text: Erik von Kuehnelt-Leddihn RRUGA E DEMOKRACISË DREJT TIRANISË Platoni, në veprën e tij Republika, na tregon se tirania ngrihet, si sundim, nga demokracia. Historikisht, ky proces ka ndodhur në tri mënyra mjaft të ndryshme. Përpara se të përshkruajmë disa modele të ndryshimit social, le të shpallim saktësisht çfarë nënkuptojmë me “demokraci”. Kur peshon pyetjen “Kush duhet të sundojë”, demokrati përgjigjet: “shumica e qytetarëve të barabartë politikisht, drejtpërdrejt ose përmes përfaqësuesve të tyre.” Me fjalë të tjera, barazia dhe sundimi i shumicës janë dy parimet themelore të demokracisë. Një demokraci mund të jetë liberale ose joliberale. Liberalizmi i vërtetë është përgjigjia për një pyetje tërësisht të ndryshme: si duhet të ushtrohet qeverisja? Përgjigjia që ai jep është: pavarësisht se kush sundon, qeverisja duhet të realizohet në mënyrë të atillë që çdo person të gëzojë shkallën më të lartë të lirisë, të përputhshme me të mirën e përbashkët. Kjo nënkupton se monarkia absolute mund të jetë liberale (por zor se mund të jetë demokratike) dhe demokracia mund të jetë totalitare, joliberale dhe tiranike, me një shumicë që përndjek brutalisht pakicat. (Sigurisht, po e përdorim termin “liberal” në versionin e pranuar botërisht dhe jo në kuptimin amerikan, i cili, që nga New Deal është pervertuar totalisht). Po si mund të shndërrohet demokracia, qoftë edhe ajo që fillimisht është liberale, në një tirani totalitare? Siç thamë në fillim, ka tri rrugë për t’iu qasur, dhe në secilin rast evolucioni mund të jetë i një natyre “organike”. Tirania mund të evoluojë edhe nga vetë karakteri i një demokracie liberale, sepse, që në krye të herës, molla ka një krimb: liria dhe barazia nuk pleksen dot bashkë, por praktikisht përjashtojnë njëra-tjetrën. Barazia nuk ekziston në natyrë, ndaj mund të vendoset vetëm me forcë. Kush dëshiron barazi gjeografike, duhet të minojë male dhe të mbushë lugina. Për të ngritur një gardh uniform, duhet të krasisësh me gërshërë të mëdha. Për të arritur nivele arsimore të barabitura në shkollë, duhet të shtrosh disa student në detyra të vështira, ndërsa të tjerët t’i frenosh. Rruga e parë drejt tiranisë totalitare (dhe, pa dyshim, ajo që përdoret më shpesh) është rrëzimi me forcë e një demokracie liberale përmes një lëvizjeje revolucionare, si rregull nga njëra parti që mbron tiraninë por nuk është në gjendje të fitojë mbështetjen e nevojshme në zgjedhje të lira. Skena për këtë dhunë ngrihet nëse partitë përfaqësojnë filozofi kaq të ndryshme saqë është e pamundur të bëhet kompromis dhe dialog. Clausewitz ka thënë që luftërat janë vazhdim i diplomacisë me mjete të tjera, dhe në kombet e ndarë ideologjikisht, revolucionet janë njëmend vazhdim i parlamentarizmit me mjete të tjera. Rezultati është sundimi absolut i njërës “parti” e cila, edhe pasi ka siguruar kontrollin e plotë, mund të vazhdojë ta quajë veten parti, duke iu referuar të shkuarës së saj parlamentare, kur vazhdonte të ishte thjesht pjesë e kuvendit. Një rast tipik është Tetori i Kuq i 1917-ës. Krahu Bolshevik i Partisë Social Demokrate të Punëtorëve në Rusi, nuk mund t’i fitonte zgjedhjet në Republikën Ruse të Alexander Kerenskit dhe, për këtë arsye, bëri grush shteti me ndihmën ushtrie dhe flote të mundur dhe plaçkitëse, e në këtë mënyrë vendosi një tirani të fortë socialiste. Shumë demokraci liberale janë gërryer nga konflikti partiak në atë shkallë sa organizatat revolucionare mund të marrin pushtetin dhe shpeshherë qytetaria, për njëfarë kohe, duket e lumtur që ai kaos mori fund. Në Itali, Marcia su Roma e fashistëve i bëri ata sundues të vendit. Musolini, një socialist i vjetër, pati mësuar teknikën e pushtimit politik nga miqtë tij të Internacionales Socialiste dhe, jo befasisht, Italia Fashiste qe fuqia e dytë europiane, pas Britanisë laburiste (dhe shumë më herët se Shtetet e Bashkuara) që njohu regjimin sovjetik. Rruga e dytë drejt tiranisë totalitare janë “zgjedhjet e lira”. Mund të ndodhë që partia totalitare me popullaritet të madh të fitojë një momentum dhe kaq shumë vota saqë të bëhet ligjërisht dhe demokratikisht zot i vendit. Kjo ndodhi në Gjermaninë e 1932-shit, kur jo më pak se 60% e elektoratit votoi për despotizmin totalitar: për çdo dy nacional-socialistë kishte një socialist internacionalist në formën e komunistit marksist, dhe një tjetër në formën e njëfarë social-demokrati më pak marksist. Në këto rrethana demokracia liberale qe dënuar me vdekje, qëkur nuk kishte më shumicë në Rajhshtag. Ky zhvillim mund të ishte ndalur vetëm nga një diktaturë ushtarake (siç parashikonte Gjenerali von Schleicher, i cili më vonë u vra nga nazistët) ose përmes restaurimit të dinastisë së Hohenzollernsve (siç planifikohej nga Brfining). Por, brenda kuadrit demokratik dhe kushtetues, nacional-socialistët ishin gati për të fituar. Por si ia dolën nazistët të fitojnë në këtë mënyrë? Përgjigjia është e thjeshtë: duke qenë një lëvizje masive që përpiqej të fitonte një shumicë parlamentare, ata përjashtuan minoritetet jopopullore (sa më pak, aq më mirë) dhe pastaj grumbulluan mbështetje popullore kundër tyre. Partia Nacional-Socialiste e Punëtorëve ishte “një lëvizje popullore bazuar në shkencë ekzakte” (fjalët e Hitlerit), që luftonte kundër pakicës së urryer: hebrenjve, fisnikërisë, të pasurve, klerit, artistëve modernë, “intelektualëve”, kategori që shpeshherë mbivendoseshin, dhe përfundimisht kundër të sëmurëve mendorë dhe ciganëve. Nacional-socializmi ishte “revolta e ligjshme” e njeriut të zakonshëm kundër atij të pazakonshëm, e “popullit” (Volk) kundër të privilegjuarve dhe, për pasojë, grupeve të urryera dhe zilepsura. Kujtoni që Lenini, Musolini dhe Hitleri i quanin “demokratike” sundimet e tyre – demokratiya po novomu, democrazia organizzata, deutsche Demokratie – por asnjëherë nuk guxuan t’i quajnë “liberale” në kuptimin mbarëbotëror (jo-amerikan). Carl Schmitt, në vitin e 93-të të jetës, e analizoi këtë evolucion në një ese të njohur me titull “The Legal World Revolution”: ky lloj revolucioni – Revolucioni Gjerman i 1933-shit – ndodh thjesht përmes votës dhe mund të ndodhë në çdo vend ku një parti që aspiron sundim totalitar fiton një shumicë absolute ose relative dhe merr, kështu, qeverinë “demokratikisht”. Platoni bënte një përshkrim të kësaj procedure që përputhet, me përpikmërinë e një fotokopjeje, me tranzicionin kushtetues në Gjermani: është “udhëheqësi popullor” i cili vë në zemër interesin e “njeriut të thjeshtë”, të “qytetarit të zakonshëm” kundër të pasurit tinëzar. Ai brohoritet gjerësisht nga të shumtët dhe ndërton një truprojë vetëm që të mbroje veten dhe, sigurisht, interesin e “popullit”. Në emër të Popullit Mendoni pak për SA-t dhe SS-t e Hitlerit dhe rreth prirjes për të përdorur parashtesën Volk (popull) kudo që ishte e mundur: Volkswagen (makina popullore), Volksempfginger (radiostacioni popullor), das gesunde Volksempfinden (ndjenjat e shëndetshme popullore), Volksgericht (gjykata e ligjit popullor ose drejtësia popullore). Nuk është nevoja të themi se kjo politikë verbale vazhdon në “Republikën Demokratike të Gjermanisë” ku gjejmë “Polici Popullore”, “Ushtri Popullore”, ndërsa shtetet satelite të Moskës quhen “Demokraci Popullore”. E gjithë kjo lë të kuptohet se në kohët e hershme vetëm elitat kishin një shans për të qeverisur dhe se tani, më në fund, njeriu i zakonshëm është zot i fatit të tij i aftë të gëzojë gjërat e mira në jetë. Ka pak rëndësi se realitetet janë mjaft ndryshe. Një zyrtar shumë i lartë sovjetik i tha kohët e fundit një princi europian: “Etërit tuaj shfrytëzonin popullin, duke pretenduar se ata qeverisnin me Hirin e Zotit, por ne po ia dalim më mirë se kaq, ne shfrytëzojmë popullin në emër të popullit.” Pastaj është rruga e tretë në të cilën një demokraci shndërrohet në një tirani totalitare. Analisti i parë politik që e parashikoi këtë lloj – gjer atëherë të paprovuar evolucioni – qe Alexis de Tocqueville. Ai vizatoi një panoramë të saktë dhe të frikshme të Shtetit Furnizues (të quajtur gabimisht Shteti i Mirëqenies) në vëllimin e dytë të veprës së tij Demokracia në Amerikë, botuar në vitin 1835. Ai fliste gjatë rreth një forme tiranie, të cilën thjesht mund ta përshkruante, por jo ta emërtonte, sepse nuk kishte precedent historik. Pa dyshim, u deshën disa breza derisa vizioni i Tocqueville-it të bëhej realitet. Ai parashikonte një qeveri demokratike në të cilën pothuaj të gjitha çështjet njerëzore duhet të rregullohen nga një qeveri e butë, e “dhimbsur” por e vendosur, nën të cilën qytetarët do të ushtronin kërkimin e lumturisë si “kafshë të trembura”, duke humbur gjithë iniciativën dhe lirinë. Perandorët romakë, thoshte ai, mund të drejtonin zemërimin e tyre ndaj individëve, por kontrolli i të gjitha formave të jetës as nuk llogaritej nën sundimin e tyre. Duhet të shtojmë se në kohën e Tocqueville-it, teknologjia për një mbikqyrje dhe rregullacion të tillë nuk ishte zhvilluar mjaftueshëm. Kompjuteri nuk ishte shpikur akoma dhe, kësisoj, paralajmërimet e tij gjetën pak jehonë në shekullin e kaluar. Tocqueville, një legjitimist dhe liberal i njëmendtë, pati shkuar në Amerikë jo vetëm sepse ishte i shqetësuar nga kahjet në Shtetet e Bashkuara, por gjithaq për shkak të fitores elektorale të Andrew Jackson, demokratit të parë në Shtëpinë e Bardhë dhe njeriut që futi sistemin jashtëzakonisht demokratik të patronazhit (emërimit të mbështetësve të partisë dhe njerëzve të saj në administratë), një ftesë ashiqare për korrupsion. Etërit Themelues, siç e ka theksuar Charles Beard, e urrenin demokracinë më shumë se Mëkatin Origjinal. Por tashmë një ideologji frënge, shumë familjare vetëm për Tocqueville-in kishte nisur të pushtonte Amerikën. Ky zhvillim ndjellakeq joshi aristokratin francez në Botën e Re, ku ai dëshironte të vrojtonte përparimin global të “demokratizmit”, në opinionin e tij dhe ashtu siç ai kishte frikë, i vendosur për të depërtuar kudo dhe për të përfunduar o në anarki, o në Tiraninë e Re – të cilës ai i drejtohej si “despotizëm demokratik”. Rruga drejt anarkisë është më e mundshme të rroket nga europiano-jugorët dhe amerikano-jugorët (dhe ajo zakonisht përfundon në diktatura ushtarake me qëllim që të parandalohet shpërbërja totale), ndërsa kombet veriore, ndërsa ruajnë të gjitha format demokratike, priren të fundosen në burokraci totalitare të mirëqenies. Mungesa e një filozofie politike të përbashkët favorizon më shumë zhvillimin e revolucioneve të menjëhershme në Jug, ku luftërat civile priren të jenë “vazhdimi i parlamentarizmit me mjete të tjera (dhe më të dhunshme)”, ndërsa Veriu i jepet më shumë proceseve evolutive, drejt një rritjeje zvarritëse të skllavërisë dhe reduktim të lirisë dhe iniciativës personale. Ky proces mund të jetë shumë më paralizues sesa thjesht një diktaturë personale, ushtarake apo tjetërsoj, pa një karakter ideologjik dhe totalitar. Regjimet e Franco-s dhe Salazar-it dhe disa qeveri autoritare të Amerikës Latine, të zbutura tërësej gjatë viteve, janë shembuj të mirë për këtë. Kërrusja Drejt Robërisë Tocqueville nuk na tregoi tamam si do të ndodhte ndryshimi gradual drejt robërisë totalitare. Por 150 vite më parë ai nuk mund të parashikonte se skena parlamentare do të prodhonte dy tipe kryesore partish: partitë Babagjysh (Santa Claus), kryesisht nga e Majta dhe partitë Shtrëngo-Rripin, pak a shumë në të Djathtë. Partitë Babagjysh, me dhurata për shumicën, normalisht marrin nga disa njerëz për t’u dhënë të tjerëve: ata operojnë me bujarira, po të përdorim termin e John Adams. Socializmi, nacional apo internacional qoftë, do të veprojë në emër të “drejtësisë shpërndarëse”, si edhe “drejtësisë sociale” dhe “progresit”, dhe do të fitojë popullaritet në këtë mënyrë. Në fund të fundit, Babagjyshin nuk e vrisni dot. Si pasojë, këto parti normalisht i fitojnë zgjedhjet dhe politikanët që përdorin sloganet e tyre janë votëmbledhës efikasë. Partitë Shtrëngo-Rripin, nëse papritur fitojnë pushtetin, përgjithësisht veprojnë në mënyrë më të matur, por rrallë ndodh që ato të kenë kurajon të zhbëjnë politikat e partive Babagjysh. Masat votuese, që të shumtën e rasteve favorizojnë partitë Babagjysh, do të tërhiqnin mbështetjen e tyre nëse partitë Shtrëngo-Rripin do të vepronin në mënyrë radikale dhe me konsistencë. Dorëshpuarit janë zakonisht më popullorë se kërnacët. Në fakt, partitë Babagjysh rrallëherë humbasin, por ngandonjëherë ato mundin veten duke nxjerrë kandidatë të pashpresë apo duke shkaktuar trazira politike ose katastrofa ekonomike. Një Shën Nikolla i politizuar është një brigadier i pamëshirshëm. Dhuratat nuk mund të shpërndahen pa sistemim burokratik, regjistrim dhe disiplinim të të gjithë vendit. Fije të panumërta lidhen pas dhuratave të përfituara nga “lart”. Shteti ndërhyn në të gjitha sferat e ekzistencës njerëzore – edukim, shëndetësi, transport, komunikimi, argëtim, ushqim, tregëti, industri, bujqësi, ndërtim, punësim, trashëgimi, jetë sociale, lindje dhe vdekje. Kjo ndërhyrje në shkallë të gjerë ka dy aspekte: etatizmin (shtetizmin) dhe egalitarizmin (barazinë), të cilat në thelb janë të lidhura, sepse që të disiplinosh shoqërinë në mënyrë të përsosur, duhet t’i reduktosh njerëzit në një nivel identik. Kështu, një “shoqëri pa klasa” bëhet qëllimi i vërtetë dhe çdo lloj diskriminimi duhet të marrë fund. Por, diskriminimi është në thelb të jetës së lirë, sepse liria e vullnetit dhe zgjedhjes është karakteristikë e njeriut dhe personalitetit të tij. Nëse unë martohem me Bess-in në vend të Jean-it, është e qartë se unë diskriminoj Jean-in. Nëse marr në punë Dr. Nishiyama-n si mësues të japonishtes në vend të Dr. O’Hanrahan, diskriminoj këtë të fundit, e kështu me radhë. (Nuk duhet të befasohemi nëse një shtëpi operistike refuzon një këngëtare bambuti 120 cm të gjatë për të luajtur rolin e Siegriedin Wagner, “skena” akuzohet për racizëm!) Në fakt, ka vetëm diskriminim të drejtë ose të padrejtë. Sakaq, demokracia egalitariste mbetet e paepur në politikën e saj totalitare. Argëtimi popullor i demokracisë moderne të ndëshkimit të të zellshmëve dhe të begatëve dhe shpërblimit të përtacëve, të shkujdesurve dhe dorëshpuarve, kultivohet përmes shtetit, si përmbushje e një programi demo-egalitar mbështetur në ideologjinë demo-totalitare. Tirania demokratike, që zhvillohet tinëzisht si një kalbëzim i ngadaltë dhe i padukshëm që çon në kontrollin total nga Shteti, është kësisoj rruga e tretë dhe, pa dyshim, më e rralla drejt formës më moderne të skllavërisë. Përkthimi nga gjuha angleze: Vehap Kola Ferid MUHIQ, Shkup SERUMI KUNDËR TOTALITARIZMIT Që prirja e çdo pushteti është që të evoluojë në totalitarizëm, si forma dhe stadiumi më i lartë zhvillimor i tij, pavarësisht integritetit moral dhe frymëzimit humanist të atyre që e përfaqësojnë, zbulohet lehtë në një pasqyrë kritike të modeleve themelore të pushtetit politik, që në vetvete promovohet si pushteti më adekuat, më i drejtë, e thënë shkurt, si pushteti më i mirë për njerëzit! Kush mund të gjejë një njollë në profilin etik dhe frymëzimin humanist të Platonit të urtë!? Ekzistojnë dy rreziqe që i kanosen shoqërisë përgjatë gjithë historisë së saj: njëri është kaosi, ndërsa tjetri rendi! Këto dy gjendje antagoniste gjejnë manifestimet e tyre specifike në një sërë prirjesh konkrete, në përskaj të kundërshtuara dhe ekstremisht përjashtuese. Liria versus nënshtrimit, individi versus shoqëria, populli versus shteti, e drejta versus ligji, demokracia versus totalitarizmi paraqesin vetëm pjesën më markante të listës së gjatë të betejës dramatike të parimeve kundër kaosit dhe rendit. Siç duket, kjo përplasje nuk ka arritur asnjëherë një intensitet të tillë dhe proporcione të tilla dramatike si sot. Diagnoza e botës bashkëkohore, e bazuar në gjendjen aktuale të frontit, është shumë e qartë: rendi është në ofensivë të madhe, ndërsa kaosi është në tërheqje e sipër, i cili në çdo çast mund të shndërrohet në arrati me panik! Më konkretisht kjo do të thotë se amplituda e pikave të skajshme të hierarkisë shoqërore, e shprehur në mënyrë specifike si dominim statusor dhe stratifikim i theksuar ekonomik, sot është më e madhe se kurdoherë përgjatë historisë, dhe se dallimi ndërmjet njeriut më të fuqishëm e atij më të pafuqishëm, mes atij që është më i pasur e i atij që është më i varfër i tejkalon shumëfish dallimet ndërmjet perandorit më të fuqishëm romak dhe skllavit më të mjerë. Shteti, si institucion i organizuar e i përqendruar në duart e pushtetit, tashmë posedon një fuqi efektive, që praktikisht është e paarritshme dhe objektivisht e paimagjinueshme për shtetet më të fuqishme të së kaluarës. Ligjet ekzistuese, që ndodhen në duart e ligjvënësve, sot kanë një fuqi në përmasa botërore që nuk e kanë pasur asnjëherë më parë. Totalitarizmi, që deri më tani është ilustruar në dimensionin teorik me dy-tre shembuj të izoluar, sot është bërë modeli dominues i organizimit shoqëror, me prirje që të shndërrohet në një model planetar për një rend universal, i cili do t’i fundosë të gjitha llojet e tjera të organizimit shoqëror. Qasja në anën tjetër të këtij relacioni binomik nuk nënkupton aspak kthjelltësi: liria e individit asnjëherë deri më tani nuk ka qenë aq e kufizuar; ndërsa varësia e tij nga sistemi asnjëherë nuk ka qenë aq e drejtpërdrejtë dhe e shumëfishtë si sot. Praktikisht populli e ka humbur të gjithë fuqinë e tij konkrete efektive në raport me shtetin, deri në nivelin e një gjendjeje pa precedencë në historinë botërore. Parimi i drejtësisë, si frymëzim, korrigjues dhe motivi më i lartë i çdo legjislacioni, në praktikën bashkëkohore është devalvuar në të gjithë botën; është paralizuar dhe është shndërruar në një flluskë teorike pa ndonjë domethënie praktike. Demokracia sot funksionon vetëm dy ditë në çdo katër vite, atëherë kur me votat e popullit zgjidhen garnitura të reja në pushtet. Roli i pushtetit të zgjedhur demokratik sot shërben për të zbatuar programet e tij strategjike, të përcaktuara qysh më parë, ndaj të cilave qytetarët/populli nuk ka kurrfarë mundësie që të ndikojnë, as të kontrollojnë e as të ndryshojnë diçka. E përjashtuar nga praktika bashkëkohore politike, demokracia sot është reduktuar në një shenjë semantike, relikt arkaik, nocion i ruajtur në zhargonin politik dhe në analizat teorike. E kundruar pa syze demagogjike (u bënë do kohë që na i vendosin në hundë me dhunë, që pastaj është shumë e vështirë t’i heqësh), sot bota jeton nën totalitarizmin më të zhvilluar, më intensiv, më të fuqishëm dhe, sipas proporcioneve të tij, më gjithëpërfshirës se kurdoherë! Kuptohet, për gjithçka në botë, pra edhe për totalitarizmin, ekzistojnë dhjetëra përkufizime të mësuara, akademike, përshkruese, gjenerative, nominale, të tilla e të atilla. Por, klasikja mbetet klasike! Përcaktimi i parë i një shoqërie si totalitare, që buron nga Benito Musolini, është mjaft klasik! Udhëheqësi i partisë fashiste italiane, i cili mes të tjerash është autor edhe i nocionit fashizëm, në fillim të vitit 1920 e përkufizoi Italinë nominalisht si shtet totalitar (l’estate totalitario), me ç’rast në aspektin përmbajtjesor e përcaktoi si një lloj entiteti gjithëpërfshirës, që përafrohet/lidhet me nocionin eleik të Qenies, por njëkohësisht shpreh në mënyrë precize idealin e totalitarizmit bashkëkohor botëror: “Të gjithë janë brenda shtetit; askush nuk është jashtë shtetit; askush nuk është kundër shtetit!” Nëse kësaj klasikeje konkrete i shtojmë edhe një dozë të mjaftueshme përgjithësimi interpretues, do mund të pajtohemi se totalitarizmi paraqet një formë pushteti, që në parim nuk lë hapësirë për një aksion të pavarur individual dhe synon që të gjitha aspektet e jetës së qytetarëve t’i vendosë nën kontrollin dhe autoritetin e tij. Megjithatë, po ashtu do mund të biem në ujdi edhe se për nga thelbi i tij, çdo pushtet shfaq prirje për t’u bërë totalitar, pra që të vendosë kontroll të drejtpërdrejtë dhe efikas ndaj të gjitha aspekteve të jetës sociale. Çdo pushtet korrupton, por pushteti absolut korrupton absolutisht! Pikërisht këtu qëndron problemi kryesor! Tendenca e çdo pushteti është të mos pranojë kufij! Sidoqoftë, pushteti pranon (edhe pse nuk i aprovon asnjëherë) kufijtë e tij vetëm aty ku e ka me patjetër, ku nuk ka zgjedhje tjetër! Miguel de Unamuno e ka ndërtuar veprën e tij Ndjenja tragjike e jetës (Sentimiento tragico de la vida) mbi tezën se impulsi qendror i jetës është etja e pangopur për pavdekësinë! Thjesht jeta nuk e pranon fundin e saj dhe, madje, as nuk mund ta kuptojë e as ta imagjinojë, thekson Unamuno! Po ashtu, impulsi qendror i çdo pushteti politik është synimi i pandalshëm për vendosjen e një kontrolli të plotë ndaj sferës së pakufizuar praktike, që nënkupton ndaj tërësisë! Gjithashtu pushteti i pranon kufijtë e tij vetëm kur e ka të domosdoshme një gjë të tillë. Pushteti politik vetvetiu nuk ka kurrfarë motivesh të qenësishme vetëkufizuese! Çdo pushtet politik shfaq prirjen për t’u vendosur në një territor sa më të madh – potencialisht ndaj gjithë botës! – që të përfshijë sa më shumë aspekte (potencialisht të gjitha aspektet e jetës) dhe të sundojë sa më gjatë (potencialisht gjithnjë, përjetësisht). Totalitarizmi është thelbi më i thellë, kuintesenca e çdo pushteti politik. Të gjitha kufizimet dhe vetëkufizimet e pushtetit politik janë të imponuara kundër shtrëngimeve të tij më të thella! Edhe në këtë rast nuk ka përjashtim. Pavarësisht se sa janë të frymëzuara burimisht në aspektin njerëzor, se sa janë fuqimisht dhe autentikisht të orientuara drejt afirmimit të njeriut dhe idealeve e vlerave të tij më të larta, sapo të vendosin pushtetin e tyre, të gjitha mundësitë filozofike, teologjike, politike dhe shkencore, në mënyrë të pashmangshme bëhen totalitare. Ato i përjashtojnë të gjitha alternativat e tjera dhe mëtojnë drejt vendosjes së pushtetit absolut ndaj të gjitha aspekteve të jetës shoqërore duke synuar një kohë të pakufizuar. Në këtë aspekt çdo pushtet që e merr frymëzimin nga një burim filozofik, ideologjik, religjioz ose politik, në fund të fundit nga një burim shpirtëror, potencialisht paraqet despotizëm, e jo diktaturë ose tirani. Në fakt, diktatura dhe tirania paraqesin forma të pushtetit të pakufizuar, por në kohë të kufizuar, ndërsa despotizmi është formë pushteti në kohë të pakufizuar! Në këtë kuptim, për shkak të vetëkufizimit të imponuar nga pikëpamja e kohës së sundimit, diktatura dhe tirania janë deformuar, janë bërë forma të një tipi gjysmëpushtet. Që prirja e çdo pushteti është që të evoluojë në totalitarizëm, si forma dhe stadiumi më i lartë zhvillimor i tij, pavarësisht integritetit moral dhe frymëzimit humanist të atyre që e përfaqësojnë, zbulohet lehtë në një pasqyrë kritike të modeleve themelore të pushtetit politik, që në vetvete promovohet si pushteti më adekuat, më i drejtë, e thënë shkurt, si pushteti më i mirë për njerëzit! Kush mund të gjejë një njollë në profilin etik dhe frymëzimin humanist të Platonit të urtë!? Megjithatë, vetë Platoni është (për fat të mirë vetëm teorikisht) krijuesi i modelit filozofik të shtetit më të drejtë, e rrjedhimisht më të mirë, që paraqet një shtet klasik totalitar në formën e tij më të pastër!? Imperativi i tij – përparësia absolute e parimeve të argumentuara në mënyrë filozofike të së vërtetës dhe të drejtës – është krejt logjike që nuk mund të lejojë as kompromisin e shkarjen më të vogël, që praktikisht shpie në përcaktimin pedant dhe cikërrimtar të të gjitha procedurave njerëzore dhe shfuqizimin e çdo lirie dhe privatësie. Por, njëmend, kush ka të drejtë të kërkojë të veprojë në kundërshtim me të Drejtën!? Cili mund ta kontestojë të Vërtetën!? Pavarësisht nga kritikat, nuk ka asnjë dyshim se të gjitha religjionet e mëdha botërore (të Popujve të Librit) përbëjnë enciklopedinë e vlerave më të larta humaniste, morale dhe shoqërore. Megjithatë, sapo viheshin në zbatim, pra kur promovoheshin në institucionin teokratik si pushtet politik, fleksibiliteti i tyre humbiste brenda natës; butësia e mësimeve të tyre zëvendësohej me rigorozitetin dogmatik; falja shndërrohej në hakmarrje; lutja trajtësohej në urdhër! Por, jo sepse ndryshoi vetë mësimi, e as sepse klerikët e deriatëhershëm zbuluan fytyrën e vërtetë, por thjesht ngaqë ai segment i religjionit që shndërrohet në autoritetin më të lartë politik, detyrimisht përkthehet në një pushtet totalitar teokratik – kjo sepse kush do të guxonte të vendosej mbi Krijuesin!? Cili do mund të argumentonte se pse ka nevojë për një të vërtetë tjetër apo pse nuk e dëshiron të vërtetën e Tij!? Koha e Iluminizmit dhe e Reformës, kur njerëzit u kthyen nga vetja dhe arsyeja e tyre, që kulmoi në kohën e revolucioneve, pavarësisht se me çfarë armiqësie të padrejtë injorohet ose sulmohet sot, ishte një kohë me njerëz me farkim më të lartë moral, me motive më të pastra dhe me drejtësi më besnike, e zbatuar pa kompromise e pa përjashtime ndaj të gjithëve, pra edhe ndaj vetë udhëheqësve! Megjithatë, kur revolucionet e para të suksesshme – pas ndryshimit të pushtetit të deriatëhershëm – vendosën pushtetin e tyre në pajtim me parimet e tyre (duke filluar me Revolucionin Borgjez Francez të vitit 1789), në vend të sundimit të trumbetuar për Liri, Vëllazëri dhe Barazi, instaluan brenda natës një terror që nuk mbahej mend deri atëherë. Arsyeja, e imponuar si bartëse e pamohuar e të vërtetës, u deformua në pushtet absolutisht totalitar: me mijëra ekzekutime të kryera në emër të lirisë, në pajtim me barazinë dhe vëllazërinë, saqë drejtësia e saj e tmerrshme nuk i kurseu as fajtorët e as të pafajshmit. Rreziku më i ri, nga i cili me sa duket nuk do të ketë shpëtim edhe për njëfarë kohe, paraqet totalitarizëm të frymëzuar nga bihejviorizmi bashkëkohor shkencist. I prezantuar besnikërisht me rezultatet e eksperimentuara dhe me qëndrimet e bazuara në to të profesorit të Harvardit B. F. Skiner, në librin me titull që jua ngrin gjakun, Përtej lirisë dhe dinjitetit, (Beyond Freedom and Dignity), i shuguruar në pushtet politik, ateizmi militant i kësaj mundësie u rrit në formë kancerogjene në totalitarizmin më të errët! Shkenca e kupton botën, por nuk e krijon atë. Me të gjitha kapacitetet e saj, shkenca bashkëkohore nuk është në gjendje të krijojë as një grusht dheu, as një gllënjkë ujë! Prandaj, qëllimi përfundimtar i totalitarizmit bashkëkohor mbetet grabitja e pasurive natyrore të popujve të tjerë dhe kontrolli i tyre! Arroganca e ateizmit shkencist militant bazohet në hipotezën se sjellja e njerëzve mund të kontrollohet njësoj siç kontrollohet sjellja e minjve për eksperimente. Këtu fshihet rreziku më i madh i totalitarizmit bashkëkohor! Bota, ku ndërhyrja ushtarake, agresioni dhe okupimi i shteteve sovrane shpallen si mbrojtje preventive dhe festohen si vendosje e demokracisë; ku liderët e 5% të popullsisë botërore tashmë për disa dekada proklamohen haptazi si liderë absolutë të 95% të njerëzve të tjerë; bota në të cilën ndodh uniformiteti më i madh ndaj kulturës dhe jetës së të gjithë njerëzve të mbarë planetit, sipas modelit të bartësit të këtij projekti, është bërë vërtet totalitare deri në përskaj – tashmë tmerrësisht e ngjashme me kafazin eksperimental ku njerëzit trajtohen si minj laboratori. Çdo shoqëri në burimin e saj është e bazuar te parimet e lidhjes dhe shkëmbimit, domethënë, mbi parimin nga ku ngrihet religjioni! Religare – lidhje, vendosje lidhjesh të ndërsjella, krijim bashkësie – patjetër që është një bazë mbi të cilën jo vetëm që janë krijuar të gjitha shoqëritë dhe shtetet, por është edhe mënyra sipas së cilës ato funksionojnë edhe sot! Sipas kësaj, shoqëria maksimalisht përfshirëse, në të cilën të gjithë faktorët paraqesin aktorë aktivë, mund ta pengojë prirjen e qenësishme të secilit. Kështu edhe modeli më i mirë i pushtetit politik deformohet në totalitarizmin e llojit më të keq. Kjo konkretisht do të thotë se vetëm integrimi aktiv i të gjitha mundësive themelore – si teiste ashtu edhe shekullariste – në një sintezë të vetme (në fakt të bashkuar) të pushtetit politik, përbën një serum efikas kundër totalitarizmit global, i cili jo vetëm që kërcënon, por tashmë po realizohet si një represion i pamëshirshëm ndaj traditave dhe identiteteve të tjera kulturore, si dhe ndaj të gjitha modeleve të tjera të mendimit dhe filozofive në botë dhe në jetë! Nga dy rreziqet konstante, rreziku i rendit gjithëpërfshirës megjithatë është më i madh se rreziku i kaosit. Tani që i ka ardhur fundi, Rendi i Ri Botëror (Novum ordo saeclorum), si realizim i përfunduar i totalitarizmit, shpie drejt vdekjes së shoqërisë – në entropi. Elementet e lirisë, dinjitetit dhe bashkëpunimit, si elemente të kaosit, duhet të mbrohen me çdolloj çmimi. Kaosi është ajo gjendje në të cilën bota gjen shpëtim nga steriliteti i rendit. Liria është vendlindja e botës. Revista Shenja Dr. Edward SAID TRADHTIA E INTELEKTUALËVE* Asnjë nuk mund të dyshojë se ajo që ka ndodhur në Kosovë si pasojë e brutalitetit të Sllobodan Millosheviçit dhe përgjigjes së NATO-s e ka përkeqësuar situatën në krahasim me kohën para bombardimeve. Çmimi në vuajtjen njerëzore në të dyja anët ka qenë tmerrues, dhe kur është fjala për tragjedinë e refugjatëve ose për shkatërrimin e Jugosllavisë, nuk ka asnjë llogaritje të thjeshtë ose përgjigje për të paktën një gjeneratë ose me tepër. Siç mund të dëshmojë çdo refugjat dhe çdo njeri i mbetur pa pronë, nuk ekziston një kthim në shtëpi pa komplikime dhe as nuk ka dëmshpërblim (të ndryshëm nga hakmarrja e hapur, që ndonjëherë të jep një kënaqësi të gënjeshtërt) të krahasuar me humbjen e shtëpisë, shoqërisë ose mjedisit rrethues. Përmes një kombinimi, proporcionet e sakta të të cilit nuk do t’i dimë kurrë, pavarësisht nga propaganda e NATO-s dhe e Serbisë, Kosova ka shlyer përgjithmonë shpresat e një bashkëjetese të afërt në mes të komuniteteve të ndryshme. Një numër raportuesish të sinqertë aty këtu kanë pranuar se pikërisht ajo që ndodhi si formë e spastrimit etnik të shqiptarëve nga serbët mbetet ende e panjohur, që nga bombardimet e NATO-s në Kosovë, luftimet e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe brutaliteti ekzistues i veprimeve individuale ose kolektive nga ana e Serbisë që ndodhën të gjitha njëkohësisht. Përpjekja për të përcaktuar fajin dhe përgjegjësinë në një kaos të tillë me përjashtim të fitimit të pikëve vetë-justifikuese në debat, është shumë e vështirë për të mos thënë e pamundur. Por nuk ka dyshim në shtimin e bombardimit të paligjshëm dhe arratisjen e shpejtë të njerëzve nga Kosova. Pretendimi i trupave të larta ushtarake të NATO-s, të kryesuar nga Bill Klinton dhe Toni Blair se numri i refugjatëve do të zvogëlohej si rezultat i bombardimit e varfëron haptas imagjinatën. Asnjë drejtues në kuptimin e plotë të fjalës nuk e ka përjetuar llahtarinë e luftës, asnjëri nuk ka luftuar, asnjëri nuk ka njohuri të plotë rreth asaj se çdo të thotë të kërkosh pa shpresë të mbijetosh, ta mbrosh dhe ta mbash familjen. Vetëm për këto arsye të dy liderët meritojnë dënimin më të fortë moral dhe nga dëshmitë tmerruese për Klintonin në Sudan, Afganistan, Irak dhe në korridoret e Shtëpisë së Bardhë, ai duhet të akuzohet si një kriminel lufte njësoj si Millosheviçi. Në çdo rast, madje edhe sipas ligjit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Klintoni ka shkelur kushtetutën duke filluar luftën pa miratimin e kongresit – grupit legjislativ. Krimeve të tij i shtohet edhe shkelja e statutit të Kombeve të Bashkuara. Parimet morale na mësojnë se nëse dikush dëshiron të ndërhyjë për të lehtësuar vuajtjen ose padrejtësinë (ky është nocioni i njohur i ndërhyrjes humanitare, të cilin shumë liberalë perëndimorë e nxjerrin si justifikim për bombardimet), fillimisht duhet të sigurohet se veprimi i tij nuk do ta përkeqësojë situatën. Ky mësim duket se ju ka shpëtuar liderëve të NATO-s, të cilët u futën në luftë të papërgatitur siç duhet, të painformuar dhe të pavëmendshëm sa duhet dhe si pasojë vulosën me mizori fatin e qindra mijëra kosovarëve, të cilët edhe nëse duhet të duronin goditjen kryesore të hakmarrjes së Serbisë ndaj tyre, edhe si pasojë e shkallës dhe fortësisë së bombardimit, e kishin të domosdoshme të zhdukeshin nga krahina, duke u bërë dy herë viktima. Tani përpara ka një punë kolosale, që është përpjekja për të rikthyer miliona njerëz në shtëpitë e tyre pa ndonjë ide të qartë se cili do të jetë fati i tyre pas rikthimit. Vetëvendosje? Autonomi nën Serbi? Okupacioni ushtarak nën sundimin e NATO-s? Copëzim? Sovranitet i ndarë me të tjerë? Sipas cilit program? Kush do të paguajë për këtë? Këto janë vetëm disa nga pyetjet që mbesin pa përgjigje nëse marrëveshja e mbështetur nga Rusia funksionon dhe çohet deri në fund. Çfarë do të thotë kjo (sipas marrëveshjes) që disa ushtarakë dhe policë serbë do të lejohen të kthehen? Kush do t’i mbrojë ata përkundrejt dhunës shqiptare dhe kush do t’i rregullojë veprimet e tyre? Kush do t’i mbrojë serbët e Kosovës? Shtoju të gjitha këtyre koston e tepruar të rindërtimit të Kosovës dhe Serbisë dhe do të kesh një varg problemesh që vetëm sfidojnë aftësitë e kufizuara të kuptimit dhe ndërlikimit politik që posedon ndonjëri ose të gjithë liderët e tanishëm të NATO-s. Ajo që më shqetëson më tepër si një amerikan dhe një qytetar është ajo që na paralajmëron kriza kosovare për të ardhmen e rendit botëror. Luftëra “të padëmshme” ose “të pastra”, në të cilat personeli ushtarak amerikan dhe pajisjet e tyre janë pothuajse plotësisht të paprekshëm ndaj sulmit ose shpagimit të armikut, janë mendime shumë shqetësuese që të vinë ndër mend. Në fakt, siç është argumentuar nga juristi i njohur ndërkombëtar Richard Falk, luftëra të tilla kanë strukturë të njëjtë me torturën, me hetuesin-torturuesin që e ka të gjithë pushtetin për të zgjedhur dhe më pas për të përdorur çfarëdo metode që dëshiron. Viktima nuk ka aspak forcë dhe si pasojë i është lënë tekave të persekutuesit të tij. Sot statusi i Amerikës në botë është në nivelin më të ulët, në nivelin e një persekutuesi budalla që është i aftë të shkaktojë shumë më tepër dëme se çdo fuqi në histori. Buxheti ushtarak i SHBA-ve është 30 për qind më i lartë se buxheti total i shpenzuar nga të gjithë shtetet e NATO-s së bashku. Sot më shumë se gjysma e shteteve të botës kanë ndjerë ose kërcënimin ose realitetin e sanksionimit ekonomik ose tregtar të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Vendet në zhvillim si Iraku, Korea e Veriut, Sudani, Kuba dhe Libia (vende në zhvillim sepse SHBA i ka etiketuar si të tilla) bartin peshën kryesore të zemërimit të njëanshëm të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Njëri nga këto shtete, Iraku, është në procesin e shkatërrimit pas gjenocidit në sajë të miratimit të SHBA-ve, një miratim i cili shkon përtej çfarëdo qëllimi të arsyeshëm me përjashtim të dëshirës për të kënaqur ndjenjat e zemërimit të vërtetë të SHBA-ve. Çfarë mendohet të përmbushë e gjithë kjo dhe çfarë i tregon botës rreth fuqisë së SHBA-ve? Ky është një mesazh frikësues që s’ka lidhje me sigurinë, interesin kombëtar ose synimet e caktuara strategjike, por ka të bëjë me fuqinë për hir të dikujt. Arroganca nuk njeh kufij kur Klinton flet në mediumet prej ku transmetohen sinjalet radiofonike për të informuar serbët ose irakianët se ata nuk do të marrin asnjë ndihmë nga shteti që shkatërroi vendin e tyre nëse nuk i ndryshojnë liderët e tyre. Gjykata ndërkombëtare që e akuzoi Millosheviçin si kriminel lufte në rrethanat aktuale nuk mund të ketë as zbatim e as besueshmëri nëse nuk i aplikon të njëjtat kritere për Klinton, Blair, Albright, Sandy Berger, gjeneralin Klark dhe të gjithë të tjerët qëllimet fatale të të cilëve shkelin cilindo nocion të mirësjelljes dhe ligjet e luftës. Në krahasim me atë që ka bërë Klinton vetëm për Irakun, Millosheviçi me gjithë brutalitetin e tij, mbetet një amator i keq në ligësi. Ajo që i bën krimet e Klinton-it më të rënda është moralizimi dhe shqetësimi mashtrues nën të cilin e fsheh veten dhe më e keqja, ku me këtë duket se janë mashtruar neo-liberalët, të cilët tani kanë forcë në botën Natopolitane. Më mirë është një konservativ i ndershëm sesa një liberal mashtrues. Ajo që e përkeqëson më tepër këtë situatë të dëmshme është në fakt media, e cila nuk ka luajtur rolin e raportuesit të paanshëm por ka luajtur rolin e partizanit dhe dëshmitarit të njëanshëm të marrëzisë dhe mizorisë së luftës. Gjatë 79 ditëve të bombardimit duhet të kem parë së paku 30 ditë të mbledhjeve dhe konferencave të NATO-s dhe nuk më kujtohen më tepër se pesë a gjashtë pyetje të korrespondentëve që të kenë sfiduar të paktën në distancë pikëpamjet e Jamie Shea, George Robertson dhe më i keqi nga të gjithë, Havier Solana, komandanti i përgjithshëm i NATO-s, i cili ia shiti shpirtin e tij ‘socialist’ hegjemonisë globale të SHBA-ve. Nuk pati asnjë skepticizëm që të binte në sy nga media, asnjë përpjekje për të bërë diçka më tepër se vetëm shpjegimi i pozicioneve të NATO-s, duke përdorur ushtarakë në pension (meshkuj, asnjëherë femra) për të shpjeguar delikatesën e bombardimit tmerrues. Në mënyrë të ngjashme, gazetarët liberalë dhe intelektualët, të cilëve në një farë mënyre iu përkiste kjo luftë, thjesht e lanë anash shkatërrimin e infrastrukturës së Serbisë (e llogaritur në 136 miliardë dollarë) në entuziazmin e tyre për idenë se ‘ne’ po bëjmë diçka për të ndaluar spastrimin etnik. Më e keqja nga të gjitha është se media me gjysmë zemre raportoi mbi mospranimin e kësaj lufte në SHBA, Itali, Greqi dhe Gjermani. Nuk ka asnjë regjistrim të asaj që ndodhi para katër vitesh në Ruanda, ose në Bosnje, ose shpërngulja e 350.000 serbëve në duar të Tuxhmanit, ose mizoritë e vazhdueshme të turqve kundër kurdëve, vrasja e mbi 560.000 civilëve irakianë ose – për t’u kthyer aty ku filloi gjithçka, spastrimi etnik i Palestinës nga ana e Izraelit në vitin 1948, i cili vazhdon edhe sot. Në çfarë mënyre Baraku, Sharoni, Netanjahu and Eitan ndryshojnë në pikëpamjet dhe praktikat e tyre ndaj racave të ndryshme dhe ‘inferiore’ nëse i krahasojmë me Millosheviçin dhe Tuxhmanin? Pyetjet që vazhdojnë të bëhen në periudhën e pasluftës janë: a është SHBA-ja dhe politika e saj e ndyrë në fushën ekonomike dhe politike, që njeh vetëm përfitimin dhe oportunizmin për të sunduar botën? A mund të krijohet një rezistencë e fuqishme intelektuale dhe morale ndaj politikës së saj? Për ata prej nesh që jetojnë në sferën e saj ose janë shtetas të saj, detyrë parësore është të diskreditojmë gjuhën turpëruese dhe imazhet që përdoren për të justifikuar praktikat amerikane dhe hipokrizinë, të bashkojmë politikat amerikane në vende si Burma, Indonezia, Irani dhe Izraeli me atë që po ndodh tani në Europë – për ta bërë atë një vend të sigurt për investimet dhe biznesin amerikan – dhe për të treguar se politikat në parim janë të njëjta, megjithëse janë formuar për t’u dukur të ndryshme. Nuk mund të ketë rezistencë pa kujtesë dhe pa universalizëm. Nëse spastrimi etnik konsiderohet si i padrejtë në Jugosllavi – që sigurisht ashtu është – po ashtu duhet të konsiderohet edhe në Turqi, Palestinë, Afrikë dhe gjetkë. Krizat nuk marrin fund në kohën kur CNN nuk i pasqyron më. Nuk mund të ketë standarde të dyfishta. Nëse lufta është mizore dhe shumë e shkujdesur, ajo është e tillë pa marrë parasysh nëse pilotët amerikanë bombardojnë nga 30.000 këmbë dhe nuk dëmtohen. Dhe nëse diplomacia do të pëlqehet gjithmonë ndaj mjeteve ushtarake, atëherë ajo duhet të përdoret me çdo kusht. Në fund, nëse jeta e pafajshme njerëzore është e shenjtë, atëherë ajo nuk duhet të sakrifikohet në mënyrë cinike nëse viktimat nuk janë të bardhë dhe europianë. Secili duhet të fillojë gjithmonë rezistencën e tij nga vendi i tij, kundër një fuqie mbi të cilën mund të ketë ndikim si shtetas i atij vendi, por mjerisht një nacionalizëm i paqëndrueshëm që e maskon veten si patriotizëm dhe shqetësim moral ka marrë pushtetin mbi vetëdijen kritike, dhe është ky nacionalizëm që më pas e vë besnikërinë ndaj “një kombi” para çdo gjëje tjetër. Në këtë pikë kemi vetëm tradhti intelektualësh dhe falimentim të plotë moral. Ky shkrim është botuar në revistën “URA”, nr. 5, Vjeshtë-Dimër, Tiranë 2010, organ i “Qendrës Shqiptare për Studime Orientale”, firstname.lastname@example.org Përktheu nga gjuha angleze: Suela DIBRA /Orientalizmi Shqiptar/ * Marrë nga gazeta e përjavshme Al-Ahram, 24-30 Qershor 1999. Kreshnik OSMANI PLUMBAT E SARAJEVËS DHE PRANVERA ARABO-AMERIKANE Me shumë interes dhe shqetësim dëgjova lajmin e atyre “pak” plumbave që vërshuan mbi muret e ambasadës amerikane në Sarajevë dhe prej tytës së një arme ballkanike me motive lindore u përpoqa të vjel lajme, prognoza e analiza psiko-sociale që dilnin të mbështjella plot afsh bashkë me tymin e së njëjtës tytë. Teksa i hedh një vështrim të ftohtë lajmit – për të qenë sa më realist – konstatoj me keqardhje se kjo histori është diçka më e thellë sesa çmenduria e pakontrolluar e një individi të dëshpëruar apo ekstremist. Rrufeshëm transportova vetveten për në Tiranë mbi “trenin” e ngarkuar rrëmujshëm me mendimet e mia të fundjavës dhe në përpjekje për të sistemuar të njëjtën rrëmujë u ula të hedh disa rreshta në kartë. Shejh Hamza Jusuf HANSON MOHIMI I HOLOKAUSTIT MINON ISLAMIN* (Marrë nga revista “Tikkun”, 2007) Epistemologjia është një degë e filozofisë që studion natyrën dhe bazën e dijes. Nga i dimë ne gjërat? Ajo po ashtu studion edhe vërtetësinë e të “vërtetës”. Nga e njohim ne ndryshimin mes besimit, dijes, opinionit, faktit, realitetit dhe fantazisë? Filozofi grek, Carneades, besonte se njohja e realitetit, e asaj se çfarë është e vërtetë apo jo, është e pamundur, se asgjë nuk mund të njihet me siguri. Filozofia e tij është njohur si skepticizëm, megjithatë nuk e hedh poshtë besimin. Carneades mendonte se besimi për çdo lloj gjëje duhej t’i nënshtrohej një shqyrtimi të kujdesshëm dhe pastaj, duke përdorur një shkallë probabiliteti, duhet të pranojmë ose hedhim poshtë mundësinë e të qenit të vërtetë apo e rreme. Por për këtë nuk duhet të ngremë pretendime absolute. Një tjetër skeptik grek, Cratylus, ishte edhe më radikal në trajtimin e tij dhe besonte se asgjë nuk mund të dihej dhe se asnjë deklarim nuk mund të çonte në ndonjë gjë të vërtetë apo me kuptim. Në fund ai hoqi dorë krejtësisht nga e folura. Shumica prej nesh nuk janë as skeptikë të moderuar, as ekstremë. Ne besojmë atë që na kanë mësuar mësuesit. Ndonëse disa prej nesh kanë mësuar më vonë gjatë jetës se pak skepticizëm nevojitet, përsëri kemi mbijetuar me qëndrimin tonë ndaj realitetit pa u prekur shumë. Jetojmë në një botë ku faktet janë kuptimplota dhe opinionet mund të vlerësohen, të paktën deri në atë masë sa të na duket bindëse apo jobindëse. Kur bëhet fjalë për fenë, ata prej nesh që janë rritur me tradita shpesh hedhin poshtë vlerësime të tilla dhe thjesht besojnë në atë që kanë mësuar. Për shumë njerëz fetarë, skepticizmi është mallkim, punë e djallit. Sidoqoftë, traditat tona abrahamike, si Judaizmi, Krishterimi dhe Islami kanë qenë përherë seriozisht të interesuar në epistemologji, pasi secili nga këto besime ka pretendime të së vërtetës që kanë nevojë për thelb apo “besueshmëri”. Islami, me ardhjen e tij, ka zhvilluar një metodologji të sofistikuar për vlerësimin e pretendimeve për të vërtetën. Një nga arritjet më të mëdha të traditës skolastike islame është “ilm ar-rixhaal”, shkenca e rrëfimtarëve. Kjo është studimi i raporteve të ngjarjeve në jetën e Profetit, sidomos në thëniet dhe veprat e tij. Formuluesit kanë vendosur një sërë kriteresh të ngurta për të vlerësuar pretendimet për të vërtetën të atyre që sigurojnë se e kanë parë apo dëgjuar Profetin të bëjë këtë apo atë. Raportet janë grupuar në dy kategori: ahad, apo raportet vetmitare në të cilat një ose pak persona pretendojnë se kanë parë apo dëgjuar diçka, dhe mutauatir, apo raporte të shumëfishta aq sa të përjashtojë sajesën. Raportet vetmitare duhet të plotësojnë shumë kritere para se të pranohen si deklarime të patundura që megjithatë përmbajnë një probabilitet të caktuar gabimi, në varësi të masës në të cilën kriteret janë plotësuar. Nga ana tjetër, raportet e shumëfishta të sigurta të marra nga aq burime sa të përjashtohet fabrikimi, quhen fakte të pakundërshtueshme. Kur’ani, libri i shekullit të shtatë i treguar nga Muhamedi, konsiderohet si mutauatir dhe kështu në mënyrë epistemologjike i pamohueshëm. Nëse dikush e beson se vjen nga Zoti apo jo, kjo është tjetër çështje, por Kur’ani është në të njëjtën formë si Kur’ani që Profeti i ka mësuar shokëve të tij më shumë se 1400 vjet më parë; numra të pamasa të çdo brezi muslimanësh kanë transmetuar të njëjtin recitim, duke e bërë të pagabueshëm në historinë dhe saktësinë e tij. Dijetarët e Islamit e kanë pranuar raportin e shumëfishtë nga muslimanët dhe njerëzit e besimeve të tjera. Mbi këtë bazë epistemologjike qëndron besimi islam. Çështjet e besimit quhen të vlefshme vetëm nëse janë të mbështetura nga traditat me transmetim të shumëfishtë që mund të të çojnë deri tek Profeti. Ndonëse jurisprudenca islame është e mbështetur mbi faktet vetmitare (ndryshimet në opinion mes shkollave të ndryshme) Kur’ani dhe besimi islam janë të dyja të themeluara mbi rrëfimet e shumëfishta që arrijnë një status të pamohueshëm. Dijetarët e hershëm islamë do të konsideronin pa dyshim se pjesa më e madhe e njohjes sonë të historisë ka arritur një status të tillë. Për shembull, ka konsensus mes historianëve se normanët e pushtuan Anglinë në vitin 1066; shumë raporte të këtij momenti ekzistojnë dhe janë transmetuar përmes burimeve të shumëfishta. Në rastin e çdo burimi origjinal të vetmuar, skepticizmi i shëndetshëm është i garantuar. Kur Lee Harvey Osvald u pretendua se ishte vrasësi, kjo çoi në një fushë të tërë të studimeve konspirative mes amatorëve të vrasjes së Kenedit. A veproi ai vetëm apo jo? Ky aspekt i ngjarjes është i debatueshëm. Por a u vra John F. Kennedy në 22 nëntor 1963 në një autokolonë në Dealey Plaza në Dallas? Ka shumë raporte nga shumë burime për të mundur të mohosh realitetin. Shumë nga ajo që dimë për botën dhe që e pranojmë si të vërtetë vjen nga transmetime të shumëfishta. Le të themi që unë pretendoj se Australia nuk ekziston dhe është vetëm një krijesë e imagjinatës tonë, që e ka fillesën tek një hartograf tekanjoz i Mesjetës që vendosi se një oqean i tillë i pamasë ka nevojë për një masiv toke. Dhe kur të përballem me njerëz që pretendojnë se janë nga Australia dhe mund ta provojnë, unë i hedh poshtë ata si pjesë e një konspiracioni hartografësh që dëshirojnë të ruajnë mitin e paraardhësve të tyre. Me mua do të qeshnin, apo do të injorohesha, apo të etiketohesha “i çmendur”. Ndërsa ky shembull duket absurd, shumë njerëz aktualisht besojnë në gjëra po aq të trasha dhe të panatyrshme. Mohimi i Holokaustit është një shembull i tillë. Si dikush që ka lexuar literaturë të mohimit të Holokaustit, me pamje të riprodhuara varfër dhe pretendime për orkestrimin e këtyre skenave në bashkëpunim me qeverinë e SHBA, unë mund të dëshmoj mashtrimin tragjik të njerëzve që e shohin këtë literaturë si një të vërtetë historike. Për t’u kthyer tek vrasja e Kenedit, nëse dikush lexon versionin e Mark Lane se një element mashtrues brenda CIA-s ka vrarë Kenedin, “faktet” duken si të pakundërshtueshme. Por nëse dikush lexon një tjetër version se Mafia e ka vrarë Kenedin për shkak të dështimit të tij për t’i rikthyer Kubën lordëve të kumarit të Amerikës Italiane, “faktet” duken po ashtu të pakundërshtueshme. Së fundmi, kur dikush lexon versionin sipas të cilit Mosadi e ka vrarë Kenedin pasi ai donte të kryente inspektimet nukleare në Izrael, përsëri “faktet” do të duken bindëse. Çdonjëri nga këto versione paraqitet me siguri të plotë nga “kërkuesit”. Në fund, realiteti manipulohet për të plotësuar nevojat e mitologjikëve. Në të vërtetë të gjithë ne kemi të drejtë të kemi opinionet tona, por jo të ndërtojmë faktet. Dhe ata që paraqesin versione alternative të “realitetit” tentojnë të hedhin poshtë çdo gjë që nuk i shkon për shtat teorisë së tyre dhe interpretojnë dhe zgjedhin sipas dëshirës çdo gjë – fakte, aluzione apo “koincidenca” – që i ndihmon. Në rastin e Holokaustit, faktet janë të qarta dhe të transmetuara nga burime të shumëfishta. Dhjetëra mijëra çifutë dhe individë të tjerë që kanë mbijetuar nga tmerret e gjermanëve nazistë janë gjallë dhe tregojnë. Nazistët u nxorën para gjyqit, prova u paraqitën në gjykim, dhe ata u dënuan. U gjetën varre masive dhe u zbuluan dhomat e gazit, që dukej qartë që nuk ishin dhoma dezinfektimi siç pretendohet nga disa. Furrat ekzistojnë dhe nuk mund të mbulohen si një rrugë efektive për të parandaluar shpërthimin e kolerës apo djegien e viktimave të urisë. Unë personalisht kam takuar shumë të mbijetuar të Holokaustit dhe fëmijët e tyre. Kam parë tatuazhe. Kam dëgjuar dëshmi të jetuara të ngjarjeve të tmerrshme. Shifrat e sakta dhe detajet e këtyre ngjarjeve mund të jenë fusha legjitime për kërkime dhe hetime nga historianët, por të vësh në dyshim nëse këto ngjarje kanë ndodhur, kjo minon bazat epistemologjike të dijes sonë kolektive. Muslimanët, mbi të gjithë, duhet të jenë të ndërgjegjshëm për këtë ndërsa feja e tyre predikohet në të njëjtat premisa epistemologjike si edhe ngjarjet kryesore të historisë, siç është edhe Holokausti. Të mohosh këto do të thotë të minosh Islamin si një ngjarje historike. Që një “konferencë” që shqyrton historikun e Holokaustit të mbahet në një vend musliman, të pritet nga një kryetar shteti musliman, është në mënyrë të veçantë tragjike dhe në vlerësimin tim, minon historikun e besimit të popullit të atij shteti. Në kontradiktat tona të trashëguara si njerëz dhe në mënyrë që të vlerësojmë dhimbjen tonë, ne mohojmë dhimbjen e të tjerëve. Por duke njohur dhimbjen e të tjerëve ne arrijmë të jemi plotësisht njerëz. Një miku im i ngushtë, profesor i fesë në një vend musliman për shumë vjet, më tha kohët e fundit se gruaja e tij, një mësuese anglishteje në atë vend, kishte dashur të përdorte librin e Ana Frankut, Ditari i një Vajze të Re, si tekst për nxënësit e saj muslimanë. Por administratorët e shkollës e kishin mohuar në mënyrë të përsëritur kërkesën e saj pasi e quanin si një tekst të papërshtatshëm për muslimanët e rinj. Është për të ardhur keq që bataku aktual politik në Lindjen e Mesme ka çuar në këtë refuzim të patolerueshëm për t’u përballur me vuajtjen kolektive të një populli. Mbase duke njohur atë të kaluar të pamasë të vuajtjeve të çifutëve, në të cilën Holokausti është vetëm kapitulli më i urryer, muslimanët mund të ndihmojnë më shumë komunitetin hebre të kuptojë dhimbjen aktuale të muslimanëve në Palestinë, Irak dhe vende të tjera. Duke njohur të tjerët, ne i nxisim ata që të na njohin ne. Vëllezërve hebrenj do t’u vinte shumë për ndihmë të njihnin faktet historike të përvojave çifute në botën islame, që shpesh janë të përzemërta dhe njerëzore dhe shumë më ndryshe nga përvoja e tyre europiane. Në ngritjen tonë morale të përbashkët do të rritemi së bashku. /Orientalizmi Shqiptar/ Përktheu nga gjuha angleze: Andi BIDOLLARI * Për botimin e këtij artikulli është marrë leje nga revista “Tikkun”. Dr. Edward W. SAID Humanizmi botëror përballë ndërtuesve të perandorisë Nëntë vjet më parë shkrova një pasthënie – në përpjekje për të qartësuar ato që mendoja se i kisha thënë ose jo, e cila theksoi jo vetëm temat e shumta të diskutimit që u hapën që me daljen e librit tim më 1978, por edhe mënyrat në të cilat një përpjekje rreth pasqyrimit të “Orientit” u gjend (e futi veten) në gjithjë e më shumë keqkuptime. Sot për të njëjtën gjë ndihem më tepër ironik sesa i zemëruar dhe kjo është një shenjë që tregon se mosha kalon pa u ndier. Humbjet e fundit të dy mentorëve të mi kryesorë që ishin mentorët e mi intelektualë, politikë dhe personalë, Ikbal Ahmad dhe Ibrahim Abu-Lughod, më sollën ndjenja trishtimi, humbjeje, dorëheqjeje si dhe njëfarë dëshire kokëfortë për të ecur përpara. Në autobiografinë time Jashtë Vendit (1999) kam përshkruar botët e çuditshme dhe kontradiktore në të cilat u rrita, duke i dhënë vetes dhe lexuesve të mi të dhëna të hollësishme rreth mjedisit që mendoj se ka ndikuar në formimin tim në Palestinë, Egjipt dhe Liban. Por pasqyrimi i këtyre të dhënave shumë personale përbënte një periudhë më të shkurtër se të gjitha vitet e angazhimit tim politik që filloi pas luftës arabo-izraelite të vitit 1967. Orientalizmi është një libër që lidhet me dinamikën e zhurmshme të historisë bashkëkohore. Faqja e parë e këtij libri fillon me një përshkrim të vitit 1975, të luftës civile të Libanit që përfundoi në vitin 1990, por dhuna dhe vrasjet e shëmtuara e të dhunshme vazhdojnë deri në minutën që ne flasim. Përjetuam dështimin e procesit paqësor të Oslos, trazirat e Intifadës së dytë dhe vuajtjet e tmerrshme të palestinezëve në ripushtimin e Bregut Perëndimor dhe Gazës. Fenomeni i bombave vetëvrasëse shfaqet me gjithë dëmin e tmerrshëm, asnjëherë më i përflakur dhe më apokaliptik sesa pas ngjarjeve të 11 Shtatorit 2001 dhe rrjedhojave të tyre në luftrat kundër Afganistanit dhe Irakut. Tani që po shkruaj këto rreshta, vazhdon ende okupimi i paligjshëm i Irakut nga Britania dhe Shtetet e Bashkuara. Pasojat e tij janë me të vërtetë tmerruese për t’u imagjinuar. E gjitha kjo është pjesë e asaj që supozohej të ishte një përplasje e qytetërimeve, e pafund, e pandryshueshme, e pandreqshme. Sidoqoftë, unë nuk mendoj ashtu. Do të më pëlqente të thoja se është përmirësuar kuptimi i përgjithshëm ndaj Lindjes së Mesme, arabëve dhe Islamit nga ana e Shteteve të Bashkuara por mjerisht asgjë nuk ka ndryshuar. Për shumë arsye do të thoja se situata në Europë është shumë më e mirë. Ashpërsimi i qëndrimeve të Shteteve të Bashkuara ndaj Lindjes së Mesme, arabëve dhe Islamit, ngushtimi i të kuptuarit të përgjithësimit poshtërues dhe klishesë triumfuese, mbizotërimi i fuqisë vulgare lidhur me përbuzjen e thjeshtë të kundërshtarit dhe “të tjerëve” solli grabitjen dhe shkatërrimin e librarive dhe muzeumeve të Irakut. Udhëheqësit tanë dhe shërbëtorët e tyre intelektualë duket se janë të paaftë të kuptojnë se historia nuk mund të fshihet si një dërrasë e zezë që “ne” të kemi mundësi të mbishkruajmë të ardhmen tonë dhe të imponojmë mënyrat tona të jetës që të ndiqen nga një grup më i vogël i njerëzve. Është normale të dëgjosh zyrtarë të lartë në Uashington dhe gjetkë të flasin për ndryshimin e hartës së Lindjes së Mesme, sikur shoqëritë e dikurshme dhe një pafundësi njerëzish të mund të përzihen si të ishin kikirikë në një qyp. Kjo gjë ka ndodhur shpesh me “Orientin”, me këtë konstrukt semi-mitik, i cili që nga pushtimi i Egjiptit nga Napoleoni deri në fundin e shek. XVII është formuar dhe riformuar disa herë. Në këtë proces, mbetjet e panumërueshme të historisë që përfshijnë histori të panumërta dhe shumëllojshmëri marramendëse të njerëzve, gjuhëve, përvojave dhe kulturave janë lënë mënjanë ose janë injoruar, janë hedhur në grumbullin e rërës bashkë me pasuritë që u rrafshuan përdhe si pjesë të pakuptimpta të marra nga Bagdadi. Unë mendoj se historia është bërë nga burra dhe gra ashtu siç mund të asgjësohet dhe të rishkruhet, në mënyrë që Lindja “jonë”, Orienti “ynë” të bëhet “i yni” në posedim dhe udhëheqje e drejtim. Dhe unë kam një konsideratë të madhe për forcën dhe aftësitë e njerëzve të atij rajoni që vazhdojnë të luftojnë për vizionin e tyre në lidhje me atë që janë dhe me atë që duan të jenë. Ka pasur një kritikë të gjerë dhe armiqësore ndaj shoqërive bashkëkohore arabe dhe muslimane për prapambetjen, mungesën e demokracisë dhe shkeljen e të drejtave të femrave dhe ne thjesht harrojmë se nocione të tilla si moderniteti, iluminizmi dhe demokracia nuk janë koncepte aq të thjeshta dhe të miratuara nga të gjithë, dikush i sheh ose nuk i sheh si të ardhura nga Lindja. Mospërfillja befasuese e publicistëve të pavlerë që flasin në emër të politikave të huaja, të cilët nuk kanë aspak njohuri nga gjuha që flasin këta njerëz, kanë prodhuar një tablo aspak interesante të gatshme për fuqinë amerikane që të ndërtojë një model zëvendësues të “demokracisë” së tregut të lirë, të demokracisë së pavlerë. Nuk keni nevojë të dini arabisht, persisht ose frengjisht për të predikuar rreth asaj se si efekti domino (teoria në baza të të cilës një rrjedhojë e caktuar vjen pas një shkaku të caktuar siç bie radha vertikale e dominove nëse shtyhet dominoja e parë) i demokracisë është ajo që ka nevojë bota arabe. Por ka një ndryshim në mes të njohjes së njerëzve të tjerë dhe kohërave të tjera që vjen si rezultat i të kuptuarit, dhembshurisë, studimit të kujdesshëm dhe analizës, dhe në anën tjetër të njohurisë që është pjesë e një fushate të përgjithshme të afirmimit të vetes. Në fund të fundit, ekziston një ndryshim i thellë ndërmjet dëshirës për të kuptuar me qëllimin e bashkekzistecës dhe zgjerimin e horizonteve dhe dëshirës për të dominuar me qëllim të ushtrimit të kontrollit. Është padyshim një nga katastrofat intelektuale të historisë që një luftë imperialiste e përgatitur nga një grup i vogël zyrtarësh amerikanë të pavotuar u ndërmor kundër një diktature të shkretuar të Botës së Tretë, me arsyetimin tërësisht ideologjik që kishte të bënte me sundimin e botës, kontrollin e sigurisë dhe pasurive të pakta, por duke fshehur qëllimin e vërtetë, të nxituar dhe të arsyetuar nga orientalistët, të cilët gabuan në të quajturit e tyre si të ditur. Në Pentagonin e George W. Bush dhe në Këshillin Kombëtar të Sigurisë patën ndikim të madh njerëz si Bernard Lewis dhe Fuad Axhami, që ishin ekspertë mbi arabët dhe botën islame, të cilët i ndihmuan fajkonjtë amerikanë të mendojnë rreth fenomeneve të tilla absurde si të menduarit arab dhe rënia e kahershme e Islamit, të cilat vetëm fuqia amerikane mund t’i ndryshojë. Libraritë në Amerikë sot janë të mbushur me materiale të gjata të vjetëruara me tituj ulëritës rreth Islamit dhe terrorit, rrezikut të Islamit, kërcënimit arab dhe musliman, të gjitha të shkruara nga polemistët politikë që pretendojnë se posedojnë njohuri të marra nga ekspertët të cilët me sa duket kanë depërtuar në zemër të njerëzve të çuditshëm të Orientit. Kjo ekspertizë armiqësore është pasqyruar në CNN dhe Fox dhe në një mori radiosh evangjelike dhe konservative, tabloide dhe gazeta të panumërta, dhe të gjithë këto riciklonin trillime të njëjta të pavërtetueshme dhe përgjithësime të pafundme në mënyrë që të nxitnin “Amerikën” kundër djallit të huaj. Pa një arsyetim të mbështetur që pretendon se këta njerëz nuk janë si “ne” dhe nuk i çmojnë vlerat “tona” – thelbi i dogmës tradicionale të orientalistëve – nuk do të kishte luftë. Nga e njëjta kryesi e studiuesve profesionalë të paguar, të punësuar nga pushtuesit holandezë të Malajzisë dhe Indonezisë, nga ushtria britanike e Indisë, Mesopotamia, Egjipti, Afrika e Jugut, ushtritë franceze të Indokinës dhe Afrikës së Jugut, erdhën edhe këshilluesit amerikanë në Pentagon dhe Shtëpinë e Bardhë, duke përdorur të njëjtat klishe, të njëjtat stereotipe poshtëruese, të njëjtat arsyetime për forcën dhe dhunën (në fund të fundit, e thënë njëzëri, forca është e vetmja gjuhë që ata kuptojnë) si në këtë rast si në rastet e mëparshme. Këta njerëz tani janë bashkuar në Irak, në një ushtri të tërë të përbërë nga kontraktues privatë dhe sipërmarrës energjikë të cilëve iu është besuar çdo gjë që nga shkrimi i teksteve të mësimit dhe kushtetutës deri tek riformësimi i jetës politike të Irakut dhe industrisë së naftës. Çdo vend në fjalimin zyrtar ka thënë se nuk është si të tjerët, se rrethanat e tij janë të veçanta, se ka një mision për të kryer, për të civilizuar, për të sjellë rregull dhe demokraci dhe që e përdor forcën si mundësinë e fundit. Dhe është akoma më trishtues fakti se përherë ka një kor intelektualësh të gatshëm për të thënë fjalë qetësuese rreth vendeve dashamirëse ose altruiste. 25 vjet pas botimit të librit tim “Orientalizmi” sërish ngrihet pyetja: A do të përfundojë ndonjëherë imperializmi modern ose nëse ka ekzistuar në Orient që nga hyrja e Napoleonit në Egjipt para dy shekujsh. Arabëve dhe muslimanëve u është thënë se viktimologjia dhe të jetuarit mes shkatërrimeve të vendit është vetëm një mënyrë e shmangies së përgjegjësisë sot. Ti ke dështuar, ti ke gabuar – thotë orientalisti modern. Kjo është edhe falë kontributit të V. S. Naipaul në letërsi që viktimat vajtojnë ndërsa vendi i tyre shkatërrohet. Por sa mendim i cekët nga ndërhyrja imperiale është ky, sa pak dëshiron të përballet me vitet e tëra gjatë të cilave sundimi i huaj ndikon në jetët e palestinezëve, kongolezëve, algjerianëve apo irakianëve. Mendoni për vargun e gjatë që fillon me Napoleonin, vazhdon me lindjen e studimeve orientale dhe pushtimin e Afrikës së Jugut, për të vazhduar me sipërmarrjet në Vietnam, Egjipt dhe Palestinë, dhe duke vazhduar gjatë shekullit XX me përpjekjet për naftën dhe kontrollin strategjik në shtetet e Gjirit, Irak, Siri, Palestinë dhe Afganistan. Pastaj mendoni për lindjen e nacionalizmit anti-kolonial, gjatë periudhës së pavarësisë liberale, epokën e krimeve ushtarake, rebelimit, luftës civile, fanatizmit fetar, luftës irracionale dhe brutalitetit të ashpër kundër grupit të fundit të shteteve të Lindjes. Secila nga këto faza dhe epoka krijon një njohje dhe një të kuptuar të shtrembëruar të tjetrit, krijon imazhet e saj zvogëluese dhe polemikat e saja kundërshtuese. Ideja ime në librin “Orientalizmi” është përdorimi i kritikës humaniste për të hapur sheshin e luftës, për të paraqitur një varg më të gjatë mendimi dhe analize për të zëvendësuar shpërthimin e polemikave dhe furinë mendim-ndaluese që po na burgos. E kam quajtur këtë që po përpiqem të bëj si “humanizëm”, një fjalë që vazhdoj ta përdor me kokëfortësi pavarësisht nga trajtimi përbuzës i këtij termi nga kritikë të sofistikuar post-modernistë. Para së gjithash, me humanizëm unë kuptoj të gjitha përpjekjet për t’i dhënë fund konceptit të Blake që të jemi në gjendje të përdorim mendimet tona në mënyrë të arsyeshme dhe të bazuara në fakte historike me qëllim që të arrijmë një të kuptuar reflektues. Për më tepër humanizmi është mbështetur nga një ndjenjë e bashkimit me analistë të tjerë, dhe shoqëri e periudha të tjera: të them të drejtën nuk ekziston një humanist i izoluar. Kjo do të thotë se secila fushë është e lidhur më të gjitha fushat e tjera dhe çdo gjë që ndodh në shoqërinë tonë nuk ka qenë ndonjëherë e izoluar dhe e paprekur nga ndikimet e jashtme. Ne kemi nevojë të flasim rreth çështjeve të padrejtësisë dhe vuajtjes në një kontekst që ekziston në sasi të mjaftueshme në histori, kulturë dhe në realitetin socio-ekonomik. Roli ynë është të zgjerojmë fushën e diskutimit. Unë e kam kaluar një pjesë të madhe të jetës, gjatë 35 viteve të kaluara në mbrojtje të të drejtave të popullit palestinez në vetë-vendosmërinë kombëtare, por gjithmonë jam përpjekur ta bëj këtë me vëmendje të plotë në realitetin e popullit çifut dhe vuajtjeve të tyre gjatë persekutimit dhe gjenocidit. Gjëja më e rëndësishme është që lufta për barazi në Palestinë/Izrael duhet të adresohet drejt një synimi human, që është bashkëjetesa dhe të mos vazhdohet me shtypje dhe mospranim të mëtejshëm. Jo rastësisht, kam theksuar se orientalizmi dhe anti-semitizmi modern kanë rrënjë të përbashkëta. Prandaj është një domosdoshmëri jetësore që intelektualët e pavarur duhet të ofrojnë gjithmonë modele alternative përkrah modeleve ekzistuese të thjeshtëzuara dhe të kufizuara që bazohen në armiqësinë reciproke që ekziston në Lindjen e Mesme dhe më gjerë për një kohë të gjatë. Si një humanist i fushës së letërsisë, jam trajnuar para dyzetë vitesh në fushën e letërsisë krahasuese, idetë kryesore të së cilës e kanë zanafillën në Gjermaninë e fundit të shek. XVIII dhe fillimit të shek. XIX. Para kësaj periudhe duhet të përmend kontributin jashtëzakonisht krijues të Giambattista Vico, filozofit dhe filologut napolitan, idetë e të cilit i paraprinë ideve të mendimtarëve gjermanë si Herder dhe Wolf, që u pasuan më vonë nga Gëte, Humboldt, Dilthey, Nietzche, Gadamer dhe më në fund nga filologët e mëdhenj të romantizmit të shek. XX Erich Auerbach, Leo Spitzer, dhe Ernst Robert Curtius. Për të rinjtë e gjeneratës së tanishme ideja e filologjisë ofron diçka jashtëzakonisht të vjetëruar dhe të mykur, por filologjia është në fakt fusha më themelore dhe krijuese në artet interpretuese. Kjo mund të ilustrohet me shembuj mahnitës për mua siç është rasti i interesimit të Gëtes për Islamin në përgjithësi, dhe Hafizin në veçanti, i një pasioni të fuqishëm që çoi në krijimin e Divanit West-Östlicher, dhe ndryshoi mendimet e mëvonshme të Gëtes rreth Weltliteratur, studimit të gjithë letërsisë së botës si një tërësi simfonike që mund të kuptohet teorikisht si një tërësi që kishte ruajtur individualitetin e çdo punimi pa humbur pamjen e tërësisë. Ka një ironi të konsiderueshme në perceptimin që edhe sot kur bota e globalizuar bashkohet në disa pika që i kam përmendur këtu, ne mund t’i afrohemi standardizimit dhe homogjenitetit të atillë që idetë e Gëtes ishin formuluar në mënyrë të veçantë për të parandaluar. Në një ese të cilën ai e botoi në vitin 1951 të titulluar “Philologie der Weltliteratur”, Erich Auerbach e theksoi të njëjtën gjë në fillim të periudhës së pasluftës, e cila ishte gjithashtu fillimi i Luftës së Ftohtë. Libri i tij i jashtëzakonshëm Mimesis, i botuar në Bernë në vitin 1946, por i shkruar gjatë kohës së luftës kur Auerbach kishte migruar për shkak të luftës në Stamboll ku jepte mësim mbi gjuhët e romantizmit, do të mbetej një testament për diversitetin dhe konkretizimin e realitetit të pasqyruar në letërsinë perëndimore nga Homeri te Virginia Woolf; por kur lexon esenë e vitit 1951 e kupton se për Auerbach, libri që shkroi ishte një elegji për një periudhë kur njerëzit mund t’i interpretonin tekstet në mënyrë filologjike, konkrete, delikate, intuitive, duke përdorur diturinë dhe njohjen e disa gjuhëve për të mbështetur atë lloj të të kuptuarit në të cilin u mbështet Gëte për të kuptuar literaturën islame. Njohja e gjuhëve dhe e historisë ishte e nevojshme por asnjëherë nuk ishte e mjaftueshme, diçka më tepër se mbledhja mekanike e fakteve do të formonte një metodë të përshtatshme për të kuptuar qëllimin e vërtetë të një autori si Dante, për shembull. Kërkesa kryesore për natyrën e të kuptuarit filologjik, për të cilin folën dhe u përpoqën ta praktikonin Auerbach dhe paraardhësit e tij, ishte një metodë përmes së cilës në mënyrë dashamirëse dhe subjektive depërtuan në jetën e një teksti të shkruar për ta kuptuar nga perspektiva e asaj kohe në të cilën ishte shkruar dhe nga perspektiva e autorit që e kishte shkruar (einfühlung). Metoda që filologjia aplikonte në Weltliteratur përfshinte një frymë të thellë humaniste të krijuar me fisnikëri dhe bujari, e cila ishte më e mirë se tjetërsimi dhe armiqësia ndaj një kohe tjetër dhe një kulture të ndryshme. Në këtë mënyrë, në mendjen e përkthyesit krijohet një vend për një “tjetër” të huaj. Ky krijim original i një vendi për ato punime që mund të quhen ndryshe të huaja dhe të largëta është tipari më kryesor i misionit të përkthyesit. E gjithë kjo me sa duket u shkatërrua dhe u asgjësua nga socializmi nacional në Gjermani. Pas luftës, Auerbach përmend me pikëllim se si standardizimi i ideve dhe specializimi gjithnjë e më i madh i njohurive i kufizoi gradualisht mundësitë për kërkimin hetues dhe të pafund të punës filologjike që ai vetë përfaqësonte dhe mjerisht është edhe më dëshpërues fakti se, që nga vdekja e Aurebach-ut më 1957, nocioni dhe praktika e kërkimit humanist është kufizuar si në qëllim ashtu edhe në domethënien e saj. Sot, studentët tanë, në vend që të lexojnë një vepër të tërë, shpesh tërhiqen nga njohuria e copëzuar e gatshme në internet dhe në mediat masive. Akoma më keq, edukimi është i kërcënuar nga bindjet e pranuara nacionaliste dhe fetare, që janë shpesh të përhapura nga mediat masive ndërsa fokusohen në mënyrë johistorike dhe të ndjeshme në luftrat e largëta elektronike, të cilat iu japin shikuesve ndjenjën e saktësisë kirurgjike, por në fakt errësojnë vuajtjen e tmerrshme dhe shkatërrimin e prodhuar nga luftimi bashkëkohor. Në procesin e demonizimit të një armiku të panjohur për të cilin emërtimi “terrorist” paraqet qëllimin e përgjithshëm për t’i nxitur njerëzit dhe për t’i mbajtur të irrituar, imazhet e mediave fitojnë shumë vëmendje dhe mund të shfrytëzohen në kohë krizash dhe pasigurish të atilla si ato që ka prodhuar periudha pas 11 shtatorit. Duke folur njëkohësisht si amerikan dhe si arab, duhet t’i kërkoj lexuesit të mos e nënvlerësojë atë pikëpamje të thjeshtëzuar të botës që ka formuluar një grup relativ i elitës civile të Pentagonit për politikën e SHBA-së në të gjithë botën arabe dhe islame, një pikëpamje në të cilën terrori, lufta paraprake, dhe ndryshimi i njëanshëm i regjimit – mbështetur në buxhetin më të fryrë ushtarak në histori – janë idetë kryesore të debatuara pafundësisht nga media që i ka caktuar vetes rolin e prodhuesit të “ekspertëve” të ashtuquajtur, të cilët vërtetojnë pikëpamjen e përgjithshme të qeverisë. Reflektimi, debati, argumenti racional, parimi moral i bazuar në një nocion laik që qeniet njerëzore duhet të krijojnë historinë e tyre, është zëvendësuar nga idetë abstrakte që lartësojnë veçantinë e Amerikës ose të Perëndimit, nënçmojnë rëndësinë e kontekstit dhe i shohin kulturat e tjera me përbuzje. Ndoshta ju do të thoni se po bëj shumë kalime të papritura nga interpretimi humanist në një anë, në politikën e huaj në anën tjetër, dhe që një shoqëri moderne teknologjike e cila bashkë me fuqinë e pashembullt posedon internetin dhe avionët luftarakë F-16 duhet më në fund të drejtohet nga ekspertë të fortë praktikë të politikës si Donald Rumsfeld dhe Richard Perle. Por ajo çfarë me të vërtetë ka humbur është kuptimi i dendësisë e varësisë së ndërsjelltë të jetës njerëzore, e cila as nuk mund të reduktohet në një formulë dhe as nuk mund të mos merret në konsideratë si diçka e parëndësishme. Kjo është njëra anë e debatit botëror. Në shtetet arabe dhe muslimane situata nuk është fare më e mirë. Roula Khalaf argumenton se rajoni ka hyrë në një anti-amerikanizëm që tregon pak mirëkuptim për atë që janë Shtetet e Bashkuara si një shoqëri. Meqenëse qeveritë janë relativisht të pafuqishme për të ndikuar në politikën e Shteteve të Bashkuara ndaj tyre, ata i drejtojnë energjitë e tyre nga shtypja e popujve të tyre, me pasoja në fyerje, zemërim dhe mallkime të pafuqishme që nuk bëjnë asgjë për të hapur shoqëritë ku idetë sekulare rreth historisë njerëzore dhe zhvillimit janë lënë pas nga dështimi dhe zhgënjimi, si dhe nga një islamizëm i ndërtuar nga të mësuarit mekanik dhe nga fshirja e atyre që perceptohen të jenë forma të tjera konkurruese të të kuptuarit sekular. Zhdukja graduale e traditës së jashtëzakonshme të ixhtihadit islam ose interpretimit personal ka qenë një nga fatkeqësitë më të mëdha kulturore të kohës sonë, kështu që të menduarit kritik dhe lufta individuale me problemet e botës moderne është zhdukur. Kjo nuk do të thotë se bota kulturore thjesht ka pësuar rënie në një anë drejt një neo-orientalizmi të zhurmshëm dhe në anën tjetër drejt një refuzimi të përgjithshëm. Vitin e kaluar, Samiti Botëror i Kombeve të Bashkuara në Johanesburg, me gjithë kufizimet e tij, nxori në shesh një sferë të gjerë të interesimit të përbashkët global që sugjeron shfaqjen e mirëpritur të një elektorati të ri të përbashkët që përcjell nocionin e cektë të “një bote”, një nevoje. Megjithatë, ne duhet të pranojmë se askush ndoshta nuk mund ta njohë unitetin e jashtëzakonshëm kompleks të botës sonë globale, pavarësisht nga fakti që bota ka një ndërvarësi të vërtetë të pjesëve që nuk lë mundësi të vërtetë për izolim. Konfliktet e tmerrshme që i grupojnë njerëzit në rubrika të unifikuara në mënyrë të gabuar si “Amerika”, “Perëndimi” ose “Islami” dhe sajojnë identitete kolektive për një numër të madh individësh të cilët në të vërtetë janë plotësisht të ndryshëm, nuk mund të mbesin aq të fuqishëm sa janë tani dhe duhet kundërshtuar. Ne kemi ende në dispozicion aftësitë racionale shpjeguese që janë trashëgimia e edukimit humanist, jo si një devotshmëri sentimentale që kemi për t’u kthyer tek vlerat tradicionale ose klasike, por si një praktikë aktive e diskutimit racional botëror. Bota sekulare është bota e historisë e bërë nga qeniet njerëzore. Mendimi kritik nuk i nënshtrohet urdhrave për të marrë pjesë në radhët marshuese kundër një armiku të pranuar apo një tjetri. Më tepër se përplasje të qytetërimeve, ne kemi nevojë të përqendrohemi në funksionin e përbashkët të kulturave që kanë karakteristika të përbashkëta, huazojnë nga njëra tjetra, dhe jetojnë së bashku në mënyra shumë më interesante se ato që mund të lejojë secila mënyrë e kufizuar dhe jo-autentike e arsyetimit. Por për këtë lloj të hapur të perceptimit na duhet kohë, kërkim këmbëngulës dhe skeptik, i mbështetur nga besimi në bashkimin e interpretimeve që janë të vështira për t’u mbajtur në një botë që ka nevojë për veprim dhe reagim të menjëhershëm. Humanizmi përqendrohet në organizimin e individualitetit njerëzor dhe intuitës subjektive, më tepër se në mendimet tradicionale dhe në autoritetin e miratuar. Tekstet duhet të lexohen si tekste të krijuara dhe të jetuara në zonën historike në gjithfarë mënyrash. Por kjo në asnjë mënyrë nuk e përjashton forcën, sepse përkundrazi unë jam përpjekur të tregoj ndërlikimet, se si forca ka qenë e pandarë edhe në studimet më të errëta. Në fund, ajo më e rëndësishmja është se humanizmi është rezistenca e vetme dhe unë do të shkoja edhe më larg duke thënë se është rezistenca e vetme dhe e fundit që ne kemi kundër praktikave jonjerëzore dhe padrejtësive që shfytyrojnë historinë njerëzore. Ne sot mbështetemi nga fusha jashtëzakonisht nxitëse të shkencave kompjuterike, të hapura për të gjithë përdoruesit, të cilat gjeneratat e mëhershme të tiranëve as nuk e kishin ëndërruar. Protestat e gjithanshme para luftës në Irak nuk do të mund të ndodhnin nëse nuk do të ekzistonin komunitetet alternative nëpër botë, të informuara nga informacioni alternativ, të vetëdijshëm për të drejtat mjedisore, të drejtat njerëzore dhe dëshirat demokratike që na bashkojnë në këtë planet të vogël. Edward Said është profesor në Universitetin e Kolumbisë. Ai ka kontribuar për librin e ardhshëm të Cockburn dhe St. Clair, The politics of Anti-Semitism (Politika e anti-semitizmit) (AK Press). /Orientalizmi Shqiptar/ Përktheu nga gjuha angleze: Suela DIBRA Ermal XHELO JO GJITHÇKA PËR MURET Muret, të vëzhguara apo të studiuara prej historisë politike të çfarëdolloj fryme, ideologjie a demagogjie, simbolizojnë ca më tepër se përveçim e izolim; një lloj sistemi mbrojtjeje dhe sigurie për njerëzit që zgjodhën apo thjesht patën fatin të jetojnë brenda tyre. Duket se këtë lloj komonsensi në shumicën e kulturave që njohim, njerëzit e trashëguan të pandryshuar prej mijra vjetësh. Muret, me pantonimën e ngurtë, pavarësisht lëndës më të cilën ndërtohen, për fat të keq nuk flasin e ndërkohë kanë shumë për të thënë. Çezari, për shembull, u konsiderua gjeni pasi ndërtoi përreth qytezës së fortifikuar gale të Alesias (sot Dijon) dy mure rrethues, të parin për të ndalur sulmet e dëshpëruara të galëve të rrethuar, dhe tjetrin për të mbrojtur shpinën në rast goditjeje prej të tjerësh galë që mund të sulmonin befasisht në ndihmë të Verçinxhetores, (liderit që udhëhoqi ushtrinë më të sukseshme të fiseve gale në luftë kundër Romës). Së fundmi janë pikërisht këto dy mure të Çezarit të cilat mund të na rrëfejnë se si praktikisht kishin rrethuar edhe vet ushtrinë e tij, që gjithsesi vuajti po aq sa galët, po ashtu të rrethuar e dënuar me etje dhe uri konstante në brendësi të qytezës fortesë. Gjenialitet apo tirani? Janë këto mure që ndoshta mund të rrëfejnë shumë më tepër se ç’rrëfen muri kinez apo çdo mur tjetër, paçka se i papërfillshëm e ndonjëherë inegzistent fizikisht, sidomos nëse i referohemi faktit se tirania rezulton gjeniale aty ku njerëzit i nënshtrohen pa kushte, e ndonjëherë edhe të lumtur brenda muresh të dyfishta. Them të dyfishta sepse muret në kulmin e thjeshtësisë shfaqen të dy anshëm, me dy faqe, të brendshmen e të jashtmen; në brendësi të tyre njerëzit mund të ndihen të sigurt e po kaq të burgosur, kurse jashtë tyre, të njëjtit njerëz do të ndiheshin të përjashtuar e po kaq të lirë. Eshtë pikërisht kjo dy anshmëri me veti kaq të thjeshta, e cila të kujton murin e Berlinit të rrëzuar mijëvjeçarin që sapo shkoi. Lajmet përcollën një lloj turpi pothuajse të padukshëm e të papërfillshëm në raport me entuziazmin europian i cili tek e fundit nuk i pengoi aspak amerikanët të përfitojnë, qoftë edhe prej copës më të vogël të guriçkave që mbetën prej rrënojave duke i shitur më pas si suvenire. E ndërsa panegjirikë festonin të skuqur deri në veshë sa prej gëzimit, aq dhe prej birrës të pa çensuruar më për arsye kostoje, të tjerë paguanin ende llogarinë e pashpirt të trysnisë që depresionoi për një gjysëm shekulli në brendësinë e vet membrana e betontë. Pavarësisht se në brendësi të kësaj membrane, kufijtë ndaheshin vetëm me shenja konvencionale e patrulla ushtarësh të armatosur me kallashnikovë e sy vigjilentë, të kalitur e mbrujtur me besnikërinë e devocionin proletar të atij kualiteti që kishte si kriter kualifikues shenjimin e dhjetëpikëshit në qitjen me rastin e përfundimit të periudhës parapërgatitore ushtarake, ose si edhe vazhdon të quhet, karantinës. Ndërkohë, pas shembjes së murit, edhe pse mungonin muret fizikë, ushtarët vigjilentë, rreptësia proletare, pavarësisht liberalizimit deri në brigjet e detit të errët të abuzimit me pasaportat e udhëtimit, njerëzit vazhduan të vuajnë sindromën e burgut, madje edhe pasi qarkulloi kënga e famshme “The wind of change”. S’ka dyshim se ne shqiptarët jemi shembulli më ilustrues i këtij fakti, duke patur parasysh se u deshën rreth tridhjetë vjet që më së fundi të shpresojmë realisht një lloj lirie dhe mospërjashtimi të kushtëzuar prej muresh që në fakt nuk ekzistojnë fizikisht, dhe lista nuk përfundon vetëm me këtë segment kohor siç do ta quante kushdo që përpiqet t’i shikojë eventet historike me sy “pozitiv”. Muret ndonjëherë edhe të padukshëm vazhdojnë të jenë membrana të tjerash zona të trysnuara, ndonjëherë madje mistike nëse do t’i referoheshim murit kinez me moshën e tij që gjithashtu i takon dymijëvjeçarit të shkuar, por jo! Muri kinez gjithashtu i takon historisë me të gjitha huqet e veta komonsensuale; gurët e tij gjithashtu shërbejnë për përfitim turistik , e përveç pak demagogjie kineze që tek e fundit nuk i shqetëson aspak për momentin ndërtuesit e mureve modernë, do të mund të quhej i papërfillshëm. Pikërisht për këto arsye, ai nuk do të ishte asfare i ngjashëm në çfarëdolloj pikpamje me murin e bazës amerikane të Katarit, diku në brigjet perëndimore të Gjirit Persik, nën diellin përvëlues, përbri autostradës që nxin si vurragë kamzhiku mbi shpinën e verdhë të shkretëtirës, të shfaqen kërcënueshëm telat me gjemba prej tre palësh që rrethojnë njëra tjetrën e njëkohësisht ndajnë teknikisht rrugën prej murit rrethues të bazës. Ky i fundit, rreth gjashtë metra i lartë, tenton të të përpijë lodhjen dhe habinë, pasi ke manovruar në hapësirën prej dy kilometrash të rrugës si korridor në formë s-je përmes telave me gjemba, gjendesh beftas përballë një gardhi kamerash që monitorojnë, e një Zot e di se me çfarë lloj teknologjie, përdoren njëkohësisht për sy mitralozësh të telekomanduar prej sallës operative përkatëse, nga ku vetëm një klik të kthen në pupla. Muret e drejta e të larta nëse do t’i shihnim prej së largu, prej aq larg sa, të paktën zjarri i një arme nuk nxeh dot, do të vërenim një ngjashmëri të theksuar mes mureve të bazës dhe kufijve të krejt Lindjes së Mesme; ato janë të drejta si vizorja e përkujdesur e një topografi të mirëpaguar. Këto lloj kufijsh ekzistojnë vetëm në harta konceptuale që i mësojnë fëmijët nëpër shkolla, e kurrfarë muri nuk ekziston aty, të paktën fizikisht, të paktën nëse nuk do të konsideronim Fondin Amerikan për Përforcimin e Sigurisë të Kufirit Jordanez me Sirinë. Teknikisht aty s’ka përveç se shkretëtirë dhe një rradhë kamerash që gjithsesi janë teknologji më e re dhe e avancuar se ajo e bazës amerikane në Katar. Ndërkaq, kufijtë e drejtë mbi shpinën e Gadishullit Arabik nuk llogaritën kullota, fise njerëzish autoktonë, fshatra e ndoshta edhe qytete që u shpërbënë prej këtyre muresh të padukshëm që tentojnë vazhdimisht të realizojnë tek e fundit atë çfarë tenton një mur me dyfaqësinë e vet, apo ndoshta ca më tepër, nëse i realizuar virtualisht pa beton e guriçka betoni për tu shitur si suvenirë, pa skorpjonsat e famshëm dhe këdo që fishkëllen pa pikën e ironisë nëpër buzë hitin e tyre “The wind of change”. (Era e ndryshimeve është një koncept që pa dashjen e tij vazhdon të gënjejë njerëz të cilët për fatin e tyre të keq lindin në brendësi të mureve më modernë që janë ndërtuar ndonjëherë). Këto kufij të përforcuar me smartkams, salla operative, njësi ushtarake të specializuara e stërvitura prej amerikanëve si dhe satelitët që rrotullohen mbi glob si tespije spiuni të cilit herë i duhet të shtiret si fshatar i pa punë në treg e herë si dora e drejtësisë në pazar, nëse do të kishim pak guxim human t’i vërenim si një tablo e vetme, nuk do të dallonin shumë prej kampeve të përqendrimit, këtë rradhë në përmasa pak më të ekzagjeruara se muret e Çezarit, murit kinez apo atij të Berlinit. Gjithsesi ata që nuk jetojnë në Kinë apo Berlin, as edhe aty ku fiset gale therreshin me romakët e qytetëruar, ata që jetojnë në veri të Gadishullit Arabik, aty ku shkretëtira është njëlloj mikpritëse për të gjitha ngjyrat dhe origjinat njerëzore, ata që jetojnë aty ku jo më tepër se një shekull më parë në të njëjtën rrugicë bashkëjetohej natyrisht; pa dallim feje, pa konflikte të armatosur, bomba vetvrasëse, terrorrizëm apo lloj lloj terminologjish të trashëguara së bashku me muret prej mijëvjecarit të kaluar, ata që jetojnë aty ku perëndimi i diellit këndon për sytë e fëmijëve melodi shprese se ndoshta mëngjesi do të zbardhë sërish i qeshur mbi një shkretëtirë pa mure të rinj, tela me gjemba e komonsense europiane të panjohura, (të paktën aq sa është i njohur hiti i skorpjonsave), apo rrugë po aq të panjohura që të shpien të vizitosh lloj lloj muresh kineze pasi të kanë shëtitur njëherë nëpër doganat ku ju duhet të paguajnë qera në tokën e stërgjyshërve, në tokën e tyre, pikërisht këta njerëz mund të ilustrojnë më së miri “përparimin mbarëbotëror”e lumturinë dhe ngazëllimin e shqiptarëve me rastin e hyrjes stinore në bashkimin e fiseve të qytetëruar euroatlantikë. Tashmë nuk kemi pse ndihemi më barbarë si banorët e Gadishullit Arabik. E ndërkohë që ka kush perkujdeset, i paisur me krejt arsenalin e teknologjisë të mijëvjecarit të ri, ashtu që të mos dalin prej rezervateve barbarët e prapambetur e të pa qytetëruar, nuk na mbetet, përvecse të gëzojmë e të shijojmë pasaportat biometrike, stinët e udhëtimit, stinët e ndalim qarkullimit, mandej të lutemi që kombi jonë i begatuar, të prosperojë me të gjitha kualitet e një kafshe të edukuar brenda kopshtit të ri skllavologjik romak. Së fundmi; ju mbetet murëndërtuesve të kujdesen për shfaqjen kaq të sigurt të asaj të shtënës sporadike me armë diku në kontinentin e zi apo kudo tjetër ku të tilla të shtëna filmohen zakonisht prej një dore që dridhet prej emocjonit që të pushton atyre lloj mesnatave ku gazetaret në pritje të lajmit ekskluziv për të cilin edhe janë dërguar posaçërisht diku në ato kryeqytetet e botës rurale, do të transmetojnë pak më vonë raportet e dëshpëruar rreth kazualiteteve. E ska dyshim se mijërat e tyre kan për tiu atribuar mosmbërritjes në vendin fqinjë, aty ku ndoshta kishin edhe fshatin e lindjes. E sigurisht kjo sdo të ndodhi për herë të parë. S’ka dyshim se sensacionet meritojnë vëmendjen e gjithë botës, përndryshe nuk ka si shpjegohet anija me civilët shqiptarë e mbytur në Otranto prej forcave ushtarake të partnerit kryesor në rrugën e gjatë të shqiptarëve drejt civilizimit. Le të mos harrojmë sërish se muret mundet fare lehtë të ndërtohen së fundmi edhe mbi dete dhe oqeane, e kështu si e nisëm mjerë njerëzit nëse do të mendojnë se mund të ndërtojnë mure edhe në qiell.


source: wikipedia

text: Fjala Mikrofon vjen nga greqishtja e vjeter mikro=i vogël dhe foni=zëri. Mikrofoni është një pajisje që kthen zërin në sinjale eletrike. Ato sinjale mund të plotësohen ose shënohen. Mikrofoni i parë u shpik nga Emile Berliner më vitin 1876. Politeknik Komponentet themelore të kompjuterit Ate e perdorin kengetaret per te kenduar


source: CulturaX

text: Vjen ftesa e radhës nga Prokuroria Speciale, ftohet Bedri Zyberaj - Gazeta Online INSAJDERI Vjen ftesa e radhës nga Prokuroria Speciale, ftohet Bedri Zyberaj Gjykata Speciale e ka ftuar për intervistim Bedri Zyberajn, ish-luftëtarin e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Lajmin për ftesën e Dhomave të Specializuara të Kosovës ndaj tij e ka konfirmuar këshilltari i Behgjet Pacollit, Jetlir Zyberaj, i cili është djali i Bedri Zyberajt. "Për shkak të angazhimit në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, babai im, prof. Bedri Zyberaj, dje, është ftuar që, të paraqitet në Hagë, me dt. 22 janar 2020, për t'u intervistuar nga prokurori i dhomave speciale", ka thënë Jetlir Zyberaj, përmes një shkrimi në Facebook. Në shkurt të vitit 2010, një panel gjykatësish ndërkombëtarë në Gjilan kishte dënuar Bedri Zyberajn dhe dy persona të tjerë për krime të luftës, pas një gjykimi 11 mujor, në të cilin ishin paraqitur prova nga dëshmitarët e prokurorisë dhe te mbrojtjes


Edhe Gold AG në përkrahje të kombëtares kosovare | Ballina Uncategorized Edhe Gold AG në përkrahje të kombëtares kosovare Botuar më 14 Nëntor 2019 në ora 21:27 “UNË BIRI YT KOSOVË” është mbishkrimi që Gold AG i ka bërë fotografisë së fundit të tij në të cilën shihet me një fanellë ku shkruan “Kosova”, dhe e cila është pjesë e mbështetjes së kombëtares sonë, shkruan “InfoKosova”. Reperi kosovar kësaj radhe ka gjetur kohë që të mbështes kombëtaren tonë duke u bërë edhe një tifoz i vërtet kosovar. Pra, Kosova i ka “Dardanët” tifozët më të zjarrtë pothaujse në të gjithë botën, kudo që shfaqen ata dhurojnë spektakël. E kësaj radhe atyre shumë tifozëve që ne i kemi po iu bashkëngjiten edhe gytyrat publike, ku njëri nga ta është edhe Goldi. Gold AG përmes Instagramit ka treguar mbështetjen e tij për kombëtaren e Kosovës./InfoKosova/


VIDEO / Ahmataj: “E gjithë Korça na mbështet, me Kukësin finalja e radhës” – Dosja AL VIDEO / Ahmataj: “E gjithë Korça na mbështet, me Kukësin finalja e radhës” 19:54 - 29/01/21 KORÇE – Skënderbeu do të luajë këtë të shtunë ndaj Kukësit në kuadër të javës së 17-të dhe në kampin korçar ka optimizëm për ta kaluar me sukses këtë provë, sikurse kuptohet edhe nga fjalët e trajnerit Julian Ahmataj. Memelli: “Shpërdoruam përpara porte, duhen komplimentuar djemtë për atë që dhanë” Memelli: “Jam i mërzitur për lënien e 2 pikëve”, ja incidenti me Adilin” “Është diçka pozitive, që e kam shprehur në çdo intervistë timen, që ambienti që rrethon skuadrën dhe qytetin është shumë dashamirës për të mbajtur skuadrën në nivel të lartë. Normalisht është diçka e mirë, pasi të gjithë sportistët që janë në skuadër kanë ardhur rishtazi, por mendoj se kanë qenë në vazhdimësinë e gjysmës së sezonit të parë. Normalisht kam nevojë që ta ndjejnë këtë ngrohtësi që ka ky qytet për sportin.” Ahmataj e ka të qartë se për skuadrën e tij të gjitha sfidat janë si finale, çka diktohet nga pozicioni në renditje.“Ndaj Kukësit është një ndeshje shumë e rëndësishme, gjithmonë është si një finale. Për ne, në fakt, të gjitha ndeshjet janë si finale, duhet të japim maksimumin për të marrë maksimumin.” Më tej, Ahmataj, duke folur për pjesën e mbetur të sezonit, theksoi se stafi është munduar të rregullojë problemet, sidomos në fazën mbrojtëse. “Të gjithë jemi të vetëdijshëm që në pjesën e parë të kampionatit, nuk ishim aq të fortë sa duhej sidomos në repartin mbrojtës pasi kishim shumë probleme. Sigurisht që problemet nuk zgjidhen në masën 100%, por ne jemi munduar që të përmirësojmë shumë në këtë pjesë të mbetur sepse tani është pjesa finale dhe tani vështirësohet akoma më tepër.” Etiketa: Julian Ahmatajperballe Kukesitskuadra korcaretrajneri i Skenderbeut KAMEZ - Pas barazimit në stadiumin e qytetit të Kamzës ndaj Teutës, në mikrofonat e “SuperSport” trajneri i Skënderbeut, Migen... KORÇE - Trajneri i Skënderbeut, Migen Memelli pas barazimit 0-0, që skuadra e tij arriti ndaj Vllaznisë, ka folur për... Memelli: “Nuk e kisha menduar këtë ecuri. Kisha menduar që duhet t’i ngjisnim shkallët një e nga një” KORÇE - Skënderbeu mposhti Apoloninë me rezultatin 2-0 në Korçë. Në prononcimin pas ndeshjes, trajneri i korçarëve, Migen Memelli, u... KORÇE - Nesër, për javën e 32-të të Superiores, Skënderbeu do të presë Partizanin kryesues të renditjes, ndërkohë që skuadra... SUPER LAJM/ Ilir Alihmehmeti shpërndan STUDIMIN izraelit për vaksinën Pfizer- BionTech


A duhet t’i mbulojë femra këmbët në namaz? | albislam.com Ballina A duhet t’i mbulojë femra këmbët në namaz? Pyetje: A duhet t’i mbulojë femra këmbët në namaz? Për sa i përket mbulimit të trupit përveç fytyrës, duarve dhe këmbëve, të gjithë dijetarët mendojnë se është detyrim i prerë për femrën. Mospajtimi ka ngjarë rreth mbulimit të këmbëve dhe duarve për femrën në namaz. Do të shtjellojmë vetëm çështjen e mbulimit të këmbëve. Mendimi i parë: është obligim mbulimi i këmbëve për femrën në namaz. Ky është mendimi i Euzaiut, Ebu Theurit, transmetim tek hanefijtë, malikijtë, shafiijtë dhe transmetimi më i mbështetur tek hanbelijtë. Argumentet kryesore të këtij mendimi janë: Hadithi i Umu Selemes e cila e kishte pyetur të Dërguarin: a mund të falet gruaja me dir’[1] dhe shami pa veshur izar[2]? U përgjigj: nëse dir’i është i madh dhe mbulon pjesën e sipërme të këmbëve.” (Ebu Davudi dhe Bjehekiu) Ky argument demantohet me faktin se është i dobët. Hadithi i ibën Mes’udit se i Dërguari ka thënë: “e tërë femra është auret...” (Tirmidhiu), nga ky përgjithësim, sipas këtij mendimi, përjashtohet fytyra dhe duart për shkak nevojës. Mirëpo ky lloj argumentimi dobësohet nga fakti se nevoja është evidente edhe për përjashtimin e këmbeve. Hadithi i Ibën Omerit kur i Dërguari thotë: “kush zvarrit rrobën e tij për shkak mendjemadhësisë, Allahu nuk do të shikojë në të Ditën e Kiametit. Umu Seleme tha: si të veprojnë gratë me pjesën e poshtme të rrobave të tyre? Le ta zgjasin një pëllëmbë, u përgjigj ai. Po atëherë do zbulohen këmbët e tyre – tha ajo. Tha: e zgjasin një kut dhe mjaftohen me kaq.” (Tirmidhiu) Sipas këtij mendimi, ky hadith tregon se këmba e femrës është auret. Mirëpo, ky argument demantohet me faktin se është jashtë temës diskutabile, ngase ky hadith flet për ndalimin e ekspozimit të këmbës para meshkujve të huaj që s’janë mahrem. Këmbët nuk obligohet t’i zbulojë femra duke qenë në ihram dhe në bazë të kësaj në mënyrë analoge nuk lejohet t’i zbulojë në namaz njëjtë sikur kërçikët. Ky argumentim demantohet me faktin se adhurimi i namazit dallon prej atij të haxhit andaj nuk mund të bëhet ky krahasim. Mendimi i dytë: nuk është obligim mbulimi i këmbëve për femrën në namaz. Këtë mendim e mbron Theuriu, Muzeniu, është transmetim i saktë në medhhebin hanefij dhe shejhulislam Ibën Tejmije. Fjala e Allahut: “Thuaju edhe besimtareve të ndalin shikimet e tyre, t’i ruajnë pjesët e turpshme të trupit të tyre, të mos zbulojnë stolitë e tyre përveç atyre që janë të dukshme” (Nur:31) Bejhekiu ka shënuar se Aishja, radijallahu anha, fjalën “përveç atyre që janë të dukshme” e ka komentuar duke thënë: “bëhet fjalë për unazat e argjendit që vendohen në gishtat e këmbëve”, në bazë të këtij komentimi konkludojmë se mbulimi i këmbëve nuk është obligim. Mirëpo ky argument mund të demantohet me faktin se ajeti flet për një rrethanë jashtë namazit kurse në flasim për mbulimin e këmbëve në namaz. Hadithi i Ibën Omerit se i Dërguari ka thënë: “dy duart bëjnë sexhde ashtu siç bën sexhde fytyra. Kur ndonjëri prej jush vendon fytyrën në sexhde le t’i vendojë edhe duart dhe kur ta ngrit fytyrën la t’i ngrit edhe duart.” (Ebu Davudi dhe Nesaiu). Pasi që fytyra, duart dhe këmbët bëjnë sexhde me vetë fjalët e të Dërguarit, atëherë dihet mirëfilli se fytyra nuk mbulohet në namaz, kështu nënkuptohet se edhe duart dhe këmbët nuk mbulohen. Ky argumentim demantohet me faktin se edhe gjunjët bëjnë sexhde dhe askush prej dijetarëve nuk kundërshton se gjunjët e femrës detyrimisht mbulohen në namaz. “Mendimi se femra duhet t’i mbulojë këmbët në namaz është një ngarkesë e vështirë sidomos kur dihet se namazi përsëritet pesë herë në ditë dhe kjo bie ndesh me atë që e proklamon Kurani famëlartë dhe suneti i të Dërguarit se vështirësitë janë eliminuar nga ky umet : “dhe nuk ju obligoi në fé me ndonjë vështirësi” (Haxh:78)(Ibën Tejmije) “Gratë në kohën e të Dërguarit vishnin këmisha të gjata, punonin me ato rroba. Ato i zbulonin duart kur gatuanin e përgatitnin ushqimin, po ashtu zbulonin edhe këmbët dhe sikur të ishte obligim mbulimi i tyre në namaz do ta sqaronte një gjë të tillë i Dërguari sepse kjo çështje ka qenë e nevojshme jo vetëm për atë kohë porse është një nevojë e të gjitha kohërave sepse është një nevojë me përmasa të gjëra. Kush studion gjendjen e asaj kohe kupton se gratë e sahabëve, radijallahu anhum, faleshin në këmishët e gjata, me shami dhe sikur të ishte obligim mbulimi i duarve dhe këmbëve, do të urdhëroheshin nga i Dërguari ashtu siç u urdhëruan të faleshin me këmisha të gjata dhe me mbulesë në kokë.” (Ibën Tejmije) Siç shihet nga argumentet e lartshënuara, nuk ekziston ndonjë tekst i sheriatit, i saktë që në mënyrë të drejtpërdrejtë flet për këtë çështje. Ajo që thotë shejhulislam Ibën Tejmije është lexim mes rreshtave që në mënyrë të tërthortë saktëson fuqishëm mendimin e dytë, pra atë se mbulimi i këmbëve në namaz për femrën nuk është obligim. Dijetari i famshëm, Muhamed ibën Salih Uthejmini duke folur për këtë çështje thotë: “duke pas parasysh faktin se nuk ka ndonjë argument në të cilin qetësohet shpirti[3], unë në këtë çështje e imitoj shejhulislam Ibën Tëjmijen.” (Sherhul mumti, 2/161) Megjithëkëtë, të gjithë dijetarët që mendojnë se nuk është obligim që gruaja t’i mbulojë këmbët në namaz theksojnë se preferohet (është mustehab) mbulimi i tyre duke u mbështetur në fjalën e Allahut: “O bijtë e Ademit, vishuni bukur për çdo namaz” (A’raf: 31) Literature e konsultuar: Hixhabul mer’eti ve libasuha fi sala, Ibën Tejmije Shehrul mumti, Muhamed ibën Salih Uthejmin, 2/161 Ahkamu libasi elmuteal-lika bissalati vel haxh, S’ad Hathlan [1] Këmishë femrash e gjatë deri në fund të këmbëve [2] Pjesë e poshtme e rrobave prej brezit e deri në fund të këmbëve [3] Pra, se duhet t’i mbulojë femra këmbët në namaz


source: fineweb

text: Tani që Britania ra dakort të dërgojë trupa në Mali në një rol jo-luftarak, është shtuar shqetësimi në Londër se vendi po hyn në një tjetër betejë kundër terrorizmit, ndërsa po përpiqet të tërheqë forcat ushtarake nga Afganistani. Por a do të jetë Afrika Veriore një front i ri për Evropën dhe Perëndimin? Në vazhdim ju njohim me disa argumente që japin analistët për këtë çështje: Kryeministri britanik David Cameron në sheshin “Martirët” në Tripoli javën e kaluar – pjesë e një turneu në Libi, Algjeri dhe Liberi. "Nuk ka liri të vërtetë, demokraci të vërtetë, pa siguri dhe stabilitet dhe ne jemi të vendosur t’ju ndihmojmë ju dhe mbarë rajonin." Ai ishte në ballkonin përballë sheshit “Martirët”, ku ish udhëheqësi libian Moammar Gadhafi mbante fjalime ku denonconte Perëndimin. Në shtator 2011, zoti Cameron dhe homologu i atëhershëm francez Nicolas Sarkozy u pritën me brohoritje në Benghazi pasi ndërhyrja e tyre ndihmoi në rrëzimin e regjimit të Gadafit. Vetëm 18 muaj më pas, Afrika Veriore përbën një kërcënim të ri për Perëndimin, thotë Rafaello Pantucci në Institutin Mbretëror të Shërbimeve të Bashkuara në Londër. "Al Kaida në Magrebin islamik dhe grupe të tjera radikale terroriste, rrjetet e kryengritësve dhe ato kriminale në Afrikën Veriore ishin në gjendje të forcoheshin nga vërshimi i armëve nga depot e Gadafit. Kjo ka nndihmuar në nxitjen e paqëndrueshmërisë në mbarë rajonin. " Ushtria franceze e ndihmoi Malin të dëbojë militantët islamikë nga pozicionet e tyre në veri. Vëzhguesit thonë se ata mund të përballen tani me një betejë guerrilase afatgjatë në shkretëtirën e Saharës. David Cameron ka rënë dakort të dërgojë të paktën 200 trupa britanike në Mali me mission stërvitor dhe për të shtuar lidhjet e sigurisë me Algjerinë. Thëniet se vendet perendimore janë duke u tërhiqur në një betejë të re kundër terrorizmit janë të gabuara, thotë Rafaello Pantucci. "Sinqerisht nuk mendoj se ka etje politike në kryeqytetet perëndimore për t’u përfshirë përsëri në këtë lloj konflikti. Mendoj se me këtë qasje që janë duke marrë në këtë moment qeveritë perëndimore, ato janë duke u përqendruar në marrjen e kapaciteteve lokale." Sulmi muajin e kaluar në uzinën e gazit në Algjeri rezultoi në vdekjen e të paktën 37 pengjeve të huaja. Në një video të publikuar në internet, organizatori i sulmit, Mokhtar Belmokhtar, paralajmëroi për sulme të tjera. Në një incident tjetër, dy roje të sigurisë gjetën vdekjen në një rafineri nafte në Algjeri. Sajjan Gohel është drejtor për Sigurinë Ndërkombëtare në fondacionin e Azi Paqësorit. "Partnerët e Al Kaidës në Afrikën Veriore kanë synimin dhe kapacitetin për të organizuar aktivitete dhe komplote terroriste në shkallë të gjerë. Ata janë në gjendje gjithashtu të depërtojnë dhe të kalojnë pikat e sigurimit. Afrika e Veriut ka patur probleme në të kaluarën . Ata nuk kanë tërhequr aq shumë vëmendje sa në Azinë Jugore, përshembull. Por tani mendoj se po shohim një shqetësim të ri nga terrorizmi në këtë rajon." Analistët thonë se formuluesit e politikave në Uashington janë të kënaqur të luajnë një rol mbështetës, ndërsa fuqitë evropiane kanë marrë pozicionin udhëheqës në përballimin e kërcënimeve terroriste.


“Hapja e konsullatës është mirëpritur atje. Është çështje kohe kur e nxjerrin vendimin për njohjen e Kosovës”, tha ai. Periskopi


– Një nga shfaqjet më të qarta dhe më prekëse të korrupsionit të qeveritarëve është ngutja për të privatizuar çdo pronë që ka mbetur akoma shtetërore. Pasuria e këtij populli, e vënë me aq mund e djersë, po shkrihet si kripa në ujë. Pronat e ushtrisë janë një pjesë e kësaj prone shtetërore apo publike, po që ka një veçori të vetën. Janë kryesisht troje, shpesh dhe në vende të pëlqyera, që do të bien në dorë të horrave, pa u marrë vesh fare. Transparencë nuk ka në privatizimet strategjike e jo më të ketë në privatizimet e ushtrisë, që tanimë është bërë dhe e pakontrollueshme.


text: September | 2018 | Shqipëria e Bashkuar | Faqe 70 Avni Rustemi, atentati ndaj Esat pashë Toptanit dhe disa nga enigmat e tij Vështrim historik, rreth kësaj vepre të lartë atdhetare të këtij heroi, që më 13 qershor të vitit 1920 fshiu nga faqja e dheut Esat... Gabimi skandaloz i Europës me shqiptarët Nga Gazmend Shpuza Midis miqve të mirënjohur të Shqipërisë dhe të shqiptarëve, që u janë gjendur atyre në kohë shumë të vështira dhe vendimtare për... Pse Hitleri refuzoi kërkesën e Bullgarisë për rishikime territoriale në kufirin shqiptar Ditari i luftës së Komandës Supreme të Forcave të Armatosura Gjermane për Shqipërinë Gjeneral-Kolonel Alexander Löhr Ditaret e luftës të Komandës Supreme të Forcave të Armatosura... 50 vjet më parë – Si u rikrijua Baza Detare e Durrësit Nga Selman Rama* Lundrimi i parë i anijeve luftarake nga Ishulli i Sazanit për në Durrës Nga fundi i vitit 1964, Këshilli i Mbrojtjes të asaj... Nga Marin Mema Albanopoli ka qenë kryeqendra e fisit ilir të Albanëve dhe është përmendur për herë të parë nga Ptolemeu, gjeografi i njohur i shekullit të dytë. Në veprën e tij, ai e rendit Albanopolin mes shumë qyteteve...


text: Santiago de Compostela është kryeqyteti i Galicias të Spanjës. Banorë: 92.298 (2004) Qytete në Spanjë


Fituesit, të cilët punojnë të gjithë për LIGO (Laser Interferometer Gravitational-ëave Observatory), e morën çmimin për “kontribute vendimtare” për një detektor, që ndihmon në zbulimin e valëve gravitacionale. Këto valë krijohen kur dy objekte masive, si vrimat e zeza, bashkohen ose shkatërrohen. Zbulimi i tyre është një “dëshmi e drejtpërdrejtë” e ndërprerjeve në kohë-hapësirë, tha komiteti i Nobelit.