text: Shtetet e Bashkuara të Amerikës (zakonisht të njohura si Shtetet e Bashkuara, SHBA ose Amerika, anglisht United States of America) janë një republikë federale kushtetuese, e përbërë prej 50 shtetesh dhe një qarku federal. Vendi shtrihet kryesisht në Amerikën e Veriut, ku dyzet e tetë shtete të ngjitura dhe Washington, D.C., qarku i kryeqytetit, ndodhen midis oqeaneve Atlantik dhe Paqësor, në kufi me Kanadanë në veri dhe Meksikën në jug. Shteti i Alaskës ndodhet në veriperëndim të kontinentit dhe kufizohet me Kanadanë në lindje dhe Rusinë në perëndim përtej Ngushticës së Beringut. Shteti i Hawait është arkipelag në mes të Paqësorit. SHBA-të gjithashtu zotërojnë disa territore, treva ishullore, në Karaibe dhe Oqeanin Paqësor. Me sipërfaqe prej 9,83 milion km2 dhe me popullsi prej 306 milion banorësh, Shtetet e Bashkuara janë vendi i tretë ose i katërt në botë për nga sipërfaqja, si dhe i treti sipas hapësirës tokësore dhe popullsisë. Shtetet e Bashkuara janë njëri prej vendeve më të spikatur për nga shumëllojshmëria etnike dhe kulturore, si rrjedhojë e emigrimit në shkallë të lartë prej shumë vendeve. Ekonomia e SHBA-së është më e madhja në botë, me prodhim të brendshëm bruto (PBB, GDP) vlerësuar më 2008 në shumë prej 14,3 trilion dollarësh (23 % e PBB-së nominale të botës dhe gati 21 % sipas barazimit të fuqisë blerëse). Kombi amerikan u themelua nga trembëdhjetë kolonitë e Britanisë së Madhe, ndodhur përgjatë bregdetit Atlantik. Më 4 korrik 1776, ato nënshkruan Deklaratën e Pavarësisë, që shpalli pavarësinë e tyre nga Britania e Madhe dhe formimin e një bashkimi kooperativ. Shtetet kryengritëse mposhtën Britaninë e Madhe në Luftën Revolucionare Amerikane, luftën e parë të suksesshme të kolonive për pavarësi. Kuvendi i Filadelfias përpiloi Kushtetutën e tashme të Shteteve të Bashkuara më 17 shtator 1787; miratimi i saj në vitet vijuese i bëri shtetet pjesë të një republike të vetme me qeveri të fuqishme qendrore. Karta e të Drejtave, e përbërë nga 10 amendamentet e para kushtetuese si garanci e të drejtave dhe lirive themelore qytetare, u ratifikua më 1791. Në shekullin XIX, Shtetet e Bashkuara fituan toka nga Franca, Spanja, Mbretëria e Bashkuar, Meksika dhe Rusia, si dhe aneksuan Republikën e Teksasit dhe Republikën e Hawait. Mosmarrëveshjet mes jugut bujqësor dhe veriut industrial rreth të drejtave të shteteve dhe zgjerimit të institucionit të skllavërisë provokuan Luftën Qytetare Amerikane të viteve 1860. Fitorja e veriut parandaloi një ndarje të përhershme të vendit dhe çoi drejt përfundimit të skllavërisë së ligjshme në Shtetet e Bashkuara. Në vitet 1870-të, ekonomia kombëtare ishte më e madhja në botë. Lufta Spanjollo-Amerikane dhe Lufta e Parë Botërore konfirmuan statusin e vendit si fuqi ushtarake. Më 1945, Shtetet e Bashkuara dolën nga Lufta e Dytë Botërore si vendi i parë me armë bërthamore, anëtar i përhershëm i Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, si dhe themeluese e NATO-s. Fundi i Luftës së Ftohtë dhe shpërbërja e Bashkimit Sovjetik e la SHBA-në si superfuqinë e vetme. Afro 50% të shpenzimeve ushtarake të rruzullit bëhen nga Shtetet e Bashkuara, që vazhdojnë të jenë forcë drejtuese ekonomike, politike dhe kulturore në botë. Etimologjia Më 1507, hartografi gjerman Martin Waldseemüller punoi hartën e botës dhe përdori emrin Amerikë ("America") për hemisferën perëndimore në nderim të eksploruesit dhe hartografit italian Amerigo Vespuçi. Kolonitë e mëparshme britanike e përdorën për herë të parë emrin modern të vendit në Deklaratën e Pavarësisë, duke shpallur "njëzëri pavarësinë e trembëdhjetë Shteteve të bashkuara të Amerikës," miratuar nga "Përfaqësuesit e Shteteve të bashkuara të Amerikës" më 4 korrik 1776. Emri i sotshëm u finalizua më 15 nëntor 1777, kur Kongresi i Dytë Kontinental nxori Nenet e Konfederatës, i pari prej të cilëve thotë, “Stili [emri] i kësaj Konfederate do të jetë “Shtetet e Bashkuara të Amerikës”. Forma e shkurtër “Shtetet e Bashkuara” (United States) është gjithashtu standarde. Trajta të tjera përfshijnë "U.S.", "USA" dhe "America" në anglisht dhe "SHBA"/"ShBA" e “Amerikë/Amerika” në shqip. Emra bisedimorë në anglisht përfshijnë "U.S. of A." (SHB të A-së) dhe "the States" (Shtetet). "Columbia", dikur emër i përhapur për Shtetet e Bashkuara vinte nga emri i Kristofor Kolombit; ai shfaqet në emrin e Distriktit të Kolumbias. Mënyra standarde për t'iu referuar një qytetari të SHBA-së është "amerikan". Në anglisht si dhe në shqip, fjala "amerikan" përdorë rrallë për t’iu referuar njerëzve që nuk kanë lidhje me Shtetet e Bashkuara. Në anglisht emrat "United States", "American" dhe "U.S." përdoren edhe në cilësi të mbiemrit për t’iu referuar vendit ("American values," "U.S. forces"). Togfjalëshi "Shtetet e Bashkuara" kryesisht përdoret në shumës në gjuhën shqipe, ndërsa shkurtimi SHBA përdoret në njëjës (SHBA, SHBA-ja, SHBA-së etj.) në Shqipëri ose në shumës (SHBA, SHBA-të, SHBA-ve, etj) në Kosovë. Në anglisht togëfjalëshi "United States" u përdor fillimisht në numrin shumës — p. sh. "the United States are" — sikur që është rasti në Amendamentin e Trembëdhjetë të Kushtetutës së SHBA-ve, miratuar më 1865. Pas Luftës civile u bë e zakontë që emri të përdorej në njëjës — p. sh. "the United States is." Njëjësi është trajta standarde ; shumësi ruhet në idioma si "these United States" (këto Shtete të Bashkuara). Gjeografia dhe mjedisi Artikulli kryesor Gjeografia e ShBA-së Hapësira e përgjithshme tokësore e SHBA-së kontinentale (pjesa ku shtetet kufizohen drejtpërsëdrejti me njeri tjetrin) është afro 768 milion hektarë. Hawaii, që përfshin një arkipelag në Paqësorin qendror, në jugperëndim të Amerikës Veriore, ka mbi 1,6 milion hektarë. Pas Kanadasë dhe Rusisë, Shtetet e Bashkuara janë vendi i tretë ose i katërt më i madh për nga sipërfaqja e përgjithshme, duke u renditur para ose pas Kinës. Renditja varet nga mosmarrëveshja territoriale mes Kinës dhe Indisë dhe mënyra e llogaritjes së sipërfaqes së SHBA-së: “CIA World Factbook” jep 9,826,630 km2, statistikat e Kombeve të Bashkuara tregojnë 9.629.091 km2, ndërsa Enciklopedia Britanike 9.522.055 km2. Duke përfshirë vetëm sipërfaqen tokësore, Shtetet e Bashkuara janë të tretat në madhësi, menjëherë pas Rusisë dhe Kinës dhe pak para Kanadasë. Rrafshi bregdetar i Atlantikut zëvendësohet nga pyjet dhe kodrat e përsëritshme të Piemontit. Malet Apalashe e ndajnë bregun lindor prej Liqeneve të Mëdha dhe pllajave të Mesperëndimit. Lumi Misisipi-Mizuri, sistemi lumor i katërti më i gjatë në botë, rrjedh kryesisht veri-jug përmes qendrës së vendit. Stepat e rrafshëta e pjellore të Rrafshinave të Mëdha zgjerohen drejt perëndimit, të ndërprera nga treva malore në juglindje. Malet Shkëmbore (Rocky Mountains), në kufirin perëndimor të Rrafshinave të Mëdha, shtrihe nga veriu në jug përgjatë tërë vendit, duke arritur lartësinë më të madhe se 4.300 metra në Kolorado. Më në perëndim ndodhet Pellgu i Madh dhe shkretëtirat si ajo Mojave. Vargmalet Sierra Nevada dhe Cascade shtrihen në drejtim të bregut të Paqësorit. Në lartësi prej 6.194 metrash, Mali McKinley i Alaskës është maja më e lartë e vendit. Vullkanet aktive janë të zakonshme në ishujt Aleute dhe Aleksandër të Alaskës dhe Havai përbehet nga ishuj vullkanikë. Supervullkani që gjendet në Parkut Kombëtar Yellowstone në Malet Shkëmbore është veçoria më e madhe vullkanike e kontinentit. Shtetet e Bashkuara, me madhësinë dhe larmninë gjeografike, përfshijnë shumicën e llojeve të klimave. Në lindje të meridianit të 100-të, klima vargon prej asaj të lagësht kontinentale në veri në atë të lagësht nëntropikale në jug. Cepi jugor i Floridës ka klimë tropikale, sikurse Hawaii. Rrafshinat e Mëdha në perëndim të meridianit të 100-të janë gjysmë të thata. Shumë prej maleve perëndimore kanë klimë alpine. Klima është e thatë në Pellgun e Madh, shkretinore në jugperëndim, mesdhetare në bregdetin e Kalifornisë, si dhe oqeanike në bregdetin e Oregonit, Washingtonit dhe në Alaskën jugore. Pjesa dërmuese Alaksës ka klimë nënarktike ose polare. Moti ekstrem nuk është i rrallë — shtetet që lagen nga Gjiri i Meksikës i nënshtrohet uraganeve dhe shumica e tornedove (dredhëzave) të botës ngjajnë në SHBA, kryesisht në Shtegun e Tornadove në mesperëndim. Ekologjia e SHBA-së konsiderohet “megadiverse”: afro 17 mijë specie të bimëve enëzore gjendet në SHBA-në kontinentale dhe në Alaskë, si dhe mbi 1.800 specie bimë lulesh gjenden në Hawaii, prej të cilave disa ndodhen edhe në SHBA-në kontinentale. Shtetet e Bashkuara janë atdhe i mbi 400 specieve të gjitarëve, 750 shpezëve, 500 zvarranikëve dhe ujëtokësorëve. Rreth 91 mijë specie të insekteve janë të njohura. Ligji për Speciet e Rrezikuara i vitit 1973 mbron speciet e kërcënuara dhe të rrezikuara si dhe vendbanimet e tyre, që mbikëqyren nga organ i veçantë i qeverisë federale. Ka 58 parqe kombëtare dhe qindra parqe, pyje dhe hapësira zoologjike që menaxhohen nga qeveria federale. Në tërësi, qeveria zotëron 28,8% të hapësirës tokësore. Kjo hapësirë është kryesisht e mbrojtur, ndonëse disa jepen me qesim për shpime për naftë dhe gaz, xehetari, industrinë e drurit, ose rritjen e gjedheve; 2,4% përdoret për qëllime ushtarake. Historia Amerikanët vendës dhe ardhësit evropianë Popujt indigjenë të dheut amë të SHBA-ve, përfshirë edhe vendësit e Alaskës, mërguan nga Azia. Ata filluan të vinin së paku 12 mijë deri më 40 mijë vjet më parë. Disa, sikurse kultura parakolumbiane e Misisipit, zhvilluan bujqësi të avancuar, arkitekturë të lartë, si dhe shoqëri të nivelit shtetëror. Pas fillimit të vendosjes së evropianëve në hemisferën perëndimore, miliona amerikanë vendës vdiqën nga epidemi të sëmundjeve të importuara sikurse lija. Më 1492, eksploruesi gjenovez Kristofor Kolombi, i kontraktuar nga kurora spanjolle, mbërriti disa prej ishujve të Karaibeve, duke shënuar kontaktit e parë me popullsinë vendëse. Më 2 prill 1513, konkistadori spanjoll Juan Ponce de León zbarkoi në tokën që e quajti “La Florida” — ardhje e parë e dokumentuar e evropianëve në trevën amë që sot i përket SHBA-ve. Përnguljet spanjolle në rajon u ndoqën nga koloni në SHBA-të e sotme jugperëndimore, të cilat tërhoqën mijëra banorë përmes Meksikës. Tregtarët francezë të leshit themeluan avanposte në Francën e Re rreth Liqeneve të Mëdha; Franca eventualisht pretendoi një copë të madhe të brendisë së Amerikës së Veriut, deri te Gjiri i Meksikës. Përngulja e parë e suksesshme e anglezëve ishte kolonia e Virgjinisë në Jamestown më 1607 dhe Plymouth i pelegrinëve më 1620. Më 1628 u dha leja për koloninë e Gjirit të Masaçusetsit, gjë që rezultoi në valë të mërgimeve; kah viti 1634, Anglia e Re kishte rreth 10 mijë kolonë puritanë. Mes fundviteve 1610 dhe Revolucionit Amerikan, rreth 50 mijë të dënuar u shpunë në kolonitë britanike të Amerikës. Duke filluar më 1614, holandezët u vendosën në rrjedhën e poshtme të lumit Hudson, duke përfshirë Amsterdamin e Ri në ishullin e Manhattanit. Më 1674, holandezët ia lëshuan trevën e tyre në Amerikë Anglisë; krahina e Holandës së Re u riemërua Nju Jork. Shumë imigrantë të ri, sidomos në jug, ishin shërbëtorë me kontratë — rreth dy të tretat e të gjithë imigrantëve të Virgjinisë mes viteve 1630 dhe 1680. Kah fundi i shekullit, skllevërit afrikanë po bëheshin burimi parësor i punës së detyruar. Me ndarjen e Karolinës në dy koloni më 1729 dhe kolonizimi i Gjeorgjisë më 1732, u themeluan trembëdhjetë kolonitë britanike që do të krijonin Shtetet e Bashkuara. Të gjitha kishin qeveri vendore me zgjedhje të hapura për shumicën e njerëzve të lirë, me përkushtim në rritje për të drejtat e lashta të anglezëve dhe një ndjesi të vetëqeverisjes që nxiste republikanizmin. Të gjitha kolonitë legalizuan tregtinë me skllevër afrikanë. Lindshmëria e lartë dhe vdekshmëria e ulët, bashkë me imigrimin e vazhdueshëm, bënë që popullsia e kolonive të rritej me shpejtësi. Lëvizja e ringjalljes së krishterë e viteve 1730 dhe 1740 e njohur si Zgjimi i Madh cyti interesim në religjion dhe liri fetare. Në Luftën kundër Francezëve dhe Indianëve, forcat britanike morën Kanadën nga francezët, por popullsia frëngjishtfolëse mbeti politikisht e izoluar nga kolonitë jugore. Duke përjashtuar amerikanët vendës të Shteteve të Bashkuara (të njohur si amerikanët indianë), të cilët qenë zhvendosur, këto trembëdhjetë koloni kishin një popullsi prej 2.6 milion banorësh më 1770, rreth një e treta e popullsisë së Britanisë; gati çdo i pesti amerikan ishte skllav. Ndonëse të nënshtruar nga tatimit britanik, kolonët amerikanë nuk gëzonin përfaqësim në Parlamentin e Britanisë së Madhe. Pavarësia dhe zgjerimi Tensione midis kolonive amerikane dhe britanikëve gjatë periudhës revolucionare të viteve 1760 dhe fillimviteve 1770 çuan në Luftën Revolucionare Amerikane, që zgjati nga 1775 deri më 1781. Më 14 qershor 1775, Kongresi Kontinental, i tubuar në Filadelfi, themeloi Ushtrinë Kontinentale nën komandën e George Washingtonit. Duke proklamuar se “të gjithë njerëzit krijohen të barabartë” dhe të pajisur me “të drejta të patjetërsueshme”, Kongresi nxori Deklaratën e Pavarësisë, të hartuar kryesisht prej Thomas Jeffersonit, më 4 korrik 1776. Kjo datë tani festohet çdo vit si Dita e Pavarësisë së Amerikës. Më 1777, Nenet e Konfederatës themeluan një qeveri të dobët federale që funksionoi deri më 1789. Pas disfatës britanike ndaj forcave amerikane të ndihmuara nga francezët, Britania e Madhe njohu pavarësinë e Shteteve të Bashkuara dhe sovranitetin e shteteve mbi trevat në perëndim të lumit Misisipi. Një kuvend kushtetues u organizua më 1787 nga përkrahësit e një qeverie të pushtetshme qendrore, me të drejtën për të tatuar. Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara u ratifikua më 1788, ndërsa Senati, Shtëpia e Përfaqësuesve dhe kryetari — George Washington — për herë të parë morën detyrën më 1789. Karta e të Drejtave, që ia ndalon qeverisë federale kufizimin e të drejtave vetjake dhe garanton një sërë mbrojtjesh ligjore, u miratua më 1791. Qëndrimi ndaj skllavërisë po ndryshonte; një dispozitë kushtetuese e mbronte skllavërinë deri më 1808. Shtetet e veriut e shfuqizuan skllavërinë mes viteve 1780 dhe 1804, duke i lënë shtetet e jugut si mbrojtëse të këtij “institucioni të pazakontë”. Zgjimi i Dytë i Madh, që filloi me shekullin XIX, e bëri evangjelizmin forcë shtytëse për reformave të ndryshme shoqërore, përfshirë çrrënjosjen e skllavërisë. Etja amerikane për zgjerim drejt perëndimit parapriu një sërë luftërash me indianët dhe politikën për heqjen e indianëve që i shpronësoi ata nga toka e tyre amtare. Blerja e Luizianës, trevës së pretenduar nga Franca, nën udhëheqjen e kryetarit Thomas Jefferson më 1803, pothuajse e dyfishoi madhësinë e vendit. Lufta e 1812-ës, që u shpall kundër Britanisë për arsye të ndryshme dhe përfundoi me barazim, e forcoi nacionalizmin amerikan. Një varg inkursionesh ushtarake të SHBA-së në Floridë e shtynë Spanjën t’ia kalonte Amerikës Floridën bashkë me treva të tjera të Gjirit të Meksikës më 1819. Shtetet e Bashkuara e aneksuan Republikën e Teksasit më 1845. Koncepti i quajtur “Manifest Destiny” (Fati i Qartë) u popullarizua gjatë kësaj kohe. Traktati i Oregonit më 1846 me Britaninë i dha SHBA-së kontroll mbi veriperëndimin e sotëm amerikan. Fitorja amerikane në Luftën Meksikano-Amerikane rezultoi në shkëputjen më 1848 nga Meksika të Kalifornisë dhe një pjese të mirë të rajonit të sotëm jugperëndimor. Mësymja e Arit në Kaliforni gjatë viteve 1848-49 solli edhe më shumë imigrantë drejt perëndimit. Hekurudhat e reja bënë të mundshëm zhvendosjen për ardhësit dhe rritën konfliktin me amerikanët vendës. Gjatë një gjysmëshekulli, deri në 40 milion bizonë amerikanë (buffalo) u therën për lëkurën dhe mishin e tyre dhe për të lehtësuar zgjerimin e hekurudhave. Humbja e bufalëve, si burim parësor për indianët e rrafshinës, ishte goditje ekzistenciale për shumë kultura vendore. Lufta Civile dhe industrializimi Tensionet mes shteteve skllavopronare dhe atyre të lira shfaqeshin në argumente rreth të drejtave të qeverisë federale dhe atyre shtetërore, si dhe në konflikte të dhunshme rreth zgjerimit të skllavërisë në shtete të reja. Abraham Lincolni, kandidat i Partisë Republikane shumicë kundër skllavërisë, u zgjodh kryetar më 1860. Para se të bënte betimin, shtatë shtete skllavopronare shpallën ndarjen e tyre — të cilën qeveria federale e cilësoi ilegale — dhe formuan Shtetet e Konfederatës së Amerikës. Me sulmin e Konfederatës më Fort Sumter, filloi Lufta Civile Amerikane dhe katër shtete të tjera skllavopronare iu bashkëngjitën Konfederatës. Proklamata e Emancipimit e Lincolnit e ngarkoi Unionin me detyrën e përfundimit të skllavërisë. Me fitoren e Unionit më 1865, tri amendamente të Kushtetutës së SHBA-ve siguruan liri për gati katër milion afro-amerikanë, që kishin qenë skllevër, iu dha shtetësinë amerikane, si dhe të drejtën e votës. Lufta dhe vendimi i saj çoi në rritje të theksuar të pushtetit federal. Pas luftës, vrasja e Lincolnit radikalizoi politikat republikane të rindërtimit, që synonin riintegrimin dhe ringritjen e shteteve jugore duke siguruar njëherësh edhe të drejtat e skllevërve të sapoçliruar. Kompromisi i 1877-ës rreth zgjedhjeve të kontestuara presidenciale të vitit 1876 i dha fund rindërtimin; ligjet Jim Crow shpejt ua hoqën të drejtat shumë afro-amerikanëve. Në veri, urbanizimi dhe një fluks i paparë imigrantësh nga Evropa jugore dhe lindore përshpejtuan industrializimin e vendit. Vala e imigrimit, që zgjati deri më 1929, ofroi fuqi punëtore dhe e transformoi kulturën amerikane. Zhvillimi i infrastrukturës kombëtare i hapi rrugë rritjes ekonomike. Masakra e Wounded Knee (Gjurit të Lënduar) më 1890 ishte konflikti i fundit ushtarak i përmasave të mëdha i Luftave Indiane. Më 1893, monarkia indigjene në Paqësor, Mbretëria e Hawait u përmbys nga një grusht shteti udhëhequr nga banorë amerikanë; Shtetet e Bashkuara e aneksuan arkipelagun më 1898. Triumfi në Luftën Spanjollo-Amerikane të njëjtin vit demonstroi se Shtetet e Bashkuara ishin fuqi botërore dhe u përcollën nga aneksimi i Porto Rikos, Guamit dhe Filipineve. Këto të fundit fituan pavarësinë e tyre një gjysmëshekulli më vonë; Porto Riko dhe Guami mbeten territore amerikane. Lufta e Parë Botërore, kriza ekonomike dhe Lufta e Dytë Botërore Në nismë të Luftës së Parë Botërore, Shtetet e Bashkuara mbajtën qëndrim neutral. Shumica e amerikanëve simpatizonin britanikët dhe anglezët, ndonëse shumë syresh kundërshtuan intervenimin. Më 1917, Shtetet e Bashkuara hynë në luftë në krahun e Aleatëve, duke e kthyer rrjedhën kundër Fuqive Qendrore. Pas luftës, Senati nuk e miratoi Traktatin e Versajës (1919), që themeloi Lidhjen e Kombeve. Vendi ndoqi një politikë të vetëveprimit në masa gati izoluese. Më 1920, të drejtat e grave shënuan fitore me amendamentin kushtetues që u njihte atyre të drejtën e votës. Përparimi në të Njëzetat e Bujshme (Roaring Twenties) përfundoi me dështimin financiar më 1929, që solli Depresionin e Madh. Pas zgjedhjes kryetar më 1932, Franklin D. Roosevelt u përgjigj me planin “New Deal” (Puna e Re), një kolazh politikash që rritën ndërhyrjen e qeverisë në ekonomi. Stuhia e rërës (Dust Bowl) e mesviteve 1930 varfëroi shumë bashkësi bujqish dhe shkaktoi një valë të re të mërgimeve drejt perëndimit. Shtetet e Bashkuara, neutrale gjatë fillimit të Luftës së Dytë Botërore pas pushtimit të Polonisë nga Gjermania Naziste, filluan në mars 1941 ti furnizonin Aleatët me materiale përmes programit “Lend-Lease” (hua-qira). Më 7 dhjetor 1941, Shtetet e Bashkuara iu bashkëngjitën Aleatëve kundër fuqive të boshtit pas sulmit befasues të japonezëve në Pearl Harbor, Hawai. Pjesëmarrja në luftë nxiti investime kapitale dhe rritje industriale. Prej ndërluftuesve kryesorë, Shtetet e Bashkuara ishin të vetmet që u pasuruan në vend që të varfëroheshin nga lufta. Konferencat e Aleatëve në Bretton Woods dhe Jaltë vijëzuan një sistem të ri të organizatave ndërkombëtare që vunë Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Sovjetik në qendër të punëve botërore. Meqë u arrit fitore në Evropë, konferenca ndërkombëtare e mbajtur në San Francisco më 1945 përpiloi Kartën e Kombeve të Bashkuara, që hyri në fuqi pas luftës. Shtetet e Bashkuara zhvilluan armët e para bërthamore dhe i përdorën ato në qytetet japoneze të Hiroshimës dhe Nagasakit në gusht të atij viti. Më 2 shtator, Japonia u dorëzua dhe lufta përfundoi. Lufta e Ftohtë dhe politika e protestave Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik garuan për pushtet gjatë Luftës së Ftohtë, duke mbizotëruar në çështjet ushtarake të Evropës përmes NATO-s dhe Paktit të Varshavës. Shtetet e Bashkuar promovuan demokracinë liberale dhe kapitalizmin, ndërsa Bashkimi Sovjetik komunizmin dhe ekonominë e planifikuar nga qendra. Të dyja mbështetën diktatura dhe u përfshinë në luftëra përmes palëve të treta (luftëra të subvencionuara, “proxy wars”). Trupat amerikane luftuan kundër forcave komuniste kineze në Luftën e Koresë më 1950-53. Komiteti Kuvendar i Veprimtarive Joamerikane ndoqi një numër hetimesh për armiqësi të dyshuar majtiste, ndërsa Senatori Joseph McCarthy u bë kryefigurë e ndjenjave antikomuniste. Lansimi i fluturimit të parë të njeriut në hapësirë më 1961 e shtyri Kryetarin John F. Kennedy të përqendrohej në programin amerikan për “njeriun në hënë,” që u arrit më 1969. Kennedy u ballafaqua edhe me krizën bërthamore në Kubë, të provokuar nga sovjetikët. Lëvizja në rritje për të drejtat qytetare, e udhëhequr nga afro-amerikanë si Rosa Parks dhe Martin Luther King, Jr. Luftuan segregimin dhe diskriminimin. Ndjekur nga vrasja e Kennedyt më 1963, Ligji për të Drejtat e Qytetarit i 1964-ës dhe Ligji për të Drejtën e Votës i 1965-ës u miratuan nën Kryetarin Lyndon B. Johnson. Johnson dhe pasardhësi i tij, Richard Nixon, zgjeruan luftërat e subvencionuara në Azinë Juglindore drejt të pasuksesshmes Luftë të Vietnamit. Një lëvizje e mirëpërhapur kundërkulturore shënoi rritje, e nxitur nga kundërshtimi i luftës, nacionalizmi zezak dhe revolucioni seksual. Betty Friedan, Gloria Steinem dhe të tjerë udhëhoqën një valë të re feminizmi që kërkonte barazi politike, shoqërore dhe ekonomike për femrën. Si pasojë e Skandalit të Watergateit, Nixoni u bë presidenti i parë amerikan që ka dhënë dorëheqje më 1974, duke iu shmangur impedikimit (impeachment) nën akuza për pengim të drejtësisë dhe keqpërdorim të pushtetit; ai u zëvendësua nga nënpresidenti Gerald Ford. Administrata Jimmy Carter e fundviteve 1970 u përball me stagflacion dhe krizën e pengjeve në Iran. Zgjedhja e Ronald Reagan president më 1980 paralajmëroi një zhvendosje drejt djathtizmit në politikën amerikane, që u pasqyrua në ndryshime madhore në tatim dhe përparësi të shpenzimit, të cilat kishin katër synime kryesore: uljen e shpenzimeve qeveritare, uljen e taksave të të ardhurave dhe fitimit kapital, pakësimin e rregullimit qeveritar dhe kontrollin e parase e uljen e inflacionit. Mandati i dytë në detyrë i tij solli skandalin “Iran-Contra,” por edhe përparimin e madh diplomatik me Bashkimin Sovjetik. Shpërbërja që pasoi e Bashkimit Sovjetik përfundoi Luftën e Ftohtë. Periudha bashkëkohore Roli udhëheqës i SHBA-së dhe aleatëve në Luftën e Gjirit, sanksionuar nga OKB-ja, nën drejtimin e presidentit George H. W. Bush, si dhe luftërat e Jugosllavisë (përfshirë edhe Luftën për Çlirimin e Kosovës), nën presidentin Bill Clinton, ndihmuan në ruajtjen e pozitës së superfuqisë. Zgjerimi më i madh ekonomik në historinë moderne të SHBA-ve — nga marsi 1991 deri në mars 2001 — shoqëroi administratën Clinton. Një padi civile dhe skandali seksual shpunë në përpjekje për shkarkimin e Clintonit më 1998, por ai mbeti në detyrë. Zgjedhjet presidenciale 2000, një prej më të ngushtave në historinë amerikane, u përcaktuan me vendim të Gjykatës Supreme — George W. Bush, i biri i George H. W. Bushit, u bë president. Më 11 shtator 2001, terroristët e al-Kaidës goditën Qendrën Botërore të Tregtisë në Nju Jork dhe Pentagonin në Washington, D.C., duke vrarë gati tremijë njerëz. Si kundërpërgjigje, administrata e Bushit filloi “Luftën kundër Terrorizmit.” Në fundvitin 2001, forcat amerikane udhëhoqën pushtimin e Afganistanit, përmbysën qeverinë talibane dhe prishën kampet stërvitore të al-Kaidës. Kryengritësit talibanë vazhdojnë të zhvillojnë luftë guerile. Më 2002, administrata Bush filloi të bëjë trysni për ndërrim regjimi në Irak mbi baza kundërthënëse. Në mungesë të mbështetjes nga NATO ose të një mandati eksplicit të OKB-së për ndërhyrje ushtarake, Bushi organizoi Koalicionin e të Gatshmëve (Coalition of the Willing); forcat e koalicionit preemptivisht invaduan Irakun më 2003 dhe rrëzuan diktatorin ati-amerikan Saddam Hussein. Amnesty International ka akuzuar Shtetet e Bashkuara për shkelje të të drejtave të njeriut gjatë Luftës kundër Terrorizmit dhe në Luftën e Irakut por jo diktatorin Sadam Husein për vrasjet masive të popullit të tij. Më 2005, uragani Katrina shkaktoi shkatërrime të rënda përgjatë të shumtës së bregdetit të Gjirit të Meksikës, duke shkretuar New Orleansin. Më 4 nëntor 2008, në mes të një recensioni ekonomik global, Barack Obama u zgjodh president. Ai ishte i pari afro-amerikan që zgjidhet president i SHBA-ve. Qeverisja dhe zgjedhjet Shtetet e Bashkuara janë federata më e vjetër e botës. Janë republikë kushtetuese, ku “sundimi i shumicës zbutet nga të drejtat e pakicës, mbrojtur prej ligjit.” Shteti federativ është konceptuar dhe funksionon si një demokraci përfaqësuese, ndonëse qytetarët amerikanë që banojnë në territoret janë të përjashtuar nga votimet për zyrtarë federalë. Qeveria rregullohet nga sistemi i ndarjes së pushteteve, “shqyrtimit dhe baraspeshimit” (checks and balances), siç përkufizohet nga Kushtetuta e SHBA-ve, që shërben si dokumenti suprem ligjor i vendit. Në sistemin federativ amerikan, qytetarët u nënshtrohet zakonisht tri niveleve të qeverisë, asaj federale, shtetërore dhe vendore; detyrat e qeverisë vendore zakonisht ndahen mes rretheve dhe qeverive bashkiake. Gati në të gjitha rastet, zyrtarët e ekzekutivit dhe legjislativit zgjidhen me të shumtën e votave (vota plurale) të qytetarëve në një zonë. Nuk ka përfaqësim përpjesëtimor në nivelin federal dhe shumë rrallë ndodhë të ketë në nivele më të ulëta. Zyrtarët e gjyqësorëve federal e shtetërorë dhe të kabineteve janë rëndom të emëruar nga dega ekzekutive dhe të aprovuar nga ligjvënësi, megjithëse disa gjykatës dhe zyrtarë shtetërorë zgjidhen me votë popullore. Qeveria federale përbëhet nga tri degë: ligjvënëse: Kongresi dydhomësh, i përbërë nga Senati dhe Shtëpia e Përfaqësuesve, nxjerr ligje federale, shpall luftë, miraton traktate, ka pushtet mbi arkën shtetërore dhe të drejtën për shkarkimin e Presidentit, ecuri që mundëson heqjen nga detyra të zyrtarëve të qeverisë. ekzekutivi: Presidenti është kryekomandant i forcave të armatosura, mund të vejë veto mbi draftligje para se të bëhen ligje, si dhe emëron kabinetin dhe zyrtarët e tjerë, që administrojnë dhe zbatojnë ligjet dhe polikat federale. gjyqësori: Gjykata Supreme dhe gjykatat më të ulëta federale, gjykatësit e të cilave caktohen nga kryetari me miratimin e Senatit, interpretojnë ligjet dhe shfuqizojnë ato që i vlerësojnë jokushtetuese. Dhoma e Përfaqësuesve ka 435 anëtarë, secili në përfaqësim të një zone kongresionale për kohëzgjatje dyvjeçare. Ulëset në Shtëpi u shpërndahen shteteve sipas popullsisë çdo dhjet vjet. Sipas regjistrimit të popullsisë më 2000, shtatë shtete kanë minimumin prej një përfaqësuesi, ndërsa Kalifornia, shteti më popullor, ka pesëdhjetetre. Senati ka 100 ligjvënës dhe secili shtet zgjedh nga dy senatorë, të zgjedhur çdo gjashtë vjet. Presidenti mban mandat katërvjeçar dhe nuk mund të zgjidhet më shumë se dy herë. Presidenti nuk zgjidhet drejtpërsëdrejti, por përmes një sistemi indirekt me kolegj zgjedhor, ku votat përcaktuese u shpërndahen shteteve. Gjykata Supreme, e drejtuar nga Kryegjykatësi i Shteteve të Bashkuara dhe ka nëntë pjesëtarë të përjetshëm. Qeveritë shtetërore janë të strukturuara në mënyrë të ngjashme me qeverinë federale. Nebraska është e vetmja që ka legjislaturë njëdhomëshe. Guvernatori, është kreu i ekzekutivit për secilin shtet federativ dhe zgjidhet drejtpërsëdrejti në secilin shtet. Krejt ligjet dhe procedurat e qeverive shtetërore dhe asaj federale i nënshtrohet rishikimit dhe akëcili ligj i pleqëruar nga gjyqësori se shkel Kushtetutën shpallet i pavlefshëm. Teksti origjinal i Kushtetutës specifikon strukturën dhe përgjegjësitë e qeverisë federale dhe marrëdhëniet e saj me shtetet veç-e-veç. Neni Një mbron të drejtën për urdhëresën gjyqësore të quajtur habeas corpus, kurse Neni Tre garanton të drejtën e gjykimin me porotë në të gjitha lëndët kriminale. Për ndryshimin e Kushtetutës nevojitet pëlqimi i tri të katërtave të shteteve. Kushtetuta përmban njëzeteshtatë amendamente; dhjetë të parat, që përbëjnë Kartën e të Drejtave, dhe Amendamenti i Katërmbëdhjetë përbëjnë bazën e të drejtave individuale të amerikanëve. Partitë, ideologjia dhe politika Shtetet e Bashkuara kanë operuar nën sistemin dypartiak gjatë pjesës më të madhe të historisë. Për zgjedhjet elektorale në të gjitha nivelet, zgjedhje parësore (primaries) të administruara nga shtetet mbahen për të zgjedhur të nominuarit e partive kryesore për zgjedhjet e përgjithshme të radhës. Që nga zgjedhjet e përgjithshme 1856, partitë kryesore kanë qenë Partia Demokratike, themeluar më 1824, dhe Partia Republikane, themeluar më 1854. Prej Luftës Civile, vetëm një kandidat i një partie të tretë — ish-presidenti Theodore Roosevelt, kandidat i Partisë Progresive më 1912 — ka fituar deri në 20 % të votës popullore. Brenda kulturës politike amerikane, Partia Republikane konsiderohet e qendrës së djathtë ose “konservatore” dhe Partia Demokratike e qendrës së majtë ose “liberale”. Shtetet e verilindjes dhe bregut perëndimor si dhe disa prej shteteve të Liqeneve të Mëdha, të njohura si “shtetet e kaltra,” janë relativisht liberale. “Shtetet e kuqe” të jugut dhe goxha prej Rrafshinave të Mëdha dhe Maleve Shkëmbore janë relativisht konservatore. Fituesi i zgjedhjeve presidenciale 2008, demokrati Barack Obama, është presidenti i 44-të amerikan dhe i pari afro-amerikan që mban këtë post. Të gjithë prijësit e mëparshëm ishin vetëm me prejardhje evropiane. Zgjedhjet 2008 gjithashtu sollën forcimin e kontrollit të demokratëve në dy dhomat e Kongresit. Në Kongresin e 111-të të SHBA-ve, Senati përbëhet prej 57 demokratësh, dy të pavarur që mblidhen me demokratët, si dhe 40 republikanë (një ulëse është nën shqyrtim); Shtëpia ka 256 demokratë dhe 178 republikanë (një ulëse është e zbrazët). Njësitë politike Artikulli kryesor Njësitë territoriale të Shteteve të Bashkuara Shtetet e Bashkuara janë bashkim federativ i pesëdhjetë shteteve. Trembëdhjetë shtetet nismëtare ishin trashëgimtare të trembëdhjetë kolonive që ngritën krye kundra sundimit britanik. Shumica e shteteve tjera janë thadruar nga trualli i fituar me luftë ose blerje nga qeveria amerikane. Prej rasteve të veçanta janë Vermonti, Teksasi dhe Hawai: secili shtet ishte republikë e pavarur para se të futen në bashkim. Përjashtime tjera përbëjnë shtetet e krijuara nga treva e trembëdhjetëshes fillestare. Herët në histori të vendit, tri shtete u themeluan në këtë mënyrë: Kentaki nga Virgjinia; Tenesi nga Karolina Veriore; dhe Mejn nga Masaçusetsi. Gjatë Luftës Civile Amerikane, Virgjinia e Perëndimit u shkëput nga Virgjinia. Shteti më i mbramë — Hawai — fitoi shtetësinë më 21 gusht 1959. Shtetet nuk kanë të drejtën e ndarjes nga unioni. Shtetet përbëjnë pjesën dërmuese të masës tokësore të SHBA-ve; dy hapësira të tjera të konsideruara pjesë integrale e vendit, janë Distrikti i Kolumbisë, qarku federal ku ndodhet kryeqyteti, Washingtoni; dhe Atoli Palmyra, truall i pabanuar por i inkorporuar në Oqeanin Paqësor. Shtetet e Bashkuara posedojnë pesë territore tejdetit: Porto Riko dhe Ishujt Virgjinë të Shteteve të Bashkuara në Karaibe; Samoa Amerikane, Guami dhe Ishujt Veriorë të Marianës në Paqësor. Të lindurit në territore (përveç Samoas Amerikane) mbajnë shtetësi amerikane. Marrëdhëniet ndërkombëtare Shtetet e Bashkuara ushtrojnë ndikim global në ekonomi, politikë dhe çështje ushtarake. Është anëtare e përhershme e Këshilli të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, që kanë selinë në Qytetin e Nju Jorkut. Gati të gjitha vendet kanë ambasada në Washington, D.C. dhe shumë syresh kanë edhe konsullata në qytete tjera. Gjithashtu, gati të gjitha vendet e botës kanë janë nikoqirë të misioneve diplomatike amerikane. Megjithatë, Kuba, Irani, Koreja e Veriut, Butani, Sudani si dhe Republika e Kinës (Taiwani) nuk kanë marrëdhënie diplomatike zyrtare me Shtetet e Bashkuara. Shtetet e Bashkuara gëzojnë marrëdhënie të veçantë me Mbretërinë e Bashkuar dhe lidhje të ngushtë me Australinë, Zelandën e Re, Japoninë, Izraelin, si dhe bashkanëtarët e NATO-s. Njëherësh, bashkëpunojnë ngushtë me fqinjët përmes Organizatës së Shteteve Amerikane dhe marrëveshjeve të tregtisë së lirë si ajo Marrëveshja trepalëshe Amerikanoveriore për Tregti të Lirë me Kanadën dhe Meksikën. Më 2005, Shtetet e Bashkuara shpenzuan 27 miliard dollarë në ndihmesë zyrtare zhvillimore, më së shumti në botë. Sidoqoftë, krahasuar me Të Hyrat Bruto Kombëtare (HBK, GNI), kontributi amerikan prej 0,22% u rangua i njëzeti prej njëzetedy shteteve donatore. Burimet joqeveritare si fondacionet private, korporatat dhe institucionet arsimore e fetare dhuruan 96 miliard dollarë. Shuma e përgjithshme prej 123 miliard dollarësh është më e larta në botë dhe e shtata sipas përqindjes së HBK-së. Forcat e Armatosura Kryetari i Shteteve të Bashkuara mban titullin e kryekomandantit të forcave të armatosura dhe cakton udhëheqësit e tyre, sekretarin e mbrojtjes dhe Krerët e Shtabit të Përgjithshëm. Departamenti i Mbrojtjes administron forcat e armatosura, përfshirë këtu ushtrinë, forcat detare, marinsat dhe aviacionin. Garda Bregdetare udhëhiqet nga Departamenti i Sigurisë së Atdheut në kohë paqe dhe nga Departamenti i Forcave Detare në kohë lufte. Më 2005, forcat e armatosura kishte 1,38 milion pjesëtarë në detyrë aktive, që bashkë me qindra mijëra rezervistë dhe pjesëtarë të Gardës Kombëtare nxjerrin totalin prej 2,3 milion trupash. Departamenti i Mbrojtjes punëson rreth 700 mijë civilë, pa përfshirë këtu kontraktuesit. Shërbimi ushtarak kryhet në baza vullnetare, ndonëse rekrutimi i detyrueshëm mund të përdoret në kohë lufte përmes një sistemi përzgjedhës të shërbimit. Forcat amerikane mund të dërgohen tejdetit përmes flotës së aviacionit që përdoret për bartje të aeroplanëve dhe të tankeve të karburanteve, flotës detare të përbërë nga njëmbëdhjetë avionmbajtëse aktive dhe njësiteve të marsinsave për ekspedita në det, si dhe përmes flotave detare në Atlantik dhe Paqësor. Jashtë Shteteve të Bashkuara, forcat e armatosura janë të stacionuara në 770 baza dhe lehtësore, në çdo kontinent përveç Antarktikut. Zgjerimi i pranisë ushtarake në mbarë rruzullin ka bërë që dijetarët t’i përshkruajnë Shtetet e Bashkuara si mbajtëse të një “perandorie bazash”. Shpenzimet totale ushtarake të SHBA-ve më 2006, në shumën mbi 528 bilion dollarësh, përbënin 46% të shpenzimeve ushtarake globale dhe kalonin në shumë katërmbëdhjetë shtetet tjera me shpenzimet më të larta. (Në barazim të fuqisë blerëse, shpenzimet ishin më të mëdha se gjashtë shtetet tjera në listë së bashku.) Shpenzimet për krye ishin 1.756$, dhjetë herë më të mëdha se mesatarja botërore. Me 4,06% të PVB-së, shpenzimet ushtarake amerikane rangohen të 27-at prej 172 vendeve. Buxheti bazë propozuar nga Departamenti i Mbrojtjes për 2009, 515,4 bilion dollarë, shënon rritje prej 7% nga 2008 dhe rritje gati 74% nga 2001. Harxhimet për Luftën në Irak janë vlerësuan se kanë arritur 2,7 trilion $. Që me 3 maj 2009, Shtetet e Bashkuara pësuan 4.284 fatalitete ushtarake gjatë luftës dhe patën 31.000 ushtarë të lënduar. Ekonomia Shtetet e Bashkuara kanë ekonomi të përzier kapitaliste, që mbështetet në burimet e begatshme natyrore, infrastrukturën e mirëzhvilluar dhe prodhueshmërinë e lartë. Sipas Fondit Monetar Ndërkombëtar, PVB amerikan përbën 23% të prodhimit botëror bruto në kursin e këmbimit tregtar dhe gati 21% të prodhimit botëror bruto me barazim të fuqisë blerëse (BFB, PPP). Më e larta e një shteti sovran, PVB-ja e SHBA-ve ishte 4% më e ulët se PVB-ja e kombinuar e Bashkimit Evropian me BFB më 2007. Vendi rangohet i shtatëmbëdhjeti në botë sipas PVB-së nominale për krye dhe i gjashti në botë sipas PVB me BFB. Shtetet e Bashkuara janë importuesi më i madh i produkteve dhe eksportuesi i tretë, ndonëse eksporti për kokë banori është i relativisht i ulët. Kanada, Kina, Meksika, Japonia dhe Gjermania janë partnerët kryesorë tregtarë. Mallrat kryesorë që eksportohet janë makineria elektrike, ndërsa automjetet përbëjnë importin parësor. Shtetet e Bashkuara zënë vendin e parë në “Raportin e Konkurrencës Botërore”. Pas një zgjerimi që zgjati mbi gjashtë vjet, ekonomia amerikane është në recedim prej dhjetorit 2007. Në vitin 2009, sektori privat vlerësohet të konstituojë 55,3% të ekonomisë, ku veprimtare e qeverisë federale përbën 24,1% dhe veprimtaria e e qeverive shtetërore dhe vendore (përfshirë transferet federative) përbëjnë 20,6% të mbetura. Ekonomia është postindustriale, ku sektorin e shërbimeve kontribuon 67,8% të PVB. Rrafshi kryesor i biznesit përkah qarkullimi është tregu me pakicë; përkah të hyrat neto janë financat dhe sigurimet. Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të jenë fuqi industriale, me produktet kimike si fushën prijëse në prodhimtari. Shtetet e Bashkuara janë prodhuesi i tretë i naftës në botë, si dhe importuesi më i madh i saj. Janë prodhuesi më i madh në botë i rrymës elektrike dhe bërthamore, si dhe gazit të lëngshëm natyror, sulfurit, fosfateve dhe kripës. Ndërsa bujqësia merr pjesë me më pak se 1% në PVB, Shtetet e Bashkuara janë prodhuesi kryesor në botë për misër dhe sojë. Bursa e Nju Jorkut është më e madhja në botë përkah vëllimi i dollarëve. Coca-Cola and McDonald's janë dy firmat më të njohura në rruzull. Në vitin 2005, 155 milion njerëz ishin të punësuar me pagesë, prej të cilëve 80 % në marrëdhënie të plotë pune. Shumica, 79 %, ishin të punësuar në sektorin e shërbimeve. Me rreth 15,5 milion njerëz, shëndetësia dhe asistenca sociale janë fusha kryesore e punësimit. Afro 12% e punëtorëve janë anëtare sindikatash, për dallim nga 30% në Evropën Perëndimore. Banka Botërore i rangon Shtetet e Bashkuara të parat përkah lehtësia e punëdhënies dhe pushimit të punëtorëve. Mes 1973 dhe 2003, puna vjetore për mesataren kombëtare u rrit për 199 orë. Pjesërisht si rrjedhojë, Shtetet e Bashkuara gëzojnë prodhueshmëri më të lartë të punëtorëve në botë. Megjithatë, nuk udhëheq më në prodhueshmëri në orë sikurse ishte rasti prej viteve 1950 deri në të 1990-at e hershme; punëtorët në Norvegji, Francë dhe Luksemburg tani janë më produktiv brenda orës. Krahasuar me Evropën, tatimi në të hyra për korporata dhe mbi pronën janë zakonisht më të larta, ndërsa taksat e punës, sidomos të konsumimit, janë më të ulëta. Të ardhurat dhe zhvillimi njerëzor Sipas Byrosë së Regjistrimeve, mesatarja e të ardhurave para tatimit ishte 50.233$ më 2007. Mesatarja rangon prej 68.080 në Merilend në 36.338$ në Misisipi. Me barazim të fuqisë blerëse, mesatarja e përgjithshme është e ngjashme me grupin më të pasur të vendeve të zhvilluara. Pas rënies së mprehtë në mes shek. XX, shkalla e varfërisë nuk kanë lëvizur shumë prej 1970-ave, me 11-15 % të amerikanëve nën kufi të varfërisë për vjet, si dhe 58,5 % të popullsisë në varfëri për të paktën një vit mes moshave 25 dhe 75 vjeç. Më 2007, 37,3 milion amerikanë jetonin në varfëri. Sistemi i mirëqenies në SHBA është prej më të rreptëve në botën e zhvilluar, duke reduktuar varfërinë relative dhe varfërinë absolute goxha më pak se mesatarja e vendeve të pasura. Përderisa sistemi i mirëqenies me sukses redukton varfërinë në mesin e pleqve, të rinjtë përfitojnë relativisht pak nga ndihmesa shtetërore. Më 2007, studimi i UNICEF-it për mirëqenien e fëmijëve në njëzetedy vende të industrializuara i rangoi SHBA-të të parafundit. Me gjithë ngritjet e dukshme në prodhimtari, papunësinë dhe inflacionin e ulët, rritjet në të hyra nga 1980 kanë qenë më të ngadalshme se në dekadat e mëparshme, më pak të përhapura dhe të përcjella nga pasiguri ekonomike në rritje. Nga 1947 deri më 1979, mesatarja e të hyrave reale u ngrit për mbi 80% për të gjitha shtresat dhe të hyrat e amerikanëve të varfër u rritën më shpejt se ato të të pasurve. Midisi i të hyrave për amvisni është rritur për të gjitha shtresat prej vitit 1980, kryesisht në sajë të amvisërive me dy të punësuar, mbylljen e boshllëkut gjinor dhe orëve më të gjata të punës, mirëpo rritja ka qenë më e ngadalshme dhe goxha shumë në leverdi të shtresës së epërme. Rrjedhimisht, hisja e të ardhurave e top 1% — 21.8% e të hyrave gjithsej raportuar më 2005 — është më se dyfishuar nga 1980, duke i bërë Shtetet e Bashkuara me pabarazinë më të madhe në të hyra në mesin e vendeve të zhvilluara. Top 1% paguan 27,6% të të gjitha taksave federale; top 10% paguan 54,7%. Pasuria, sikur të hyrat, janë tejet të përqendruara: 10% të më pasurve të popullsisë së rritur posedojnë 69,8% të pasurisë së amvisërive të vendit, hisja e dytë më e madhe në mesin e vendeve të zhvilluara. Top 1% posedon 33,4% të pasurisë neto. Transporti Që më 2003, kishte 759 automobila për 1.000 amerikanë, në krahasim me 472 në 1.000 banorë në Bashkimin Evropian vitin tjetër. Afro 40% e veturave personale janë furgonë, SUV dhe kamioneta. Amerikani i rritur (përfshirë vozitësit dhe jovozitësit) kalon mesatarisht 55 minuta duke vozitur çdo ditë dhe bën rreth 29 milje rrugë. Sistemi i hekurudhave për udhëtarë në qytetet amerikane është i dobët. Vetëm 9% e udhëtimeve për në punë në SHBA përdorin transportin publik, në krahasim me 38,8% në Evropë. Përdorimi i biçikletës është minimal, shumë poshtë niveleve evropiane. Industria ajrore është tërësisht e privatizuar, ndërsa shumica e aeroporteve janë pronë publike. Pesë aviokompanitë më të mëdha të botës përkah numri i pasagjerëve janë amerikane: American Airlines është numër një. Prej tridhjetë aeroporteve më të frekuentuara të botës, gjashtëmbëdhjetë janë në Amerikë, duke përfshirë më të ngarkuarin, Aeroportin Ndërkombëtar të Atlantës Hartsfield-Jackson (ATL). Energjia Tregu i energjisë në Shtetet e Bashkuari arrin në 29.000 terawatt për vit. Përdorimi i energjisë për kokë banori është baras me 7,8 ton vaji në vit, në krahasim me 4,2 ton vaji në Gjermani dhe 8,3 në Kanada. Më 2005, 40% e energjisë nxirrej nga karburantet, 23% nga qymyri dhe 22% prej gazit natyror. Pjesa tjetër plotësohej prej fuqisë nukleare dhe burimeve të energjisë së përtëritshme. Shtetet e Bashkuara janë përdoruesit e parë në botë të karburanteve. Për shumë kohë, fuqia bërthamore ka luajtur rol të limituar në krahasim me vendet tjera të zhvilluara. Më 2007, u dorëzuan shumë aplikime për uzina bërthamore. Demografia Shtetet e Bashkuara projektohen nga Byroja e Regjistrimeve të kenë 306.560.000 banorë, përshirë një vlerësim prej 11,2 milion imigrantësh ilegalë. Shtetet e Bashkuara janë vendi i tretë në botë përkah popullsia, pas Kinës dhe Indisë. Shtimi natyror është 0,89%, krahasuar me 0,16% në Bashkimin Evropian. Lindshmëria prej 14,16 në 1.000 banorë, 30% nën mesataren botërore, është më e lartë se cilitdo shtet në Evropë me përjashtim të Shqipërisë dhe Irlandës. Në vitin fiskal 2008, 1,1 milion imigrantë u pajisën me leje qëndrimi të përhershëm. Meksika është burimi prijës i rezidentëve të rinj prej dy dekadash; nga 1998, Kina, India dhe Filipinet qëndrojnë në top katërshen e vendeve prej nga vijnë mërgimtarët. Shtetet e Bashkuara janë vendi i vetëm i industrializuar ku projektohet shtim i madh i popullsisë. Shtetet e Bashkuara kanë popullsi të llojllojshme — tridhjetenjë grupe të prejardhjes kanë më shumë se një milion pjesëtarë. Amerikanët e bardhë janë grupi më i madh racor, ku gjermano-amerikanët, irlandez-amerikanët dhe anglo-amerikanët përbëjnë tri prej katër grupeve më të mëdha të vendit për nga prejardhja kombëtare. Afro-amerikanët janë pakica më e madhe racore dhe grupi i tretë përkah prejardhja. Azatiko-amerikanët janë pakica e dytë më e madhe racore; dy grupet më të mëdha janë kinezët dhe filipinezët. Më 2007, popullsia amerikane përbëhej, sipas vlerësimeve, edhe nga 4,5 milion amerindianë dhe indigjenë të Alaskës (2,9 milion vetëm të këtij grupi) dhe mbi 1 milion vendës të Hawait ose të ujdhesave të Paqësorit (ekskluzivisht 0,5 milion). Shtimi i popullatës hispanike dhe latine (termet janë zyrtarisht të këmbyeshme) është trend madhor demografik. 45,4 milion amerikanë me prejardhje hispanike identifikohen si etni e veçantë nga Byroja e Regjistrimeve; 64 % të hispanikëve janë me origjinë meksikane. Mes viteve 2000 dhe 2007, popullata hispanike në vend u rrit për 27 %, ndërsa ajo johispanike për vetëm 3,6 %. Rritja kryesisht i atribuohet imigrimit; që më 2007, 12,4 % e popullsisë amerikane qe lindur jashtë vendit, 54 % prej të cilëve në Amerikën Latine. Pjelloria është gjithashtu faktor; femra hispanike mesatarisht lind tre fëmijë gjatë jetës së saj. Shkalla e pjellorisë në krahasim është 2,2 për femra zezake johispanike dhe 1,8 për femra të bardha johispanike (nën shkallën e nevojshme për zëvendësim, 2,1). Minoritetet (të përkufizuara nga Byroja e Regjistrimit, të gjithë tjerët veç hispanikëve, hispanikët, të bardhët joshumëracorë) përbëjnë 34 % të popullsisë; priten të bëhen shumicë kah viti 2042. Rreth 79 % e amerikanëve jetojnë në hapësira urbane (sipas përkufizimit, këto përfshijnë edhe periferitë); gjysma e tyre banojnë në qytete me popullsi mbi 50.000. Më 2006, 254 vendbanime të rregullta kishin mbi 100 mijë banorë, nëntë qytetet ishin milionëshe dhe katër qytete botërore kishin mbi 2 milion banorë (New York, Los Angeles, Chicago dhe Houston). Në SHBA ekzistojnë pesëdhjetë hapësira metropolitane me popullsi më të madhe se 1 milion. Prej pesëdhjetë metropoleve me rritjen më të shpejtë, njëzetetri janë në perëndim dhe njëzetepesë në jug. Metropolet Atlanta, Dallas, Houston, Phoenix dhe Inland Empire në Kaliforni të gjitha u shtuan në popullsi për tri të katërtat nga 2000 më 2006. Gjuha Anglishtja është de facto gjuha kombëtare. Ndonëse nuk ka gjuhë zyrtare në nivelin federal, disa ligje — si kërkesat për natyralizim në SHBA — venë anglishten si standard. Më 2005, rreth 216 milion, ose 81 % e popullsisë pesë vjeç e sipër, fliste vetëm anglisht në shtëpi. Spanjishtja, folur nga 12 % e popullsisë në shtëpi, është gjuha e dytë më e përhapur dhe gjuha e huaj më së shpeshti e mësuar. Disa amerikanë avokojnë bërjen e anglishtes gjuhë zyrtare të vendit, siç është rasti në së paku njëzetetetë shtete. Hawaishtja dhe anglishtja, që të dyja, janë gjuhë zyrtare në Hawai sipas ligjit shtetëror. Përderisa asnjëri shtet nuk kanë gjuhë zyrtare, Meksika e Re ka ligje që mundësojnë përdorimin e anglishtes dhe spanjishtes, sikurse bën Luiziana për anglisht dhe frëngjisht. Shtetet tjera, si Kalifornia, mandatojnë botimin e versioneve spanjisht të dokumenteve të caktuara qeveritare, përfshirë formularët në gjykata. Disa treva ishullore janë të garantuara njohje zyrtare të gjuhëve të tyre vendore, krahas anglishtes: samoishtja dhe gjuha çamorro njihen në Samoan Amerikane, përkatësisht në Guam; gjuhët karoline dhe çamorro njihen në Ishujt Veriorë të Marianës; spanjishtja është gjuhë zyrtare në Porto Riko. Feja Shtetet e Bashkuara janë zyrtarisht komb shekullar; Amendamenti i Parë i Kushtetutës së SHBA-ve garanton ushtrimin e lirë të fesë dhe ndalon vendosjen e qeverisjes fetare. Në një studimi më 2002, 59 % e amerikanëve thanë se feja luan “rol shumë të rëndësishëm në jetët e tyre,” figurë shumë më e lartë sesa në cilindo vend tjetër të pasur. Sipas një sondazhi më 2007, 78,4 % të të rriturve identifikoheshin si të krishterë, më pask se 86,4 % sa ishin më 1990. Konfesionet protestante përbënin 51,3 %, ndërsa katolicizmi romak, me 23,9 %, ishte konfesioni më i madh individual. Studimi kategorizon evangjelikët e bardhë, 26,3 % e popullsisë, si kohortën më të madhe religjioze të vendit; një studim tjetër vlerëson evangjelikët e të gjitha racave në 30-35%. Totali i religjioneve jo të krishtera raportuar më 2007 ishte 4,7 %, në ngritje prej 3,3 % më 1990. Fetë tjera prijëse ishin judaizmi (1,7 %), budizmi (0,7 %), islami (0,6 %), hinduizmi (0,4 %) dhe unitarianizmi universal (0,3 %). Nga 8,2 % më 1990, 16,1 % më 2007 përshkruan veten si agnostikë, ateistë, ose thjesht si të pareligjion, përmbajtësisht më pak sesa në shtetet tjera postindustriale si Britania e Madhe (2005: 44 %), por më shumë se në mbarë botën (2005: 12 %). Arsimi Arsimi publik amerikan mirëmbahet nga qeveritë shtetërore dhe vendore, rregulluar nga Departamenti Amerikan i Arsimit përmes kufizimeve në grante federale. Fëmijët janë të obliguar në shumicën e shteteve të vijojnë mësimet nga mosha gjatë ose shtatë vjeç (në përgjithësi, duke filluar me sistemin parashkollor ose klasën e parë) deri sa të mbushin tetëmbëdhjetë vjet (zakonisht deri në mbarim të klasës së dymbëdhjetë, shkollës së mesme); disa shtete i lejojnë fëmijët ta lënë shkollën në moshën gjashtëmbëdhjetë ose shtatëmbëdhjetë vjeçare. Afro 12 % e fëmijëve janë të regjistrual në shkolla private famullore ose josektare. Pak mbi 2 % të fëmijëve shkollohen në shtëpi. Shtetet e Bashkuara kanë shumë institucione të arsimit të lartë, private e publike, si dhe kolegje të komunitetit, të hapura për të gjithë të interesuarit. Ndër amerikanët njëzetepesë vjeç e mbi, 84,6 % kanë diplomuar nga shkolla e mesme, 52,6 % kanë vijuar studime universitare, 27,2 % kanë grada baçelor, si dhe 9,6 % kanë grada postdiplomike. Shkalla e alfabetizmit bazik është përafërsisht 99 %. Kombet e Bashkuara i kanë caktuar SHBA-ve treguesin arsimor prej 0,97, që i bën të 12-tat në botë. Shëndetësia Mesatarja e jetës në Shtetet e Bashkuara prej 77,8 vjetësh është një vit më i shkurtër se figurat e përgjithshme për Evropën Perëndimore, si dhe tri deri në katër vjet më e shkurtër sesa në Norvegji, Zvicër dhe Kanada. Gjatë dy dekadave të fundit, rangimi i vendit sipas jetëgjatësisë së popullsisë ka rënë nga vendi i 11-të në të 42-tën në botë. Vdekshmëria e foshnjave prej 6,37 në njëmijë gjithashtu i vë SHBA-të në vendin e 42-të prej 221 entiteve politike, prapa të gjitha vendeve të Evropës Perëndimore. Shkalla e mbijetesës së kancerit në SHBA është më e larta në botë. Përfarësisht një e treta e popullsisë së rritur është e dhjamosur (obeze), si dhe një e treta tjetër është mbipeshë; shkalla e obezitetit, më e larta në botën e industrializuar, është më se dyfishuar në çerekshekullin e fundit. Diabeti tip 2, i lidhur me obezitetin, merret parasysh si epidemik nga profesionistët shëndetësorë. Shkalla e shtatzënisë adoleshente, 79,8 në 1.000 femra, është gati katër herë ajo e Francës dhe pesë herë ajo e Gjermanisë. Aborti është i ligjshëm kur e vendos nëna. Shumë shtete ndalojnë fonde publike për këtë procedurë dhe kërkojnë të kalojë një periudhë pritjeje para kryerjes së abortit. Ndonëse shkalla e abortit po bie, thyesa e abortit prej 241 në 1.000 lindje të gjalla dhe 15 në 1.000 femra të moshës 15-44 mbetet më e lartë se në shumicën e vendeve të Evropës Perëndimore. Sistemi i shëndetësisë amerikane ia kalon në të madhe secilit vend të botës për nga shpenzimet, llogaritur për kokë banori dhe përqindje të PVB-së. Organizata Botërore e Shëndetësisë e cilësoi sistemin shëndetësor amerikan si të parin për nga reagueshmëria më 2000, por të 37-in sipas vëmendjes së përgjithshme. Shtetet e Bashkuara udhëheqin me risi mjekësore. Më 2004, sektori joindustrial shpenzoi tri herë më shumë se në Evropë për kokë banori në hulumtime biomjekësore. Për dallim nga vendet tjera të zhvilluara, mbulimi me sigurim shëndetësor në Shtetet e Bashkuara nuk është i përgjithshëm. Më 2004, sigurimi privat pagoi 36 % të shpenzimeve personale, pagesat private prej xhepit mbuluan 15 %, ndërsa qeveritë federale, shtetërore dhe vendore paguan 44 %. Më 2005, 46,6 milion amerikanë, 15,9 % të popullsisë, ishin pa sigurim, 5,4 milion më shumë se më 2001. Shkaktari kryesor i kësaj rritje është rënia e numrit të amerikanëve me sigurim të paguar nga punëdhënësit. Çështja e amerikanëve të pasiguruar dhe të nënsiguruar — vlerësimet për të cilët varen për së gjeri — është çështje madhore politike. Më 2006, Masaçusetsi u bë shteti i parë në vend për të mandatuar mbulim universal me sigurim shëndetësor. Kultura Shtetet e Bashkuara janë komb shumëkulturor, shtëpi e një llojllojshmërie të gjerë të grupeve etnike, tradita dhe vlerave. Nuk ka etni “amerikane”; veç popullatave tash të vogla të amerikanëve dhe hawaianëve vendës, gati të gjithë amerikanët janë pasardhës imigrantësh të pesë shekujve të fundit. Kultura e përbashkët e shumicës së amerikanëve — kultura qendrore amerikane — është kulturë perëndimore kryesisht e prejardhur nga traditat e imigrantëve evropianë me ndikimi nga burime tjera, siç janë traditat e skllevërve të sjellë nga Afrika. Imigrimi më i vonë nga Azia dhe veçanërisht nga Amerika Latine e kanë zgjeruar përzierjen kulturore, që është përshkruar si kazan i shkrirjes homogjenizues (melting pot) dhe sahan sallate heterogjene (salad bowl), ku imigrantët dhe pasaardhësit e tyre ruajnë karakteristika të veçanta kulturore. Shfaqja e parë filmike komerciale u dha në qytetin e Nju Jorkut më 1894, duke përdorur kinetoskopin e Thomas Edisonit. Viti vijues shënoi shfaqjen e filmin të parë të projektuar, gjithashtu në Nju Jork, ndërsa Shtetet e Bashkuara prinë në zhvillimin e filmave me zë në dekadad në vijim. Prej fillimshekullit XX, industria filmike e SHBA-ve është bazuar kryesisht në Hollywood, Kaliforni. Prej fundshekullit XIX, bejsbolli është cilësuar si sporti kombëtar; futbolli amerikan, basketbolli dhe hokeji në akull janë tri sportet tjera ekipore më të popullarizuara. Futbolli dhe basketbolli universitar tërheqin më së shumti shikues. Ndërkaq, futbolli amerikan vlerësohet të jetë sporti më i shikuar. Boksi dhe garat e kuajve ishin sportet më të popullarizuara individuale, mirëpo tani i kanë lënë radhën golfit dhe garave automobilistike. Futbolli luhet me të madhe nga të rinjtë dhe nivele amatore; tenisi dhe sporte tjera janë gjithashtu të pëlqyera. Shiko dhe këtë Qeveria e Shteteve të Bashkuara Lidhje të jashtme Portali zyrtar i qeverisë së Shteteve të Bashkuara, shtegdalje për në sajtet e qeverisë General Information in Other Languages Albanian Shënime Referime Shtete në Amerikën Veriore


source: CulturaX

text: zyrtare – ⚡E pavarur – Daily NEWS Home Category zyrtare Arrestimet e nisura një natë më parë, në kuadër të hetimeve për dëmet e tërmetit, kanë vijuar edhe sot. Me... Arrestimi i dy zyrtarëve/ Reagon kryebashkiaku i Shijakut: Të ndëshkohen Pas arrestimit të 17 efektivëve të policisë dhe dy zyrtarëve të Bashkisë së Shijakut për "shpërdorim detyre" dhe "lejimin e... Kushtet për skena topless, Olta Gixhari 'zbardh' listën: Të kem pagesë të kënaqshme, se do thotë dy fjalë babi e burri, do blej bukë prapë


text: PressReader - Gazeta Paloma: 2016-07-30 - Lindsay Lohan alkool dhe cigare edhe pse shtatzënë Lindsay Lohan alkool dhe cigare edhe pse shtatzënë Gazeta Paloma - 2016-07-30 - Koktej - Ndërkohë duhet theksuar se Lindsay Lohan ka qenë gjithnjë në qendër të vëmendjes për bëmat e saj për sa i përket konsumit të lëndëve narkotike dhe problemeve të vazhdueshme me policinë. Vendi më i ri në Europë nuk ka qenë shumë i preferuar nga turistët për shkak të konfliktit të bujshëm me Serbinë. Por gjithsesi tashmë që lufta ka marrë fund, Kosova është një nga vendet më të bukura dhe ekonomike për të vizituar në Europë. Prishtina dhe Prizreni janë dy vende mjaft interesante për t'u parë pasi mund të vini re kulturën e trashëguar nga Perandoria Osmane të ndërthurur me modernizimin e ditëve të sotme. Lagjet e vjetra dhe kuzhina e pasur janë elemente më tepër për t'ju bërë të vizitoni Kosovën. Nëse pëlqeni alpinizmin dhe aventurat në male, ky është vendi i duhur. Për dekada me radhë, Shqipëria ka qenë një vend i izoluar dhe nuk mund të vizitohej si pasojë e diktaturës komuniste. Megjithatë, tani që Shqipëria ka implementuar demokracinë gjithçka është shumë më e lehtë. Një sërë qytetesh mbrohen nga UNESCO, si Berati dhe Gjirokastra, të cilat janë vende që duhet t'i vizitoni patjetër. Riviera bregdetare shqiptare është një perlë, ndaj mos ngurroni të zbuloni sa më shumë plazhe të paprekura nga dora e njeriut. Ushqimi është një nga elementët më të mirë të turizmit shqiptar, pasi është lirë dhe BIO. Shqiptarët janë mjaft mikpritës dhe do t'ju ndihmojnë të gjeni gjithçka që kërkoni të vizitoni, madje ka raste kur ata ju shoqërojnë personalisht dhe ju ftojnë edhe në shtëpitë e tyre.


Redaksia e lajmeve News and press releases Lajme dhe deklarata për shtyp nga veprimtaritë globale të OSBE-së Ambasadori Florian Raunig nga Austria emërohet Kryetari i ri i Prezencës së OSBE-së në Shqipëri, merr detyrën në tetor Publishing date: 17 korrik 2013 Content type: Komunikatat për shtyp TIRANË, 17 Korrik 2013 – Ambasadori Florian Raunig nga Austria është emëruar Kryetari i ri i Prezencës së OSBE-së në Shqipëri, Kryesia Ukrainase e OSBE-së njoftoi sot. Ai do ta marrë detyrën më 1 tetor 2013... Prezenca e OSBE-së i jep hua telefona satelitorë Policisë së Shtetit si asistencë teknike zgjedhore Publishing date: 19 qershor 2013 Content type: News Prezenca e OSBE-së në Shqipëri i ka dhënë hua aparate telefonike satelitore Policisë së Shtetit në mbështetje të punës së kësaj të fundit në zonat e largëta rurale gjatë zgjedhjeve parlamentare që mbahen më 23 qershor 2013. Prezenca e ofroi një shërbim të ngjashëm edhe në prag të zgjedhjeve për organet e qeverisë vendore në vitin 2011, duke mbuluar edhe kostot e komunikimit... Prezenca e OSBE-së ndihmon të verbërit të votojnë në zgjedhjet e përgjithshme në Shqipëri Publishing date: 27 maj 2013 Content type: Komunikatat për shtyp TIRANË, 27 maj 2013 – Prezenca e OSBE-së në Shqipëri po ndihmon rreth 2 mijë persona me aftësi të kufizuara në shikim të votojnë në zgjedhjet parlamentare të 23 Qershorit, duke zhvilluar një sërë trajnimesh për përdorimin e pajisjeve ndihmëse të votimit, procedurat zgjedhore dhe aksesin në qendrat e votimit. Kursi i parë filloi sot në Tiranë... Prezenca e OSBE-së, USAID zhvillojnë konferencë për promovimin e lidershipit në sistemin gjyqësor Publishing date: 15 maj 2013 Content type: News What we do: Mirëqeverisja Promovimi i lidershipit në menaxhimin e gjykatave ishte në qendër të një konference të organizuar nga Prezenca e OSBE-së në Shqipëri, së bashku me projektin e USAID-it për Forcimin e Sektorit të Drejtësisë në Shqipëri (JuST) dhe në partneritet me Ministrinë e Drejtësisë dhe Këshillin e Lartë të Drejtësisë, më 15 maj, në Tiranë. Prezenca e OSBE-së në Shqipëri mbështet Komisionin Qendror të Zgjedhjeve për trajnimin e trajnerëve të komisionarëve zgjedhorë Publishing date: 26 prill 2013 Content type: News Prezenca e OSBE-së në Shqipëri po mbështet Komisionin Qendror të Zgjedhjeve (KQZ) në mbajtjen e trajnimeve për 76 trajnerë, të përzgjedhur nga vetë KQZ-ja, lidhur me Kodin Zgjedhor të ndryshuar së fundmi dhe aktet nënligjore përkatëse... OSBE trajnon agjencitë ligjzbatuese shqiptare për sekuestrimin e pasurive që rrjedhin nga trafikimi në njerëz Publishing date: 17 prill 2013 Content type: News Where we are: Prezenca e OSBE-së në Shqipëri, OSCE Secretariat What we do: Lufta kundër trafikimit të personave, Policimi Një Seminar i OSBE-së rreth hetimit financiar dhe sekuestrimit të pasurive që rrjedhin nga format e ndryshme të trafikimit në njerëz u mbajt më 17 Prill në Tiranë me pjesëmarrjen e zyrtarëve të Policisë së Shtetit, prokurorëve, gjyqtarëve dhe hetuesve financiarë... Prezenca e OSBE-së trajnon oficerët e policisë shqiptare në teknikat nën-mbulim Publishing date: 28 mars 2013 Content type: Komunikatat për shtyp What we do: Policimi


source: wikipedia

text: Ngjarje 1981 - Organizohen demostratat e para shqiptare në Bern të Zvicër. 1992 - "Euro Disney", park argëtues - hapet në afërsi të Parisit Lindje 1357 - João I, mbret i Portugalisë (vdiq më 1433) 1872 - Aleksandër Stavre Drenova, poet, publicist dhe patriot 1943 - Mark Strand, poet amerikan 1958 - Genc Ruli, politikan shqiptar 1973 - Miranda Hashani, Kengetare Vdekje 1943 - Ndok Gjeloshi, veprimtar aktiv Politik dhe Kapiten i forcave Ushtarake Shqiptare 1985 - Derivsh Shaqa rapsod i njohur shqiptare 1985 - Enver Hoxha, udhëheqës e Shqiperisë komuniste (lindi më 1908) 1999 - U vra Agim Ramadani Komandat ne UÇK dhe Shkirmatar,Poet,Piktor shqiptar. Festa dhe përvjetore Kosta Rika - Dita e betejës në Rivas Prill


Lini gazetarët të punojnë: Editorial i Shefit të Misionit të OSBE-së në Kosovë, Ambasadorit Jan Braathu, me rastin e Ditës Botërore të Lirisë së Shtypit Nuk ka dyshim se sfidat ndaj lirisë së medias vazhdojnë edhe sot në nivel global. Tri prej këtyre sfidave janë veçanërisht të mëdha. Së pari, frika dhe dhuna janë bërë rutinë ditore për gazetarët në mbarë botën. Së dyti, ka gjithnjë e më shumë veprime që mëtojnë të dekurajojnë dhe heshtin mendimet ndryshe. Dhe, së fundi, argumentet koherentet dhe të bazuara në fakte shpeshherë zëvendësohen me etiketime, thirrje emrash dhe diskreditime të gazetarëve. Këto zhvillime bëjnë që gazetarët, teknikisht, të jenë në krye të raportimeve të tyre, por nënshtrohen ndaj presioneve që shërbejnë për të minuar pavarësinë dhe objektivitetin e tyre. Raporti i fundit i Gazetarëve pa Kufij ka shënuar një rënie të konsiderueshme gjatë vitit të fundit në nivelet globale të lirisë së shtypit. Në kuptim rajonal, Gazetarët pa Kufij ka ngritur shqetësime lidhur me mediat që shpeshherë janë shënjestër e sulmeve verbale, sulmeve kibernetike dhe fushatave shpifëse. Megjithatë, në Kosovë është shënuar përparim, e cila ka lëvizur nga vendi i 90-të (2016) në atë të 75-të (2019) gjatë tri viteve të fundit. Ky është gjithsesi zhvillim inkurajues. Kjo konfirmon peizazhin pluralist mediatik në Kosovë i cili vazhdon të ofrojë opinione kritike dhe të larmishme. Sfidat Neni 10 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut mbron të drejtën për të pasur mendime, për t’i shprehur pikëpamjet dhe ndarë informacionin. Shtypi i lirë është thelbësor për të siguruar të drejtën e publikut për të ditur. Publiku kërkon lajme të sakta, objektive dhe të pavarura, tek të cilat mund të kenë besim. Për këtë arsye, standardet profesionale të gazetarisë së bazuar në fakte mbeten thelbi i konsolidimit të një demokracie të qëndrueshme me institucionet transparente dhe llogaridhënie të zyrtarëve publikë. Kjo është shtyllë e një shoqërie pluraliste demokratike. Larmia e opinioneve është baza e shoqërive të lira dhe demokratike. Gazetarët duhet të bëjnë më shumë se thjeshtë të sjellin storie. Në mënyrë ideale, ata duhet të përpiqen të hulumtojnë dhe mbledhin informata nga numër burimesh, në mënyrë që të ofrojnë kontekst më të thellë dhe kuptim më të thellë të zhvillimeve socio-politike. Ata duhet t’i zbardhin dhe të dokumentojnë veprimet e institucioneve publike dhe zyrtarëve publikë që shpeshherë janë të panjohura për publikun, në mënyrë që të kërkojnë llogari nga këto institucione dhe individët përgjegjës për veprimet e tyre. • Gazetaria hulumtuese Gazetarët në Kosovë punojnë zellshëm në ekspozimin e skemave korruptive, duke zbuluar lidhjet politike dhe të biznesit në korridoret e pushtetit dhe duke angazhuar publikun në debatin politik dhe agjendën aktuale sociale. Është inkurajuese t’ju shohim duke kërkuar për më shumë transparencë dhe llogaridhënie duke raportuar parreshtur mbi çështjet me interes publik. Për fat të keq, disa nga autorët e këtyre raportimeve hulumtuese kanë qenë në shënjestër - disa herë me emër, disa herë me insinuatë - të fushatave të njollosjes, etiketimit si tradhtarë dhe spiunë që ndjekin agjenda të huaja. Disa objekte të mediave janë vandalizuar dhe disa gazetarë janë sulmuar fizikisht, madje edhe në pikë të ditës. Ndonëse këto mund të mos jenë ngjarje të përditshme, akuzat e rreme pengojnë punën e gazetarëve dhe mediave dhe përfundimisht janë të dëmshme për informacionin që publiku i larmishëm kosovar pranon. Për shkak të raportimit të tyre hulumtues, disa gazetare gra gjithashtu kanë qenë subjekt i kërcënimeve, kanosjeve dhe ngacmimeve, përfshirë anëtarët e tyre të familjes. Ne do të vazhdojmë t’i trajtojmë rreziqet me të cilat përballen gazetaret gra, të vlerësojmë natyrën dhe shpeshtësinë e këtyre llojeve të krimeve dhe të ofrojmë sugjerime për të siguruar një ambient të sigurt pune për gratë në media. Deklaratat e zyrtarëve publikë që synojnë ndikim mbi gazetarët dhe mediat që të mos publikojnë informacione dhe të eksplorojnë storie me interes jetik publik, janë në kundërshtim me vlerat e OSBE-së dhe parimet e dakorduara. Vendimi i Këshillit Ministror të OSBE-së më 2018 për Sigurinë e Gazetarëve u bën thirrje krerëve politikë dhe zyrtarëve publikë që të përmbahen nga kanosja, frikësimi, ose pranimi i dhunës ndaj gazetarëve. Në përputhje me këtë vendim të OSBE-së, ne vazhdimisht kemi avokuar për siguri dhe mbrojtje të gazetarëve dhe vazhdimisht kemi përcjellë rastet me asociacionet e gazetarëve. Krahasuar me 28 veprat kundër gazetarëve që kanë ndodhur në vitin 2017, në vitin 2018 është vërejtur një rënie e ndjeshme, me 16 raste të raportuara. Ky trend duket se do të vazhdojë më 2019, me pesë raste të kërcënimeve dhe kanosjes kundër gazetarëve të regjistruara deri më tani. Ky është trend pozitiv dhe përgëzojmë të gjithë ata - institucionet, mediat dhe publikun - që kanë kontribuar në këtë drejtim. Kur ushtrohet presion, reagimet e shpejta të asociacioneve të gazetarëve dëshmojnë solidaritet gjithnjë më të madh midis gazetarëve. Ky solidaritet është faktor i rëndësishëm në luftimin e kërcënimeve dhe kanosjeve që përfundimisht prekin të gjithë gazetarët. • Pandëshkueshmëria, gazetarët e zhdukur dhe të vrarë Që nga fillimi, Misioni i OSBE-së në Kosovë ka punuar pa pushim për të promovuar lirinë e medias dhe për të mbështetur zhvillimin e medias si një instrument thelbësor për një shoqëri të lirë dhe të hapur dhe një sistem qeverisës të përgjegjshëm. Siç është theksuar në vendimin e cekur të Këshillit Ministror të OSBE-së më 2018 (mbi Sigurinë e Gazetarëve), qeverive u bëhet thirrje të marrin masa efektive për t'i dhënë fund mosndëshkimit për krimet e kryera kundër gazetarëve, duke siguruar llogaridhënie si element kyç në parandalimin e sulmeve të ardhshme, përfshirë duke siguruar se agjencitë e zbatimit të ligjit kryejnë hetime të shpejta, efektive dhe të paanshme të rasteve të dhunës dhe kërcënimeve ndaj gazetarëve, për t’i sjellë të gjithë përgjegjësit para drejtësisë dhe për të siguruar se viktimat kanë qasje në mjetet adekuate juridike. Ne inkurajojmë dhe lehtësojmë bashkëpunimin midis Asociacioneve të Gazetarëve dhe Institucioneve të Sundimit të Ligjit për zgjidhje më të shpejta të rasteve të pazgjidhura që përfshijnë gazetarët. Gazetarët duhet të jenë në gjendje të mbështeten në efikasitetin e institucioneve të zbatimit të ligjit për të kryer punën e tyre me përgjegjësi dhe pa frikë dhe kërcënime. Në shënimin e 3 majit, gjithashtu kujtojmë 15 kolegët tonë të vrarë apo rrëmbyer në periudhën nga 1998 deri 2005 në Kosovë. Është me rëndësi të madhe që t’i diskutojmë rastet e zgjidhura dhe të pazgjidhura të krimeve të kaluara kundër gazetarëve, në mënyrë që familjet të gjejnë qetësi dhe që autorët e veprave të tilla të marrin aktgjykime dhe dënime. Ne kemi marrë përsipër sfidën e lehtësimit të një procesi për të zbardhur fatin e këtyre gazetarëve duke angazhuar familjet e viktimave, duke mbështetur nismat që nxisin tutje diskursin publik mbi këtë temë dhe duke ngritur vetëdijesimin e institucioneve publike dhe sundimit të ligjit mbi rëndësinë e përfundimit të mosndëshkimit. Natyrisht, gazetarët luajnë një rol të rëndësishëm dhe ne mbështesim fuqimisht ata gazetarë të cilët janë angazhuar në zbardhjen e këtyre rasteve. Ky diskutim dërgon një mesazh të fuqishëm dhe paekuivok që siguria, liria dhe mbrojtja e medias janë ideale që duhet respektuar. Një arritje e rëndësishme në këtë drejtim u realizua në qershor të vitit 2018, kur Federata Evropiane e Gazetarëve (EFJ) miratoi një rezolutë të propozuar bashkërisht nga shoqatat e gazetarëve të Prishtinës dhe Beogradit, duke kërkuar zgjidhjen e rasteve të gazetarëve të vrarë dhe të zhdukur nga periudha 1998-2005 . Rezoluta gjithashtu kërkon ngritjen e një komisioni i cili do të përfshinte, ndër të tjera, edhe gazetarët, për hetimin e këtyre rasteve. • Kushtet e punës Rreziqet me të cilat përballen gazetarët gjatë raportimit kanë ndikim në lirinë e medias. Problemi është edhe më i madh kur këto rreziqe vijnë nga vetë mediumet. Siç është theksuar në botimin e vitit 2018 të raportit të Asociacionit të Gazetarëve të Kosovës mbi Treguesit për Nivelin e Lirisë së Medias dhe Sigurinë e Gazetarëve, gazetarët vazhdojnë të punojnë në kushte të këqija të punës me kompensim mjaft të dobët. Në këtë drejtim, përgëzojmë guximin e gazetarëve që kanë raportuar shkeljet e të drejtave të punës në vendet e punës në media. Ne bëjmë thirrje për ndërgjegjësim më të mirë mbi kushtet e punës. Rregulloret e punës në Kosovë duhet të zbatohen plotësisht edhe për mediumet. Një arritje e ndjeshme në këtë drejtim ishte nënshkrimi i Kartës së EFJ për Kushtet e Punës së Gazetarëve e cila bën thirrje për përmirësim të kushteve të punës dhe fuqizim të të drejtave të punës së gazetarëve dhe punonjësve të mediave në Evropë, duke luftuar kundër censurës dhe promovimin e qasjes së lirë në informata dhe burime. • Qëndrueshmëria financiare dhe vetëcensura Për sa i përket financave, shumica e mediumeve nuk kanë financim të stabil dhe të qëndrueshëm. Çështja e financimit është akute për mediat e pavarura lokale të cilat në veçanti kanë shpesh mungesë të investimeve të duhura financiare dhe mundësive për avancim profesional për gazetarët e tyre. Mediumet gjithashtu përballen me presione që i detyrojnë ato të kalojnë nga shtypi në internet, të reduktojnë stafin gazetaresk dhe angazhimin e tyre në gazetari hulumtuese. Ne shohim se këto presione financiare kanë ndikim në cilësinë e gazetarisë: Modeli i “gazetarisë” copy-paste nuk është i favorshëm për të mbështetur informimin e publikut të gjerë. Në afat të gjatë, mediat e qëndrueshme dhe të pavarura nuk mund të mbështeten në grante për projekte, si për shembull nga donatorët ndërkombëtarë. Gjersa grantet e tilla kanë qenë të rëndësishme në themelimin e mediumeve, përfshirë ato të komuniteteve joshumicë, këto mediume duhet të arrijnë zbatueshmëri komerciale për qëndrueshmërinë e tyre afatgjate. Në të njëjtën kohë, mungesa e transparencës së pronësisë dhe financimit të qëndrueshëm nxisin marrëdhënie klandestine midis mediave, biznesit dhe politikës. Ky mjedis në mënyrë të pashmangshme ndikon në objektivitetin e medias dhe pavarësisë editoriale dhe kontribuon në minimin e besimit të publikut. Mediat duhet gjithashtu t’i rezistojnë presioneve të drejtpërdrejta dhe të tërthorta që rezultojnë në vetëcensurë. Përfundim Duhet të punojmë së bashku për të zgjeruar më tej sigurinë e mjedisit të punës për gazetarët, ku ndjehen të lirë të publikojnë çdo informatë të verifikuar dhe me fakte të kontrolluara. Ky mjedis nuk duhet të kërkojë komprometim të sigurisë dhe mirëqenies së gazetarit në shkëmbim të ofrimit të informacionit të saktë dhe objektiv. Më lejoni të përfundoj duke ritheksuar rëndësinë e sjelljes së kryerësve të krimeve ndaj gazetarëve para drejtësisë. Duke vlerësuar arritjet e viteve të fundit, bëjmë thirrje për një zbatim më efektiv të kuadrit ligjor në fuqi për mbrojtjen e gazetarëve, në pajtim me vlerat e OSBE-së. Kjo përgjegjësi qëndron mbi të gjithë ne: asociacionet e gazetarëve, agjencitë e zbatimit të ligjit, prokurorinë, gjyqësorin, organizatat ndërkombëtare dhe publikun e përgjithshëm. Sot, uroj të gjithë gazetarët e guximshëm dhe nderoj rolin e medias së lirë dhe të pavarur në konsolidimin e një demokracie të qëndrueshme dhe shoqërie të hapur dhe transparente në Kosovë.


Mesazhi i kryetarit të LDK-së, Isa Mustafa Miq të nderuar, Ngjarjet kombëtare e festat fetare na bëjnë bashkë ne shqiptarët. Na ka bërë bashkë edhe rreziku i zhbërjes sonë në shumë faza të historisë, sidomos në vitet e nëntëdhjeta të shekullit të kaluar. Në ngjarje dhe raste të tilla jemi kursyer nga humbja e energjisë për ta sulmuar dhe denigruar njëri tjetrit, sepse kemi vlerësuar nevojën e kohezionit kombëtar e qytetar, dhe që dallimet tona ti shfrytëzojmë si vlera dhe pasuri tona të diversitetit karshi rrezikut nga jashtë. Edhe tani, kur po ballafaqohemi me tendencat e Serbisë për të shkallmuar një pjesë të territorit të Kosovës dhe për ta bërë jofunksional shtetin tonë të ri, kemi nevojë të veprojmë bashkërisht për ta mbrojtur atë çfarë të gjithë ne e kemi ndërtuar. Përgjegjësia e gjithë neve nuk është vetëm të marrim përgjegjësi, por që këtë përgjegjësi ta marrim sipas kandarit me të cilin qytetarët tanë na kanë bërë përgjegjës para tyre dhe para Kosovës. Në këtë situatë është pak e rëndësishme se kush është pozitë e kush opozitë, sa është e rëndësishme se pa pozitën dhe pa opozitën e mirëfilltë nuk ka zgjidhje të çështjeve me interes shtetëror dhe nacional. Dhe, po ashtu se pa dy krahët, atë të trashëgimisë së rezistencës së Ibrahim Rugovës dhe atë të dalë nga UÇK, nuk mund të përballohet përmbyllja e marrëveshjes me Serbinë. Në këto procese nuk mund të përjashtohet askush, sepse nuk ka parti dhe njeri që nuk e do Kosovën dhe shtetin e Kosovës, por çdokush e do sipas mënyrës së vet dhe me kutin e vet. Në kohën kur kemi institucione kushtetuese nuk na lejohet të improvizojmë, sepse zgjidhja mund të jetë ajo që është e pranueshme për shumicën që e përcakton Kushtetuta jonë. IM


source: fineweb

text: PDSH-ja e ka vështirë ta delegjitimojë BDI-në. E ka vështirë sepse Menduh Thaçi duke e sulmuar Ali Ahmetin vetëm se po e mban gjallë ende politikisht. Nëpërmjet këtyre zgjedhjeve lokale, që kanë legalitet të vakët, PDSH-ja vetëm se mund të konsolidohet në terren, ngase vërtet ka kandidatë shumë të mirë se BDI-ja për kryetarë komunalë dhe këshilltarë komunalë. Por, shtizat do të thyhen në argumentin më kryesor të PDSH-së - delegjitimimin e BDI-së dhe politikës së saj në këto shtatë vitet e fundit, si dhe retorika tashmë e njohur e Thaçit për ta fituar Ahmetin. Kontestimi i politikës së BDI-së, nga njëra anë, dhe politika e pandryshuar e Thaçit kur është në pyetje veprimi politik i PDSH-së - integrimi i Maqedonisë në NATO dhe BE, duke hequr dorë nga koncepte të tjera, që ishin nxitur nga i ndjeri Arbën Xhaferi, si dhe pranimi i funksionimit të shtetit unitar, ndeshen edhe me momentumin e krijuar. Në momentin kur kriza politika u përshkallëzua nga mospjesëmarrja e opozitës maqedonase vendimi për të mos dal nga Parlamenti dhe marrja pjesë në këto zgjedhje me këto kontura dhe kreatura politika të krijuara pas 24 dhjetorit ndeshet edhe me veprimin në praktikë të PDSH-së. Bojkotimi i këtyre zgjedhjeve nga gjithë opozita mbase do të delegjitimonte më shpejtë politikën e koalicionit VMRO DPMNE-BDI. Koketimi me LSDM-në dhe RDK-në dëshmoi se Thaçi brenda ditës bën marrëveshje, ndërsa në mbrëmje shikon se si të prishë këtë marrëveshje. Natyrisht se kalkulimet dhe fiskullturat janë të lejuara në politikë, por këto veprime janë të tejdukshme tashmë dhe që nuk dhanë rezultat, por vetëm se e sforcuan përshtypjen se kreu i PDSH-së e ka më shumë qejf të krijojë armiq sesa miq. Ashtu është puna edhe mediat dhe ata që kritikojnë hapur këtë qasje të tij. Si edhe në ta kaluarën, edhe tash PDSH-ja është kundër PDSH-së. Kujtojmë se kjo parti kishte në potencë të madhe me binomin Xhaferi-Thaçi. Edhe pse asnjëherë nuk fituan më shumë vota ndër elektoratin shqiptar, prapë mbetej forcë lëvizëse, por gjithnjë derisa është në opozitë. PDSH-ja dhe Thaçi kanë shpirt opozitar dhe janë më të fortë ndërsa janë në opozitë. Në momentin kur fitojnë - harrojnë! Humben me fitoren dhe shtojnë armiqtë. Në vend se të krijojë miq, PDSH dhe Thaçi krijojnë vazhdimisht armiq. Krijimi i armiqësisë me mediat është veprim i pavetëdijshëm, që po i kushton shumë kësaj partie. Padyshim se Alsat-M është medium mediokër, por realiteti është se ky medium ka impakt më të madh ndër shqiptarët. Dhe, duke mos pasur raporta normale me mediat është vështirë senzibilizimi elektoral. PDSH-ja ka frikë nga vetja dhe hija e saj. Nuk janë të sigurtë në fitore. Edhe Tetova mund të humbet po qe se Ali Ahmeti arrin t’ia lyejë kokën me akullë Rufi Osmanit. Nuk është e pamundur që Teuta Arifi në raundin e dytë të fitojë Sadi Bexhetin, falë votave të RDK-së dhe VMRO DPMNE-së. Dhe atëherë vijmë te pika më kulminante - llogaridhënia për dështimin në zgjedhje. Sa herë që ka humbur Thaçi nuk ka dhënë dorëheqje. Ai k thënë se kur njeriu po humbke, po mësuake nga humbja. Po, ja që nuk mësoi nga humbja dhe mbeti i papërmirësueshëm. Pa prejudikuar rrjedhën e rezultateve, dyshojmë se edhe këtë radhë ai do të jep dorëheqje. Me vdekjen e Arbër Xhaferit në PDSH vdesë edhe fryma xhaferiane. Tashmë votuesit e kësaj fryme e kanë vështirë të vendosin që votën t’ia japin Thaçit. Kjo për faktin se kreu i PDSH-së nuk ka ndryshuar qasjen ndaj një numri të madh të anëtarëve të devotshëm partiakë, të cilët kanë bërë shumë për partinë dhe Thaçin, e tash janë të anatemuar. Pohimi se shqiptarët në Maqedoni janë një milion është matematikë joreale. Nëse për PDSH-në këto zgjedhje janë referendum për të rrënuar qeverinë e Gruevskit dhe Ahmetit, nuk është e qartë se çfarë kërkesa do të ketë kjo parti. Zgjedhje të parakohshme apo jashtëzakonshme parlamentare? Dyshojmë se ka forcën vetëm kjo parti për të nxitur partitë në pushtet që në vjeshtë të shpallin zgjedhje, kur dihet se kjo nuk u pranua edhe pas gjithë rrëmujës që bëri Branko Cërvenkovski. Pra, nuk është aq naivë Ali Ahmeti në gjestikulacionet që i bën kur flet për përdorimin e flamurit shqiptar, zyrtarizimin e gjuhës shqipe dhe disa punësime në administratë, polici e ushtri. Ahmeti ka target të caktuar. Ka numra të përhershëm që mjaftojnë për të qëndruar në pushtet. Ndërsa konsistimi i PDSH-së për ta delegjitimuar atë është mision i pamundur për momentin, kur dihet mirëfilli se Thaçi nga partia ka larguar përherë intelektualë dhe militantë më të devotshëm dhe është frontmeni i vetëm që e thumbon Ahmetin. Marrja me BDI-në dhe mosofrimi i një projekti të qartë për shqiptarët nuk është garanci që PDSH-ja nuk do të bënte koalicion edhe me Gruevskin dhe do ta bënte këtë për inat të BDI-së. Pra, përderisa Ahmeti i është bërë opsesion Thaçit, PDSH-ja do të jetë kundër vetes dhe nuk do ta fitojë kurrë BDI-në. Nëse humb PDSH-ja në këto zgjedhje - së paku nëse një komunë më shumë e fiton BDI-ja, atëherë Menduh Thaçi duhet të dal publikisht t’iu kërkojë falje shqiptarëve që po duhet të durojnë politikën nënçmuese të Ahmetit dhe diskriminimin e hapur institucional që po ua bën Gruevski.


text: Pite me Kos Description eshte nje pite me kos shume e lehte per gatim Ingredients - gjysem kile uje - nje kile e gjysem miell - krip (sipas nevojes) - vaj (sipas nevojes) - kos Instructions ne nje ene te madhe dhe te thelle se pari hedhim ujin pastaj kripen dhe pasi ti perziejm mire,fillojme dhe e shtojme miellin deri sa masa te marre formen e brumit (si te bukes) pastaj ate mase e ndajme ne kuleq te mesem dhe i leme per 10min me pushu masa e brumit. Pastaj me ndihmen e pecit bejme hapjen e kulaqit ne forme te rrumbullaket (ne madhesi te nje pallaqinke) keshtu vazhdome me te gjithe kuleqet pastaj te gjithe kuleqet i lyejm me vaj dhe i palosim njerin mbi tjetri (pasi qe jane te lyer me vaj nuk kane mundesi te ngjiten) Pasi qe ti kemi lyer te gjithe kuleqet me vaj ne tavolinen e punes e hapim nje qrqaf dhe fillojme nje nga nje kuleqet ti perhapim me ndihmen e dores ne nje madhesi rreth 50.cm e rrumbullaket pastaj serisht e sperkatim peten me vaj dhe me ndihmen e qarqafit peten e palosim ne forme te roles nga te dy anet keshtu vazhdojme me te gjithe kuleqet te cilet pas palosjes ne forme te roles i vendosim ne tepsi ne forme te rrumbullaket. Pasi te kete perfunduar palosja ne tere tepsin e fusim ne furre dhe e pjekim per 25.min ne temeratur 250 grad pasi te jete pjekur pitja ende pa e larguar nga furra te tere siperfaqen e tepsise e lyejm me kos permbi dhe e leme ne furre edhe per pese minuta per tu thare kosi nje qik. Ju befte mire Notes provojeni se eshte shume e shijshme kete mami im e pergatit sa here qe une e kerkoj.


text: Republika e Qipros (greqisht: Κυπριακή Δημοκρατία, Kypriakí Dimokratía; turqisht: Kıbrıs Cumhuriyeti) apo Qipro (greqisht: Κύπρος, Kýpros; turqisht: Kıbrıs) është shteti i ndodhur në ishullin me të njëjtin emër në Detin Mesdhe, 113 kilometra në jug të Turqisë dhe 120 kilometra në perëndim të bregdetit të Sirisë. 37% i territorit të Republikës së Qipros është nën administrimin e Turqisë që nga viti 1974 (shiko Qiproja Veriore). Qiproja ka dy gjuhë zyrtare: greqishten dhe turqishten. Qiproja është vend ishullor në skajin verilindor të Detit Mesdhe, më afër Turqisë se Greqisë, i banuar shumë herët dhe i njohur për shfrytëzimin e bakrit, prej nga rrjedh edhe emri i tij. Më parë ka qenë i banuar kryesisht nga greko-qipriotët por më vonë edhe nga turko-qipriotët. Në vitin 1974, pas një tentimi të juntës ushtarake greke për ta bashkuar me Greqinë, ushtria turke ndërhyri për të mos lënë juntat ushtarake greke që ta bëjnë ishullin pjesë të Greqisë, ashtu që ishulli u nda në dy pjesë, njëra pjesë turke dhe tjetra greke. Pjesa greke (Limasol, Larnaka, Famagusta) me 5896 km2 (63,7 %). Pjesa turke (Girne, Gyzeljurt, Dipkarpaz) me 3355 km2 (36,3 %). Qipro është republikë që nga viti 1960 dhe më parë ka qenë koloni angleze. Më 1 maj 2004 pjesa greke e Qipros u anëtarësua në BE, përkundër votimit grek kundër bashkimit të ishullit ndërsa turqit votuan për bashkim. Historia Grusht shteti më 1974, pushtimi turk dhe ndarja Më 15 korrik 1974, junta ushtarake greke nën drejtimin e Dimitrios Ioannidis kreu një grusht shteti në Qipro, për të bashkuar ishullin me Greqinë. Grushti i shtetit rrëzoi presidentin Makarios III dhe e zëvendësoi atë me nacionalistin pro-enosis Nikos Sampson. Në përgjigje të grushtit të shtetit, pesë ditë më vonë, më 20 korrik 1974, ushtria turke pushtoi ishullin, duke përmendur të drejtën për të ndërhyrë për të rivendosur rendin kushtetues nga Traktati i Garantimit i vitit 1960. Ky arsyetim është hedhur poshtë nga Kombet e Bashkuara dhe bashkësia ndërkombëtare. Forca ajrore turke filloi bombardimet e pozicioneve greke në Qipro dhe qindra parashutistë u hodhën në zonën midis Nikozisë dhe Kirenisë, ku enklavat qipriote turke të armatosura ishin vendosur prej kohësh; ndërsa ishin në brigjet e Kirenisë, anijet e trupave turke zbarkuan 6,000 njerëz si dhe tanke, kamionë dhe automjete të blinduara. Tri ditë më vonë, kur ishte rënë dakord për një armëpushim, Turqia kishte zbarkuar 30,000 trupa në ishull dhe kishte kapur Kireninë, korridorin që lidh me Nikozinë dhe vetë lagjen qipriote turke të Nikozisë. Junta në Athinë dhe më pas regjimi Sampson në Qipro ra nga pushteti. Në Nikozia, Glafcos Clerides mori presidencën dhe rendi kushtetues u rivendos, duke hequr pretekstin për pushtimin turk. Por pas negociatave të paqes në Gjenevë, qeveria turke përforcoi urën e tyre të Kirenisë dhe filloi një pushtim të dytë në 14 gusht. Pushtimi rezultoi në kapjen e Morphou, Karpass, Famagusta dhe Mesaoria. Presioni ndërkombëtar çoi në një armëpushim dhe në atë kohë 36% e ishullit ishte marrë nga turqit dhe 180,000 grekë qipriotë ishin dëbuar nga shtëpitë e tyre në veri. Në të njëjtën kohë, rreth 50,000 turq qipriotë u zhvendosën në veri dhe u vendosën në pronat e qipriotëve grekë të zhvendosur. Midis një shumëllojshmërie sanksionesh kundër Turqisë, në mes të vitit 1975 Kongresi i SHBA-së vendosi një embargo armësh mbi Turqinë për përdorimin e pajisjeve të furnizuara nga SHBA gjatë pushtimit turk të Qipros në vitin 1974. Kishte 1,534 grekë qipriotë dhe 502 turq qipriotë të zhdukur si rezultat i luftimet. Pas ndarjes Pas rivendosjes së rendit kushtetues dhe kthimit të Kryepeshkopit Makarios III në Qipro në dhjetor 1974, trupat turke mbetën, duke pushtuar pjesën verilindore të ishullit. Në vitin 1983, udhëheqësi qipriot turk shpalli Republikën Turke të Qipros Veriore, e cila njihet vetëm nga Turqia. Ngjarjet e verës së vitit 1974 dominojnë politikën në ishull, si dhe marrëdhëniet greko-turke. Rreth 150,000 kolonë nga Turqia besohet se jetojnë në veri - shumë prej të cilëve u detyruan nga Turqia nga qeveria turke - në kundërshtim me Konventën e Gjenevës dhe rezolutat e ndryshme të OKB-së. Pushtimi turk, pushtimi pasues dhe shpallja e pavarësisë nga Qiproja Veriore janë dënuar nga rezolutat e Kombeve të Bashkuara, të cilat riafirmohen nga Këshilli i Sigurimit çdo vit. Përpjekja e fundit e madhe për të zgjidhur mosmarrëveshjen e Qipros ishte Plani Annan më 2004, hartuar nga Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, Kofi Annan. Plani u vu në një referendum në Qipron Veriore dhe Republikën Qipriote. 65% e turqve qipriotë votuan në mbështetje të planit dhe 74% grekë qipriotë votuan kundër planit, duke pretenduar se ai favorizonte në mënyrë disproporcionale palën turke. Në total, 66.7% e votuesve refuzuan Planin Annan. Gjeografia Qiproja është ishulli i tretë më i madh në Detin Mesdhe, pas ishujve italianë të Siçilisë dhe Sardenjës (si për nga sipërfaqja dhe popullsia). Ajo është gjithashtu ishulli i 80-të më i madh në botë për nga sipërfaqja dhe i 51-të më i madh në botë për nga popullsia. Qiproja kufizohet me Turqinë në veri, Sirinë dhe Libanin në lindje, Izraelin në juglindje, Egjiptin në jug dhe Greqinë në veriperëndim. Relievi fizik i ishullit dominohet nga dy vargmale, Malet Troodos dhe Vargmali më i vogël i Kirenisë, dhe fusha qendrore që ato përfshijnë, Mesaoria. Rrafshi i Mesaoria thahet nga lumi Pedieos, më i gjati në ishull. Malet Troodos mbulojnë pjesën më të madhe të pjesëve jugore dhe perëndimore të ishullit dhe përbëjnë afërsisht gjysmën e sipërfaqes së tij. Pika më e lartë në Qipro është Mali Olimp me 1,952 m, i vendosur në qendër të poligonit Troodos. Vargmali i ngushtë i Kyrenisë, që shtrihet përgjatë vijës bregdetare veriore, zë shumë më pak zonë dhe lartësitë janë më të ulëta, duke arritur maksimumin në 1,024 m. Ishulli shtrihet brenda Pllakës Anadollake. Gjeopolitikisht, ishulli ndahet në katër segmente kryesore. Republika e Qipros zë dy të tretat e jugut të ishullit (59,74%). Republika Turke e Qipros Veriore zë të tretën veriore (34,85%) dhe Vija e Gjelbër e kontrolluar nga Kombet e Bashkuara siguron një zonë tampon që ndan të dy dhe mbulon 2.67% të ishullit. Së fundmi, dy baza nën sovranitetin britanik ndodhen në ishull: Akrotiri dhe Dhekelia, duke mbuluar 2.74% të mbetur. Klima Qiproja ka klimë subtropikale - mesdhetare dhe gjysmë të thatë, me dimra shumë të butë (në bregdet) dhe verëra të ngrohta deri të nxehta. Bora është e mundur vetëm në malet Troodos në pjesën qendrore të ishullit. Shiu ndodh kryesisht në dimër, me verën përgjithësisht të thatë. Qipro ka një nga klimat më të ngrohta në pjesën mesdhetare të Bashkimit Evropian. Temperatura mesatare vjetore në bregdet është rreth 24 °C gjatë ditës dhe 14 °C natën. Në përgjithësi, verat zgjasin rreth tetë muaj, duke filluar në prill me temperatura mesatare prej 21–23 °C gjatë ditës dhe 11–13 °C natën, dhe duke përfunduar në nëntor me temperatura mesatare 22–23 °C gjatë ditës dhe 12–14 °C gjatë natës, megjithëse në katër muajt e mbetur ndonjëherë temperaturat tejkalojnë 20 °C. Politika Qiproja është republikë presidenciale, ku Presidenti i Qipros ka rol ekzekutiv. Kreu i shtetit dhe i qeverisë zgjidhet nga një proces i votimit universal për një mandat pesë-vjeçar. Pushteti ekzekutiv ushtrohet nga qeveria me fuqinë legjislative të Dhomës së Përfaqësuesve ndërsa gjyqësori është i pavarur si nga ekzekutivi ashtu edhe nga legjislativi. Presidenti i tanishëm i Qipros është Nicos Anastasiades. Kushtetuta e vitit 1960 parashikoi një sistem presidencial të qeverisjes me degë të pavarura ekzekutive, legjislative dhe gjyqësore, si dhe një sistem kompleks të kontrolleve dhe ekuilibrave duke përfshirë një raport të peshuar të ndarjes së pushtetit i krijuar për të mbrojtur interesat e turqve qipriotë. Ekzekutivi drejtohej nga një president grek qipriot dhe një nënkryetar turk qipriot i zgjedhur nga komunitetet e tyre përkatëse për mandate pesë-vjeçare dhe secili kishte të drejtën e vetos mbi lloje të caktuara të legjislacionit dhe vendimeve ekzekutive. Pushteti legjislativ qëndronte në Dhomën e Përfaqësuesve të cilët gjithashtu u zgjodhën në bazë të listave të veçanta të votuesve. Që nga viti 1965, pas përplasjeve midis dy komuniteteve, vendet qipriote turke në Shtëpi mbeten të lira. Në vitin 1974 Qipro u nda de facto kur ushtria turke pushtoi të tretën veriore të ishullit. Qipriotët turq më pas shpallën pavarësinë më 1983 si Republika Turke e Qipros Veriore por u njohën vetëm nga Turqia. Në vitin 1985, Republika turke e Qipros Veriore miratoi një kushtetutë dhe mbajti zgjedhjet e para. Kombet e Bashkuara njohin sovranitetin e Republikës së Qipros mbi të gjithë ishullin e Qipros. Njësitë administrative Qipro ndahet në gjashtë njësi administrative Famagusta (Αμμόχωστος/Ammochostos - Gazimağusa) Kirenia (Κερύvεια/Keryneia - Girne) Larnaka (Λάρνακα/Larnaka - Larnaka) Limasola (Λεμεσός/Lemesos - Limasol/Leymosun) Nikozia (Λευκωσία/Lefkosia - Lefkoşa) Pafos (Πάφος/Pafos - Baf) Demografia Feja Komuniteti greko-qipriot është pothuajse tërësisht në kishën ortodokse greke të Qipros, e cila është autonome. Turko-qipriotët, megjithatë, i përkasin fesë Islame. Grupet fetare të armenëve, maronitëve (arabët) dhe latinëve (rreth 9,000 njerëz në total) vendosën, në përputhje me kushtetutën e vitit 1960, t'i përkisnin komunitetit grek qipriot. Gjuha dhe etnike Gjuhët zyrtare janë greqishtja dhe turqishtja. Në ishullin e Qipros, greko-qipriotët përbejnë rreth 78% të popullsisë, turko-qipriotët 18%, ndërsa kombësitë e mbetur 5% ndryshme (armenë, maronitë, anglezë, etj.). Arsimi Arsimi fillor është gjashtë vjet, falas dhe e detyrueshme. Arsimit mesatare është gjithashtu i lirë dhe është e ndarë në dy cikle dhe tre-vjeçar. E parë (të shkollave të mesme) është i detyrueshëm. Shkolla e dytë (të larta ose të arsimit profesional) është opsional. Ka shumë institucione të arsimit të lartë (publike dhe private). Më parë, greko-qipriotët që dëshironin të studimit në institucionet e lartë u detyruan të mbështetet në universitetet e huaja, por kryesisht në Greqi. Që nga viti 1992, megjithatë, e krijuar në Universitetin e Qipros. Analfabetizmit, në territorin e lirë të Qipros është e kufizuar në 2,4 %, ndërsa në territoret e pushtuara nga Turqia, i mbyllur në 16,7 %. Lidhje të jashtme Qeveria: Republic of Cyprus Kryetari Parlamenti Ministria e informimit: Press and Information Office Statistical Service of the Republic of Cyprus Referime Shtete ishullor Ishuj në Evropë Ishuj në Azi Ishuj të detit Mesdhe Shtete në Azi Shtete në Evropë Vende dhe territore greqishtfolëse Vende dhe territore turqishtfolëse


Vlerësoi se është pozitive ajo që sot përfundimisht filloi nxjerrja e dëshmive të propozuara nga ana e Prokurorisë.


text: Qyteti është një qendër e madhe banimi, ku zhvillojnë veprimtarinë e tyre një varg institucionesh politike, shoqërore, administrative, kulturore dhe ndërmarrjesh industriale dhe tregtare.Qyteti diferencohet si lokaliteti i cili ka shum funksione si ato administrative , prodhuese e sherbyese.Qytetet janë qëndra të mëdha arsimore , shëndetësore e kulturore Historia e ndërtimit të qyteteve Origjina e banimit daton qysh nga kohërat e lashta kur njerëzit tentonin të ndërtonin vendbanimet e tyre me kushte sa më të mira e të sigurta, në mënyrë që të mbroheshin nga egërsirat dhe nga kushtet atmosferike. Me kalimin e kohës mënyra e banimit ka pësuar evolucion dhe ka ndryshuar edhe të menduarit rreth banimit, njeriu i sotëm i cili të banuarit e kupton si vendi ku ai jeton i cili vend duhet të plotësoj: përveç mbrojtjes nga kushtet atmosferike edhe shumë nevoja tjera të cilat janë të nevojshme për jetesë (kushtet e një jetese të mirë, të shëndoshë, humane, pastaj kulturore, estetike, etike etj.), të ketë luksin e duhur të jetesës, të mundësoj zhvillimin e jetës normale etj., Për dallim nga ai i kohërave të lashta i cili të banuarit e kuptonte si mbrojtje nga egërsirat dhe nga disa rreziqe tjera natyrore. Qytet në Shqipëri Qytet, shpallet një qendër banimi e cila ka një plan perspektiv zhvillimi urban të miratuar. Shpallja e qytetit bëhet me ligj. Qyteti i madh Sipas institutit ndërkombëtar të statistikave në vitin 1887, është vendosur që për qytet të madh të merren qytetet me mbi 100 000 banorë. Në Europën para industriale me disa përjashtime nuk kishte qytete të mëdha. Zakonisht qytetet kishin numër shumë më të vogël. Në mesjetë mjaftonte që vendbanimi që kishte 20 000 banorë e të thirrej qytet i madh. Mirëpo kjo ndryshoi dhe në shekullin XIX në kufiri ndarës në mes qytetit dhe qytetit të madh ishte 50 000 banorë. Nga pikëpamja gjeografike, qyteti i madh përkufizohet si një vendbanim që zgjerohet dhe është i përthekuar në vete por që në këtë përthekim ka hapsirë për të shtrirë ndikimin në qytetet e mesme dhe të vogla që shtrihen përqark ati venbanimi. Tipar veçues është ndërtimi i qytetit me të ashtu quajtur City (qendra tregtare, bankare dhe financiare), me anën e vendbanimit dhe anën e industrisë. Kështu banimi ka evoluuar komfor disa faktorëve si: zhvillimit të ekonomik, zhvillimit të teknologjisë dinamizmit të jetës etj., Pra banimi, si shfrytëzuesi më i madh i hapësirës, është aktiviteti më themelor i vendbanimeve që ndikon në rrjedhën e zhvillimit të gjithëmbarshëm të shoqërisë, dhe njëherazi është komponentë e rëndësishme e zhvillimit ekonomiko-social, gjegjësisht të standardit jetësor të qytetarëve në përgjithësi. Banimi është standard kyç në mbarëvajtjen dhe stabilitetin shoqëror, e kjo sidomos kur kemi të bëjmë me banimin në qendrat urbane. Nga kjo rrjedh se, banimi bashkëkohor është shumë më kompleks se sa i mëhershmi dhe se ai duhet të jetë sa më përmbajtjesor. Ai sot para së gjithash duhet t'i plotësojë kushtet e një jetese të mirë, të shëndoshë, humane, pastaj kulturore, estetike, etike etj. dhe atë jo vetëm në kuadër të njësisë së banimit (banesës), por edhe jashtë saj, duke i kompletuar të gjitha Term që përdoret në shoqëri dhe në disa shkenca për caktimin shkallës së zhvillimit të një vendbanimi. Referimet Shiko edhe këtë Ilirët Qytetet e Shqipërisë


Peugeot säljes i Hisingen - Blocket Peugeot säljes i Hisingen Peugeot 208 Active Limited Edition 1.2 VTi 82 Peugeot 207 SW 1.6 Auto Panorama 2 Ägare Peugeot Partner 1.6 HDi|90hk|Lång|L2H1|3-Sits Peugeot 3008 130 Active 7 juli 07:35 6 juli 13:42 6 juli 10:10 Peugeot 3008 GT-Line 1.6 BlueHDi 120hk Aut 2 juli 14:52 Peugeot Partner Pro+ 1,6 BlueHDi 100hk L1 3-s (99 800 kr ex. moms) 2 juli 12:59 (88 800 kr ex. moms) Peugeot 208 1.2 VTi|82hk|5-Dörr|Apple Carplay Peugeot Partner 1.6 BlueHDi|Euro 6|PDC (67 120 kr ex. moms) 26 juni 14:59 Peugeot Partner Pro 1,6 BlueHDi 100hk L1 3-Si 25 juni 16:02 Peugeot 407 SW 2.2 163hk 0% Ränta 25 juni 12:45 Peugeot 3008 BD 180hk GT - AUT Peugeot Partner L1 100hk Drag Inredning (84 800 kr ex. moms) Peugeot 3008 PT 130hk - GT-Line 308 260 kr Peugeot Partner L1 Pro+ 100hk Drag Inredning Peugeot 308 SW PT 130hk - GT-line automat (EA 23 juni 09:31 Peugeot Expert Pro+ 2,0 HDi 163hk Aut L1 3-Si Peugeot 2008 Allure (110hk) Aut Peugeot 3008 GT 180hk Aut Nav Pano 17 juni 17:08 Peugeot Boxer 2.2 HDi 150Hk Kylbil Bakgavelly Peugeot Pro+ L1 75hk Drag Webasto Demo 224 874 kr (179 899 kr ex. moms) Peugeot Partner L2 100hk Aut Inredning Peugeot Partner L2 Aut (86 800 kr ex. moms) 16 juni 15:53


text: Mujo Cakuli i njohur më së shumti si Mujo Ulqinaku (Ulqin, 1896 - Durrës, 7 prill 1939) ishte oficer i Ushtrisë Mbretërore Shqiptare, i njohur për rezistencën e tij më 7 prill 1939 ndaj forcave italiane gjatë pushtimit italian të Shqipërisë, ku ra dëshmor dhe pas vdekjes u nderua Hero i Popullit. Biografia U lind më 1896 në Ulqin në një familje të vjetër qytetare ulqinake, të cilët ishin detarë dhe pronarë velanijesh. Që në moshë të vogël hyri muço (ndihmës detar) në Ulqin dhe më vonë punoi si detar në Shkodër e në Lezhë. Si nënoficer në një nënrepart të marinës në Durrës, ditën e agresionit fashist italian kundër Shqipërisë u vu menjëherë në krye të detarëve të braktisur nga oficerët tradhtarë dhe organizoi me ta e me vullnetarë të tjerë qëndresën e armatosur në portin e Durrësit. Mujo Ulqinaku luftoi me trimëri e guxim të rrallë, duke vrarë e plagosur dhjetëra fashistë. Ra në luftim të pabarabartë në mbrojtje të atdheut më 7 prill 1939 duke u bërë shembull i lartë patriotizmi e atdhedashurie. Trashëgimia Pas luftës, Mujo Ulqinakut i kushtohet busti i vendosur pranë kullës së kalasë së Durrësit. Emrin e tij e mbanë një shkollë në Durrës, nëntë rrugë në Shqipëri: në Durrës, Tiranë, Fier, Vlorë, Korçë, Sukth, Golem, Kamëz dhe Kashar dhe katër në Kosovë: në Prishtinë, Dushanovë (Prizren), Berivojcë (Kamenicë) dhe Nekodim (Ferizaj). Nga viti 2005 me vendimin e Kuvendit Komunal një rrugë në Ulqin mbart emrin e tij, në vend të emrit Ivan Millutinoviq. Në vitin 1979 në Kinostudion Shqipëria e Re u filmua dokumentari Lufton Mujo Ulqinaku, i cili flet për mbrojtjen e tij të Durrësit. Emrin e tij e mbajtën edhe disa anije. Shiko dhe Monumenti i Mujo Ulqinakut Rezistenca shqiptare në Luftën e Dytë Botërore Lidhje të jashtme Reportazh mbi Mujo Ulqinakun Referime Hero i Popullit Lindje 1896 Vdekje 1939 Njerëz nga Ulqini Shqiptarë në Mal të Zi


text: Raportet e FMN-së për Shqipërinë janë më kritiket në rajon - NTV 20/02/2021 , 1:23 Javët e fundit, misionet e FMN-së kanë zhvilluar vizita online në disa vende të rajonit 28/12/2020 , 9:11 Por, nga deklaratat përfundimtare zyrtare, vihet re se Shqipëria ka marrë kritikat më të shumta, sidomos për mënyrën se si po menaxhohen financat publike dhe për nisma të tjera të ndërmarra, që nuk kanë pasur konsensusin e institucioneve ndërkombëtare.