte edhe njė dashuri tė veēantė pėr artin, pėr arsimin. Vdiq mė 1861, nė krahėt e vajzės sė tij Eleni Bukura, piktores sė parė femėr nė Greqi e cila krijoi parakushtet pėr emancipimin e gruas. Zhdukja e gjuhės, kulturės dhe elementit arvanitas nė Greqi Me kalimin e dhjetravjeēarve arvanitasit u bindėn ose u detyruan tė binden se duhet tė braktisin gjuhėn e tyre nėse dėshiroheshin tė bėheshin qytetarė tė denjė tė shtetit tė ri grek. Numri i saktė i arvanitasve ose shqiptarėve nė Greqi nuk dihet, por nga kuvendi i fundit qė kam pasur me studiuesin, historianin dhe shkrimtarin e njohur arvanitas Aristidh Kolia, qė vdiq nė vitin 2000, dhe qė ky kuvend ėshtė botuar nė revistėn EKSKLUZIVE, thotė se Nė Greqi pak njerės nuk e kanė gjyshen apo gjyshin arvanitas. Sot burimet historike, gjuhėsore, muzikore janė shumė tė kufizuara ose mungojnė plotėsisht nė drejtim tė arvanitasve tė Greqis. Libri i Aristidh Kolės ______________ Nė vitin 1983 arvanitasi Jorgo Maruga do formonte Lidhja e Arvanitasve tė Greqis. Por nė kėtė vit, Jorgo Maruga vdes, duke u zgjedhur studiuesi i njohur Aristidh Kola kryetar, qė me punėn e tij madhore, mund tė quhet me tė drejtė, De Rada i arvanitasve tė Greqis. "Lidhja e Arvanitasve tė Greqis" me nė krye Aristidhin dhe pasuesin e tij Jorgo Miha dhe Jorgo Gjeru do tė ngrinte nė njė farė mėnyre lartė figurėn e arvanitit qė luftoi dhe krijoi shtetin e ri Grek. Lidhja do tė botonte revistėn "Besa" dhe broshura tė ndryshme pėr historinė shqiptare, nė vitin 1986, do tė bėhej koncerti i parė me kėngė dhe valle arvanitase. Kėnga arvanitase ka tėrhequr vėmėndjen e shumė studiuesve dhe muzikologėve grekė dhe tė huajve tė tjerė. Kėngėt arvanite i pėrkasin teksteve tė kėngėve dhe poezisė tė lirikave tė vjetra arvanitase. Kėngė pėr lirinė, dashurinė dhe tė tipit kaēak, pra tė njeriut tė lirė prej njė shpirti tė pathyeshėm dhe tė ndjenjės popullore. Kėngėt arbėrore janė ruajtur me fanatizėm nga populli arvanit deri mė sot dhe kėndohen shpesh nėpėr dasma. Mėnyra se si ėshtė ruajtur kėnga arvanitase ėshtė interesante pėr faktin se gjuha arvanitase ose shqipe nuk shkruhej mė parė, nuk e lanė tė tjerėt qė tė shkruhej! Kėshtu populli arvanit zgjodhi rrugėn e tė kėnduarit pėr tė ruajtur gjuhėn e tij arvanitase. Mėnyrė tjetėr nuk kishte, kur osmanėt turq tė pritnin kokėn po tė flisje shqip, ndėrsa injorantėt priftėrinjė tė helmonin edhe me bukė po tė dėgjonin tė kuvendoje nė gjuhėn e mėmės shqipe. Njė dėshmi qė kemi nga P.Joti qė shkruajti"Historinė e Shtatė Ishujve" tė vitit 1866, na vėrteton se Suljotėt qė ishin nė Korfuz. Kur pastronin armėt e tyre, ata kėndonin kėngėt arvanitase tė heronjėve tė tyre. Nė kėngėt arvanitase tė Suljotėve nuk kishte asnjė fjalė greke. Dy kėngė qė kėndoheshin nga arvanitėt Suljot, gjenden nė librin me titull "Bleta Shqipni" me autor Thimo Mitku botuar nė vitin 1878 nė Aleksandri. Nė vitin 1891, gjermani Arthur Milchkofer nė veprėn e tij me titull "Attika und seine Heutigen" ndėr tė tjera shkruan. "Nga ēdi unė, kėngėt popullore greke, i janė pėrshtatur kėngėve tė vjetra arvanite tė dashurisė, lirisė dhe kaēake". Shumė kėngė arvanite janė shkruajtur nė gjuhėn greke, kėshtu kanė humbur indentitetin e tyre tė vėrtet shqiptar. Kėto 15 vjetėt e fundit falė vullnetit dhe ambisjes tė studiuesit arvanitas Aristidh Kolia, Dhimitri Leka dhe kėngėtarit Thanasi Moraiti, u bė e mundur qė tė prodhohen dy CD me kėngėt arvanitase me titull "Kėngėt Arvanitase" dhe "Trėndafilat e Shkėmbit" qė kanė pėrmbledhjen e disa kėngėve arbėreshe tė Italis sė jugut dhe tė arvanitasve tė Greqis. Kėto dy CD janė tė vetmit qė janė prodhuar nė historinė mbarė shqiptare nė gjuhėn tonė arbėreshe. Orkestra qė shoqėron Thanasi Moraitin mbėshtetet tek instrumentet e traditės sė lashtė arbėreshe, qė krijon njė botė interesante dhe tė kėndeshme muzikale. Veglat kryesore qė pėrdorin muzikantėt arvanitas janė, pipėza, daullja, fyelli, zilja, lahuta, mandolina etj. Vitet kalojnė, gjuha shqipe qė flasin arvanitasit e Greqis, traditat, zakonet dhe doket e bukura shqiptare po harrohen dhe humbasin. Ndoshta, brezi i fundit qė flet gjuhėn dhe ruan karakteristikat e arvanitasve sa vjen e zhduket. Ėshtė, pra, pėrgjegjėsi e madhe qė institucionet kulturore mbarė shqiptare, tė ruajnė dhe tė regjistrojnė tė dhėnat kulturore tė arbėreshėve kudo qė ndodhen ata sot larg zemrės tė mėmės Shqipni. Nė mėnyrė qė brezat qė vijnė tė njohin qytetrimin e gjerė dhe kontributin e racės shqiptare pėr formimin dhe zhvillimin e shteteve tė popujve tė tjerė ku raca shqiptare jetonte dhe jeton bashkė me ta. Tė gjithė, dashamirė dhe dashakėqinjė, duhet ta kuptojnė se asnjė e keqe nuk vjen ndokujt nga vetėnjohja dhe krenaria e ligjėshme pėr ruajtjen e vlerave tradicionale tė kulturės dhe gjuhės shqipe tė arvanitėve. Shteti grek duhet tė kujdeset mė shumė pėr ruajtjen e gjuhės dhe kulturės tė arvanitėve nė Greqi, sepse pa ruajtjen e elementit arvanitas, Greqia nuk mundė tė ketė histori tė re. Arvanitasit nė Greqi janė njė bazė e fortė dhe e patundėme qė tregon pėr lidhjen e ngushtė qė ka ekzistuar, ekziston dhe duhet tė ekzistojė midis Greqisė dhe Shqipėrisė. Ata janė njė tregues i vlerave tė larta dhe tė pastėrta qė ka shqiptari tė ruajtur me fanatizėm ndėrshekuj. Shqipėtarėt dhe grekėt i lidhin shumė gjėra tė pėrbashkėta, traditat dhe zakonet, i ndėrlidhin ngushtė dy popujt mė tė lashtė tė europės, prandaj sot nuk duhet tė mendojmė se si mundė tė ngremė pengesa dhe kurthe njeri-tjetrit, por se si mund tė ndihmojmė njeri-tjetrin pėr kapėrcimin e vėshtirėsive qė sjellin vitet. Pėr kėtė studim janė shfrytėzuar revista "Besa" dhe arkivi i shoqatės "Lidhja e Arvanitasve te Greqis". Revista "Arvanon" dhe librat "Arvanitasit dhe preardhja e grekėve", "Gjuha e Zotit" tė autorit Aristidh Kolia. Librat "Fjalori dy gjuhėsh i Marko Boēarit" dhe "Arvaniti dhe arvanitica e ishullit tė Andros" tė autorit Tito Johala. Libri "Enigma" i autorit francez Robert DAngly. Libri "Shqiptarė" tė autorit Edwin E. Jacquen. Libri "Arvanitėt" i autorit Irakli Koēollari. Libri "Revolucioni grek 1821 dhe kontributi shqiptar" i autorit Koli Xoxi. Biblioteka dhe revista greko-italiane-shqiptare "Lidhja" e uratit arbėresh Antonio Bellushi. "Problemi i ndėrgjegjies se arvanatisve" i Tolkė Xhillari. Njė pėrmbledhje e shkurtėr mbi historinė dhe kontributin shqiptar nė krijimin dhe ecurinė e shtetit tė ri Grek. Kthehu ne fillim _______________________________________________________ Ēėshtja ēame NE, SHQIPTARĖT E ĒAMĖRISĖ, AKUZOJMĖ Ne, shqiptarėt e Ēamėrisė, akuzojmė: Shtetin grek. Megali idhenė, kryeministrat qė nga : -Metaksai dhe deri tek Simitis, -Napoleon Zervėn, -gjeneral Kacimitro, -dhespotin e Paramithisė, -Papa Qesarin, -dhespotin e Janinės, Spiridhonin, -kriminelėt Vasil Ballemi, -major Kranjai, -Strugarėt, -Kamarat, -Pitulenjėt, -Vitot si dhe gjithė kriminelėt e tjerė grekė qė kanė bėrė masakra kundėr njerėzimit nė Ēamėri, qė nga viti 1913 dhe deri sot. Ju akuzojmė! Nė emėr tė tė gjallėve, nė emėr tė tė vdekurve nga torturat ēnjerėzore, tė ushtruar mbi ta. Nė emėr tė grave shtatzėna qė u therėn: -nė Paramithi, -Pargė, -Filat, -Gumenicė, -Margėlliē..., duke ju nxjerrė foshnjat nga barku. -Nė emėr tė grave tė pėrdhunuara shtazėrisht, -nė emėr tė vajzave qė u pėrdhunuan duke ju hequr veē vdekjes dhe dinjitetin njerėzor. -Nė emėr tė nėnave qė panė me sy therjen e fėmijėve tė tyre, -nė emėr tė baballarėve qė hapėn pėrpara gropat e fėmijėve tė tyre, pastaj tė tyret. Nė emėr tė atyre qė vdiqėn pėr bukė dhe tė uritur, -nė emėr tė atyre qė vdiqėn nga tė ftohtėt nėpėr rrugėt e emigrimit, nė emėr tė atyre qė vdiqėn nga sėmundjet pa i ndihmuar asnjė. Ju akuzojmė! Nė emėr tė atyre qė i vdiqėt nga torturat, tė pangrėnėt, sėmundjet, vrasjet dhe poshtėrimet gjatė internimeve nė ishujt e Egjeut nė vitet 1940-1941. Ju akuzojmė! Pėr lėniet e familjeve pa meshkuj qė nga 14 deri nė 90 vjeē, gjate internimeve masive tė Ēamėrisė. Ju akuzojmė! Pėr ata qė i latė pa varre, pėr ata qė vdiqėn larg vatrave tė tyre, pėr ata qė jetuan kalvarin e dhimbjes fizike dhe tė pėrbuzjes. Ju akuzojmė! Se na luftuat tė na hiqnit krenarinė, fisnikėrinė tė trashėguar brez pas brezi, se na vodhėt nderin, pasurinė, ujin, tokėn, detin dhe ajrin. Ju akuzojmė! Se pėrdorėt nė sistem shtetėror shfarosjen e njė kombi, se mbollėt farėn e urrejtjes ndėrmjet tė njėjtit komb, se pėrdorėt fetė pėr tė na vrarė dhe zhdukur pėr tė njėjtėn gjini shqiptare. Ju akuzojmė! Se na copėtuat si komb, duke na lėnė nėn terrorin e qenies antinjeri, tė krijuar nga ju. Ju akuzojmė! Nė emėr tė tokės sė pėrgjakur qė ju e tjetėrsuat, nė emėr tė lumenjve qė ende rrjedhin gjak, nė emėr tė shtėpive tė rrėnuara qė kanė mbetur pa zot, nė emėr tė ullinjve dhe tė pemėve qė i kanė mbuluar ferrat, nė emėr tė ajrit qė e helmatisėt, pėr pėrdhosjen e 9700 km2, tokė qė e shpėrfytyruat. Ju akuzojmė! Nė emėr tė atyre shqiptarėve tė Ēamėrisė qė dhanė jetėn pėr pavarėsinė e Greqisė, tė cilėt ju i tjetėrsuat nė grekė. Ju akuzojmė! Pėr bizantinizmin e paskrupull tuajin gjatė kėtyre njėqind viteve, pėr famėkeqen Megali idhenė, e cila ka sjellė veēse gjak dhe luftėra gjatė gjithė periudhės famėkeqe tė saj, pėr pabesitė tuaja ndaj nesh dhe ndaj njerėzimit, pėr shpifjet, trillimet, ligjet, vendimet dhe ēdo veprim tuajin ndaj nesh. Ju akuzojmė! Si shtet terrorist, shtet uzurpues tė atdheut tonė, Ēamėrisė. Ju akuzojmė! Se na kthyet nė shėrbėtorė nė pronat tona, se na ndaloni tė gėzojmė pronėn tonė, Atdheun tonė, detin tonė dhe baltėn tonė. Ju akuzojmė! Pėr kalvarin e luftės se klasave 50-vjeēare nga regjimi i njėjtė se ai i juaji qė veproi mbi ne, nė emėr tė atyre mijėrave ēamė qė vdiqėn burgjeve, kampeve tė pėrqėndrimit nė kėnetat e Maliqit, Spaēit etj., vetėm se kėrkonin tė drejtat e mohuara nga diktatura komuniste nė bashkėpunim me ju, pėr tė marrė pronat tona, pėr luftėn qe e vazhdoni tė bėni akoma ndaj nesh, si brenda shtetit tuaj ashtu edhe nė arenėn ndėrkombėtare, pėr veprat kriminale dhe antihumane qė frymėzoni tė shkruajnė kalemxhinjtė tuaj kriminelė ndaj nesh, pėr shtrembėrimet e fakteve, shpifjeve dhe historisė qė bėni ju. Ju akuzojmė! Pėr pushtimin e Ēamėrisė qė keni bėrė, nėn terrorin, vrasjet, therjet dhe spastrimin e plotė etnik, nė emėr tė tė gjallėve dhe tė tė vdekurve nga torturat tuaja ose qė kanė vdekur larg Atdheut tė tyre tė zhuritur nga malli dhe brenga. Ju akuzojmė! Pėr shkombėtarizimin qė luftoni tė bėni ndaj shqiptarėve ortodoksė tė Ēamėrisė si dhe tė tre milionė arvanitasve, pėr vrasjet, burgosjet, torturat, poshtėrimet qė ju bėni djemve tanė, qė halli i bukės i ka sjellė nė dyert tuaja! Ju akuzojmė! Zotėrinj shtetarė grekė, Metaksatė, Papandretė, Simitisat, paraardhės dhe ju o pushtetarė tė sotėm, si kriminelė kundėr njerėzimit. Por dijeni, ju e shkatėrruart Trojėn, ju qė shkatėrruat dhe doni tė shkatėrroni mė shumė kombin shqiptar, shqiptarėt janė RRĖNJĖS dhe kur duket se ka vdekur ka lėnė rrėnjėt. Era gjatė shekullit 20 fryu nė favorin e megaliidhesė tuaj, duke pushtuar aq sa nuk ju kishte shkuar nė mend, kurrizin tonė. Por, shekulli 21 do ta ēojė hakun tek i zoti. Tanimė, Amerika, Anglia,Gjermania, Turqia, NATO, OKB, po ju njohin ashtu siē jeni, lakuriq. Ju o ardhacakė nga shkretėtirat e Azisė qė jeni vendosur nė kėto troje, tė cilat nuk janė dhe as kanė qenė tuajat, duhet tė gjeni vend ku tė futeni. Mjaft mė, koha do tė punojė edhe pėr kombin shqiptar, mbasi me vete kemi veē tė drejtėn dhe e drejta do tė fitojė. Kjo e drejtė na jep forcė, guxim dhe vullnet qė historisė ti marrin ato qė na i mori pa tė drejtė. Erdhėt kryeministra, ministra, presidentė, deputetė, gjatė kėtyre dhjetė vjetėve nė Shqipėri, ne prisnim dhe presim se ata do tė vinin nė vend padrejtėsitė e bėra ndaj nesh, por ata nė vend qė tė kėrkonin falje dhe tė zgjidhnin ato poshtėrsi qė kishin bėrė ndaj Ēamėrisė, duke vėnė nė njėfarė mase nderin e pėrdhosur tė Greqisė, ata nuk qenkan ngopur me gjakun e shqiptarėve, ata po kėrkojnė akoma mė shumė tė na rrudhosin. Kjo qenka Greqia e Bashkimit Europian ! Ne prisnim zgjidhje nėpėrmjet dialogut dhe mirėkuptimit, por ju qenkeni po ata andartė qė ishit nė vitet 1913! Pėr ju nuk ka fisnikėri, por dinakėri. Fisnikėri ka pėr kombin gjerman, qė ju kėrkoi falje herbrejve! Ju jeni bastardė tė ardhur nga shkretėtirat e Azisė, tek ju nuk mund tė ketė fisnikėri! Ju keni uzurpuar pa tė drejtė historinė e komshive tanė, grekėrve tė vėrtetė. Se fundi, ju akuzojmė! Pėr presionet, poshtėrsitė, dhrahmitė dhe ēfarėdo forme qė pėrdorni ndaj disa pushtetarėve tė vegjėl shqiptarė, qė nuk ngrihen dot nė kėmbė dhe tė kuvendojnė si shqiptarė tė vėrtetė, nė mbrojtje tė dinjitetit tė kombit shqiptar nė pėrgjithėsi dhe tė Ēamėrisė nė veēanti. Ju tregoni fytyrėn tuaj tė vėrtetė, si grekė bastardė. Por, dijeni zotėrinj tė megalidhesė, se ju nuk mund ti pushtoni pafundėsisht pronat tona, vendit tonė, Atdheut tonė. Dijeni se tani koha punon pėr ne dhe ne do tė rikthehemi me hir ose me pahir. Doni apo nuk doni ju. Kemi 60 vjet qė ju presim. Po ju kujtojmė se shoqėria :"P.A.Ēamėria" ka dhjetė vjet qė lufton me tė gjitha mjetet demokratike pėr zgjidhjen e problemit. Problemin tonė e kemi bėrė prezent nė tė gjitha forumet ndėrkombėtare. Forumet e rėndėsishme si OSBE, KE, OKB, Kongresi Amerikan, kanceleritė gjermane, angleze, turke, kanė mbajtur shėnime dhe na informojnė mbėshtetjen e tyre. Zotėrinjtė Simitėsa, ju deklaroni dhe keni dėshirė maksimale qė tė ishin zhdukur ēamėt qė nė vitin 1913, ku famėkeqja Konferenca e Ambasadorėve nė Londėr la nėn kthetrat tuaja, por NĖNA ĒAME ėshtė burimi i pashtershėm njerėzor. Ēdo brez qė vjen po del mė i fortė, mė guximtarė, mė i ditur dhe mė i bukur. Ju duhet ta dini se Ēamėria ėshtė pjellore, po ashtu dhe gjithė trualli shqiptar tek ne zotėrojnė moshat e reja qė nuk ju dhimbset jeta pėr Atdheun. -Nė Shqipėri po bėhemi treqindmijė ēamė, -nė Turqi njė milionė, -nė Greqi janė tre milionė arvanitas dhe pesėqindmijė shqiptarė. Ju nuk na zhdukni dot as me armė dhe as me para. Ata qė ju shėrbejnė juve kėtu, janė firot legale tė njė kombi. Ju bėjmė thirrje, zgjidheni sipas tė gjitha konventave ndėrkombėtare problemin ĒAM dhe mos kėrkoni qė flaka nė Ballkan tė mos shuhet. Kemi 60 vjet qė po ju presim. A nuk ju duken ca si shumė? Mos na detyroni tė presim mė gjatė. Nuk kėrkojmė hakmarrje, nuk kėrkojmė luftė, kėrkojmė vetėm tė drejtėn tonė tė zotit - ATDHEUN TONĖ! Se fundi deshėm tė Ju kujtojmė se Ju dolėt kundėr rrymės nė luftėn e KOSOVĖS, bota mbajti shėnimet pėr ju. Ju mbėshtetet agresorin, mbasi i tillė gjak rrjedh nė dejet tuaj, ju nuk jeni veēse Millosheviē tė vegjėl. Deri tani keni luajtur nė fushėn e kundėrshtarit, por topi ėshtė drejtuar pėr nė zonėn tuaj! Hilmi Saqe, Tiranė 08.04.2001 Kthehu ne fillim _______________________________________________________ Ēėshtja ēame SHITJA E PASURISĖ ĒAME, AKT ANTISHQIPTARĖ I SHTETIT GREK ! Shkruan: Sheradin BERISHA Mė 9 shkurt 2006, me vendimin 5/2006-Gjykata e Lartė e Greqisė i ka dhėnė tė drejtė shtetit t“i shesė tė ashtuquajturat pasuritė e armiqve grek, qė banojnė nė Shqipėri ose qė kanė prejardhje shqiptare. Propozimi pėr shitjen e tokave tė konfiskuara ėshtė bėrė nė tetor tė vitit tė kaluar (2005) nga kryeprokurori grek para Gjykatės sė Lartė, kėshtu ka bėrė tė ditur agjencia e lajmeve greke ANA. Nė vendim theksohet se shteti grek ka tė drejtėn e zotėsisė tė pėrvetėsojė pronat, sipas ligjit 26/361940, ndaj atyre qė nė tė kaluarėn janė quajtur persona qė kanė luftuar ose kanė qenė kundėrshtarė tė shtetit grek, apo ndėrmjetės tė pasurive tė kėtyre kundėrshtarėve. Pas kėtij pėrvetėsimi, shteti grek ka tė drejtėn edhe tė shesė kėto prona. Pra, ky urdhėr u heq sekuestrot dhe i nxjerr nė ankand tė gjitha pasuritė e shqiptarėve qė kanė nė Greqi. Ky lajm ka ngjallur reagime tė shumta nė opinionin shqiptarė e veēanėrisht te popullata ēame, e cila jeton nė Shqipėri, pas shpėrnguljeve me dhunė(1913-1945) nga vatrat e tyre stėrgjyshore, Pėr kėtė qėllim nė shkurt e qershor tė kėtij viti ēamėt nė Shqipėri organizuan protesta, ndėrkohė qė njė delegacion i Partisė pėr Drejtėsi dhe Integrim, nė Parlamentin evropian ka dorėzuar njė dokumentacion pėrkatės lidhur me ēėshtjen ēame. Pozita gjeografike e Ēamėrisė Ēamėria ėshtė njė krahinė, qė pėrbėnė pjesėn mė jugore tė trevave shqiptare. Shtrihet gjatė bregdetit Jon dhe zgjerohet nė Lindje deri nė vargun e maleve qė e ndajnė prej pellgut tė Janinės. Nga Veriu ka kufi lumin Pavel, kurse nė Jug Gjirin e Prevezės. Qendrat e banuara kryesore tė Ēamėrisė janė:Filati, Gumenica, Paramithia, Margėllėēi dhe Parga, tė cilat me vendim tė Konferencės sė Ambasadorėve tė vitit 1913 qė u mbajt nė Londėr, iu aneksuan Greqisė, ndėrkaq vetėm rripi i saj Verior(me shtatė fshatra) me qendėr Konispolin, u pėrfshi brenda kufijve tė Shqipėrisė londineze. Sipas dokumenteve, deri nė dhjetor tė vitit 1912 nė Ēamėri jetonin 90 mijė banorė, 50 mijė myslimanė dhe 45 mijė tė krishterė, prej tyre 18 mijė frymė flasin gjuhėn greke, ndėrsa 72 mijė tė tjerė flasin gjuhėn shqipe. Kėshtu, Shqipėria megjithėse doli si njė shtet i pavarur, u copėtua pėr afėr dy tė tretat e territorit kombėtar, dhe gjysma e popullsisė shqiptare u bė pakicė kombėtare nė shtetet fqinjė, si nė:Greqi, Bullgari, Serbi e Mal tė Zi. Gjenocidi dhe spastrimi etnik i Ēamėrisė, sipas programit grek Megalo Idea Qė nga viti 1913 e kėndej, Greqia me mbėshtetjen e fuqive tė mėdha:Anglisė, Francės dhe Rusisė, nis spastrimin etnik tė Ēamėrisė, sipas programit nacionalist Megalo Idea, i ngjashėm me programin serb Naēertanija tė Ilija Grashaninit. Pėr realizimin e kėtij synimi, qeveria greke nxori dekrete tė veēanta me tė cilat ēamėt u ndaluan tė blejnė, tė shesin, ose tė transferojnė pasuri tė patundshme qė u takonte atyre, ndėrsa pas pėrfundimit tė Luftės sė Parė Botėrore(1918), hartoi njė ligj pėr Reformė Agrare, e cila u aplikua vetėm nė Ēamėri, dhe kjo reformė shqiptarėve (tė cilėt shpėrnguleshin me dhunė pėr nė Turqi) ua grabiti tėrė pasurinė e tundshme dhe tė patundshme. Nė gusht tė vitit 1936 nė Greqi u instalua regjimi fashist nė krye me Joan Metaksain dhe viktimat e para tė kėsaj diktature ishin ēamėt. Shpėrthimi i Luftės Italo-Greke (nė vitin 1940) thelloi edhe mė shumė vuajtjet dhe persekutimet e ēamėve. Nė kėto rrethana lufte, qeveria Metaksai, shfrytėzoi momentin, pėr vazhdimin e spastrimit etnik tė Ēamėrisė nga popullsia autoktone ēame. Pėr realizimin e kėtij qėllimi, fillimisht u burgosėn rreth 5 mijė meshkuj ēamė (nga mosha 16-70 vjeē)tė cilėt u internuan nė ishujt e Egjeut: Chios, Medelin, Korynth, Lefkada. Gjatė Luftės sė Dytė Botėrore pėrgjegjėsi kryesor i gjenocidit ndaj ēamėve, padyshim ishte gjenerali grek Napolon Zervas, (kryetar i partisė sė djathtė greke EDES). Nė periudhėn qershor 1944-mars 1945, forcat e Zervas, kanė vrarė e masakruar rreth 3 mijė civilė tė pambrojtur ēamė. Sipas tė dhėnave qė dalin nga raporti i Grupit Ndėrkombėtar tė Krizave, rezulton se shifra e ēamėve tė larguar me forcė nga Greqia pėr nė Shqipėri gjatė dhe pas Luftės sė Dytė Botėrore ėshtė rreth 35 mijė vetė. Gjatė kėsaj periudhe tė spastrimit etnik, u dogjėn dhe plaēkitėn 86 fshatra me rreth 5800 shtėpi. Nė humbjet e tjera materiale llogariten 110 mijė krerė bagėti tė imta, 2400 gjedhė, 80 mijė kuintalė vaj ulliri, 21 mijė kuintalė grurė pa llogaritur kėtu edhe dramėn e madhe tė shkombėtarizimit tė kėtyre trojeve. Tė theksojmė, se ēamėt deri nė vitin 1940 pėrveē shtėpive kishin pyje me sipėrfaqe 65 mijė hektarė, 108 mijė ha kullota dhe 30 mijė ha tokė bujqėsore me njė vlerė prej 1 miliardė USD. Ndėrsa sipas tė dhėnave tė Shoqatės Ēamėria vlera totale e pronave ēame nė fund tė Luftės sė Dytė Botėrore ishte 340 milionė USD dhe qė me vlerėn e sotme tė kėmbimit vlerėsohet 2, 5 miliard dollarė. Pas LDB, shteti grek miratoi ligje diskriminuese, me tė cilat konfiskonte pasurinė e shqiptarėve ēamė, pasi i akuzonte ata se kishin bashkėpunuar me nazifashistėt italianė e gjermanė. Detyrimet e Shqipėrisė - ndaj ēėshtjes shqiptare, jashtė kufijve shtetėror Vendimi i fundit i Gjykatės sė Lartė Greke pėr shitjen e pasurisė sė ēamėve, ėshtė njė vendim politik, i cili mohon katėrēipėrisht tė drejtėn e zotimit tė pronave nga pronarėt e ligjshėm ēamėt. Sakaq, dihet se shteti grek ka njė proces tė hapur nė Strasburg, pikėrisht pėr ēėshtjen e pronave tė ēamėve dhe mos vallė ky proces do tė prolongohet, deri sa tė shiten kėto prona?! Nga kjo situatė e krijuar, padiskutueshėm kėrkohet edhe mė shumė ndėrhyrja e Tiranės zyrtare, e cila asnjėherė mė herėt nuk e ka trajtuar kėtė problem seriozisht. Pėr mė tepėr, shpeshherė Shqipėria zyrtare ėshtė treguar tolerante karshi veprimeve ksenofobe tė shtetit grek, tė cilėt gjithmonė kanė shprehur pretendime territoriale, nėpėrmjet elementit grek nė jug tė Shqipėrisė. Tek e fundit shtetin shqiptar e obligon edhe Kushtetuta e vendit pėr mbrojtjen e interesave tė bashkėkombėsve tė saj jashtė kufijve shtetėrorė. Sė kėndejmi, Greqia si anėtare e BE-sė, duhet tė korrigjojė politikėn e saj diskriminuese ndaj ēamėve, tė ndėrtuar gjatė dhe pas LDB-sė, dhe tė respektojė tė drejtėn e patjetėrsueshme tė ēamėve, pėr t“u rikthyer nė pronat e tyre tė konfiskuara padrejtėsisht (me vendime e ligje antishqiptare) si dhe t“i kompensojė tė gjitha pronat qė ua ka shitur apo dhėnė falas popullsisė greke.