source: fineweb

text: โครงการธรรมศึกษาวิจัย สัมมาทิฏฐิ : ศึกษาคัมภีร์พระไตรปิฎก อรรถกถากถาวัตถุและคัมภีร์ทางพุทธศาสนา ธีรวัส บําเพ็ญบุญบารมี ผู้อํานวยการโครงการอนุรักษ์คัมภีร์ มหาบัณฑิตสาขาวิชาพุทธศาสน์ศึกษา มหาวิทยาลัยมหามกุฏราชวิทยาลัย ธรรมศึกษาวิจัยนี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาค้นคว้าเพื่อเป็นหลักฐานทางวิชาการทางพระพุทธศาสนา ตามหลักสูตรวิจัยคัมภีร์ พระพุทธศาสนา มูลนิธิเบญจนิกาย พุทธศักราช ๒๕๕๐พิมพ์ครั้งที่ ๑ ๕๐๐ เล่ม เพื่อเป็นธรรมทานไม่สงวนลิขสิทธิ์ บทนํา เรื่องนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อศึกษาเรื่องสัมมาทิฏฐิในพระพุทธศาสนาเถรวาทว่ามีความสําคัญอย่างไรผลการศึกษาพบว่าพระพุทธศาสนาให้ความสําคัญแก่ทิฏฐิสูงที่สุดประการหนึ่งเพราะเป็นปัจจัยให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในวิถีชีวิตและสังคมในเมื่อทิฏฐิชนิดใดได้รับการยอมรับและเป็นหลักของการดําเนินชีวิตในสังคมตลอดถึงเป็นกรอบกําหนดแนวทางให้แก่คนในสังคมเป็นกําลังส่งเสริมให้ชีวิตและสังคมให้ดําเนินไปภายใต้กรอบแห่งทิฏฐินั้นด้วยเหตุนี้ก่อนเข้าสู่การพัฒนาชีวิตตามหลักทางสายกลางพระพุทธศาสนาเถรวาทจึงเน้นให้มีการสร้างสัมมาทิฏฐิให้เกิดขึ้นก่อนด้วยอาศัยเหตุ๒ประการได้แก่เหตุภายนอกคือการคบหาสมาคมกับคนดีและการได้รับคําสั่งสอนที่ดีงามและเหตุภายในคือการคิดอย่างถูกต้องหรือคิดแบบโยนิโสมนสิการสัมมาทิฏฐิจึงมีความสําคัญมากเป็นตัวชี้นําและกํากับทิศทางการดําเนินชีวิตตั้งแต่ต้นจนจบโดยเป็นเบื้องต้นของการพัฒนาชีวิตของคนในสังคมเป็นศูนย์กลางของความรู้เกี่ยวกับการแก้ปัญหาของชีวิตตามหลักอริยสัจ๔ในระหว่างการฝึกอบรมสัมมาทิฏฐิจะเป็นตัวคอยกํากับกระบวนพัฒนาขั้นพื้นฐานคือเริ่มต้นด้วยความเชื่อในเรื่องกฏแห่งกรรมจนถึงการได้บรรลุมรรคผลยิ่งไปกว่านั้นสัมมาทิฏฐิยังแสดงความสัมพันธ์กับองค์มรรคอื่นๆในการเกื้อหนุนกันและกันเป็นต้นเหตุให้การดําเนินชีวิตในทางสังคมคือศีลด้านจิตใจคือสมาธิและปัญญาให้มีการพัฒนาไปด้วยกัน สัมมาทิฏฐิความเห็นถูกต้องมีความสําคัญมากเปรียบเหมือนประทีปส่องนําทางให้บุคคลเดินทางได้สะดวกไม่เกิดอันตรายต่างๆในเวลาเดินทางฉะนั้นเมื่อคนเรามีความรู้ความเข้าใจในหลักการสําหรับดําเนินชีวิตไปตามแนวของสัมมาทิฏฐิโดยอาศัยปัญญาเป็นตัวนําคอยประคับประคองมิให้การดําเนินชีวิตเป็นไปในทางที่ผิดคือมิจฉาทิฏฐิความเห็นผิดจากทํานองคลองธรรมย่อมจะนําความประโยชน์เกื้อกูลมาให้แก่ตนเองและสังคมส่วนรวมประเทศชาติศาสนาพระมหากษัตริย์ตลอดถึงสังคมชาวโลกจะได้มีความสงบสุขไม่เกิดปัญหาอาชญากรรมต่างๆขึ้นในสังคมทั่วไปสัมมาทิฏฐิความเห็นถูกต้องจึงเป็นแนวทางสําหรับดําเนินชีวิตของชาวโลกทุกเพศทุกวัยเมื่อมนุษย์ได้ปฏิบัติตามอริยมรรคมีองค์๘มีความเห็นชอบเป็นต้นหรือเรียกว่าหลักไตรสิกขาคือศีลสมาธิปัญญาให้เหมาะสมกับภาวะของตนๆไม่มีการเบียดเบียนกันและกันดังนั้นสัมมาทิฏฐิสามารถจัดเป็น๓ระดับคือ ๑. ระดับขั้นต่ําหมายเอาความเห็นชอบตามทํานองคลองธรรมเช่นเห็นว่าบาปบุญมีจริงมารดาบิดามีคุณจริงนรกสวรรค์มีจริงทําดีได้ดีทําชั่วได้ชั่วเป็นต้น ๒. ระดับขั้นกลางหมายเอาความเห็นถูกต้องตามกฎธรรมดาเช่นเห็นว่าสรรพสิ่งทั้งหลายมีความเกิดขึ้นในเบื้องต้นแปรปรวนไปในท่ามกลางแล้วแตกสลายไปในที่สุดทําให้ผู้เห็นรู้จักปล่อยวางความยึดมั่นถือมั่นในสังขารทั้งปวงได้ ๓. ระดับขั้นสูงหมายเอาความเห็นชอบในอริยสัจ๔คือทุกข์ได้แก่ความไม่สบายกายไม่สบายใจเหตุให้เกิดความทุกข์ได้แก่ตัณหาความทะยานอยากความดับทุกข์หรือนิโรธและมรรคได้แก่ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์มีสัมมาทิฎฐิเป็นต้นดังนั้นการที่คนเราต้องการความสุขความเจริญก้าวหน้าแก่ตนเองและสังคมทั้งในอดีตปัจจุบันและอนาคตตลอดถึงได้บรรลุสันติบทคือพระนิพพานเป็นที่สุดจะต้องประพฤติปฏิบัติตามทางสายกลางคืออริยมรรคมีองค์๘มีสัมมาทิฎฐิความเห็นถูกต้องเป็นต้น ธีรเมธี ธีรวัส บําเพ็ญบุญบารมี มหาบัณฑิตแห่งมหามกุฏราชวิทยาลัย สารบัญ สัมมาทิฏฐิ ๑ความหมายและขอบเขตของทิฏฐิ ๒ทิฏฐิในทัศนะทางพระพุทธศาสนาเถรวาท ๒.๑ทิฏฐิในฐานะเป็นพลังขับเคลื่อนวิถีชีวิต ๒.๒ทิฏฐิในฐานะเป็นกิเลสกลุ่มปปัญจธรรม ๒.๓ทิฏฐิเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงธรรม ๒.๓.๑ทิฏฐุปาทาน ๒.๓.๒ทิฏฐิชาละ ๒.๓.๓ทิฏโฐฆะ ๒.๓.๔ทิฏฐาสวะ ๒.๓.๕ทิฏฐิสังโยชน์ ๓ทิฏฐิในสังคมไทย ๓.๑ทิฏฐิในสังคมไทยสมัยโบราณ ๓.๑.๑โลกทัศน์และชีวทัศน์แบบไตรภูมิ ๓.๑.๒แนวคิดเกี่ยวกับรัฐและพระมหากษัตริย์ ๓.๑.๓ความคิดเรื่องเวลาของพราหมณ์และพุทธ . ๓.๑.๔แนวคิดเรื่องโลกยุคพระศรีอาริย์และพระมาลัย ๓.๒อิทธิพลของทิฏฐิต่อการเปลี่ยนการปกครองแบบตะวันตก ๓.๒.๑บทบาทของทิฏฐิในสมัยรัชกาลที่๔ ๓.๒.๒บทบาทของทิฏฐิในสมัยรัชกาลที่๕ ๓.๒.๓บทบาทของทิฏฐิในสมัยรัชกาลที่๖ ๓.๒.๔บทบาทของทิฏฐิในสมัยรัชกาลที่๗ บทที่ ๒ ความสัมพันธ์และการสร้างสรรค์สัมมาทิฏฐิในพระพุทธศาสนาเถรวาท ๑ความหมายและความสัมพันธ์ระหว่างสัมมาทิฏฐิสองระดับ ๑.๑วิเคราะห์ความหมายของคําว่าสัมมา ๑.๒ความหมายของสัมมาทิฏฐิ ๑.๒.๑ความหมายของโลกิยสัมมาทิฏฐิ ๑.๒.๒ความหมายของโลกุตรสัมมาทิฎฐิ ๑.๓ความสัมพันธ์ระหว่างโลกิยสัมมาทิฏฐิกับโลกุตรสัมมาทิฏฐิ ๒สัมมาทิฏฐิกับการพัฒนาชีวิต ๒.๑สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นเหมือนนายสารถี ๒.๒สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นบุพนิมิตแห่งการตรัสรู้ ๒.๓สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นบ่อเกิดและส่งเสริมกุศลธรรมทั้งปวง ๓การสร้างสรรค์สัมมาทิฏฐิ ๓.๑ปรโตโฆสะ ๓.๒โยนิโสมนสิการ ๓.๒.๑วิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัย ๓.๒.๒วิธีคิดแบบแยกแยะส่วนประกอบหรือการคิดแบบวิเคราะห์ ๓.๒.๓วิธีคิดแบบสามัญลักษณ์ ๓.๒.๔วิธีคิดแบบแก้ปัญหาหรือแบบอริยสัจ ๓.๒.๕วิธีคิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์ ๓.๒.๖วิธีคิดแบบเห็นคุณโทษและทางออก ๓.๒.๗วิธีคิดแบบรู้คุณค่าแท้คุณค่าเทียม ๓.๒.๘วิธีคิดแบบเร้าคุณธรรม ๓.๒.๙วิธีคิดแบบอยู่กับปัจจุบัน ๓.๒.๑๐วิธีคิดแบบวิภัชวาทะ บทที่๓ การวิเคราะห์สัมมาทิฏฐิในการพัฒนาชีวิตตามหลักมัชฌิมาปฎิปทา ๑ความหมายและขอบเขตขององค์มรรคทั้ง๘ ๑.๑สัมมาทิฎฐิ ๑.๒สัมมาสังกัปปะ ๑.๓สัมมาวาจา ๑.๔สัมมากัมมันตะ ๔.๑.๖สัมมาวายามะ ๑.๗สัมมาสติ ๑.๘สัมมาสมาธิ ๒บทบาทสัมมาทิฎฐิในฐานะเป็นตัวเชื่อมโยงระหว่างสัจธรรมกับจริยธรรม ๓สัมมาทิฎฐิในฐานะเป็นแกนนําของทางสายกลาง ๔สัมมาทิฎฐิในฐานะเป็นตัวนําในการสร้างกรรมเพื่อสิ้นกรรม. ๕สัมมาทิฎฐิอยู่ในทุกขั้นตอนแห่งการพัฒนาชีวิต ๕.๑กัมมัสสกตาทิฎฐิ ๕.๒ฌานสัมมาทิฎฐิ ๕.๓วิปัสสนาสัมมาทิฎฐิ ๕.๔มัคคสัมมาทิฎฐิ ๕.๕ผลสัมมาทิฎฐิ ๖วิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างสัมมาทิฎฐิกับองค์มรรคอื่นๆ ๖.๑ระบบความสัมพันธ์แบบเครือข่าย ๖.๒ระบบความสัมพันธ์แบบเส้นตรง ๖.๓ระบบความสัมพันธ์แบบมัคคสมังคี ๖.๔ความสัมพันธ์องค์มรรคในกระบวนการรับรู้ ๗คุณภาพสัมมาทิฎฐิที่เจริญขึ้นโดยลําดับตลอดกระบวนการพัฒนา บทสรุป บรรณานุกรม บทที่ ๑ แนวทางการศึกษาเรื่องสัมมาทิฏฐิ ๑ ความหมายและขอบเขตของทิฎฐิ คําว่าทิฎฺฐิเป็นศัพท์วิชาการทางพุทธศาสนาที่ใช้ในความหมายและขอบเขตที่กว้างขวางมากบางครั้งใช้ในความหมายกลางๆเพื่อสื่อถึงระบบความคิดความเชื่อทั่วๆไปโดยไม่ได้ชี้ชัดลงไปว่าถูกหรือผิดถ้าในกรณีที่ใช้กล่าวถึงทิฎฐินอกพุทธศาสนาเช่นลัทธิครูทั้ง๖และทิฎฐิ๖๒ในที่นี้จะใช้หมายถึงความเห็นผิดเพียงอย่างเดียวหรือถ้ามาพร้อมกันเป็นชุดในฐานะเป็นกิเลสกลุ่มปปัญจธรรม (ธรรมเครื่องเนิ่นช้า) คือตัณหามานะและทิฎฐิในที่นี้ก็จะหมายถึงความเห็นผิดเหมือนกัน๑โดยเฉพาะความเห็นชนิดที่ยึดเอาอัตตาเป็นศูนย์กลางแต่ถ้าใช้หมายถึงปัญญาที่เกิดขึ้นในขั้นตอนของการปฏิบัติธรรมหรือใช้เป็นคุณสมบัติของพระอริยบุคคลเช่นคําว่าทิฎฐิปปัตตะ* (ผู้บรรลุสัมมาทิฎฐิ) เป็นต้นในที่นี้จะหมายเอาเฉพาะความเห็นที่ถูกต้องเพียงอย่างเดียว พระเทพเวที (ป.อ.ปยุตโต) ได้นิยามความหมายของทิฎฐิโดยเทียบเคียงกับคําในภาษาอังกฤษว่าทิฎฐิหมายถึงทฤษฎีความเห็นความเชื่อความคิดเห็นการเก็งความจริงและความเชื่อแบบสิทธันต์๒รวมถึงค่านิยมและท่าทีหรือทัศนคตินอกจากนั้นในหนังสือพุทธธรรมท่านยังได้ให้ความหมายละเอียดยิ่งขึ้นไปอีกว่าทิฎฐิแปลว่าความเห็นหมายถึงความเชื่อถือลัทธิทฤษฎีความเข้าใจตามแนวเหตุผลข้อที่เข้ากับความเห็นของตนหลักการที่เห็นสมข้อที่ถูกใจข้อที่เชิดชูเอาไว้ความใฝ่นิยมรวมถึงอุดมการณ์โลกทัศน์และชีวทัศน์ต่างๆตลอดจนทัศนะพื้นฐานที่สืบเนื่องมาจากความเห็นความเข้าใจและความใฝ่นิยมเหล่านั้น๓ พุทธทาสภิกขุได้ให้ความหมายไว้ว่าทิฎฐิหมายถึงการมีความเห็นความเข้าใจความรู้ความเชื่อและทฤษฎีต่างๆเป็นความเห็นที่แฝงไว้ด้วยยึดมั่นถือมั่นกล่าวคือเมื่อผู้ใดได้รับการศึกษาหรือมีความรู้อย่างใดอย่างหนึ่งจนตกผลึกเป็นทิฎฐิของตนก็จะยึดถือเอาทิฎฐินั้นไว้เป็นมาตรฐานสําหรับตัดสินความคิดเห็นอย่างอื่นทิฎฐิในภาษาบาลีใช้ทั้งในแง่ดีแง่ไม่ดีและแง่ที่เป็นกลางๆอย่างไรก็ตามถ้าเทียบกันโดยสัดส่วนแล้วที่ใช้ในแง่ดีเป็นเพียงส่วนน้อยเท่านั้นเช่นคําว่าทิฎฐิสัมปันโน (ผู้สมบูรณ์ด้วยทิฎฐิ) และทิฎฐิปปัตโต (ผู้บรรลุถึงสัมมาทิฎฐิ) เป็นต้นส่วนที่ใช้ในแง่ที่ไม่ดีหรือแง่ที่เป็นมิจฉาทิฎฐิจะมีมากกว่า๔ กล่าวโดยสรุปพุทธศาสนาใช้คําว่าทิฎฐิในความหมายและขอบเขตที่กว้างขวางมากครอบคลุมทั้งในแง่ความหมายที่เป็นกลางๆโดยไม่ชี้ชัดลงไปว่าเป็นความเห็นความเชื่อที่ถูกหรือผิดทั้งในแง่ความเห็นความเชื่อที่ถูกต้องหรือเป็นสัมมาทิฎฐิและในแง่ความเห็นความเชื่อที่ผิดหรือเป็นมิจฉาทิฎฐินอกจากนั้นเมื่อมองในแง่ที่ปรากฏผลออกมาเป็นวิถีชีวิตและวิถีสังคมของมนุษย์ความหมายและขอบเขตของทิฎฐิจะครอบคลุมไปถึงวัฒนธรรมประเภทนามธรรมหรือวัฒนธรรมทางด้านจิตใจในสังคมมนุษย์ทั้งหมดเช่นวัฒนธรรมด้านความเชื่อค่านิยมทางสังคมท่าทีหรือทัศนคติชีวทัศน์โลกทัศน์และอุดมการณ์เป็นต้น ๒ทิฎฐิในทัศนะทางพุทธศาสนาเถรวาท ๒.๑ทิฎฐิในฐานะเป็นพลังขับเคลื่อนวิถีชีวิต ตามทัศนะของพุทธศาสนาเถรวาทพลังอํานาจที่ขับเคลื่อนวิถีชีวิตและสังคมของมนุษย์คือพลังแห่งเจตจํานงหรือพลังแห่งกรรมนั่นเอง(กมฺมุนาวตฺตตีโลโก) ซึ่งกรรมในที่นี้มุ่งตรงไปที่ตัวแท้หรือต้นตอของกรรมจริงๆได้แก่เจตนาความจงใจหรือการเลือกตัดสินใจที่จะกระทําอย่างใดอย่างหนึ่งนั่นเองเจตนาหรือเจตจํานงนี้เป็นตัวชี้นําและกําหนดทิศทางแห่งการกระทําทั้งหมดของมนุษย์พร้อมทั้งเป็นตัวการหรือเป็นการริเริ่มปรุงแต่งสร้างสรรค์ทุกอย่างด้วยเหตุนี้จึงได้ชื่อว่าเป็นตัวแท้ของกรรมและในการที่เจตนาแสดงพลังขับเคลื่อนวิถีชีวิตนั้นก็ไม่ได้หมายความว่าจะดําเนินไปอย่างบริสุทธิ์เสมอไปหากแต่เป็นพลังที่เคลื่อนไปตามอํานาจการชักนําของธรรมที่เป็นคุณสมบัติของจิต (เจตสิก)อีกชั้นหนึ่งโดยเฉพาะกลุ่มกิเลสที่เป็นรากเหง้าของอกุศล๓อย่างคือโลภะโทสะและ โมหะในบรรดากรรมที่มนุษย์กระทําต่อโลกภายนอกทั้ง๓อย่างคือกายกรรมวจีกรรมและมโนกรรมถือว่ามโนกรรมเป็นกรรมที่สําคัญและมีผลกว้างขวางรุนแรงที่สุดที่บอกว่ามโนกรรมเป็นกรรมสําคัญที่สุดนั้นก็เพราะเป็นจุดเริ่มต้นของกายกรรมและวจีกรรมหรือเพราะเหตุที่กายกรรมและวจีกรรมถูกบงการด้ายมโนกรรมนั่นพุทธพจน์บางแห่งได้ยกให้จิตเป็นตัวขับเคลื่อนโลกและชีวิตทั้งหมดเช่นพุทธพจน์ที่ว่าโลกถูกจิตนําไปถูกจิตผลักใสไปจิตเป็นธรรมอย่างหนึ่งที่โลกทั้งหมดตก อยู่ในอํานาจ๕และพุทธพจน์ที่ว่าธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้ามีใจเป็นใหญ่สําเร็จด้วยใจถ้าคนมีใจชั่วก็จะพูดชั่วหรือทําชั่วตามไปด้วย๖พึงสังเกตว่าในที่นี้แม้ยกให้จิตเป็นตัวนําและเป็นตัวขับเคลื่อนแต่ก็ไม่ได้ขัดกับข้อความที่กล่าวมาแล้วเพราะจิตจะเป็นตัวนําได้นั้นจิตจะต้องตั้งเจตจํานงหรือแสดงบทบาทอย่างใดอย่างหนึ่งออกมาการแสดงบทบาทของจิตนี้เองที่เรียกว่ามโนกรรมหรือเรียกตามหลักปฏิจจสมุปบาทว่าสังขารและบทบาทที่จิตแสดงออกมานั้นก็ไม่ใช่กระบวนการที่เป็นไปด้วยความบริสุทธิ์เสมอไปหากแต่ถูกกํากับทิศทางด้วยทิฎฐิหรือความเห็นความเชื่อและค่านิยมอย่างใดอย่างหนึ่งที่ตนยึดถือเอาไว้เพื่อให้เห็นบทบาทและอิทธิพลของทิฎฐิอย่างเป็นรูปธรรมบางครั้งพระพุทธองค์ก็ทรงใช้หลักชีววิทยาแบบง่ายๆเข้ามาช่วยอธิบายนั่นคือหลักการถ่ายทอดพันธุกรรมของพืชในเมล็ดพืชทุกชนิดล้วนได้รับลักษณะทางพันธุกรรมทุกอย่างจากพืชที่เป็นแม่โดยผ่านโครงสร้างของยีนที่มีอยู่ในโครโมโซมลักษณะทางพันธุกรรมเหล่านี้ก็คือภาวะแฝงที่มีอยู่ในเมล็ดพืชนั่นเองถ้าปัจจัยภายนอกเอื้ออํานวยก็พร้อมจะแสดงตัวออกมาการที่เรานําเมล็ดพืชไปปลูกไว้ในดินแล้วใส่ปุ๋ยรดน้ําพรวนดินก็คือการสร้างโอกาสให้ลักษณะทางพันธุกรรมของพืชแสดงตัวออกมานั่นเองทิฎฐิก็เช่นเดียวกันเมื่อบุคคลหรือสังคมยึดมั่นถือมั่นในทิฐิอย่างใดอย่างหนึ่งก็เท่ากับว่าทิฎฐิได้เข้าไปเป็นภาวะแฝงในชีวิตและสังคมเรียบร้อยแล้วปรากฏการณ์ต่างๆในสังคมมนุษย์ที่ออกมาในรูปของวัฒนธรรมก็ดีในรูปของพิธีกรรมทางศาสนาหรือสถาบันทางการเมืองที่ดีก็คือการแสดงตัวของทิฎฐินั่นเองดังพุทธพจน์ที่ว่า กายกรรมที่ถือว่าปฏิบัติให้บริบูรณ์ตามสมควรแก่ทิฎฐิพรั่งพร้อมตามทิฎฐิวจีกรรมที่ถือปฏิบัติให้บริบูรณ์ตามสมควรแก่ทิฎฐิมโนกรรมที่ยึดถือปฏิบัติให้บริบูรณ์ตามสมควรแก่ทิฎฐิเจตนาความปรารถนาความตั้งใจและสังขารทั้งหลายของบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฎฐิธรรมทั้งหมดนี้ย่อมเป็นไปเพื่อผลที่ไม่น่าปรารถนาไม่น่าใคร่ไม่น่าพอใจไม่เกื้อกูลเป็นทุกข์ข้อนั้นเพราะเหตุไรเพราะความเห็น (ทิฎฐิ) เลวทรามเปรียบเหมือนเมล็ดสะเดาเมล็ดบวบขมหรือเมล็ดน้ําเต้าขมที่บุคคลเพาะไว้ในดินชุ่มชื้นรสดินและรสน้ํามันดูดซับเอาไว้ทั้งหมดย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นของขมเผ็ดร้อนไม่น่ายินดีข้อนั้นเพราะเหตุไรเพราะเมล็ดสะเดาขมเป็นต้นนั้นเลวฉะนั้น๗พุทธพจน์ที่ยกมานี้แสดงให้เห็นว่าสภาพความเป็นไปในชีวิตและสังคมของมนุษย์ทั้งในแง่ที่เจริญขึ้นและเสื่อมลงล้วนแต่ถูกกําหนดไว้อย่างแน่นอนด้วยอิทธิพลของทิฎฐิเหมือนลักษณะของพืชที่ถูกกําหนดไว้อย่างแน่นอนด้วยลักษณะทางพันธุกรรม ๒.๒ทิฎฐิในฐานะเป็นกิเลสกลุ่มปปัญจธรรม คําว่าปปญฺจคัมภีร์อภิธานวรรณนาได้นิยามความหมายไว้๒นัยคือคําว่ากว้างขวางและพิสดารนอกจากนั้นยังได้ยกคําที่มีความหมายอย่างเดียวกันและใช้เป็นไวพจน์ของกันขึ้นมาเทียบเคียงอีก๒คําคือคําว่าพยฺาสและวิตฺถารแปลว่ากว้างขวางและพิสดารเหมือนกันเมื่อนํามาใช้เป็นศัพท์วิชาการทางพุทธศาสนาจะมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าปปัญจธรรมเป็นชื่อรวมที่ใช้เรียกกลุ่มกิเลส๓ตัวคือตัณหามานะและทิฎฐิหมายถึงธรรมเครื่องเนิ่นช้าหรือกิเลสที่ทําให้คิดปรุงแต่งยึดเยื้อพิสดารนอกจากนั้นระบบคําสอนของพุทธศาสนาเองอาจจะกลายเป็นมิจฉาทิฎฐิได้เช่นกันถ้าบุคคลยึดถืออย่างไม่ถูกต้องหรือเข้าไปเกี่ยวข้องอย่างงมงายดังที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ในอลคัททูปมสูตรว่าธรรมที่พระองค์แสดงเปรียบเหมือนแพสําหรับข้ามฟากเมื่อบุคคลอาศัยข้ามถึงฝั่งแล้วจะต้องทิ้งแพไว้ตรงนั้นไม่ใช่แบกติดตัวไปด้วยเช่นเดียวกันเมื่อบุคคลอาศัยธรรมข้ามถึงฝั่งแล้ว (พระนิพพาน) แม้ธรรมทั้งหลายก็ต้องละด้วยไม่ใช่ยึดมั่นถือมั่นเอาไว้๙ การที่ท่านจัดกลุ่มกิเลส๓ตัวคือตัณหามานะและทิฎฐิให้อยู่ในชุดเดียวกันก็เพราะกิเลสชุดนี้ทํางานประสานสัมพันธ์กันและเป็นเหตุปัจจัยของกันและกันเมื่อตัวใดตัวหนึ่งออกมาเป็นตัวเด่นในการกําหนดพฤติกรรมของมนุษย์ถ้าสืบสาวลึกลงไปในเบื้องหลังจะเห็นว่ามีกิเลสตัวอื่นๆคอยหนุนหลังอยู่หลักอริยสัจ๔ที่ว่าตัณหาเป็นสาเหตุแห่งความทุกข์ (สมุทัย) ในที่นี้ท่านไม่ได้หมายเอาเฉพาะตัณหาเพียงอย่างเดียวหากแต่ยกตัณหาขึ้นมาในฐานะเป็นตัวเด่นเท่านั้นแท้ที่จริงแล้วก็คือการพูดถึงมานะและทิฎฐิโดยอ้อมนั่นเองอย่างไรก็ตามถ้ามองในแง่กิเลสที่เป็นแกนกลางก็ต้องยกให้ทิฎฐิเพราะเมื่อบุคคลมีความเห็นความเชื่อในเรื่องใดเรื่องหนึ่งแล้วมานะและตัณหาก็จะแสดงบทบาทเพื่อตอบสนองความเห็นความเชื่อนั้นๆเช่นบุคคลมีความเชื่อว่าตัวตนที่เป็นศูนย์กลาง (ทิฎฐิ)ก็จะทําให้เกิดความอยากที่จะหาวัตถุมาบําเรอปรนเปรอตน (ตัณหา) และความทะนงตนอยากใหญ่ใฝ่เด่นก็จะเกิดตามมา (มานะ)๑๐ กล่าวโดยสรุปกิเลสกลุ่มปปัญจธรรมคือตัณหามานะและทิฏฐิเป็นกลุ่มกิเลสที่มีแกนกลางอยู่บนความเชื่อว่ามีตัวตนหรือตัวกู (อหังการ) แล้วแสดงบทบาทเพื่อตอบสนองความเชื่อนั้นเป็นกิเลสที่มีอิทธิพลต่อกระบวนการรับรู้โลกของมนุษย์เป็นอย่างมากโดยเป็นตัวปรุงแต่งสร้างสรรค์ข้อมูลจากประสบการณ์ให้เกิดความฟั่นเฝือยึดเยื้อยุ่งเหยิงและซับซ้อนหลากหลายนอกจากนั้นยังมีอิทธิพลต่อการกําหนดวิถีชีวิตและสังคมของมนุษย์ทั้งหมดด้วย ๒.๓ทิฏฐิเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงธรรม การยึดมั่นถือมั่นในทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งพระพุทธศาสนาถือว่าเป็นอุปสรรคขวางหรือทําให้เกิดความเนิ่นช้าต่อการเข้าถึงธรรมนอกจากนั้นยังเป็นปัญหาเร่งด่วนที่จะต้องจัดการแก้ไขในลําดับต้นๆดังที่ท่านพุทธทาสภิกขุกล่าวไว้ว่าปัญหาเรื่องทิฏฐิเป็นปัญหาเฉพาะหน้าและรีบด่วนที่สุดเพราะถ้าเป็นมิจฉาทิฏฐิอย่างต่ําอย่างทรามที่สุดก็จะพาลงนรกลงอบายในปัจจุบันทันตาเห็นทีนี้ถ้าสูงขึ้นมากกว่านี้ก็ให้พ้นทุกข์ไปอย่างชั้นประณีตคือเวียนว่ายตายเกิดไปแม้จะเป็นเทพเป็นพรหมเราก็ถือว่าต้องทนเวียนว่ายตายเกิดอยู่นั่นเองเพราะฉะนั้นปัญหาเรื่องทิฏฐินี้มันจึงมีมากไม่มีที่สิ้นสุดจนกว่าจะเป็นพระอรหันต์๑๑ อย่างไรก็ตามปัญหาหรืออุปสรรคจะมีมากหรือน้อยอย่างไรขึ้นอยู่กับความเข้มข้นของความยึดมั่นถือมั่นในทิฏฐินั้นเพราะทิฏฐิจะเป็นเหมือนกําแพงที่ปิดกั้นตัวเองไม่ให้มีโอกาสออกมารับรู้โลกภายนอกได้อย่างเต็มที่พร้อมกันนั้นก็ปิดกั้นไม่ให้ข้อมูลจากโลกภายนอกเข้ามาหาตัวเองด้วยส่งผลให้วิถีชีวิตตนเวียนซ้ําซากอยู่ในกรอบแคบๆโอกาสที่จะได้รับรู้ข้อมูลหรือวิถีชีวิตแบบอื่นๆจึงเกิดขึ้นได้ยากดังนั้นพุทธศาสนาจึงได้กล่าวถึงทิฏฐิในฐานะเป็นอุปสรรคไว้ในลักษณะต่างๆดังนี้ ๒.๓.๑ทิฏฐุปาทาน๑๒ความยึดมั่นถือมั่นในทฤษฎีหรือทิฏฐิต่างๆเป็นองค์ประกอบอย่างหนึ่งของหลักปฏิจจสมุปบาทโดยเป็นผลสืบเนื่องมาจากตัณหาอีกทีหนึ่งและตัณหานี้ก็เป็นผลสืบเนื่องมาจากอวิชชานั่นเองเมื่อบุคคลมีความไม่รู้ (อวิชชา) ในสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริงในฐานะเป็นกระบวนการแห่งเหตุปัจจัยที่สัมพันธ์ต่อเนื่องกันจึงเกิดความเห็นผิดว่ามีตัวตนที่เที่ยงแท้ถาวรขึ้นมาในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่งแล้วความเห็นผิดนี้ก็เป็นปัจจัยให้เกิดตัณหาหรือความอยากที่จะแสวงหาวัตถุมาปรนเปรอตน (กามตัณหา)อยากให้ตนได้เป็นหรือได้ดํารงอยู่ในภาวะอย่างใดอย่างหนึ่ง (ภวตัณหา) หรืออยากให้ตนพ้นไปจากภาวะที่เป็นอยู่ (วิภวตัณหา) จากนั้นความอยากนี้ก็จะเป็นปัจจัยให้เกิดความยึดมั่นถือมั่นในทิฏฐิทฤษฎีหรือหลักปรัชญาอย่างใดอย่างหนึ่ง (ทิฏฐุปาทาน) ที่ตนเห็นว่าเป็นแนวทางที่จะสนองความอยากนั้นได้จากความยึดมั่นในทิฏฐิก็จะนําไปสู่ภาคปฏิบัติหรือการสร้างกรรมแล้วได้รับผลกรรมหมุนเวียนซ้ําซากอยู่ในสังสารวัฎอย่างไม่มีที่สิ้นสุดยิ่งเห็นว่าทิฏฐิที่ตนยึดถือสามารถตอบสนองความอยากของตนได้ก็ยิ่งเพิ่มความยึดมั่นถือมั่นในทิฏฐินั้นให้เข้มข้นมากยิ่งขึ้นไปอีกในที่สุดทิฏฐิที่ตนยึดถือก็จะเป็นเหมือนกําแพงหรือคูที่กักขังตัวเอง ๒.๓.๒ทิฏฐิชาละข่ายแห่งทิฏฐิในพรหมชาลสูตรพระพุทธองค์ได้ทรงเปรียบเทียบทิฏฐิ๖๒ซึ่งเป็นทิฏฐิที่แพร่หลายอยู่ในสมัยนั้นว่าเป็นเช่นเดียวกับเส้นด้ายจํานวนมากมายที่โยงใยสอดประสานกันเป็นตาข่ายแล้วแผ่ขยายปกคลุมครอบงําระบบความคิดความเชื่อของประชาชนในสมัยนั้นคนที่ถูกข่ายแห่งทิฏฐิคลุมเอาไว้จึงเป็นเช่นเดียวกับปลาที่ถูกแหของชาวประมงคลุมเอาไว้ไม่ว่าปลาจะผุดโผล่หรือแหวกว่ายไปมาอย่างไรก็สามารถทําได้ภายในขอบเขตหรืออาณาบริเวณที่อยู่ภายใต้การครอบของแหเท่านั้นดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่าเปรียบเหมือนชาวประมงหรือลูกมือชาวประมงผู้ชํานาญใช้แหตาถี่ทอดลงในหนองน้ําเล็กๆเขาคิดว่าบรรดาสัตว์ตัวใหญ่ในหนองน้ําแห่งนี้ทั้งหมดถูกแหครอบเอาไว้อยู่ในแหนี้เมื่อผุดขึ้นก็ผุดอยู่ในแหนี้ติดอยู่ในแหนี้ถูกครอบเอาไว้เมื่อผุดขึ้นก็ผุดอยู่ในแหนี้ฉันใดสมณะหรือพราหมณ์ ประกาศวาทะแสดงทิฏฐิต่างๆทั้งหมดถูกทิฏฐิ๖๒นี้ซึ่งเป็นดุจตาข่ายปกคลุมเอาไว้ตกอยู่ในตาข่ายนี้เมื่อโผล่ขึ้นก็โผล่อยู่ในตาข่ายนี้ติดอยู่ในตาข่ายนี้ถูกปกคลุมเอาไว้เมื่อโผล่ขึ้นก็โผล่อยู่ในตาข่ายนี้เองฉันนั้น๑๓ ดังนั้นการติดตาข่ายแห่งทิฏฐิในที่นี้จึงสื่อถึงพฤติกรรมทางจิตของบุคคลที่ถูกตีกรอบให้คิดให้ปรุงแต่งสร้างสรรค์หรือให้ตั้งเจตจํานงตามทิฏฐิอย่างใดอย่างหนึ่งนั่นเองเพราะทิฏฐิมีกําเนิดมาจากอวิชชาหรือความไม่รู้เมื่อไม่รู้ก็คิดฝันสร้างจินตนาการและแสดงพฤติกรรมต่างๆภายใต้การชักนําของทิฏฐินั้นหลงยึดเอาขอบเขตหรือพื้นที่ที่ถูกข่ายของทิฏฐิคลุมอยู่นั่นว่าเป็นโลกที่ยิ่งใหญ่เป็นเป้าหมายของชีวิตดังที่พุทธทาสภิกขุได้กล่าวไว้ว่าบรรดาสิ่งที่กั้นสัตว์ดุจตาข่ายไม่มีอะไรยิ่งใหญ่ไปกว่าทิฏฐิมันทําให้คนที่เข้าไปติดนั้นไม่ว่าเข้าไปติดอยู่ในตาข่ายแล้วก็พอใจที่จะอยู่ในข่ายคือทิฏฐินั้นเหมือนกับนกที่อยู่ในกรงไม่พอใจที่จะออกจากกรง๑๔ ๒.๓.๓ทิฏโฐฆะ๑๕ ห้วงน้ําคือทิฏฐิหมายถึงทิฏฐิอันเป็นดุจกระแสน้ําที่หลากท่วมใจสัตว์หรือกิเลสอันเป็นดุจกระแสน้ําที่ท่วมทับและพัดพาให้เวียนว่ายอยู่ในทะเลแห่งสังสารวัฎการนําเอาคําว่าห้วงน้ํามาสื่อความหมายของทิฎฐิก็เป็นการใช้ภาษาเชิงภาพพจน์เช่นเดียวกันเมื่อนึกถึงสัตว์ที่ตกลงไปในบ่อน้ําภาพที่ปรากฏขึ้นมาในใจของเราคือการที่สัตว์นั้นแหวกว่ายวนเวียนไปมาอยู่ในบ่อน้ํานั้นอย่างซ้ําซากตราบใดที่ยังขึ้นจากบ่อน้ํานั้นไม่ได้กิจกรรมแห่งการเวียนว่ายก็จะดําเนินไปเรื่อยๆจนกว่าจะหาทางขึ้นจากบ่อน้ํานั้นได้เมื่อโยงเข้ามาหาสภาพจิตของบุคคลหรือสังคมที่ตกอยู่ในกระแสของทิฏฐิก็จะทําให้เห็นภาพว่าเป็นสภาพจิตที่คิดปรุงแต่งวนเวียนซ้ําซากอยู่ภายใต้อิทธิพลของทิฏฐินั้นตราบใดที่ยังไม่เข้าถึงฝั่งแห่งพระนิพพานกิจกรรมทุกอย่างไม่ว่าจะเป็นการคิดการพูดหรือการกระทําก็จะวนเวียนซ้ําซากอยู่ในกรอบแห่งทิฏฐินั้นนั่นเองยิ่งถ้าตกลงไปแล้วเกิดหลงติดเพลิดเพลินยึดเอาห้วงน้ําคือทิฏฐินั้นเป็นที่พึ่งที่อาศัยของตนก็ยิ่งทําให้ถลําลึกและยืดระยะเวลาของสังสารวัฏให้ยาวนานมากขึ้นไปอีก ๒.๓.๔ทิฏฐาสวะ๑๖อาสวะคือทิฏฐิหมายถึงกิเลสที่หมักดองอยู่ในสันดานสัตว์หรือกิเลสที่ไหลซึมซ่านไปย้อมใจเมื่อประสบอารมณ์ต่างๆการนําคําว่าอาสวะมาใช้อธิบายความหมายของทิฏฐิก็เป็นการใช้ภาษาเชิงภาพพจน์เช่นเดียวกันเพราะเดิมทีคํานี้ไม่ใช่คําที่ใช้ในภาษาธรรมแต่เป็นคําที่ใช้ในภาษาธรรมดาสามัญทั่วไปหมายถึงเครื่องหมักดองหรือเมรัยเช่นคําว่าปุปผาสโวน้ําดองดอกไม้ผลาสโวน้ําดองผลไม้เป็นต้นเมื่อนึกถึงผลไม้ที่ถูกหมักดองไว้ทําเมรัยเราจะนึกเห็นภาพของน้ําเชื้อที่แผ่ซ่านแทรกซึมเข้าไปเป็นเนื้อเดียวกันกับผลไม้ทําให้ผลไม้นั้นมีสีกลิ่นและรสเปลี่ยนแปลงไปตามอิทธิพลของน้ําเชื้อนั้นทิฏฐิฐานะที่หมักดองอยู่ในจิตสันดานของสัตว์ก็มีลักษณะเช่นเดียวกันจะแผ่ซ่านแทรกซึมเข้าไปย้อมจิตแล้วทําให้มึนเมาเคลิบเคลิ้มและแสดงพฤติกรรมไปตามอิทธิพลของทิฏฐินั้น ๒.๓.๕ทิฏฐิสังโยชน์๑๗เครื่องผูกมัดคือทิฏฐิในที่นี้หมายถึงสักกายทิฏฐิหรือความเห็นความเชื่อว่ามีตัวตนที่เที่ยงแท้ถาวรความเห็นที่ยังติดแน่นในสมมติว่าเป็นตัวตนเราเขาเป็นนั่นเป็นนี่มองไม่เห็นสภาพความจริงที่สัตว์บุคคลเป็นเพียงองค์ประกอบต่างๆมาประชุมกันเข้าการที่ทิฏฐิได้ชื่อว่าเป็นสังโยชน์ก็เพราะเป็นกิเลสที่ผูกมัดสัตว์ไว้กับความทุกข์หรือสังสารวัฎและการนําเอาเครื่องผูดมัดหรือสังโยชน์มาสื่อความหมายของทิฏฐิก็เป็นการใช้ภาษาเชิงภาพพจน์เช่นเดียวกันดังที่พุทธทาสภิกขุกล่าวไว้ว่าสังโยชน์แปลว่าเครื่องผูกเครื่องล่ามเหมือนกับโซ่หรือตรวนหรือขื่อ เครื่องล่ามเครื่องผูกเครื่องจําเรียกว่าสังโยชน์สิ่งที่มันผูกจิตใจไว้ให้ติดอยู่ในกิเลสในความทุกข์ในวัฎฎะนี่คือสังโยชน์ก็คือมันผูกให้ติดไว้กับสิ่งที่จะเป็นทุกข์สิ่งที่จะทําให้เกิดทุกข์มันมีสังโยชน์ผูกติดไว้กับสิ่งนั้นถ้าตัดสังโยชน์ได้หมดก็เป็นพระอรหันต์๑๘ ๓ทิฏฐิในสังคมไทย การศึกษาทิฏฐิในสังคมไทยในที่นี้มุ่งศึกษาเฉพาะทิฏฐิในสังคมไทยโบราณและสมัยเปลี่ยนแปลงการปกครองแบบประชาธิปไตยในปีพ.ศ. ๒๔๗๕เท่านั้นโดยจะเลือกศึกษาเฉพาะทิฏฐิที่เป็นกระแสหลัก๒ทิฏฐิเท่านั้นได้แก่ทิฏฐิที่มีรากฐานมาจากไตรภูมิพระร่วงผสมแนวคิดแบบฮินดูและทิฏฐิแบบประชาธิปไตยจากตะวันตกเพื่อจะชี้ให้เห็นภาพของทิฏฐิในระดับสังคมอย่างกว้างๆว่าทิฏฐิเหล่านี้ได้มีอิทธิพลความเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงสังคมไทยในลักษณะอย่างไรบ้าง ๓.๑ทิฏฐิในสังคมไทยสมัยโบราณ ๓.๑.๑โลกทัศน์และชีวทัศน์แบบไตรภูมิไตรภูมิพระร่วงหรือเตภูมิกถาเป็นเอกสารทางประวัติศาสตร์ที่มีความสําคัญมากในฐานะเป็นรากฐานความคิดความเชื่อกระแสหลักของสังคมไทยมายาวนานตั้งแต่สมัยสุโขทัยจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นได้มีอิทธิพลทั้งทางด้านศาสนาและการเมืองการปกครองนิพนธ์ขึ้นในสมัยกรุงสุโขทัยโดยพระเจ้าลิไท (ประมาณพ.ศ. ๑๘๙๐ - ๑๙๒๗) กล่าวกันว่าพระองค์นิพนธ์ขึ้นจากการรวบรวมข้อมูลจากคัมภีร์ต่างๆประมาณ๓๐คัมภีร์โดยมากเป็นคัมภีร์ชั้นรองจากพระไตรปิฏกในทัศนะของเสฐียรโกเศศไตรภูมิพระร่วงเป็นลักษณะร่วมของมนุษย์ทุกชาติทุกภาษาที่พยายามจะค้นหาคําตอบเกี่ยวกับกําเนิดของโลกและจักรวาลรวมทั้งกําเนิดของสัตว์ทุกจําพวกว่ามีกําเนิดมาอย่างไรตายแล้วจะไปไหนเป็นต้นและที่สําคัญคือไตรภูมิพระร่วงเป็นแหล่งสําหรับสอนศาสนาทางอ้อมแก่สามัญชนทั่วไปโดยยกเอาเรื่องนรกสวรรค์มาเป็นแรงจูงใจซึ่งมักจะได้ผลดีกว่าการสอนหลักธรรมแบบตรงๆ๑๙อิทธิพลของไตรภูมิพระร่วงที่มีต่อความคิดความเชื่อของคนไทยสมัยโบราณที่เด่นชัดคือความเชื่อเรื่องบาปบุญคุณโทษนรกสวรรค์ความไม่เที่ยงแท้แน่นอนของชีวิตที่อยู่ในโลกนี้และความเชื่อที่ถือว่ามีพลังและสร้างเสน่ห์จูงใจประชาชนที่สุดคือความเชื่อในอานิสงส์แห่งการสดับฟังไตรภูมิกถาว่าจะทําให้ได้พบโลกพระศรีอาริย์ที่จะมาถึงในอนาคตจากความเชื่อดังกล่าวมานี้ทําให้คนไทยสมัยโบราณมีค่านิยมในการทําบุญสั่งสมบารมีแล้วตั้งความปรารถนาให้ได้บังเกิดในสวรรค์วิมานชั้นที่สูงๆขึ้นไปและที่เด่นชัดที่สุดคือค่านิยมในการทําบุญแล้วตั้งความปรารถนาให้ได้บังเกิดในโลกยุคพระศรีอาริย์ดังหลักฐานที่ปรากฏในจารึกสมัยโบราณและเอกสารอื่นๆดังต่อไปนี้ ๑. จารึกที่ฐานพระพุทธรูปองค์ที่๑,๒,๓ณวัดพญาภูอําเภอเมืองจังหวัดน่านเมื่อปีพ.ศ. ๑๙๗๐เป็นอักษรสุโขทัยสมเด็จเจ้าพระยาผาสุมเจ้าเมืองน่านได้ตั้งความปรารถนาไว้ว่าปรารถนา (ขอให้) ทัน (ศาสนา) พระศรีอาริย์ไมตรี๒๐ ๒. จารึกวัดส่องคบ๓อําเภอเมืองจังหวัดชัยนาทอักษรไทยอยุธยาและขอมอยุธยาเมื่อปีพ.ศ. ๑๙๗๖มีข้อความที่ตั้งความปรารถนาให้ได้พบพระศรีอาริย์๓ครั้งว่าขอจงได้ทันพระศรีอาริยไมตรีโพธิสัตว์ ขอจงทันพระศรีอาริยไมตรีทุกชาติแล ขอจงได้ทันพระศรีอาริยไมตรีแล๒๑ ๓. จารึกฐานพระพุทธรูปแม่ศรีมหาตาเป็นอักษรไทยพุทธศตวรรษที่๒๐อยู่ที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามกรุงเทพฯมีข้อความที่ปรารถนาให้ได้เกิดเป็นผู้ชายและได้เป็นศิษย์ของพระศรีอาริย์ดังข้อความที่ว่าพระเจ้าแม่ศรีมหาตาขอปรารถนาเป็นผู้ชายชั่วหน้าจุ่งข้าได้เป็นศิษย์ตนพระศรีอาริย์โพธิสัตว์เจ้า๒๒ ๔. ในกฎหมายคณะสงฆ์ฉบับแรกแห่งกรุงรัตนโกสินทร์สมัยรัชกาลที่๑ข้อที่๑พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมีรับสั่งถึงพระสงฆ์ผู้จะแสดงพระเทศนาเรื่องมหาชาติและประชาชนผู้ฟังธรรมว่าแต่นี้สืบไปเมื่อน่าให้พระสงฆ์ผู้สําแดงพระธรรมเทศนาแลราษฎรผู้จะฟังพระมหาชาติชาดกนั้นสําแดงฟังแต่ตามวาระพระบาฬีและอรรถกถาฎีกาให้บริบูรณ์ด้วยผลอานิสงส์นั้นก็จะได้พบสมเด็จพระศรีอาริยเมตไตรยในอนาคตตามเทวราชโองการตรัสสั่งมาแก่พระมาลัยเทวเถระเจ้านั้น..๒๓ ๓.๑.๒ แนวคิดเกี่ยวกับรัฐและพระมหากษัตริย์นอกจากไตรภูมิพระร่วงจะทําหน้าที่หล่อหลอมความเชื่อในทางศาสนาแล้วยังมีอิทธิพลต่อความคิดด้านการเมืองด้วยผู้รู้บางท่านได้ให้ทัศนะว่าพระเจ้าลิไททรงนิพนธ์ไตรภูมิพระร่วงขึ้นมาเพื่อปกครองกรุงสุโขทัยทางอ้อมเพราะทรงนิพนธ์ในขณะที่เป็นอุปราชและกําลังเตรียมที่จะเป็นกษัตริย์อีกประการหนึ่งนโยบายทางด้านการเมืองของสุโขทัยหลังรัชสมัยของพ่อขุนรามคําแหงอยู่ที่การทอดอํานาจของอาณาจักรอยุธยาและในการนี้พระเจ้าลิไทได้ใช้ความพยายามทั้งทางตรงและทางอ้อมทางตรงคือการขยายอาณาเขตส่วนทางอ้อมคือการใช้ระบบความเชื่อทางศาสานา๒๔ จักรวาลวิทยาแบบไตรภูมิได้เข้าไปมีอิทธิพลต่อการจัดรูปแบบของรัฐไทยสมัยโบราณอย่างเห็นได้ชัดโดยเฉพาะรูปแบบสถาปัตยกรรมของราชธานีแสดงให้เห็นถึงความพยายามที่จะจําลองจักรวิทยาแบบไตรภูมิเข้ามาไว้ในรูปแบบของรัฐดังที่รอเบิตไฮน์เกลเดินได้ตั้งข้อสังเกตว่าราชธานีเป็นสิ่งที่สร้างขึ้นให้มีรูปแบบทางสถาปัตยกรรมเหมือนจริงกับจักรวาลและสิ่งสําคัญที่แสดงให้เห็นถึงการจําลองสัญลักษณ์ของจักรวาลมาก็คือการสร้างวัดหรือเทวาลัยให้เป็นเหมือนภาพจําลองของภูเขาสุเมรุ๒๕แม้แนวคิดในด้านการจัดโครงสร้างการปกครองก็เช่นเดียวกันได้มีการแต่งตั้งเสนาบดีทั้ง๔หรือจตุสดมภ์๔ก็ล้วนมีจํานวนและหน้าที่สอดคล้องกับท้าวโลกบาลทั้งสี่ที่ทําหน้าที่รักษาคุ้มครองทิศทั้ง๔เช่นเดียวกันสถานะของพระมหากษัตริย์สมัยสุโขทัยตอนต้นได้รับความชอบธรรมทางการเมืองเพราะอาศัยคติความเชื่อทางพุทธศาสนาที่ถ่ายทอดผ่านไตรภูมิพระร่วงเป็นหลักพระมหากษัตริย์จึงดํารงอยู่ในภาวะแห่งความเป็นพุทธภาพกล่าวคือเป็นผู้ที่ได้รับสั่งสมบารมีมาแต่ชาติปางก่อนและปัจจุบันก็เป็นผู้ได้ชื่อว่าตั้งอยู่ในทศพิธราชธรรมทรงบําเพ็ญพระราชกรณียกิจเพื่อบําบัดทุกข์บํารุงสุขอาณาประชาราษฎร์และอุปถัมภ์บํารุงพระภิกษุสงฆ์เหมือนดังพระอินทร์ผู้ปกครองจักรวาลดังนั้นกษัตริย์จึงมีพระนามอีกอย่างว่าธรรมราชาเช่นพระมหาธรรมราชาลิไทยเป็นต้นต่อมาในสมัยสุโขทัยตอนปลายตลอดถึงสมัยอยุธยาสถานะพระมหากษัตริย์ได้ถูกอธิบายให้มีความศักดิ์สิทธิ์และชอบธรรมมากยิ่งขึ้นด้วยอิทธิพลของแนวคิดความเชื่อที่มีรากฐานมาจากลัทธิเทวราชของฮินดูที่สืบทอดมาจากขอมพระมหากษัตริย์จึงมีสถานะอีกอย่างหนึ่งคือความเป็นเทพเจ้าหรือเทวภาพดังจะเห็นได้ว่าก่อนที่พระมหากษัตริย์จะเสด็จขึ้นครองราชย์พราหมณ์ประจําราชสํานักจะประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษกทั้งนี้ก็เพื่ออันเชิญเทพเจ้าโดยเฉพาะอย่างยิ่งคือพระศิวะลงมาสู่โลกให้สถิตย์ในองค์พระมหากษัตริย์นั่นเองแม้พระนามของพระมหากษัตริย์ในสมัยอยุธยาเช่นสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถสมเด็จพระนเรศวรหรือสมเด็จพระนารายณ์เป็นต้นก็ล้วนสะท้อนให้เห็นถึงแนวคิดแบบเทวราชได้เป็นอย่างดี ๓.๑.๓ ความคิดเรื่องเวลาของพราหมณ์และพุทธสํานึกเรื่องเวลามีความเกี่ยวข้องสัมพันธ์กับเรื่องการมองโลกและชีวิตอย่างแยกไม่ออกถือว่าเป็นอีกปัจจัยหนึ่งที่มีอิทธิพลต่อวิถีชีวิตและสังคมไทยสมัยโบราณเป็นอย่างมากสํานึกนี้เกิดจากการผสมผสานระหว่างความเชื่อเรื่องยุคของฮินดูและความเชื่อเรื่องปัญจอันตรธาน* หรือความเชื่อเรื่องเสื่อมสิ้นไปของพุทธศาสนา๕ประการแนวคิดแบบฮินดูเชื่อว่าชีวิตของมนุษย์ในโลกเริ่มต้นด้วยสภาวะที่มีแต่ความสุขสมบูรณ์แล้วจะเสื่อมลงโดยลําดับในระยะยาวในที่สุดก็จะถูกทําลายด้วยภัยธรรมชาติจากนั้นพระพรหมจะสร้างโลกขึ้นมาใหม่แล้วกระบวนการเปลี่ยนแปลงก็จะดําเนินไปเช่นเดิมแนวคิดนี้เกี่ยวกับการแบ่งโลกออกเป็น๔ยุคคือ ๑. กฤตยุคเป็นยุคที่มีแต่ความบริสุทธิ์มีแต่สันติสุขมนุษย์ตั้งอยู่ในศีลธรรมไม่มีกิเลสตัณหาไม่มีความเจ็บไข้ ๒. เตรตายุคเป็นยุคที่ความดีงามต่างๆเริ่มเสื่อมถอยลงจนเหลือสามในสี่ ๓. ทวาปรยุคเป็นยุคที่ความดีงามเสื่อมถอยลงไปอีกจนเหลือครึ่งหนึ่งสองในสี่ ๔. กลียุคเป็นยุคที่เต็มไปด้วยความสับสนวุ่นวายความดีงามเสื่อมถอยลงจนเกือบเหลือเพียงหนึ่งในสี่ส่วนเท่านั้น๒๖ สามยุคแรกคือกฤตยุคเตรตายุคและทวาปรยุคได้ผ่านพ้นไปแล้วตั้งแต่ก่อนสมัยพุทธกาลตั้งแต่สมัยพุทธกาลจนถึงปัจจุบันอยู่ในช่วงของกลียุคแนวคิดเรื่องยุคของฮินดูผสานกันได้อย่างกลมกลืนกับแนวคิดเรื่องปัญจอันตรธานและสอดรับเป็นอย่างดีกับความเชื่อเรื่องการเสด็จมาของพระพุทธเจ้าองค์ถัดไปคือพระศรีอาริย์คนไทยสมัยโบราณมีความเชื่อว่าพระพุทธศาสนาจะมีอายุยืนอยู่ได้เพียง๕,๐๐๐ปีโดยจะเริ่มเสื่อมลงเรื่อยๆเมื่อพ้นกึ่งพุทธกาล (หลัง๒,๕๐๐ปี) แล้วจะสูญสิ้นไปในที่สุดเมื่อครบ๕,๐๐๐ปีจะเห็นได้ว่าพระมหากษัตริย์ไทยและดินแดนใกล้เคียงเช่นพม่าและมอญมักนิยมทําพิธีลบศักราชเพื่อยืดระยะเวลาให้ยาวออกไปและมีการสร้างถาวรวัตถุทางศาสนามากมายเพื่อหวังจะสืบต่ออายุของพระศาสนาและทิ้งไว้เป็นสมบัติให้คนรุ่นหลังได้เห็นเมื่อศาสนาสูญสิ้นไปแล้ว นักวิชาการบางท่านวิจารณ์แนวคิดเรื่องเวลาว่าความเชื่อดังกล่าวนี้อาจมีผลทําให้คนไทยส่วนใหญ่ขาดความคิดประดิษฐ์สร้างสรรค์และทําให้สังคมขาดพลังความคิดริเริ่มในสิ่งใหม่ๆเนื่องจากมีทัศนาคติต่ออนาคตในลักษณะที่ดําเนินไปสู่จุดเสื่อมลงเรื่อยๆและทําให้มีความเชื่อว่าอนาคตได้ถูกกําหนดไว้ก่อนแล้วโดยที่มนุษย์ไม่สามารถจะเปลี่ยนแปลงได้ทัศนะเช่นนี้น่าจะมีส่วนในการทําให้คนไทยมีลักษณะที่เรียกว่าชะตานิยมซึ่งสอดคล้องกับความเชื่อในเรื่องกรรมเก่าในอดีตชาติเป็นเครื่องกําหนดชีวิตปัจจุบันผู้ที่มีความคิดเช่นนี้มักไม่ดิ้นรนต่อสู้ในทางการเมืองเขาจะไม่เชื่อมโยงความทุกข์ยากในชีวิตเข้ากับการกระทําของผู้ปกครองหากเป็นเพราะชะตากรรมบันดาลให้เป็นไป๒๗ ๓.๑.๔แนวคิดเรื่องโลกยุคพระศรีอาริย์และพระมาลัยแนวคิดเรื่องเวลาดังที่กล่าวมาแล้วมีความเกี่ยวเนื่องกับแนวคิดเรื่องโลกยุคพระศรีอาริย์ด้วยมีการสันนิษฐานว่าแนวคิดเรื่องพระศรีอาริย์คงจะแพร่หลายในสังคมไทยตั้งแต่สมัยสุโขทัยแล้วเพราะในไตรภูมิพระร่วงก็ได้กล่าวถึงพระศรีอาริย์ไว้ทั้งในคํานําและคําลงท้ายนอกจากนั้นในการสํารวจหลักศิลาจารึกสุโขทัยทั้งหมด๑๖หลักก็พบว่าได้กล่าวถึงพระศรีอาริย์ด้วยคําต่างๆกันเช่นอารยไมตรีบ้างพระพุทธศรีอาริยไมตรีบ้างจากความเชื่อที่ว่าเมื่อผ่านกึ่งพุทธกาลไปแล้วพุทธศาสนาจะเสื่อมลงโดยลําดับจนสูญสิ้นไปเมื่อครบ๕,๐๐๐ปีโลกจะเกิดมิคสัญญีและกลียุคสังคมจะเต็มไปด้วยการรบราฆ่าฟันเดือดร้อนไปทั่วจึงทําให้ผู้คนเริ่มคิดถึงโลกในความฝันหรือโลกในอุดมคติซึ่งก็คือโลกยุคพระศรีอาริย์นั่นเองพระศรีอาริย์จึงเป็นประดุจดังวีรบุรุษผู้ที่มาจะปราบยุคเข็ญได้รับการคาดหมายว่าจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าองค์ต่อไปแล้วเสด็จโปรดชาวโลกให้อยู่เย็นเป็นสุขสังคมในสมัยของพระองค์จะบรรลุถึงสังคมในอุดมคติทุกคนจะตั้งอยู่ในศีลธรรมไม่มีการเบียดเบียนรบราฆ่าฟันกันไม่มีโรคภัยไข้เจ็บฤดูกาลจะสม่ําเสมอพืชพันธ์ธัญญาหารจะอุดมสมบูรณ์จะมีต้นกัลปพฤกษ์อันเป็นต้นไม้สารพัดนึกที่สามารถบันดาลสิ่งที่ต้องการได้ทุกอย่างทุกคนจะมีฐานะเท่าเทียมกันหมดไม่มีความร่ํารวยความยากจน๒๘ จากแนวคิดเรื่องโลกยุคพระศรีอาริย์โยงมาถึงเรื่องพระมาลัยด้วยพระมาลัยเป็นผู้ที่ได้รับการยอมรับนับถือมากเพราะท่านเป็นพระอรหันต์ที่ฤทธิ์มากเช่นเดียวกับพระโมคคัลลานะในสมัยพุทธกาลสามารถที่จะไปโปรดสัตว์ได้ทั้งในนรกและสวรรค์ในคราวที่เดินทางไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์เพื่อนมัสการพระจุฬามณีเจดีย์ (ที่บรรจุพระเกศาของพระพุทธองค์) ในช่วงเดียวกันนั้นพระศรีอาริย์โพธิสัตว์ก็ได้เสด็จมาจากสวรรค์ชั้นดุสิตเพื่อนมัสการพระจุฬามณีเจดีย์เช่นเดียวกันเมื่อท่านทั้งสองได้พบกันการสนทนาเรื่องราวต่างๆก็เกิดขึ้นเช่นเรื่องระยะกาลสูญสิ้นแห่งศาสนาของพระสมณโคดมเรื่องกําหนดกาลที่จะลงมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าของพระศรีอาริย์และเรื่องการปฏิบัติตนเพื่อให้ได้พบพระศรีอาริย์ในอนาคตโดยให้สดับตรับฟังพระธรรมเทศนาเรื่องมหาเวสันดรชาดกอยู่เป็นนิตย์เป็นต้น๒๙เมื่อพระมาลัยกลับลงมายังโลกมนุษย์จึงได้นําข่าวนี้มาประกาศให้ชาวโลกได้ทราบ ตํานานเรื่องพระมาลัยแต่งขึ้นในลังการาวพ.ศ. ๑๖๙๖และแพร่หลายเข้ามายังประเทศพม่าสุโขทัยและต่อมาถึงอยุธยาเมื่อพ.ศ. ๒๒๘๐เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ (กุ้ง)ได้นิพนธ์เรื่องพระมาลัยคําหลวงขึ้นคาดกันว่าเรื่องราวของพระมาลัยคงจะรู้จักกันอย่างแพร่หลายในสังคมอยุธยาทั้งในราชสํานักและประชาชนทั่วไปเพราะมีประเพณีการสวดพระมาลัยทั้งในพิธีแต่งงานและพิธีศพด้วยกล่าวโดยสรุปการที่แนวคิดเรื่องผู้มีบุญมาโปรดไม่ว่าจะเป็นผู้มีบุญในฐานะเป็นกษัตริย์หรือในฐานะเป็นพระศรีอาริย์ก็ตามได้รับการเน้นย้ําเป็นพิเศษตั้งแต่สมัยสุโขทัยเป็นต้นมาส่วนหนึ่งน่าจะเป็นเรื่องของจิตวิทยามวลชนการควบคุมทางสังคมและการสร้างความชอบธรรมทางการเมืองให้แก่ชนชั้นปกครองเพราะกษัตริย์ได้ชื่อว่าเป็นผู้สั่งสมบุญบารมีมามากเช่นเดียวกันกับพระศรีอาริยโพธิสัตว์ดังนั้นจึงมีความชอบธรรมที่จะปกครองผู้อื่นในฐานะเป็นผู้มีบุญมาโปรดส่วนผู้ที่อยู่ใต้ปกครองเป็นการบ่งบอกอยู่ในตัวแล้วว่าได้สั่งสมบุญบารมีมาน้อยจึงเป็นผู้ที่มีความชอบธรรมที่จะถูกปกครองเช่นเดียวกันนอกจากนั้นแนวคิดเรื่องผู้มีบุญยังอธิบายสถานะที่แตกต่างกันของคนในสังคมได้ด้วยการที่คนในสังคมมีฐานะเหลื่อมล้ําต่ําสูงไม่เท่าเทียมกันนั้นเพราะแต่ละคนได้สั่งสมบุญบารมีมาแต่ชาติปางก่อนไม่เท่าเทียมกันหาใช่เกิดจากความผิดพลาดของผู้ปกครองไม่ ๓.๒อิทธิพลของทิฏฐิต่อการเปลี่ยนแปลงการปกครองแบบตะวันตก การเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตยของไทยในปีพ.ศ.๒๔๗๕ถือว่าเป็นจุดหัวเลี้ยวหัวต่อที่สําคัญในประวัติศาสตร์การเมืองการปกครองของไทยการเปลี่ยนแปลงครั้งนี้แม้จะเกิดขึ้นอย่างฉับพลันด้วยการปฏิวัติยึดอํานาจของกลุ่มคณะราษฎรแต่ในแง่ของทิฏฐิหรือความคิดความเชื่อในเรื่องประชาธิปไตยได้เกิดขึ้นมาก่อนหน้านั้นแล้วเหตุการณ์ปฏิวัติเป็นเพียงผลเบื้องปลายของทิฏฐิที่สั่งสมมาแล้วอย่างยาวนานดังนั้นการศึกษาทิฏฐิในช่วงก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครองแบบประชาธิปไตยจึงน่าจะทําให้มองเห็นภาพการแสดงบทบาทของทิฏฐิในการกําหนดวิถีสังคมได้ ๓.๒.๑บทบาทของทิฏฐิในสมัยรัชกาลที่๔ยุคสมัยที่ได้รับการยอมรับว่าเป็นหัวเลี้ยวหัวต่อทางประวัติศาสตร์สังคมไทยระหว่างสมัยเก่ากับสมัยใหม่หรือระหว่างรัตนโกสินทร์ตอนต้นกับตอนปลายคือรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่๔มาตรฐานอย่างหนึ่งที่มักจะถือเป็นสัญลักษณ์แห่งการแบ่งยุคสมัยเก่ากับสมัยใหม่คือความเสื่อมลงของโลกทัศน์แบบไตรภูมิอันเป็นผลกระทบจากโลกทัศน์แบบวิทยาศาสตร์ตะวันตกการติดต่อกับโลกตะวันตกในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นทําให้ชนชั้นปกครองของไทยมีโอกาสได้รับรู้ข้อมูลเกี่ยวกับความก้าวหน้าทางด้านวิทยาการมากขึ้นดังจะเห็นได้จากการที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯรัชกาลที่๔ทรงสนพระทัยในเรื่องดาราศาสตร์เป็นอย่างมากจนสามารถทํานายปรากฏการณ์ทางธรรมชาติได้ด้วยอิทธิพลของระบบเหตุผลแบบวิทยาศาสตร์ทําให้พระองค์มีท่าทีปฏิเสธความเชื่อใดๆก็ตามที่ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยเหตุผลรวมทั้งการมองโลกและชีวิตตามแบบไตรภูมิด้วยเช่นความเชื่อเรื่องพุทธกาล๕,๐๐๐ปีพระองค์ทรงแย้งว่าพุทธศาสนาสามารถจะดํารงอยู่ได้ตลอดกาลนานถ้าชาวพุทธตั้งอยู่ในสัมมาปฏิบัติเป็นนิจแม้คติเรื่องนรกสวรรค์ในชาติหน้าก็ถูกลดความสําคัญลงแล้วถูกแทนที่ด้วยแนวคิดเรื่องสวรรค์ในอกนรกในใจรวมทั้งคติเรื่องพระศรีอาริย์พระโพธิสัตว์และการปรารถนาพุทธภูมิก็ถูกละทิ้งไปพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯนับว่าเป็นกษัตริย์พระองค์แรกที่ประกาศชัดเจนว่ามิทรงเอื้อมอาจปรารถนาพุทธภูมิ๓๐ หลักฐานที่ชี้ให้เห็นการปฏิเสธโลกทัศน์แบบไตรภูมิอย่างชัดเจนที่สุดคือหนังสือแสดงกิจจานุกิจแต่งขึ้นในปีพ.ศ. ๒๔๑๐โดยเจ้าพระยาทิพากรวงษ์ฯ(ขําบุนนาค) เนื้อหาของหนังสือเล่มนี้ส่วนหนึ่งเป็นความพยายามที่จะแสดงให้เห็นว่าพุทธธรรมที่แท้จริงมีความสอดคล้องกับวิทยาศาสตร์สมัยใหม่โดยเฉพาะแนวคิดเรื่องโลกกลมอีกส่วนหนึ่งเป็นการตั้งข้อสงสัยโลกทัศน์แบบไตรภูมิว่าเป็นเรื่องที่ไม่น่าเชื่อถือเพราะไม่สอดคล้องกับหลักวิทยาศาสตร์เช่นข้อความที่ว่าถามว่าระดูฝนทําไมจึงมีฝนตกระดูแล้งไม่มีฝนบางทีระดูฝนก็แล้งไปบ้างระดูแล้งก็มีฝนบ้างเป็นเหตุอย่างไรขอตอบตามคัมภีร์ไตรภูมิก่อน แต่คําที่ว่ามานี้เป็นของไม่มีพยาน ด้วยเทวดาวัสวลาหกวิมานอยู่ที่ไหนก็ไม่เห็นจะบันดาลให้ฝนตกจริงหรือไม่จริงก็ไม่รู้๓๑ กล่าวโดยสรุปทิฏฐิที่อยู่เบื้องหลังความเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงในสังคมไทยตั้งแต่สมัยสุโขทัยจนถึงสมัยเปลี่ยนแปลงการปกครองมีทิฏฐิที่เป็นกระแสหลัก๒ทิฏฐิคือทิฏฐิที่มีรากฐานมาจากจักรวาลวิทยาแบบไตรภูมิผสมกับคติความเชื่อเรื่องเทวราชของฮินดู ทิฏฐินี้ได้แสดงบทบาทกําหนดวิถีชีวิตและสังคมไทยตั้งแต่สมัยสุโขทัยจนถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น (รัชกาลที่๓) ที่เห็นได้ชัดคือความเชื่อถือเรื่องโครงสร้างของจักรวาลสํานึกเรื่องเวลาและความเชื่อถือเรื่องความชอบธรรมทางการเมืองของพระมหากษัตริย์ในฐานะเป็นผู้มีบุญมาโปรดและเป็นเทวราชในเวลาเดียวกันส่วนทิฏฐิที่เป็นกระแสหลักในสมัยก่อนเปลี่ยนแปลงการปกครอง(ตั้งแต่รัชกาลที่๔) คือความเชื่อในระบบเหตุผลแบบวิทยาศาสตร์ผสมกับความเชื่อในระบบการปกครองแบบประชาธิปไตยทิฏฐินี้ได้แสดงบทบาทพลิกผันสังคมไทยจากสังคมแบบจารีตมาสู่สังคมแบบสมัยใหม่ที่เห็นได้ชัดเจนคือการปฏิเสธสิ่งที่ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยเหตุผลแบบวิทยาศาสตร์โดยเฉพาะจักรวาลวิทยาแบบไตรภูมิในด้านการปกครองที่เห็นได้ชัดคือการปฏิเสธความชอบธรรมทางการเมืองของผู้ปกครองในฐานะผู้ได้สั่งสมบุญบารมีมามากหรือในฐานะเป็นเทวราชโดยเชื่อในความชอบทางการเมืองของผู้ปกครองที่ต้องมาจากความเห็นชอบของประชาชนตามระบอบประชาธิปไตยรวมความว่าความเห็นความเชื่อหรือทิฏฐิถือว่ามีบทบาทสําคัญมากในฐานะเป็นแกนกลางหรือรากฐานแห่งความเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงในวิถีชีวิตและสังคมมนุษย์ทั้งหมดการศึกษาเรื่องสัมมาทิฏฐิและความสําคัญของทิฏฐิจึงเท่ากับว่าเป็นการย้อนกลับไปหารากฐานของชีวิตและสังคมหรือถ้ามองในแง่ของกระบวนการแก้ปัญหาการศึกษาเรื่องทิฏฐิก็คือการเจาะเข้าไปหารากเหง้าหรือต้นตอของปัญหานั่นเองกล่าวเฉพาะการพัฒนาชีวิตตามหลักของพระพุทธศาสนาเถรวาทถือว่าสัมมาทิฏฐิเป็นรากฐานสําคัญในกระบวนการพัฒนาชีวิตทั้งหมดการสร้างตึกสูงๆย่อมต้องการรากฐานที่ลึกและแข็งแกร่งฉันใดการพัฒนาชีวิตเพื่อความหลุดพ้นย่อมต้องการรากฐานคือสัมมาทิฏฐิฉันนั้นการศึกษาเรื่องสัมมาทิฏฐิจึงเป็นสิ่งสําคัญและจําเป็นสําหรับชีวิตในสังคมมนุษย์ไม่ว่าจะมีการปกครองแบบใดก็ตามเพื่อเป็นการยกคุณธรรมของสังคมมนุษย์ให้สูงขึ้นนั่นเอง เชิงอรรถบทที่ ๑ ๑ราชบัญฑิตยสถาน. พจนานุกรมศัพท์ศาสนาสากลอังกฤษไทย. (กรุงเทพฯ:หจก. อรุณการพิมพ์, ๒๕๔๒). หน้า๑๐๖. * คําว่าทิฎฐิปัตตะหมายถึงผู้บรรลุสัมมาทิฏฐิคือเข้าใจอริยสัจอย่างถูกต้องเป็นคุณสมบัติอย่างหนึ่งของพระอริยบุคคลผู้บรรลุโสดาปัตติผลจนถึงผู้ปฏิบัติเพื่ออรหัตตผล. ๒พระเทพเวที (ป.อ. ปยุตฺโต). พจนานุกรมพุทธศาสนาฉบับประมวลธรรม. หน้า๓๘๐. ๓พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ. หน้า๗๓๕. ๔พุทธทาสภิกขุ. ความเป็นเจ้าโลก. (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, ๒๕๑๘).หน้า๔๙๕๐. ๕สํ.ส. ๑๕/๑๘๑/๕๔. ๖ขุ.ธ. ๒๕/๑๑/๑๕. ๗อง. เอก. ๒๐/๙๐/๔๓. ๙ม.มู. ๑๒/๒๘๐/๒๗๐๒๗๑. ๑๐พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ. หน้า๗๐/๕๑. ๑๑พุทธทาสภิกขุ. ความเป็นเจ้าโลก. หน้า๕๔. ๑๒ที.ปา. ๑๑/๒๖๒/๒๔๒. ๑๓ที.สี. ๙/๙๐/๕๘. ๑๔พุทธทาสภิกขุ. ความเป็นเจ้าโลก. หน้า๘๘. ๑๕ที.ปา. ๑๑/๒๕๘/๒๔๒. ๑๖อภิ.วิ. ๑๙/๓๔๙/๙๐. ๑๗สํ.ม. ๑๙/๓๔๙/๙๐. ๑๘พินิจรักทองหล่อ. ธรรมมานุกรมธรรมโฆษณ์ฉบับประมวลธรรมเล่ม๓.(กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์สุขภาพใจ, ๒๕๔๐). หน้า๒๓๗. ๑๙เสฐียรโกเศศ. เล่าเรื่องไตรภูมิพระร่วง. (พระนคร : ห้างหุ้นส่วนจํากัดโรงพิมพ์อักษรไทย, ๒๕๑๕). หน้า๑๗๑๙. ๒๐กรมศิลปากร. จารึกสมัยสุโขทัย. (กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๒๖).หน้า๑๔๗. อ้างในบําเพ็ญระวิน, พระอนาคตวงศ์. (กรุงเทพฯ : บริษัทอมรินทร์ปริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิงจํากัด. ๒๕๔๒). หน้า๔๑. ๒๑กรมศิลปากร. จารึกในประเทศไทยเล่ม๕. (กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๒๙).หน้า๑๗๘. ๒๒กรมศิลปากร. จารึกสุโขทัย. หน้า๑๙๘อ้างในบําเพ็ญระวิน. พระอนาคตวงศ์.หน้า๔๓. ๒๓พระราชบัญญัติคณะสงฆ์และกฎหมายมหาเถรสมาคม. (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๒). หน้า๖. ๒๔สมบัติจันทรวงศ์และชัยอนันต์สมุทวณิช. ความคิดทางการเมืองไทย.(กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์บรรณกิจ, ๒๕๒๓). หน้า๙๑. ๒๕รอเบิตไฮน์เกลเดิน.แนวคิดเกี่ยวกับรัฐและสถาบันกษัตริย์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้. แปลโดยนิธิเอียวศรีวงศ์. วารสารสังคมศาสตร์. ๖ (เมษายน-กันยายน๒๕๒๕).หน้า๔-๕. * อันตรธาน๕ประการคือ (๑) ปริยัติอันตรธานความเสื่อมสูญแห่งพระปริยัติธรรม (๒) ปฏิบัติฮันตรธานความเสื่อมสูญแห่งการปฏิบัติ (๓) ปฏิเวธอันตรธานความเสื่อมสูญแห่งปฏิเวธ (๔) ลิงคอันตรธานความเสื่อมสูญแห่งสมณเพศ (๕) ธาตุอันตรธานความเสื่อมสูญแห่งพระธาตุ. ๒๖เสฐียรโกเศศ. เล่าเรื่องไตรภูมิ. (พระนคร : ห้างหุ้นส่วนจํากัดโรงพิมพ์อักษรไทย, ๒๕๑๕).หน้า๒๐๗๒๐๘. ๒๗สมบัติจันทรวงศ์และชัยอนันต์สมุทวณิช. ความคิดทางการเมืองไทย.(กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์บรรณกิจ, ๑๕๒๓). หน้า๙๑. ๒๘เฉลิมเกียรติผิวนวล. ความคิดทางการเมืองของปรีดีพนมยงค์. (กรุงเทพฯ :สํานักพิมพ์มูลนิธิโกมลคีมทอง, ๒๕๒๙). หน้า๓๙๔๑. ๒๙อริยธรรมป. ฎีกามาลัยเทวสูตรโดยพิศดาร. (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์เลี่ยงเชียงจงเจริญ, ๒๕๒๑). หน้า๒๑๑๒๒๑. ๓๐พระไพศาลวิสาโล. พระธรรมปิฎกกับอนาคตพระพุทธศาสนา. (กรุงเทพฯ :บริษัทธรรมสารจํากัด, ๒๕๔๒). หน้า๗. ๓๘เสน่ห์จามริก. เรื่องเดียวกัน. หน้า๑๐๙. ๓๙เสน่ห์จามริก. เรื่องเดียวกัน. หน้า๑๐๙. บทที่ ๒ ความสัมพันธ์และการสร้างสรรค์สัมมาทิฏฐิในพระพุทธศาสนาเถรวาท ๑.ความหมายและความสัมพันธ์ระหว่างสัมมาทิฏฐิสองระดับ ๑.๑วิเคราะห์ความหมายของคําว่าสัมมา โดยที่องค์ประกอบของอริยมรรคมีองค์๘จะมีคําว่าสัมมากํากับไว้ข้างหน้าเสมอเรามักจะแปลคํานี้โดยทั่วไปว่าชอบและแปลเป็นภาษาอังกฤษว่าRight(ถูก) แล้วก็ไม่ได้ให้รายละเอียดต่อไปว่าที่บอกว่าชอบหรือถูกนั้นหมายความว่าอย่างไรมีขอบเขตแค่ไหนอย่างไรดังนั้นการทําความเข้าใจความหมายของคําว่าสัมมาให้ชัดเจนก่อนจึงเป็นวิถีทางหนึ่งที่จะช่วยทําให้เข้าใจความหมายของสัมมาทิฏฐิได้ง่ายขึ้น พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตโต) ได้นิยามความหมายของคําว่าสัมมาด้วยคําภาษาไทย๗คําคือโดยชอบดีถูกต้องถูกถ้วนสมบูรณ์จริงและแท้๑ในขณะที่พุทธทาสภิกขุได้นิยามด้วยคําในภาษาไทย๒คําคือคําว่าชอบและคําว่าถูกต้องโดยคําทั้งสองนี้จะต้องเล็งไปที่ความดับทุกข์โดยตรงถ้าไม่ได้มุ่งไปที่ความดับทุกข์โดยตรงก็ไม่ชื่อว่าเป็นสัมมาเช่นความเห็นแบบคาดคะเนหรือแนวคิดของพวกนักปรัชญาแม้จะได้รับการยอมรับว่าชอบหรือถูกต้องถ้าไม่ได้มุ่งไปที่การแก้ปัญหาความทุกข์ในชีวิตก็ไม่ชื่อว่าเป็นสัมมาเช่นเดียวกัน๒ นอกจากนั้นคําว่าสัมมายังเป็นตัวกํากับให้องค์ประกอบของมรรคแต่ละองค์มีความเป็นสายกลางในตัวเองไม่เอียงสุดโต่งไปด้านใดด้านหนึ่งเช่นไม่ยึดมั่นถือมั่นในทิฏฐิอย่างงมงายจนกลายเป็นกําแพงปิดกั้นตัวเองและไม่ปล่อยตัวเองจนกลายเป็นคนไร้จุดยืนเมื่อบูรณาการองค์มรรคทั้ง๘ที่มีความเป็นกลางในตัวเองเข้าด้วยกันก็จะทําให้เกิดระบบจริยธรรมแบบองค์รวมที่มีความเป็นสายกลางและสมดุลครบทุกด้าน ๓.๑.๒ความหมายของสัมมาทิฏฐิ ในพระไตรปิฎกคําที่ใช้เป็นไวพจน์ของสัมมาทิฏฐิโดยตรงมีน้อยเท่าที่ปรากฏเช่นในสัมมาทิฏฐิสูตรพระสารีบุตรใช้คําว่าทิฏฐิที่ดําเนินไปตรง (อุชุคตา)๓ส่วนในทัศนะของผู้วิจัยสัมมาทิฏฐิความเห็นชอบหมายถึงความเห็นที่ดีและประเสริฐถูกต้องโดยมุ่งหมายเอาทิฏฐิ๒อย่างคือความเห็นชอบที่ยังนับเนื่องอยู่ในโลกและความเห็นชอบที่พ้นไปจากโลกได้แก่โลกียสัมมาทิฏฐิโลกุตตระสัมมาทิฏฐิส่วนในคัมภีร์วิสุทธิมรรคพระพุทธโฆษาจารย์ได้ให้คํานิยามว่าสัมมาทิฏฐิก็คือปัญญาจักษุอันมีนิพพานเป็นอารมณ์ที่ไถ่ถอนอนุสัย (กิเลสที่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน) คืออวิชชาเสียได้๔ พุทธทาสภิกขุให้ความหมายว่าสัมมาทิฏฐิคือความเห็นชอบหรือความเห็นที่ถูกต้องคําว่าเห็นในที่นี้ไม่ใช่เห็นด้วยตาแต่เห็นด้วยใจเรียกง่ายๆว่าความเข้าใจที่ถูกต้องความรู้ที่ถูกต้องความเชื่อที่ถูกต้องหรือความรู้สึกนึกคิดที่ถูกต้องนั่นเอง๕อย่างไรก็ตามความหมายของสัมมาทิฏฐิตามที่กล่าวมานั้นเป็นเพียงความหมายแบบกลางๆที่ครอบคลุมความหมายสัมมาทิฏฐิทุกระดับและเป็นการให้ความหมายในแง่ของการตีความตามรูปศัพท์เท่านั้นยังมีความหมายของสัมมาทิฏฐิอีกแบบหนึ่งซึ่งเป็นความหมายเฉพาะเจาะจงตามระดับขั้นของสัมมาทิฏฐิดังนี้ ๑ความหมายของโลกียสัมมาทิฏฐิได้แก่ความเห็นชอบระดับโลกีย์ที่ยังเนื่องอยู่กับกระแสโลกเป็นไปตามทํานองคลองธรรมและสอดคล้องกับหลักศีลธรรมอันดีงามของสังคมเรียกอีกอย่างหนึ่งว่าสัมมาทิฏฐิที่ยังมีอาสวะพุทธทาสภิกขุเรียกว่าสัมมาทิฏฐิฝ่ายภาษาคนหมายถึงความเห็นชอบที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของหลักแห่งเหตุและผลหรือกฎแห่งกรรมที่ว่าทําดีได้ดีทําชั่วได้ชั่วซึ่งเป็นเรื่องเกี่ยวข้องกับตัวตนเรื่องบุญเรื่องบาปเรื่องโลกนี้โลกหน้าและเรื่องนรกสวรรค์เป็นต้น๖ดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมาทิฏฐิที่ยังมีอาสวะเป็นส่วนแห่งบุญให้ผลคืออุปธิเป็นอย่างไรคือความเห็นว่าทานที่ให้แล้วมีผลยัญที่บูชาแล้วมีผลการเซ่นสรวงที่เซ่นสรวงแล้วมีผล* วิบากแห่งกรรมที่ทําดีและทําชั่วมีโลกนี้มีโลกหน้ามีมารดามีคุณบิดามีคุณสัตว์ที่เป็นโอปปาติกะมีสมณพราหมณ์ผู้ประพฤติปฏิบัติชอบทําให้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้แจ้งก็มีอยู่ในโลก๗ แม้สัมมาทิฏฐิระดับโลกิยะนี้จะยังท่องเที่ยวอยู่ในสังสารวัฎไม่สามารถนําไปสู่ความหลุดพ้นจากกิเลสได้อย่างสิ้นเชิงแต่พุทธศาสนาก็ยอมรับว่าเป็นความเชื่อระดับพื้นฐานที่จําเป็นกล่าวคือเป็นเครื่องจูงใจให้คนตั้งอยู่ในศีลธรรมรู้จักละอายชั่วกลัวบาปและทําให้สังคมร่มเย็นเป็นสุขพุทธทาสภิกขุแม้ท่านจะบอกว่าสัมมาทิฏฐิระดับนี้เป็นเรื่องของภาษาคนไม่ใช่ภาษาธรรมแต่ก็เป็นผู้หนึ่งที่ยอมรับความสําคัญของทิฏฐิระดับนี้ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่าสัมมาทิฏฐิที่เห็นอย่างนี้ทําให้บุคคลรักบุญกุศล จึงเป็นผู้มีความสุขความเจริญในโลกนี้แม้จะยังต้องเวียนว่ายอยู่ในวัฏฏสงสารก็เวียนว่ายไปแต่ในทางบุญทางกุศลไม่มีความทุกข์ยากลําบากในนรกมีแต่การเสวยสุขที่เรียกว่าสุคติหรือสวรรค์เป็นเบื้องหน้าสืบไป๘ ๒ความหมายของโลกุตตรสัมมาทิฏฐิได้แก่ความรู้ความเข้าใจในสิ่งทั้งหลายอย่างถูกต้องตามอย่างที่มันเป็นหรือความรู้ความเข้าใจโลกและชีวิตถูกต้องตามความเป็นจริงตามสภาวะของธรรมชาติซึ่งเป็นความรู้ในระดับที่เหนือกระแสโลกเหนือการแบ่งเป็นฝักเป็นฝ่ายว่าดี-ชั่วบุญ-บาปนรก-สวรรค์พ้นไปจากสังสารวัฎและปราศจากตัวตนพุทธทาสภิกขุเรียกว่าสัมมาทิฏฐิฝ่ายภาษาธรรมหรือฝ่ายปรมัตถธรรมในพระไตรปิฎกเรียกว่าสัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะบ้างสัมมาทิฏฐิที่ไม่มีอาสวะบ้างดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะที่ไม่มีอาสวะเป็นโลกุตตระเป็นองค์แห่งมรรคเป็นอย่างไรคือองค์แห่งมรรคข้อสัมมาทิฏฐิที่เป็นตัวปัญญาปัญญินทรีย์ปัญญาพละธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ของภิกษุผู้มีจิตไกลจากข้าศึกมีจิตหาอาสวะมิได้เพียบพร้อมด้วยอริยมรรคเจริญองค์แห่งมรรคอยู่นี้เป็นสัมมาทิฏฐิอันเป็นอริยะที่ไม่มีอาสวะเป็นโลกุตตระเป็นองค์แห่งมรรค๙ภิกขุโพธิ (bhikkhu Bodhi) ได้แบ่งสัมมาทิฏฐิแนวโลกุตตระออกเป็น๒ระดับ ระดับแรกคือสัจจานุโลมิกสัมมาทิฏฐิหมายถึงความรู้ที่อนุโลมตามตามสัจธรรมในขั้นนี้จะเรียกว่าเป็นโลกุตตรสัมมาทิฏฐิเลยทีเดียวก็ยังไม่ได้เพราะยังไม่เข้าถึงตัวสัจธรรมที่แท้จริงส่วนมากจะเป็นความรู้ที่เกิดมาจากการศึกษาอบรมแล้วนํามาไตร่ตรองจนรู้ความหมายและความสําคัญของมันอย่างแจ่มแจ้ง ระดับที่สองคือสัจจปฏิเวธสัมมาทิฏฐิหมายถึงสัมมาทิฏฐิในขั้นที่รู้แจ้งแทงตลอดซึ่งสัจธรรมเป็นความรู้เกิดมาจากการเจริญภาวนาหรือการพัฒนาปัญญาตามหลักอริยมรรคมีองค์๘จนรู้แจ้งเห็นจริงในสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง๑๐ ๓ ความสัมพันธ์ระหว่างโลกียสัมมาทิฏฐิกับโลกุตตรสัมมาทิฏฐิ สัมมาทิฏฐิทั้งสองระดับนั้นหาได้ขัดแย้งกันไม่นอกจากไม่ขัดแย้งกันแล้วยังสนับสนุนกันอีกด้วยเนื่องจากระบบจริยธรรมทางพุทธศาสนาเป็นระบบที่มีการฝึกฝนและพัฒนาไปตามลําดับดังพุทธพจน์ที่ว่าในธรรมวินัยนี้มีการศึกษาไปตามลําดับมีการบําเพ็ญไปตามลําดับมีการปฏิบัติตามลําดับไม่ใช่การบรรลุอรหัตตผลโดยทันทีเหมือนมหาสมุทรต่ําไปโดยลําดับลาดไปโดยลําดับลึกลงโดยลําดับไม่ดิ่งชันไปทันที๑๑ดังจะเห็นได้จากการแบ่งระบบจริยธรรมของพุทธศาสนาออกเป็น๒ระดับคือระดับที่สอนให้คนอยู่กับความจริงอย่างโลกๆหรืออยู่กับบัญญัติของโลก (สมมติสัจจะ) ได้อย่างดีมีความสุขและระดับที่สอนให้คนพัฒนาตัวให้เข้าถึงความจริงตามกฎธรรมชาติ (ปรมัตถสัจจะ)ที่อยู่เหนือสมมติของโลกนอกจากนั้นความสุขที่สัมพันธ์กับระบบจริยธรรมก็มี๒อย่างเช่นเดียวกันคือโลกียสุขกับโลกุตตรสุขซึ่งก็สอดคล้องกับการแบ่งประโยชน์ (อัตถะ)หรือจุดหมายของชีวิตออกเป็น๓ขั้นคือ๑๒ ๑. ประโยชน์ขั้นต้นได้แก่ประโยชน์ในปัจจุบันหรือประโยชน์ในชีวิตนี้เป็นจุดหมายขั้นต้นหรือจุดหมายเฉพาะหน้าเช่นการได้ลาภยศสุขสรรเสริญทรัพย์สินฐานะเกียรติและชีวิตคู่ครองที่เป็นสุขเป็นต้นเรียกว่าทิฏฐิธัมมิกัตถะ ๒. ประโยชน์ขั้นกลางได้แก่ประโยชน์เบื้องหน้าหรือประโยชน์ที่ลึกล้ํายิ่งกว่าที่มองเห็นได้ด้วยตาเป็นเรื่องคุณค่าด้านในของชีวิตเช่นความเจริญงอกงามทางด้านจิตใจมีคุณธรรมและศีลธรรมเป็นต้นรวมถึงประโยชน์ในชาติเบื้องหน้าเช่นการได้เป็นเทวดาและพรหมเป็นต้นเรียกว่าสัมปรายิกัตถะ ๓. ประโยชน์ขั้นสูงสุดได้แก่ประโยชน์อย่างยิ่งยวดหรือประโยชน์ที่เป็นสาระแท้จริงของชีวิตเป็นจุดหมายสูงสุดของชีวิตได้แก่การรู้แจ้งเห็นจริงในสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริงจนหลุดพ้นจากเครื่องผูกมัดทั้งปวงหรือการได้บรรลุนิพพานนั่นเองเรียกว่าปรมัตถะอัตถะหรือประโยชน์ทั้ง๓ระดับนี้แสดงให้เห็นหลักการพัฒนาชีวิตและความสัมพันธ์ระหว่างโลกียสัมมาทิฏฐิกับโลกุตตรสัมมาทิฏฐิตามหลักพุทธศาสนาได้อย่างชัดเจนประโยชน์ในขั้นต้นต้องเป็นฐานให้แก่ประโยชน์ขั้นกลางในขณะเดียวกันประโยชน์ในขั้นกลางก็ต้องเป็นฐานให้แก่ประโยชน์ในขั้นสูงสุดหรือจะพูดอีกอย่างหนึ่งก็ได้ว่าโลกียสัมมาทิฏฐิต้องเป็นพื้นฐานให้แก่โลกุตตรสัมมาทิฏฐิก็ได้เพราะการแบ่งประโยชน์ออกเป็น๓ขั้นนี้เป็นเพียงการแบ่งในเชิงคุณภาพเท่านั้นถ้าแบ่งโดยเอาเกณฑ์โลกิยะกับโลกุตระเข้ามาจับก็จัดเป็น๒ระดับคือประโยชน์ขั้นต้นและขั้นกลางเป็นระดับโลกิยะส่วนขั้นประโยชน์ขั้นสูงสุดเป็นระดับโลกุตระอย่างไรก็ตามภาพความสัมพันธ์ระหว่างสัมมาทิฏฐิสองระดับหากนําเสนอในแง่ของหลักธรรมเพียงอย่างเดียวอาจจะทําให้เห็นภาพได้ไม่ชัดเจนแต่ถ้าเราแทนที่ความสัมพันธ์นั้นด้วยการเสนอภาพพุทธประวัติอาจจะทําให้เห็นภาพในเชิงรูปธรรมมากยิ่งขึ้นจริงอยู่พุทธประวัติตั้งแต่ประสูติจนถึงเสด็จดับขันธปรินิพพานอาจจะมีรายละเอียดปลีกย่อยมากมายแต่ถ้าเราสังเคราะห์เนื้อหาเหล่านั้นลงในกรอบความคิดเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างทิฏฐิสองระดับเข้ามาจับก็สามารถจัดแบ่งออกเป็น๔ช่วงหลักๆดังนี้ ๑. ช่วงก่อนเกิดวิกฤตทางความคิดหมายถึงช่วงชีวิตของเจ้าชายตั้งแต่ประสูติจนถึงช่วงก่อนได้พบเทวทูตทั้ง๔ในช่วงนี้เจ้าชายดําเนินชีวิตตามปกติของปุถุชนที่ยังอยู่ในกระแสโลกมีการปฏิบัติตามธรรมเนียมประเพณีและค่านิยมของสังคมในขณะนั้นๆเช่นการได้รับการศึกษาทางโลกจนถึงขั้นสูงสุดที่มีอยู่ในขณะนั้นคือทรงจบทั้งไตรเพทและศิลปศาสตร์ทั้ง๑๘สาขารวมทั้งการได้บรรลุปฐมฌานตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ความรู้ทางโลกเหล่านี้คงเพียงพอแล้วที่จะทําให้พระองค์มีสัมมาทิฏฐิในระดับพื้นฐานได้อย่างน้อยก็ต้องทรงรู้ว่าอะไรคือบาป-บุญคุณ-โทษดี-ชั่วและที่ชัดเจนที่สุดคือการเปล่งอาสภิวาจาในวันประสูติที่ว่าพระองค์เป็นผู้เลิศเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในโลกนี้คือการแสดงความเชื่อมั่น (สัมมาทิฏฐิ) ในศักยภาพของมนุษย์ว่าสามารถพัฒนาได้จนถึงขั้นสูงสุด ๒. ช่วงเห็นโทษกามสุขหมายถึงช่วงตั้งแต่เกิดวิกฤตทางความคิดอันมีสาเหตุมาจากการมองเห็นสัจธรรมของชีวิตคือความไม่เที่ยงความไร้แก่นสารของชีวิตที่หมกมุ่นอยู่ในกามสุขตลอดถึงการเสด็จออกจากพระราชวังแล้วเห็นเทวทูต๔คือคนแก่คนเจ็บคนตายและสมณะ ๓. ช่วงคิดหาทางออกหมายถึงช่วงตั้งแต่คิดตั้งคําถามเชิงเปรียบเทียบว่าเมื่อมีร้อนก็มีเย็นแก้เมื่อมีมืดก็มีสว่างแก้เมื่อมีแก่เจ็บตายก็น่าจะมีสภาวะที่ตรงกันข้ามเช่นเดียวกันตลอดถึงระยะเวลา๖ปีของการเสด็จออกผนวชเพื่อแสวงหาทางหลุดพ้นจนถึงการบําเพ็ญทุกกรกิริยา ๔. ช่วงเดินสายกลางหมายถึงช่วงตั้งแต่เลิกบําเพ็ญทุกกรกิริยาแล้วหันมาเดินทางสายกลางจนได้รู้แจ้งเห็นจริงในสัจธรรมหรือได้ตรัสรู้อริยสัจ๔เนื้อหาพุทธประวัติทั้ง๔ช่วงเหล่านี้ทําให้เราได้ทราบความสัมพันธ์ระหว่างโลกียสัมมาทิฏฐิกับโลกุตตรสัมมาทิฏฐิได้อย่างชัดเจน ๓๐ อีกประการหนึ่งการที่สัมมาทิฏฐิระดับโลกิยะเป็นปัจจัยส่งเสริมสนับสนุนและไม่ขัดแย้งกับสัมมาทิฏฐิระดับโลกุตระนั้นก็เนื่องมาจากแก่นแท้ที่มีอยู่ภายในโลกียสัมมาทิฏฐินั่นเองจริงอยู่แม้สัมมาทิฏฐิระดับโลกิยะจะมีส่วนเกี่ยวข้องกับเรื่องการตัดสินทางคุณค่าหรือเป็นเรื่องสัมพันธ์ที่ขึ้นอยู่กับค่านิยมบรรทัดฐานหรือข้อบัญญัติทางสังคมซึ่งจะต้องมีการปรับเปลี่ยนไปตามอิทธิพลของสภาพแวดล้อมและกาลสมัยแต่ก็ไม่ได้หมายความว่าไม่มีหลักความจริงเป็นฐานรองรับอยู่เลยหลักกลางสําหรับชี้วัดความเป็นโลกียสัมมาทิฏฐินั้นก็คือความรู้เห็นที่สอดคล้องกับกฎแห่งกรรมนั่นเอง* กล่าวคือความเชื่อมั่นในกฎแห่งกรรมในฐานะเป็นกฎธรรมชาติอย่างหนึ่งว่าเป็นตัวบันดาลความเป็นไปในชีวิตของมนุษย์ทั้งหมดดังนั้นเมื่อจะนิยามความหมายของโลกียสัมมาทิฏฐิแบบกระชับที่สุดท่านจึงชี้ชัดลงไปที่กัมมัสสกตาญาณ๑๓หมายถึงความรู้ความเห็นว่าสัตว์มีกรรมของตนเองเป็นผู้กําหนดควบคุมและบันดาลชะตาชีวิตของตนเองด้วยความเห็นชอบที่มีรากฐานอยู่บนกฎแห่งธรรมชาตินี้เองจึงทําให้โลกียสัมมาทิฏฐิมีความสอดคล้องกับโลกุตตรสัมมาทิฏฐินอกจากนั้นยังเป็นปัจจัยเกื้อหนุนและเป็นรากฐานให้แก่โลกุตตรสัมมาทิฏฐิอีกด้วย ๓.๒สัมมาทิฏฐิกับการพัฒนาชีวิต สัมมาทิฏฐิมีบทบาทสําคัญมากในการศึกษาหรือการพัฒนาชีวิตและสังคมกล่าวได้ว่าคนเริ่มมีการศึกษาเมื่อเขามีสัมมาทิฏฐิ๑๔ดังได้กล่าวมาแล้วในเรื่องความหมายของสัมมาทิฏฐิว่าเนื้อหาสาระสําคัญของสัมมาทิฏฐิคืออริยสัจ๔รวมไปถึงชีวทัศน์โลกทัศน์และค่านิยมพื้นฐานที่ดีงามของสังคมทั้งหมดดังนั้นสัมมาทิฏฐิจึงเป็นแหล่งรวมของข้อมูลที่เกี่ยวกับการแก้ปัญหาชีวิตทั้งหมดนับตั้งแต่รู้ว่าอะไรคือปัญหาชีวิตอะไรคือสาเหตุของปัญหาอะไรคือเป้าหมายของชีวิตและอะไรคือวิถีทางจะไปสู่เป้าหมายนั้นด้วยเหตุนี้ในกระบวนการพัฒนาชีวิตตามหลักพุทธศาสนาจึงได้ยกให้สัมมาทิฏฐิจึงเป็นตัวนําเป็นประดุจประทีปส่องนําทาง๑๕ให้แก่บุคคลผู้เดินทางถ้าขาดสัมมาทิฏฐิก็เปรียบเหมือนคนเดินทางท่ามกลางความมืดโดยไม่รู้แม้กระทั่งว่าทางอยู่ที่ไหนจุดหมายปลายทางคืออะไรแน่นอนว่าจะต้องสูญเสียเวลาในการหลงทางและการลองผิดลองถูกไปเรื่อยๆ ดังที่พุทธทาสภิกขุได้อุปมาไว้ว่าสัมมาทิฏฐิเหมือนกองสอดแนมไปข้างหน้าเพื่อหาข้อเท็จจริงต่างๆหาวิธีการต่างๆที่จะให้กองทัพหลวงทํางานได้สําเร็จ บางทีก็จะเปรียบได้เหมือนกับเข็มทิศหรือแผนที่ซึ่งต้องมีก่อนรู้แจ่มแจ้งก่อนจึงจะทําอะไรไปได้ตามแผนที่หรือแผนการ๑๖ในพระไตรปิฎกได้อธิบายความสําคัญของสัมมาทิฏฐิในลักษณะต่างๆดังนี้ ๓.๒.๑สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นเหมือนนายสารถีดังพุทธพจน์ที่ว่าทางนั้นชื่อว่าทางตรงทิศนั้นชื่อว่าไม่มีภัยรถชื่อว่าไม่มีเสียงดังประกอบด้วยล้อคือธรรมมีหิริเป็นฝามีสติเป็นเกราะกั้นธรรมรถนั้นเราบอกให้มีสัมมาทิฏฐินําหน้าเป็นนายสารถี๑๗จะเห็นว่าพระพุทธองค์ได้เปรียบชีวิตของมนุษย์เหมือนกับรถที่กําลังแล่นไปบนเส้นทางชิ้นส่วนต่างๆที่นํามาประกอบเข้าเป็นตัวรถก็เป็นเพียงสิ่งที่ช่วยทําให้เป็นรถที่สมบูรณ์เท่านั้นแต่รถคันนั้นจะไม่มีประโยชน์หากจอดทิ้งไว้เฉยๆหรือจะวิ่งไปสู่จุดหมายปลายทางเองไม่ได้ถ้าไม่มีคนขับที่ชาญฉลาดสัมมาทิฏฐิจึงเป็นเหมือนนายสารถีผู้รู้จักเส้นทางเป็นอย่างดีจึงสามารถที่จะนํารถคือชีวิตไปสู่จุดหมายได้ส่วนองค์มรรคข้ออื่นๆแม้จะไม่ใช่ตัวนําแต่ก็มีความสําคัญไม่น้อยเหมือนกันในฐานะเป็นตัวหนุนอยู่เบื้องหลังการทํางานของสัมมาทิฏฐิถ้าไม่มีองค์มรรคข้ออื่นๆสัมมาทิฏฐิก็ทํางานโดยลําพังไม่ได้เหมือนมีคนขับแต่ไม่มีรถจะให้ขับในขณะเดียวกันถ้ามีแต่องค์มรรคข้ออื่นๆโดยไม่มีสัมมาทิฏฐิตัวนําก็เหมือนกับการมีรถแต่หาคนขับไม่ได้หรือเหมือนกับให้รถเดินเครื่องแล้วปล่อยให้วิ่งไปโดยไม่ต้องมีคนขับรถคันนั้นจะต้องวิ่งเข้าพงอย่างแน่นอน ๒.๒สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นบุพนิมิตแห่งการตรัสรู้ ดังพุทธพจน์ที่ว่า ภิกษุทั้งหลายเมื่อดวงอาทิตย์กําลังจะอุทัยย่อมมีแสงอรุณขึ้นมาก่อนเป็นบุพนิมิตฉันใดสัมมาทิฐิก็ฉันนั้นเหมือนกันเป็นตัวนําเป็นบุพนิมิตเพื่อการตรัสรู้อริยสัจ๔ประการ๑๘ข้อความในพุทธพจน์ตรงนี้เป็นการใช้ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติที่ทุกคนคุ้นเคยมาเปรียบเทียบให้เห็นการแสดงบทบาทของสัมมาทิฏฐิคําว่าบุพนิมิตหมายถึงเครื่องหมายที่บอกให้รู้ล่วงหน้าหรือเป็นการบอกเหตุการณ์ล่วงหน้าว่ากําลังจะมีบางสิ่งบางอย่างเกิดขึ้นตามมา๑๙โดยปกติรุ่งอรุณยามเช้าก่อนที่พระอาทิตย์จะขึ้นจะมีแสงเงินแสงทองเหลืองเรืองรองปรากฎขึ้นมาก่อนเป็นสัญญาณหรือบุพนิมิตบอกให้รู้ล่วงหน้าว่าอีกไม่นานพระอาทิตย์จะปรากฎตัวขึ้นมาทําให้โลกนี้สว่างไสวเช่นเดียวกันกับการมีสัมมาทิฏฐิเป็นตัวนําในกระบวนการพัฒนาชีวิตก็เป็นนิมิตหมายบอกให้รู้ล่วงหน้าว่าเมื่อความมืดมนคืออวิชชาถูกกําจัดออกไปด้วยแสงสว่างแห่งปัญญาแล้วจะทําให้ได้ตรัสรู้อริยสัจ๔ในไม่ช้า ดังคํากล่าวของพระนาคเสนที่ว่ามหาราชปัญญาเมื่อเกิดขึ้นก็กําจัดเครื่องทําให้มืดคืออวิชชาทําให้เกิดแสงสว่างคือวิชชาทําให้เกิดแสงสว่างคือญาณทําให้อริยสัจปรากฏ๒๐ ๒.๓สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นบ่อเกิดและส่งเสริมกุศลธรรมทั้งปวง ดังพุทธพจน์ที่ว่าภิกษุทั้งหลายเราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่เป็นเหตุให้กุศลธรรม ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็เกิดขึ้นหรือที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นเหมือนสัมมาทิฏฐินี้เลย๒๑พุทธพจน์ตรงนี้แสดงให้เห็นบทบาทและความสําคัญของสัมมาทิฏฐิใน๒ประเด็นคือบทบาทในการทํากุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นและบทบาทในการทํากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นคงไม่ผิดนักถ้าจะเปรียบสัมมาทิฏฐิเหมือนมารดาของกุศลธรรมทั้งปวงเพราะธรรมดาว่ามารดาย่อมมีอุปการะต่อบุตรใน๒สถานคือเป็นผู้ให้กําเนิดและเป็นผู้เลี้ยงดูบุตรให้เจริญเติบโตสัมมาทิฏฐิก็เช่นเดียวกันนอกจากจะมีบทบาทในการทําให้กุศลธรรมอื่นๆให้เกิดขึ้นแล้วยังเป็นปัจจัยสนับสนุนให้กุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วได้เจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นด้วย ๓ การสร้างสรรค์สัมมาทิฏฐิ ดังได้กล่าวมาแล้วว่าสัมมาทิฏฐิเป็นตัวนําของกระบวนการศึกษาหรือการพัฒนาชีวิตเพื่อความดับทุกข์ตามหลักพุทธศาสนาถ้าการศึกษาถูกนําด้วยสัมมาทิฏฐิก็แสดงว่าตัวการศึกษาที่แท้ได้เริ่มขึ้นแล้วในขณะเดียวกันถ้าการศึกษาใดไม่ถูกนําด้วยสัมมาทิฏฐิการศึกษานั้นก็หาชื่อว่าเป็นการศึกษาที่แท้ไม่แม้จะสมมติเรียกกันว่าการศึกษาก็เป็นการศึกษาที่ยังหาหลักประกันไม่ได้ว่าจะทําให้เกิดสัมฤทธิ์ผลทางการศึกษาได้จริงหรือไม่ด้วยเหตุผลดังกล่าวมานี้ก่อนที่จะเข้าสู่ตัวการศึกษาที่แท้จะต้องมีการวางรากฐานการศึกษาหรือสร้างเหตุปัจจัยเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสัมมาทิฏฐิโดยเน้นความสมดุลของปัจจัยทั้ง๒ด้านคือทั้งปัจจัยภายนอกและปัจจัยภายในปัจจัยภายนอกเรียกว่าปรโตโฆสะส่วนปัจจัยภายในเรียกว่าโยนิโสมนสิการดังพุทธพจน์ที่ว่าปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิ๒อย่างนี้ ปัจจัย๒อย่างอะไรบ้างคือปรโตโฆสะและโยนิโสมนสิการ๒๒ถ้าเราสร้างแผนผังความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยแห่งการศึกษากับกระบวนการศึกษาแผนผังจะออกมาในลักษณะดังต่อไปนี้๒๓ ปัจจัยแห่งการเกิดสัมมาทิฏฐิสองด้านปัจจัยแห่งการศึกษาตัวนําการศึกษาตัวการศึกษาที่แท้ ๑.ปรโตโฆสะ (เสียงจากผู้อื่น) ๑.อธิศีลสิกขา สัมมาทิฏฐิ ๒.อธิจิตตสิกขา ๒.โยนิโสมนสิการ(คิดถูกวิธี) ๓.อธิปัญญาสิกขา จากแผนผังนี้จะเห็นได้ว่าปัจจัยที่นําไปสู่การเกิดสัมมาทิฏฐิมี๒ด้านคือปัจจัยภายนอกได้แก่ปรโตโฆสะและปัจจัยภายในได้แก่โยนิโสมนสิการส่วนสัมมาทิฏฐิที่อยู่ช่วงกลางของแผนผังเป็นตัวแสดงบทบาทนํากระบวนการพัฒนาชีวิตในทุกด้านคือทั้งทางด้านศีล (อธิศีลสิกขา) ด้านจิตใจ (อธิจิตตสิกขา) และด้านปัญญา(อธิปัญญาสิกขา)อย่างไรก็ตามในเบื้องต้นนี้จะพิจารณาเฉพาะปัจจัยแห่งการเกิดสัมมาทิฏฐิก่อนดังมีเนื้อหาและสาระสําคัญดังต่อไปนี้ ๓.๑ปรโตโฆสะการสร้างสัมมาทิฏฐิด้วยปัจจัยภายนอกแปลตามศัพท์ว่าเสียงจากผู้อื่นหรือเสียงจากภายนอกมีความหมายครอบคลุมถึงสภาพแวดล้อมภายนอกทุกประเภทที่มีอิทธิพลต่อการหล่อหลอมชีวิตของบุคคลไม่ว่าจะเป็นคําแนะนําสั่งสอนการโฆษณาประชาสัมพันธ์ข้อมูลข่าวสารคําอธิบายชี้แจงตลอดจนการเรียนรู้และการเลียนแบบจากแหล่งภายนอกต่างๆอาจจะเรียกว่าปัจจัยทางสังคมหรือกระบวนการหล่อหลอมทางสังคมก็ได้โดยแหล่งสําคัญของการเรียนรู้ประเภทนี้เช่นพ่อแม่ครูอาจารย์มิตรสหายคนมีชื่อเสียงในสังคมสื่อมวลชนทุกแขนงตลอดถึงสถาบันศาสนาและวัฒนธรรมเป็นต้นในที่นี้หมายเอาเฉพาะปรโตโฆสะที่เป็นความรู้เกี่ยวกับโลกและชีวิตในทางถูกต้องดีงามเท่านั้นโดยเฉพาะปรโตโฆสะที่เป็นบุคคลหรือที่เรียกว่ากัลยาณมิตรกัลยาณมิตรได้แก่บุคคลผู้เพียบพร้อมด้วยคุณสมบัติที่ดีงามพร้อมที่จะแนะนําสั่งสอนชี้แจงชักจูงช่วยบอกช่องทางหรือเป็นแบบอย่างที่ดีให้ผู้อื่นได้ดําเนินตามอย่างถูกต้อง๒๔บางครั้งเรียกว่าบัณฑิตหรือสัตบุรุษการได้เสวนาหรือได้สมาคมกับกัลยาณมิตรนับว่าเป็นปัจจัยที่มีอิทธิพลสูงมากต่อการพัฒนาชีวิตของบุคคลดังจะเห็นได้จากข้อความในมงคลสูตรพระพุทธองค์ได้สรรเสริญการคบบัณฑิตว่าเป็นมงคลอันสูงสุดเลยทีเดียวนอกจากนั้นยังมีพุทธพจน์ที่ยกย่องการมีกัลยาณมิตรว่ามีประโยชน์เหนือกว่าปัจจัยภายนอกด้านอื่นๆดังข้อความที่ว่าภิกษุทั้งหลายเมื่อภิกษุผู้เป็นพระเสขะยังไม่บรรลุ เราไม่เห็นองค์ประกอบภายนอกอื่นใดที่จะมีประโยชน์มากเหมือนความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้เลย๒๕ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคพระพุทธโฆษาจารย์ได้ยกตัวอย่างบุคคลที่ถือว่าเป็นกัลยาณมิตรเช่นพระพุทธเจ้าพระอรหันตสาวกครูอาจารย์และท่านผู้เป็นพหูสูตทางปัญญาสามารถสั่งสอนแนะนําและเป็นที่ปรึกษาได้แม้จะอ่อนวัยกว่าก็ตาม๒๖อย่างไรก็ตามเมื่อมองในแง่คุณสมบัติของผู้ที่เป็นกัลยาณมิตรอาจแยกพิจารณาได้๒ด้านคือ ก. คุณสมบัติภายในคือคุณสมบัติที่พัฒนาขึ้นภายในตัวของกัลยาณมิตร ซึ่งทําให้สามารถทําหน้าที่ต่อบุคคลอื่นได้อย่างสมบูรณ์เรียกว่าสัปปุริสธรรมแปลว่าธรรมของสัตบุรุษหรือธรรมของคนดีมี๗ประการดังนี้๒๗ ๑. ธัมมัญญุตารู้จักเหตุคือรู้หลักความจริงของธรรมชาติรู้หลักการกฎเกณฑ์แบบแผนหน้าที่ซึ่งจะเป็นเหตุให้กระทําการได้สําเร็จผลตามความมุ่งหมาย ๒. อัตถัญญุตารู้จักผลคือรู้ความหมายและความมุ่งหมายของหลักธรรมหรือหลักการกฎเกณฑ์หน้าที่และรู้ผลที่ประสงค์ของกิจที่จะทํานั้น ๓. อัตตัญญุตารู้จักตนคือรู้จักฐานะภาวะเพศกําลังความรู้ความสามารถและคุณธรรมเป็นต้นของตนตามเป็นจริงเพื่อประพฤติปฏิบัติให้เหมาะสมและให้เกิดผล ๔. มัตตัญญุตารู้จักประมาณคือรู้จักความพอเหมาะพอดีเช่นรู้จัก ประมาณในการบริโภคอาหารในการใช้จ่ายทรัพย์หรือการที่ภิกษุรู้จักประมาณในการรับปัจจัย๔เป็นต้น ๕ . กาลัญญุตารู้จักกาลเช่นรู้ว่าเวลาไหนควรทําอะไรรู้จักเวลาเรียนเวลาทํางานเวลาพักผ่อนเป็นต้น ๖. ปริสัญญุตารู้จักชุมชนคือรู้จักถิ่นฐานรู้จักที่ชุมชนรู้จักมารยาทระเบียบวินัยขนบธรรมเนียมประเพณีและข้อควรรู้ควรปฏิบัติอื่นๆต่อชุมชนนั้นๆ ๗. ปุคคลัญญุตารู้จักบุคคลคือรู้จักความแตกต่างระหว่างบุคคลทั้งในด้านอัธยาศัยความรู้ความสามารถและคุณธรรมเป็นต้นเพื่อปฏิบัติต่อผู้นั้นโดยถูกต้องเช่นว่าควรจะคบหรือไม่จะเข้าไปเกี่ยวข้องในลักษณะอย่างไรหรือควรที่จะแนะนําสั่งสอนอย่างไรจึงจะได้ผลดีเป็นต้น ข. คุณสมบัติที่แสดงออกภายนอกคือคุณสมบัติในแง่ทําหน้าที่ต่อผู้อื่นหรือคุณสมบัติที่ปรากฎต่อสายตาของบุคคลอื่นหรือต่อสังคมเรียกว่ากัลยาณมิตรธรรมหรือธรรมของผู้ที่เป็นกัลยาณมิตร๗ประการดังนี้๒๘ ๑. ปิโยเป็นคนน่ารักคือเข้าถึงจิตใจสร้างความรู้สึกสนิทสนมเป็นกันเองชวนใจผู้เรียนให้อยากเข้าไปปรึกษาไต่ถาม ๒. ครุเป็นคนน่าเคารพคือมีความประพฤติสมควรแก่ฐานะทําให้เกิดความรู้สึกอบอุ่นใจเป็นที่พึ่งได้และปลอดภัย ๓. ภาวนีโยเป็นคนน่าเจริญใจคือมีความรู้จริงทรงภูมิปัญญาแท้จริงและเป็นผู้ฝึกฝนปรับปรุงตนอยู่เสมอเป็นที่น่ายกย่องควรเอาอย่างทําให้ศิษย์เอ่ยอ้างและรําลึกถึงด้วยความซาบซึ้งมั่นใจและภาคภูมิใจ ๔. วัตตาเป็นคนฉลาดในการพูดคือพูดเป็นรู้จักชี้แจงให้เข้าใจรู้จักจังหวะและเวลาที่ควรพูดและไม่ควรพูดคอยให้คําแนะนําว่ากล่าวตักเตือนและเป็นที่ปรึกษาที่ดี ๕. วจนักขโมอดทนต่อถ้อยคําได้คือพร้อมที่จะรับฟังคําปรึกษาคําซักถามแม้จุกจิกตลอดจนคํากล่าวล่วงเกินและคําตักเตือนวิพากษ์วิจารณ์ต่างๆสามารถอดทนฟังได้ด้วยจิตที่เปี่ยมด้วยเมตตาไม่เบื่อหน่ายและไม่เสียอารมณ์ ๖. คัมภีรัญจะกะถังกัตตาแถลงเรื่องล้ําลึกได้คือกล่าวชี้แจงเรื่องต่างๆที่ลึกซึ้งซับซ้อนให้เข้าใจได้และสอนศิษย์ให้ได้เรียนรู้เรื่องราวที่ลึกซึ้งยิ่งๆขึ้นไป ๗. โนจัฎฐาเนนิโยชะเยไม่ชักนําในฐานะที่ไม่ควรคือไม่ชักจูงไปในทางเสื่อมเสียหรือเรื่องเหลวไหลไม่สมควรชักนําแต่เรื่องที่อยู่ในทํานองคลองธรรมเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่การพัฒนาชีวิตในระดับที่สูงขึ้นไปคุณสมบัติทั้งสองด้านดังที่กล่าวมานี้โดยเฉพาะคุณสมบัติที่แสดงออกภายนอกเช่นความเป็นผู้น่ารักน่าเคารพน่าเจริญใจและฉลาดในการพูดเป็นต้นนับว่าเป็นปัจจัยที่สําคัญในการสร้างอิทธิพลชักนําบุคคลที่เข้ามาเสวนาให้เกิดความเชื่อความเลื่อมใสความนิยมชมชอบความซาบซึ้งตรึงตราในจิตใจหรือที่เรียกรวมๆว่าศรัทธาเมื่อเกิดศรัทธาแล้วก็มีพลังที่จะนําความคิดนําพฤติกรรมหรือทําให้เกิดการเลียนแบบอย่างที่ดีงามของผู้ที่เป็นกัลยาณมิตรได้โดยง่ายเพราะศรัทธาได้ชื่อว่าเป็นเมล็ดพันธุ์แห่งกุศลธรรมทั้งปวงจึงกล่าวได้ว่าปัจจัยที่เป็นแกนกลางในการเชื่อมโยงให้บุคคลเข้ามาคบหากัลยาณมิตรและทําให้กัลยาณมิตรมีอิทธิพลอย่างสูงต่อบุคคลนั้นก็คือศรัทธานั่นเองในขณะเดียวกันบุคคลแม้จะเป็นคนดีมีปัญญาแต่ไม่มีคุณสมบัติที่จะทําให้คนเกิดศรัทธาได้ก็ยังไม่ได้ชื่อว่าเป็นกัลยาณมิตร๒๙เพราะไม่มีพลังหรืออิทธิพลที่จะทําให้ผู้อื่นเกิดสัมมาทิฏฐิได้อย่างไรก็ตามแม้องค์ประกอบภายนอกหรือปรโตโฆสะจะสามารถเป็นปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิได้แต่ก็เป็นสัมมาทิฏฐิที่อยู่ในขั้นของศรัทธาคือมีศรัทธาคอยหนุนหลังอยู่ไปได้ไกลสุดเพียงแค่โลกียสัมมาทิฏฐิเท่านั้นถ้าหยุดไว้เพียงแค่นี้โดยไม่มีปัจจัยภายในเข้ามาเสริมหรือมารับช่วงต่อกระบวนการศึกษาก็ไปไม่ตลอดรอดฝั่งไม่ถึงจุดหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนาเพราะเมื่ออยู่เพียงแค่ขั้นศรัทธาตัวผู้มีศรัทธานั้นก็ยังขึ้นต่อกัลยาณมิตรคอยพึ่งอาศัยครูอาจารย์พฤติกรรมก็ยังอยู่ในลักษณะของการทําตามหรือเลียนแบบทางแก้คือต้องพยายามหาทางเชื่อมโยงให้ก้าวเข้าสู่องค์ประกอบภายในให้ได้นั่นคือโยนิโสมนสิการ ๓.๒โยนิโสมนสิการการสร้างสัมมาทิฏฐิด้วยวิธีการแห่งปัญญาเมื่อวิเคราะห์โดยรูปศัพท์คําว่าโยนิโสมนสิการประกอบด้วยโยนิโส + มนสิการโยนิโสมาจากคําว่าโยนิแปลว่าต้นเหตุต้นเค้าแหล่งเกิดส่วนคําว่ามนสิการแปลว่าการทําในใจการคิดคํานึงนึกถึงใส่ใจพิจารณาเมื่อรวมสองคําเข้าด้วยกันมักแปลสืบๆกันมาว่าการทําในใจโดยแยบคาย๓๐หมายถึงการใช้ความคิดถูกวิธีคิดอย่างมีระเบียบคิดหาเหตุผลสืบค้นถึงต้นเค้าสืบสาวให้ตลอดสายแยกแยะสิ่งทั้งหลายให้เห็นความจริงตามความสัมพันธ์แห่งเหตุปัจจัยโดยไม่เอาความรู้สึกด้วยตัณหาอุปาทานของตนเข้าจับ๓๑โยนิโสมนสิการเป็นองค์ประกอบภายในถือว่ามีความสําคัญอย่างมากต่อการเกิดขึ้นของโลกุตตรสัมมาทิฏฐิดังพุทธพจน์ที่ว่าภิกษุทั้งหลายเมื่อดวงอาทิตย์กําลังจะอุทัยย่อมมีแสงอรุณขึ้นมาก่อนเป็นบุพนิมิตฉันใดความถึงพร้อมด้วยโยนิโสมนสิการก็เป็นตัวนําเป็นบุพนิมิตเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอริยมรรคมีองค์๘ฉันนั้นพระธรรมปิฎก(ป.อ. ปยุตโต) ได้ประมวลการคิดแบบโยนิโสมนสิการจากพระไตรปิฎกมี๑๐วิธีด้วยกันคือ๓๒ ๓.๒.๑วิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัยคือการคิดที่เริ่มสภาพที่เป็นผลหรือการพิจารณาสภาพที่เป็นปัญหาแล้วหาหนทางแก้ไขด้วยการค้นหาสาเหตุและปัจจัยต่างๆที่สัมพันธ์ส่งผลสืบทอดกันมาอาจเรียกว่าวิธีคิดแบบอิทัปปัจจยตาหรือคิดตามหลักปฏิจจสมุปบาทก็ได้เช่นการคิดแบบปัจจัยสัมพันธ์ตามหลักอิทัปปัจจยตาที่ว่าเมื่อสิ่งนี้มีสิ่งนี้จึงมีเพราะสิ่งนี้เกิดขึ้นสิ่งนี้จึงเกิดขึ้นเพราะสิ่งนี้ไม่มีสิ่งนี้จึงไม่มีเพราะสิ่งนี้ดับไปสิ่งนี้จึงดับไป ๓.๒.๒วิธีคิดแบบแยกแยะส่วนประกอบหรือการคิดแบบวิเคราะห์คือการคิดแบบกระจายเนื้อหามุ่งให้มองและให้รู้จักสิ่งทั้งหลายตามสภาวะของมันเองในทางธรรมท่านมักใช้พิจารณาเพื่อให้เห็นความไม่มีแก่นสารหรือความไม่เป็นตัวเป็นตนที่แท้จริงของสิ่งทั้งหลายเพื่อไม่ให้มีความยึดมั่นถือมั่นในสมมติบัญญัติโดยเฉพาะพิจารณาเห็นสัตว์บุคคลเป็นเพียงการประชุมกันเข้าของขันธ์๕เมื่อแยกขันธ์ต่างๆที่มาประชุมกันออกแล้วก็ไม่เหลือสิ่งใดที่ยึดถือได้ว่าเป็นตัวตนที่เที่ยงแท้ถาวรดังข้อความที่ว่าเมื่อขันธ์ทั้งหลายมีอยู่การสมมติว่าสัตว์ก็มีได้เหมือนคําว่ารถมีได้เพราะประกอบส่วนต่างๆเข้าด้วยกัน๓๓ ๓.๒.๓วิธีคิดแบบสามัญลักษณ์คือการคิดแบบรู้เท่าทันธรรมดาของสิ่งที่มีปัจจัยปรุงแต่งทั้งหลายที่ว่าคิดให้รู้เท่าทันธรรมดานั้นได้แก่คิดเห็นอาการที่สิ่งทั้งหลายทั้งปวงที่เกิดจากปัจจัยปรุงแต่งเมื่อเกิดขึ้นแล้วก็จะต้องดับไปไม่เที่ยงแท้ไม่คงที่ไม่ยั่งยืนไม่คงอยู่ตลอดไปเรียกว่าอนิจจังเมื่อสิ่งที่ไม่เที่ยงเข้ามาสัมพันธ์กันจึงเกิดความขัดแย้งทําให้สิ่งเหล่านั้นมีสภาวะถูกบีบคั้นกดดันไม่อาจคงอยู่ในสภาพเดิมได้เรียกว่าทุกข์ในเมื่อต้องเป็นไปตามเหตุปัจจัยมันจึงไม่เป็นไปตามอํานาจและความปรารถนาของใครไม่มีใครสามารถบังคับมันได้และไม่มีใครเป็นเจ้าของครอบครองมันได้จริงจึงเรียกว่าเป็นอนัตตาดังคํากล่าวของท่านพระสารีบุตรที่ว่าท่านโกฏฐิตะอุปาทานขันธ์๕ประการนี้อันภิกษุผู้ได้สดับควรมนสิการโดยแยบคายโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นทุกข์ฯลฯเป็นอนัตตา ๓๔ ๓.๒.๔วิธีคิดแบบแก้ปัญหาหรือแบบอริยสัจเป็นการคิดที่สัมพันธ์กับการแก้ปัญหาความทุกข์ของชีวิตโดยตรงคือคิดเริ่มต้นจากปัญหาหรือทุกข์โดยกําหนดรู้ทําความเข้าใจปัญหาหรือความทุกข์ให้ชัดเจนก่อน (ขั้นทุกข์) จากนั้นจึงคิดไล่เลียงสืบสาวหาสาเหตุอันเป็นที่มาของปัญหาว่าคิดอะไรประกอบด้วยอะไรบ้าง (ขั้นสมุทัย) พร้อมกันนั้นก็ให้คิดกําหนดวางเป้าหมายของตนให้แน่ชัดว่าคืออะไรอยู่ที่ไหนจะเป็นไปได้หรือไม่(ขั้นนิโรธ) ขั้นสุดท้ายคือคิดหาวิธีปฏิบัติหรือหามรรควิธีที่จะกําจัดสาเหตุของปัญหาโดยสอดคล้องกับจุดหมายที่ได้กําหนดไว้แล้วนั้น (ขั้นมรรค) ๓.๒.๕วิธีคิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์คือการคิดให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างธรรม (หลักการ) กับอรรถ (จุดมุ่งหมาย) คําว่าธรรมแปลว่าหลักการหลักความจริงหลักความดีงามหลักการปฏิบัติหรือหลักที่จะเอาไปใช้ปฏิบัติส่วนคําว่าอรรถแปลว่าความหมายความมุ่งหมายจุดหมายประโยชน์ที่ต้องการหรือสาระที่พึงประสงค์ในการปฏิบัติธรรมหรือการกระทําอะไรก็ตามจะต้องมีความเข้าใจความหมายและความมุ่งหมายของธรรมหรือหลักการนั้นๆว่าปฏิบัติหรือทําไปเพื่ออะไรธรรมหรือหลักการนั้นกําหนดวางไว้เพื่ออะไรเมื่อปฏิบัติแล้วจะนําไปสู่ผลหรือที่หมายใดบ้างทั้งจุดหมายสุดท้ายปลายทางและเป้าหมายระดับย่อยที่จะส่งทอดไปยังธรรมหรือหลักการในระดับที่สูงขึ้นไปเมื่อเข้าใจหลักการและจุดมุ่งหมายได้ถูกต้องก็จะนําไปสู่การปฏิบัติที่ถูกต้องด้วยเรียกว่าธรรมานุธรรมปฏิบัติหมายถึงการปฏิบัติธรรมน้อยคล้อยแก่ธรรมใหญ่หรือการปฏิบัติตามหลักปลีกย่อยให้คล้อยตามหลักการใหญ่ ๓.๒.๖วิธีคิดแบบเห็นคุณโทษและทางออกคือการคิดหรือการพิจารณาสิ่งที่ตนครอบครองหรือกําลังได้เสวยอยู่อย่างรอบด้านให้เห็นทุกแง่ทุกมุมถือว่าเป็นวิธีคิดที่สําคัญมากสําหรับผู้ที่ยังเกี่ยวข้องอยู่กับอารมณ์ของโลกหรือความสุขอย่างโลกๆเรียกว่าเป็นการคิดแบบเผื่อใจไว้รองรับความผันผวนที่อาจจะเกิดขึ้นได้ทุกเวลาทั้งในด้านที่น่าชอบใจ(อิฏฐารมณ์)พร้อมกันนั้นก็คิดหาทางที่จะยกจิตใจให้เหนือสภาวะที่แปรปรวนเหล่านั้นโดยมีหลักในการคิด๓ด้านคือ ๑. อัสสาทะคือการคิดในส่วนดีส่วนที่น่าใคร่น่าปรารถนาและน่าพึงพอใจ ๒. อาทีนวะคือการคิดในส่วนเสียส่วนด้อยส่วนที่มีโทษหรือข้อบกพร่อง ๓. นิสสรณะคือการคิดหาทางออกทางหลุดรอดหรือภาวะที่ไร้จากปัญหามีความสมบูรณ์ในตัวหรือเป็นภาวะที่อยู่เหนือทั้งข้อดีข้อเสียวิธีคิดแบบเห็นคุณโทษและทางออกนี้ถือว่าเป็นจุดหักเลี้ยวที่สําคัญที่มีส่วนผลักดันให้เจ้าชายสิทธัตถะเสด็จออกผนวชดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า ภิกษุทั้งหลายเมื่อก่อนเราเป็นโพธิสัตว์ยังไม่ได้ตรัสรู้ได้มีความคิดดังนี้ว่าอะไรเป็นคุณในโลกอะไรเป็นโทษอะไรเป็นเครื่องสลัดออกจากรูป เรานั้นได้มีความคิดว่าสภาพที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้นนี้เป็นคุณของรูปสภาพที่รูปไม่เที่ยงเป็นทุกข์มีความผันแปรเป็นธรรมดานี้ เป็นโทษของรูปธรรมเป็นที่กําจัดฉันทราคะธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในรูปนี้เป็นเครื่องสลัดออกจากภพ๓๕ ๓.๒.๗วิธีคิดแบบรู้คุณค่าแท้คุณค่าเทียมคือการคิดที่สัมพันธ์กับการใช้สอยหรือการบริโภคเป็นวิธีคิดแบบสกัดกั้นเส้นทางกิเลสตัณหาไม่ให้เข้ามาแสดงอิทธิพลครอบงําจิตใจแล้วชักจูงพฤติกรรมต่อๆไปวิธีคิดแบบนี้มีประโยชน์ในการใช้ชีวิตประจําวันเพราะเกี่ยวข้องกับการบริโภคใช้สอยปัจจัย๔ดังพุทธพจน์ที่เกี่ยวกับการฉันบิณฑบาตของภิกษุที่ว่าภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันบิณฑบาตไม่ใช่เพื่อเล่นไม่ใช่เพื่อมัวเมาไม่ใช่เพื่อประดับไม่ใช่เพื่อตกแต่งแต่เพียงเพื่อให้กายนี้ดํารงอยู่ได้เพื่อให้ชีวิตอินทรีย์เป็นไปเพื่อบําบัดความหิวเพื่ออนุเคราะห์แก่พรหมจรรย์ ๓๖โดยปกติมนุษย์จะเข้าไปเกี่ยวข้องกับสิ่งต่างๆเพราะมีความต้องการและเห็นว่าสิ่งนั้นๆจะสนองความต้องการของตนได้สิ่งใดสามารถสนองความต้องการได้ดีก็จะตัดสินสิ่งนั้นว่ามีคุณค่าและคุณค่านี้จําแนกได้เป็น๒ประเภทตามชนิดของความต้องการคือ ๑. คุณค่าแท้หมายถึงคุณค่าหรือประโยชน์ของสิ่งทั้งหลายในแง่ที่ส่งเสริมคุณภาพชีวิตโดยตรงหรือที่มนุษย์นํามาใช้แก้ปัญหาของตนเพื่อความดีงามและความดํารงอยู่ด้วยดีของชีวิตคุณค่านี้อาศัยปัญญาเป็นเครื่องตีค่าหรือวัดราคาจะเรียกว่าคุณค่าที่สนองปัญญาก็ได้เช่นคุณค่าของอาหารอยู่ที่การบํารุงเลี้ยงร่างกายให้ดํารงอยู่ได้มีสุขภาพดีเป็นอยู่ผาสุกและมีกําลังเกื้อกูลแก่การบําเพ็ญกิจหน้าที่เป็นต้น ๒. คุณค่าเทียมหมายถึงคุณค่าหรือประโยชน์ของสิ่งทั้งหลายที่มนุษย์พอกเสริมให้แก่สิ่งนั้นซึ่งเป็นคุณค่าที่ไม่เกี่ยวข้องกับการเสริมสร้างคุณภาพชีวิตคุณค่านี้อาศัยตัณหาเป็นเครื่องตีค่าหรือจะเรียกว่าเป็นคุณค่าสนองตัณหาก็ได้เช่นการมองคุณค่าของอาหารอยู่ที่ความเอร็ดอร่อยความสนุกสนานความมีหน้ามีตาในสังคมเป็นต้น ๓.๒.๘วิธีคิดแบบเร้าคุณธรรมเป็นวิธีคิดเพื่อสกัดกั้นหรือบรรเทาตัณหาหมายถึงการคิดในแนวทางที่จะส่งเสริมให้เกิดคุณธรรมหรือความพยายามที่จะสร้างสมพฤติกรรมการคิดของจิตในแง่ที่ดีๆอาจเรียกว่าการเลือกมองโลกและชีวิตในแง่ดีก็ได้การคิดแบบเร้าคุณธรรมนี้มีความสําคัญทั้งในแง่ที่ทําให้เกิดความคิดและการกระทําที่ดีงามในขณะนั้นๆและในแง่ที่ช่วยแก้นิสัยความเคยชินร้ายๆของจิตที่ได้สั่งสมไว้แต่เดิมพร้อมกันนั้นก็เป็นการสร้างความเคยชินใหม่ๆให้แก่จิตด้วยเช่นการคิดถึงความตายถ้ามีโยนิโสมนสิการก็จะทําให้เกิดการตื่นตัวไม่มัวเมาประมาทรีบเร่งขวนขวายกระทํากิจที่ควรทําเร่งประพฤติปฏิบัติธรรมตลอดจนทําให้รู้เท่าทันคติธรรมดาของสังขารทั้งหลายดังพุทธพจน์ที่ตรัสไว้ก่อนเสด็จดับขันธปรินิพพานว่าภิกษุทั้งหลายบัดนี้เราขอเตือนท่านทั้งหลายสังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเธอทั้งหลายจงทําหน้าที่ให้สําเร็จด้วยความไม่ประมาทเถิด๓๗ในทางกลับกันถ้าคิดโดยไม่มีโยนิโสมนสิการก็จะทําให้เกิดความหดหู่ฟุ้งซ่านเกิดความห่อเหี่ยวท้อถอยในจิตใจหมดกําลังใจที่จะประกอบกิจการงานต่างๆ ๓.๒.๙วิธีคิดแบบอยู่กับปัจจุบันคือการคิดที่อยู่กับอารมณ์ปัจจุบันเป็นการคิดในแนวทางของปัญญาซึ่งตรงกันข้ามกับการคิดแบบหวนละห้อยถึงสิ่งล่วงไปแล้วหรือไม่ก็คิดฟุ้งซ่านเลื่อนลอยไปกับภาพฝันในอนาคตที่ไม่ได้ตั้งอยู่บนฐานแห่งความเป็นจริงการคิดแบบอยู่กับปัจจุบันนี้ไม่ได้หมายความว่าพุทธศาสนาสอนให้ยึดเอาแต่เหตุการณ์เฉพาะหน้าในขณะนี้เท่านั้นโดยไม่สนใจบทเรียนในอดีตและเตรียมการเพื่ออนาคตแท้ที่จริงแล้วไม่ว่าจะเป็นเรื่องในปัจจุบันเรื่องอดีตหรือเรื่องอนาคตถ้ารู้จักนํามาคิดในแนวทางแห่งปัญญาก็จัดเป็นการคิดแบบอยู่กับปัจจุบันได้เช่นเดียวกันในขณะเดียวกันถ้าคิดไปในแนวทางของตัณหาแม้จะคิดถึงเรื่องที่เป็นอยู่ในปัจจุบันก็ไม่ชื่อว่าเป็นการคิดแบบอยู่กับปัจจุบันดังจะเห็นได้ว่าเรื่องราวหรือเหตุการณ์ในอดีตปัจจุบันหรืออนาคตก็ตามเป็นสิ่งที่ถูกต้องและมีความสําคัญตามคําสอนของพระพุทธศาสนาในทุกระดับทั้งในระดับชีวิตประจําวันเช่นการสั่งสอนให้นึกถึงบทเรียนในอดีตด้วยการยกอดีตนิทานมาเล่าหรือสอนให้เตรียมรับมือกับภัยที่จะมาถึงในอนาคตข้างหน้าเป็นต้นดังพุทธพจน์ที่ว่าบุคคลควรทําความดีเสียตั้งแต่วันนี้ทีเดียวใครเล่าจะรู้ว่าความตายจักมีในวันพรุ่งนี้เพราะว่าความผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนามากนั้นย่อมไม่มีแก่เราทั้งหลายไว้๓๘และแม้ในระดับการรู้แจ้งสัจธรรมรวมถึงการบําเพ็ญพุทธกิจของพระพุทธเจ้าก็ให้ทรงความสําคัญกับเรื่องอดีตและอนาคตเหมือนกันเช่นปุพเพนิวาสานุสติญาณ(ญาณหยั่งรู้เรื่องในอดีต) และอนาคตังสญาณ (ญาณหยั่งรู้เหตุการณ์ในอนาคต) เป็นต้น ๓.๒.๑๐วิธีคิดแบบวิภัชชวาทเป็นลักษณะการคิดการพูดหรือการแสดงความจริงที่เป็นเอกลักษณ์สําคัญของพุทธศาสนาเพราะคําว่าวิภัชชวาทถือว่าเป็นชื่อเรียกระบบความคิดของพุทธศาสนาทั้งหมดและแม้พระพุทธองค์เองก็มีชื่อเรียกอย่างหนึ่งว่าวิภัชชวาทีแปลว่าผู้มีปกติกล่าวแบบแยกแยะอย่างไรก็ตามเมื่อมองโดยสาระสําคัญการคิดแบบวิภัชชวาทหมายถึงการคิดและการแสดงความจริงโดยแยกแยะออกให้เห็นทุกแง่ทุกมุมไม่จับเอาเฉพาะบางแง่บางมุมขึ้นมาวินิจฉัยแล้วด่วนสรุปว่าเป็นจริงอย่างนั้นทั้งหมดเช่นเมื่อกล่าวถึงบุคคลผู้หนึ่งว่าเขาดีหรือไม่ดีอย่างไรก็แยกแยะชี้ประเด็นให้เห็นความจริงเป็นด้านๆไปว่าแง่มุมนั้นหรือด้านนั้นเขาดีอย่างไรหรือไม่ดีอย่างไรเป็นต้นวิธีคิดทั้ง๑๐ประการดังที่กล่าวมานี้ถือว่าเป็นปัจจัยที่เข้ามารับข่าวต่อจากปัจจัยภายนอกหรือปัจจัยด้านปรโตโฆสะเป็นขั้นตอนสําคัญที่ทําให้ผู้ศึกษาไม่หยุดนิ่งอยู่แค่สัมมาทิฏฐิระดับศรัทธาหรือระดับโลกิยะหากแต่ทําให้ก้าวผ่านเข้าไปสู่องค์ประกอบภายในคือโยนิโสมนสิการเมื่อมีโยนิโสมนสิการก็มีปัจจัยที่จะทําให้เกิดโลกุตตรสัมมาทิฏฐิซึ่งเป็นสัมมาทิฏฐิที่สามารถทําให้เกิดการดับทุกข์ได้อย่างแท้จริงดังที่พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตโต) กล่าวไว้ว่าพึงเห็นความสําคัญของสัมมาทิฏฐิที่เป็นโลกุตระนี้ว่าเป็นธรรมที่มีผลลึกซึ้งกว่าโลกียสัมมาทิฏฐิมากสามารถทําให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในบุคลิกภาพอย่างที่เรียกว่าถอนรากถอนโคน จึงกําจัดกิเลสได้มิใช่เพียงกดข่มหรือทับไว้๓๙อย่างไรก็ตามแม้โยนิโสมนสิการจะเป็นปัจจัยที่เกิดขึ้นภายในตัวบุคคลแต่ก็ต้องอาศัยปัจจัยภายนอกหรือกัลยาณมิตรนั่นเองเป็นผู้กระตุ้นให้ผู้เรียนได้รู้จักวิธีคิดรู้จักวิธีที่จะปลูกสร้างโยนิโสมนสิการให้เกิดขึ้นด้วยตัวเองอาจเรียกตามระบบการศึกษาสมัยใหม่ว่าการศึกษาที่ยึดเอาผู้เรียนเป็นศูนย์กลางโดยนัยนี้กัลยาณมิตรจึงมีหน้าที่เพียงเป็นผู้ชี้แนะทางเท่านั้น หลักธรรมที่น่าจะแสดงให้เห็นขั้นตอนกระบวนการพัฒนาชีวิตตามหลักพุทธศาสนาตั้งแต่จุดเริ่มต้นจนถึงจุดสุดท้ายคือเริ่มตั้งแต่การสร้างปัจจัยแห่งการศึกษาตัวนําการศึกษาจนถึงตัวการศึกษาที่แท้ซึ่งแสดงไว้อย่างครบถ้วนในหมวดธรรมชุดเดียวกันได้แก่ปัญญาวุฒิธรรม๔๐หมายถึงธรรมที่เป็นไปเพื่อความเจริญแห่งปัญญามี๔ประการดังนี้ ๑. สัปปุริสสังเสวะได้แก่การเสวนาสัตบุรุษการคบหาคนดีจัดเป็นปัจจัยภายนอกแห่งการเกิดสัมมาทิฏฐิในแง่ที่เป็นปรโตโฆสะด้านบุคคลหรือกัลยาณมิตรนั่นเอง ๒. สัทธรรมสวนะได้แก่การสดับการฟังหรือการเรียนรู้พระสัทธรรมจากการฟังคําสอนรวมถึงการได้รับข่าวสารที่ดีงามจากแหล่งความรู้ต่างๆอาจจะเป็นข้อมูลที่มาจากสื่อสิ่งพิมพ์หรือสื่อวิทยุโทรทัศน์ก็ได้โดยมากการได้ฟังพระสัทธรรมมักจะเป็นผลพวงที่สืบเนื่องมาจากการได้เสวนากับสัตบุรุษในข้อแรกนั่นเองถือว่าเป็นปรโตโฆสะหรือปัจจัยภายนอกแห่งการเกิดสัมมาทิฏฐิเช่นเดียวกันแต่เป็นปรโตโฆสะในแง่ที่เป็นข้อมูลข่าวสาร ๓. โยนิโสมนสิการได้แก่การทําในใจโดยอุบายอันแยบคายการใช้ความคิดถูกวิธีถือว่าเป็นองค์ประกอบแห่งการเกิดสัมมาทิฏฐิในแง่ที่เป็นปัจจัยภายในหรือปัจจัยด้านความคิดเป็นตัวที่ทําให้การพัฒนาไม่สะดุดหยุดลงเพียงแค่สัมมาทิฏฐิระดับศรัทธาหากแต่จะทําให้ก้าวหน้าต่อไปถึงสัมมาทิฏฐิระดับปัญญาหรือระดับโลกุตระ ๔. ธรรมานุธรรมปฏิบัติการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมการปฏิบัติธรรมย่อยคล้อยแก่ธรรมใหญ่หรือการปฏิบัติหลักการย่อยๆให้สอดคล้องพอดีตามขอบเขตความหมายและวัตถุประสงค์ที่สัมพันธ์กับหลักการใหญ่ถือว่าเป็นหลักการที่สําคัญมากและเป็นตัวตัดสินว่าการปฏิบัติธรรมหรือการกระทํานั้นๆจะสําเร็จบรรลุจุดมุ่งหมายได้หรือไม่ถ้ามองในแง่ขั้นตอนของการพัฒนาชีวิตธรรมานุธรรมปฏิบัติก็คือขั้นของการศึกษาที่แท้หรืออริยมรรคนั่นเองหลักธรรมที่กล่าวถึงลําดับขั้นตอนการพัฒนาชีวิตที่เริ่มด้วยการสร้างปัจจัยแห่งการศึกษาในแนวเดียวกับหลักปัญญาวุฒิธรรมนี้มีอยู่มากมายในพระไตรปิฎกในที่บางแห่งพระพุทธองค์ที่ถึงกับใช้เป็นหลักสําหรับตัดสินความดํารงอยู่หรือความเสื่อมสูญไปของ พุทธศาสนาเลยทีเดียวดังพุทธพจน์ที่ว่าภิกษุทั้งหลายธรรม๕ประการนี้ย่อมเป็นไปเพื่อความดํารงมั่นไม่เสื่อมสูญไม่หายไปแห่งพระสัทธรรมธรรม๕ประการอะไรบ้างคือ ๑. ฟังธรรมโดยเคารพ ๒. เรียนธรรมโดยเคารพ ๓. ทรงจําธรรมโดยเคารพ ๔. ใคร่ครวญอรรถ (อัตถุปปริกขา) แห่งธรรมที่ทรงจําไว้แล้วโดยเคารพ ๕. รู้อรรถรู้ธรรมแล้วย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมโดยเคารพ๔๑ พุทธพจน์นี้แม้จะไม่ได้ระบุถึงการคบหากัลยาณมิตรไว้โดยตรงแต่ก็ได้สื่อความหมายไว้โดยอ้อมเพราะถ้าไม่มีกัลยาณมิตรแล้วการฟังธรรมหรือการเรียนธรรมเป็นต้นจะเกิดขึ้นไม่ได้ในส่วนของปัจจัยภายในก็เช่นเดียวกันพุทธพจน์ตรงนี้จะใช้โยนิโสมนสิการในแง่ของการใคร่ครวญอรรถแห่งธรรม (อัตถุปปริกขา) ถือว่าเป็นการใช้โยนิโสมนสิการในลักษณะที่เฉพาะเจาะจงโดยจํากัดขอบเขตให้อยู่ในกรอบของหลักการ(ธรรม) และจุดมุ่งหมาย (อรรถ) ของเรื่องที่กําลังปฏิบัติอยู่ในขณะนั้นๆหลักธรรมอีกชุดหนึ่งซึ่งเป็นชุดใหญ่และมีความละเอียดพิสดารมากได้เสนอกระบวนการพัฒนาชีวิตตามหลักพุทธศาสนาแบบครบวงจรตั้งแต่ต้นจนจบนั่นคือหลักมงคล ๓๘ประการหลักธรรมชุดนี้ถ้ามองอย่างผิวเผินอาจจะเห็นว่าเป็นเพียงการประมวลหลักจริยธรรมไว้เป็นชุดๆเพื่อให้เห็นว่าควรประพฤติปฏิบัติอะไรบ้างเท่านั้นแต่ถ้ามองโดยใช้กรอบของกระบวนการพัฒนาชีวิตตามหลักพุทธศาสนาหรือใช้กรอบความสัมพันธ์ระหว่างสัมมาทิฏฐิสองระดับจะเห็นได้ทันทีว่าการจัดวางหัวข้อธรรมในมงคลสูตรไปอย่างมีลําดับขั้นตอนและสอดคล้องเชื่อมโยงกันโดยเริ่มจากหัวข้อธรรมที่เกี่ยวกับการสร้างเหตุปัจจัยแห่งการศึกษาแล้วตามด้วยหัวข้อธรรมที่เกี่ยวกับการประพฤติพรหมจรรย์ตามหลักอริยมรรคแล้วจบลงด้วยหัวข้อธรรมที่เกี่ยวกับผลการศึกษาคือพระนิพพานพร้อมด้วยภาวะจิตของผู้เข้าถึงความหลุดพ้นดังรายละเอียดดังต่อไปนี้ ๑. หลักธรรมที่เกี่ยวกับการสร้างปัจจัยแห่งการศึกษาหรือสัมมาทิฏฐิได้แก่การไม่คบคนพาลการคบบัณฑิตการอยู่ในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมความเคารพความสุภาพอ่อนน้อมความกตัญญูความเป็นผู้ว่าง่ายการเห็นสมณะการฟังธรรมและสนทนาธรรมตามกาลเป็นต้น ๒. หลักธรรมเกี่ยวกับการดําเนินชีวิตเพื่อความดีงามระดับโลกียสัมมาทิฏฐิได้แก่การให้ทานการเลี้ยงดูมารดาบิดาการสงเคราะห์บุตรและภรรยาการประกอบการงานที่ไม่มีโทษและการงดเว้นจากการดื่มน้ําเมาเป็นต้น ๓. หลักธรรมที่เกี่ยวกับการพัฒนาชีวิตเพื่อความดีงามระดับโลกุตตรสัมมาทิฏฐิได้แก่การทําความเพียรเพื่อเผากิเลส (ตบะ) การประพฤติพรหมจรรย์(อริยมรรค) การเห็นแจ้งอริยสัจ๔และการกระทําให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ๔. หลักธรรมที่แสดงถึงสภาวะทางจิตของผู้เข้าถึงความหลุดพ้นได้แก่ความเป็นผู้มีจิตไม่หวั่นไหวขึ้นๆลงๆตามกระแสแห่งโลกธรรมเป็นภาวะจิตชุ่มชื่นเบิกบานไม่แห้งผากหรือไม่เศร้าโศก (อโสกํ) ปราศจากธุลี (วิรชํ) และเป็นจิตที่เกษม (เขมํ)กล่าวโดยสรุปก่อนที่จะเข้าสู่ตัวการศึกษาหรือการพัฒนาที่แท้จริงพุทธศาสนาได้ให้ความสําคัญกับการสร้างปัจจัยแห่งการเกิดสัมมาทิฏฐิเป็นอย่างมากเรียกว่าให้ความสําคัญพอๆกับตัวสัมมาทิฏฐิเลยก็ว่าได้เพราะสัมมาทิฏฐิจะเกิดขึ้นเองไม่ได้ถ้าไม่มี๔๖ เหตุปัจจัยให้เกิดด้วยเหตุนี้เองจึงมีหลักธรรมหลายหมวดที่มักจะเริ่มต้นด้วยการแสดงปัจจัยแห่งสัมมาทิฏฐิไว้ในหัวข้อต้นๆเช่นหลักปัญญาวุฒิธรรมและหลักมงคล๓๘ประการเป็นต้นโดยปัจจัยที่จะนําพาชีวิตเข้าสู่กระบวนการพัฒนานั้นมี๒ด้านด้วยกันคือปัจจัยด้านสังคมหรือสภาพแวดล้อมที่ดีงามเป็นกัลยาณมิตร (ปรโตโฆสะ) และปัจจัยด้านความคิด(โยนิโสมนสิการ) ปัจจัยด้านสังคมจะใช้วิธีการแห่งศรัทธาเป็นพลังหลักในการผูกโยงบุคคลเข้ากับกัลยาณมิตรความคิดความเชื่อที่เป็นสัมมาทิฏฐิจึงพัฒนาขึ้นมาบนพื้นฐานของความซาบซึ้งตรึงใจความเลื่อมใสศรัทธาในผู้ที่เป็นกัลยาณมิตรนั้นดังนั้นจึงมักเรียกสัมมาทิฏฐิระดับนี้ว่าสัมมาทิฏฐิระดับศรัทธาหรือโลกียสัมมาทิฏฐิส่วนปัจจัยด้านความคิดหรือโยนิโสมนสิการจะเน้นไปที่การใช้ความคิดอย่างถูกวิธีคิดอย่างมีระเบียบคิดสืบค้นถึงต้นเค้าสืบสาวให้ตลอดสายคิดแยกกระจายให้เห็นองค์ประกอบต่างๆถือว่าเป็นองค์ประกอบภายในที่จะทําให้เกิดโลกุตตรสัมมาทิฏฐิซึ่งเป็นสัมมาทิฏฐิที่เป็นตัวนําในกระบวนการพัฒนาชีวิตอย่างแท้จริง๔๗ เชิงอรรถ บทที่ ๒ ๑พระธรรมปิฏก (ป.อ. ปยุตโต). พจนานุกรมพุทธศาสน์ฉบับประมวลศัพท์. (กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๘). หน้า๓๒๙. ๒พุทธทาสภิกขุ. มหิดลธรรม. (กรุงเทพฯ : หจก. การพิมพ์พระนคร, ๒๕๑๘). หน้า๒๖๔. ๓ม.มู. ๑๒/๑๑๐/๘๕. ๔วิสุทธิ. ๓/๙๗. ๕พินิจรักทองหล่อ. ธรรมานุกรมธรรมโฆษณ์ฉบับประมวลธรรมเล่ม๓.(กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์สุขภาพใจ, ๒๕๔๐). หน้า๒๙๓. ๖พุทธทาสภิกขุ. มหิดลธรรม. (กรุงเทพฯ : หจก. การพิมพ์พระนคร, ๒๕๑๘).หน้า๒๗๔. * การบูชายัญและการเซ่นสรวงตามหลักพุทธศาสนาเป็นคําสอนเชิงปฏิรูปหมายถึงการให้ชีวิตสัตว์การไม่เบียดเบียนสัตว์ไม่ได้หมายถึงการฆ่าสัตว์บูชายัญตามความเชื่อของพราหมณ์ดูเพิ่มเติมในกูฏทันตสูตรที.สี. ๙/๒๒๗/๑๘๒. ๗ม.อุ. ๑๔/๒๕๗/๑๘๑. ๘พินิจรักทองหล่อ. ธรรมานุกรมธรรมโฆษณ์ฉบับประมวลธรรมเล่ม๓.(กรุงเทพฯ : สุขภาพใจ, ๒๕๔๐). หน้า๒๙๓๒๙๔. ๙ม.อุ. ๑๔/๒๕๘/๑๘๑. ๑๐ Bhikkhu Bodhi. op, Cit., pp. ๒๕๒๖. ๑๑วิ.จู. ๗/๔๕๗/๒๘๘. ๑๒พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ. หน้า๕๙๔๕๙๕. * คําว่าความรู้เห็นในที่นี้เป็นเพียงความรู้เห็นที่สอดคล้องกับกฎแห่งกรรมเท่านั้นไม่ใช่การได้ประจักษ์หรือการหยั่งรู้ในตัวกฎธรรมชาติจริงๆเพราะการรู้ในตัวกฎเป็นหน้าที่ของสัมมาทิฏฐิระดับโลกุตตระ. ๑๓อภิ.วิ. ๓๕/๗๙๘/๔๒๖. ๑๔พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ. หน้า๗๔๐. ๑๕ P.Lakshmi Narasu. The Essence of Buddhism. ( ๑๖พุทธทาสภิกขุ. มหิดลธรรม. หน้า๑๕๙. ๑๗สํ.ส. ๑๕/๑๔๔/๔๕. ๑๘สํ.ม. ๑๙/๑๗๒๐/๕๕๓. ๑๙พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). แสงเงินแสงทองของชีวิต. (กรุงเทพฯ :สํานักพิมพ์ธรรมสภา, ๒๕๓๙). หน้า๒. ๒๐ปุ้ยแสงฉาย. มิลินทปัญหาฉบับพร้อมอรรถกถาฎีกา. (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ลูกส. คําภักดี, ๒๕๓๘). หน้า๕๖. ๒๑องฺ.เอก. ๒๐/๑๙๐/๔๓. ๒๒ม.มู. ๑๒/๔๙๗/๕๓๙. ๒๓พระราชวรมุนี (ประยุทธ์ปยุตฺโต). ปรัชญาการศึกษาไทย. (กรุงเทพฯ :สํานักพิมพ์มูลนิธิโกมลคีมทอง, ๒๕๒๕). หน้า๑๗๑. ๒๔พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). พุทธธรรมฉบับขยายความและปรับปรุง. หน้า๖๒๓. ๒๕ขุ.อิติ. ๒๕/๑๙๕/๒๓๗. ๒๖วิสุทธิ. ๑/๑๒๓๑๒๕. ๒๗ที.ปา. ๑๑/๓๓๑/๒๖๔. ๒๘องฺ.สตฺตก. ๒๓/๓๔/๓๓. ๒๙พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ.หน้า๖๔๒. ๓๐พระเทพเวที (ประยุทธ์ปยุตฺโต). วิธีคิดตามหลักพุทธธรรม. (กรุงเทพฯ :สํานักพิมพ์ปัญญา, ๒๕๓๕). หน้า๓๐. ๓๑พระราชวรมุนี (ประยุทธ์ปยุตฺโต). ปรัชญาการศึกษาไทย. (กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์มูลนิธิโกมลคีมทอง, ๒๕๒๕). หน้า๑๗๒. ๓๒พระราชวรมุนี (ประยุทธ์ปยุตฺโต). เรื่องเดียวกัน. หน้า๑๗๙๑๙๖. ๓๓สํ.ส. ๑๕/๕๕๑/๑๙๗. ๓๔สํ.ข. ๑๗/๓๑๕/๒๐๕. ๓๕สํ.ข. ๑๗/๕๙/๓๔๓๕. ๓๖ม.มู. ๑๒/๑๔/๑๗. ๓๗ที.ม. ๑๐/๑๔๓/๑๘๐. ๓๘ม.อุ. ๑๔/๕๒๗/๓๔๘. ๓๙พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ. หน้า๗๓๙. ๔๐สํ.ม. ๑๙/๑๔๒๘/๔๓๔. ๔๑องฺ.ปญฺจก. ๒๒ /๑๕๔/๑๙๗. บทที่๓ การวิเคราะห์สัมมาทิฏฐิในการพัฒนาชีวิตตามหลักมัชฌิมาปฏิปทา เมื่อกล่าวถึงบทบาทของสัมมาทิฏฐิในลักษณะกว้างๆโดยมุ่งเน้นในแง่ความหมายความสัมพันธ์และกระบวนการสร้างสรรค์สัมมาทิฏฐิระดับเบื้องต้นซึ่งเป็นเพียงบทบาทในระดับการสร้างเหตุปัจจัยพื้นฐานเพื่อนําพาชีวิตเข้าสู่กระบวนการพัฒนาตามหลักมัชฌิมาปฏิปทาเท่านั้นมุ่งเน้นบทบาทของสัมมาทิฏฐิที่มีอยู่ในการพัฒนาชีวิตตามหลักมรรคมีองค์๘โดยตรงเพื่อแสดงให้เห็นว่าเมื่อชีวิตเข้าสู่กระบวนการพัฒนาตามระบบทางสายกลางอย่างเต็มรูปแบบแล้วสัมมาทิฏฐิได้แสดงบทบาททั้งในแง่ที่เป็นตัวชี้นํากระบวนการพัฒนาอย่างไรและในขณะเดียวกันนั้นตัวสัมมาทิฏฐิเองได้รับการพัฒนาให้มีคุณภาพสูงขึ้นอย่างไรเป็นต้น ๑ ความหมายและขอบเขตขององค์มรรคทั้ง๘ เนื่องจากสัมมาทิฏฐิเป็นองค์ประกอบส่วนหนึ่งของมรรคและการแสดงบทบาทของสัมมาทิฏฐิก็เป็นการแสดงโดยสัมพันธ์กับองค์มรรคอื่นๆที่อยู่ในระบบเดียวกันดังนั้นก่อนที่จะเข้าสู่การวิเคราะห์บทบาทของสัมมาทิฏฐิโดยตรงจึงควรที่จะทราบความหมายและขอบเขตขององค์มรรคทั้ง๘องค์โดยสังเขปเพื่อเป็นพื้นฐานในการศึกษาวิเคราะห์ต่อไปองค์มรรคทั้ง๘ประการมีดังนี้ ๑.๑สัมมาทิฏฐิหมายถึงความเห็นความเชื่อความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องตรงตามความเป็นจริงในฐานะเป็นสัมมาทิฏฐิในเชิงปฏิบัติการหรือสัมมาทิฏฐิที่อยู่ในกระบวนการแก้ปัญหาโดยตรงในที่นี้จึงหมายถึงความรู้ความเข้าใจในอริยสัจ๔ดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมาทิฏฐิเป็นอย่างไรคือความรู้ในทุกข์ (ความทุกข์) ความรู้ใน๔๘ ทุกขสมุทัย (เหตุให้เกิดทุกข์) ความรู้ในทุกขนิโรธ (ความดับแห่งทุกข์) ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา (ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์) ภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ๑ ๑.๒สัมมาสังกัปปะหมายถึงความดําริความนึกคิดความมุ่งหมายในทางที่ถูกต้องได้แก่ความดําริชอบ๓อย่างคือดําริในการออกจากกามดําริในการไม่พยาบาทปองร้ายและดําริในการไม่เบียดเบียนดังพุทธพจน์ที่ว่าภิกษุทั้งหลายสัมมาสังกัปปะเป็นอย่างไรคือความดําริในการออกจากกาม (เนกขัมมสังกัปปะ) ความดําริในการไม่พยาบาท (อัพยาบาทสังกัปปะ) ความดําริในการไม่เบียดเบียน (อวิหิงสาสังกัปปะ)ภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าสัมมาสังกัปปะ๒ ๑.๓สัมมาวาจาวาจาชอบหมายถึงเจตนาที่จะงดเว้นจากวจีทุจริต๔คือการไม่พูดเท็จไม่พูดส่อเสียดไม่พูดคําหยาบและไม่พูดเพ้อเจ้อดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมาวาจาเป็นอย่างไรคือเจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเท็จเจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดส่อเสียดเจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดคําหยาบเจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าสัมมาวาจา๓ พุทธพจน์ที่ยกมานี้เป็นการนิยามความหมายของสัมมาวาจาในแง่ของการงดเว้นหรือในเชิงลบอย่างเดียวแต่มีพุทธพจน์อีกแห่งหนึ่งนอกจากจะให้คํานิยามในเชิงลบแล้วยังได้ให้คํานิยามเชิงบวกพร้อมกันไปด้วยกล่าวคือนอกจากจะให้งดเว้นจากวจีทุจริต๔แล้วยังส่งเสริมให้พูดแต่คําสัตย์ (สัจจวาจา) พูดคําที่สร้างความสมานสามัคคี (สมัคคกรณีวาจา) พูดคําที่สุภาพไพเราะเสนาะโสตะ (กัณณสุขา) น่ารัก (เปมนิยา) จับใจ (หทยังคมา)พูดคําที่มีหลักฐานมีที่อ้างอิงและประกอบด้วยประโยชน์ (อัตถสัณหิตาวาจา)๔ ๑.๔สัมมากัมมันตะหมายถึงการกระทําชอบการกระทําการทางกายที่ไม่เบียดเบียนคนอื่นได้แก่การตั้งเจตจํานงที่จะงดเว้นจากกายทุจริต๓คือการไม่ฆ่าสัตว์ไม่ลักทรัพย์และไม่ประพฤติผิดในกามดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมากัมมันตะเป็นอย่างไรคือเจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการประพฤติผิดในกามภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าสัมมากัมมันตะ๕ ๑.๕สัมมาอาชีวะหมายถึงการเลี้ยงชีวิตชอบการประกอบอาชีพในทางที่ไม่ผิดศีลธรรมไม่เป็นไปเพื่อเบียดเบียนตนเองและผู้อื่นได้แก่การเว้นจากอาชีพที่ผิด(มิจฉาวณิชชา) ๕อย่างคือค้าขายอาวุธค้าขายมนุษย์ค้าขายเนื้อสัตว์ค้าขายน้ําเมาและค้าขายยาพิษดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมาอาชีวะเป็นอย่างไรคืออริยสาวกในธรรมวินัยนี้ละมิจฉาชีวะแล้วสําเร็จการเลี้ยงชีพด้วยสัมมาอาชีวะภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าสัมมาอาชีวะ๖ คําว่าอาชีวะหรืออาชีพในทางพุทธศาสนาไม่ได้มีความหมายเพียงแค่การประกอบอาชีพการงานเพื่อหารายได้มาเลี้ยงชีวิตเพียงอย่างเดียวหากแต่มีความหมายครอบคลุมไปถึงพฤติกรรมทางเศรษฐกิจของมนุษย์ทุกด้านทั้งด้านการผลิตและการบริโภคและการจําหน่ายจ่ายแจกดังที่นักเศรษฐศาสตร์ตะวันตกท่านหนึ่งได้มองสัมมาอาชีวะว่าเป็นเศรษฐศาสตร์เชิงพุทธ๗โดยเฉพาะในวิถีชีวิตของพระภิกษุแม้จะไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องอาชีวะในแง่ของการผลิตแต่ก็ยังเกี่ยวข้องในแง่ของการแสวงหาปัจจัย๔และการบริโภคในการแสวงหาปัจจัย๔จากชาวบ้านต้องเป็นไปอย่างบริสุทธิ์ (อาชีวปาริสุทธิ)ไม่ใช่ได้มาด้วยมิจฉาอาชีวะเช่นการพูดล่อลวงการเลียบเคียงการหว่านล้อม การใช้ลาภต่อลาภ๘เป็นต้นแม้ในการบริโภคปัจจัย๔ (จีวรอาหารบิณฑบาตที่อยู่อาศัยยารักษาโรค) ก็ต้องบริโภคให้เป็นสัมมาอาชีวะคือรู้จักประมาณหรือความพอเหมาะพอดี(มตฺตญฺญุตาจภตฺตสฺมึ) ไม่ให้ตกเป็นทาสของวัตถุหรือเพื่อสนองตัณหาแต่ให้เป็นปัจจัยแห่งการพัฒนาคุณภาพชีวิตในระดับสูงขึ้นไป ๑.๖สัมมาวายามะหมายถึงความเพียรชอบความพยายามความมีจิตมุ่งมั่นแน่วแน่เพื่อที่จะปฏิบัติธรรมให้ประสบความสําเร็จได้แก่ความเพียร๔อย่างคือเพียรระวังไม่ให้บาปอกุศลเกิดเพียรละบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วเพียรทําให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้นและเพียรรักษากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วไม่ให้เสื่อมไปดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมาวายามะเป็นอย่างไรคือภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. สร้างฉันทะพยายามปรารภความเพียรประคองจิตมุ่งมั่นเพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น (สังวรปธาน) ๒. สร้างฉันทะพยายามปรารภความเพียรประคองจิตมุ่งมั่นเพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว (ปหานปธาน) ๓. สร้างฉันทะพยายามปรารภความเพียรประคองจิตมุ่งมั่นเพื่อทํากุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น (ภาวนาปธาน) ๔. สร้างฉันทะพยายามปรารภความเพียรประคองจิตมุ่งมั่นเพื่อความดํารงอยู่ไม่เลือนหายภิญโญภาพไพบูลย์เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว(อนุรักขนาปธาน) ภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าสัมมาวายามะ๙ ๑.๗สัมมาสติหมายถึงความมีสติชอบความไม่เผลอไผลไม่เลินล่อไม่ฟั่นเฟือนเลื่อนลอยความระมัดระวังความตื่นตัวต่อหน้าที่พร้อมเสมอในการที่จะรับรู้สิ่งต่างๆที่เข้ามาเกี่ยวข้องกล่าวโดยรวมได้แก่ความไม่ประมาทนั่นเองได้แก่การฝึกสติตามหลักสติปัฏฐาน๔คือการตามดูรู้ทันกายการตามดูรู้ทันเวทนาการตามดูรู้ทันจิตและการตามดูรู้ทันธรรมดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมาสติเป็นอย่างไรคือภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่มีความเพียรมีสัมปชัญญะมีสติกําจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ (กายานุปัสสนา) ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่มีความเพียรมีสัมปชัญญะมีสติกําจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ (เวทนานุปัสสนา) ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่มีความเพียรมีสัมปชัญญะมีสติกําจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ (จิตตานุปัสสนา) ๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่มีความเพียรมีสัมปชัญญะมีสติกําจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ (ธัมมานุปัสสนา) ภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าสัมมาสติ๑๐ ๑.๘สัมมาสมาธิหมายถึงความตั้งมั่นแห่งจิตความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง(เอกัคคตา)ความที่จิตตั้งมั่นไม่หวั่นไหวผ่องใสนุ่มนวลควรแก่การงาน(กัมมนีย์)ปราศจากเศร้าหมองได้แก่สมาธิในฌาน๔ดังพุทธพจน์ที่ว่าสัมมาสมาธิเป็นอย่างไรคือภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายบรรลุปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ๒. เพราะวิตกวิจารสงบระงับไปบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสภายในมีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้นไม่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ๓. เพราะปีติจางคลายไปมีจิตเป็นอุเบกขามีสติมีสัมปชัญญะอยู่และเสวยสุขด้วยกายบรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่าผู้มีอุเบกขามีสติอยู่เป็นสุข ๔. เพราะละสุขและทุกข์เสียได้เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุขมีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ภิกษุทั้งหลายนี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ๑๑ องค์มรรคทั้ง๘ประการเหล่านี้สามารถสงเคราะห์ลงในหลักไตรสิกขาได้ดังนี้คือสัมมาทิฏฐิความเห็นชอบ๑สัมมาสังกัปปะความดําริชอบ๑จัดเป็นปัญญาสิกขาสัมมาวาจาความเจรจาชอบ๑สัมมากัมมันตะการทําการงานชอบ๑สัมมาอาชีวะการเลี้ยงชีวิตชอบ๑จัดเป็นศีลสิกขาสัมมาวายามะความพยายามชอบ๑สัมมาสติความระลึกชอบ๑สัมมาสมาธิความตั้งจิตมั่นชอบ๑จัดเป็นจิตตสิกขาองค์มรรคทั้ง๘เหล่านี้เมื่อกล่าวโดยรวบยอดคือศีลสมาธิปัญญานั่นเองความสํารวมกายวาจาให้เรียบร้อยดีไม่มีโทษเรียกว่าศีลการทําจิตของตนให้ตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์อันเดียวเรียกว่าสมาธิความเป็นผู้รอบรู้ในกองสังขารทั้งหลายซึ่งมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาเรียกว่าปัญญา ๒ บทบาทสัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นตัวเชื่อมโยงระหว่างสัจธรรมกับจริยธรรม คําว่าธรรมในทัศนะทางพุทธศาสนาเมื่อมองอย่างกว้างๆแยกออกเป็น๒อย่างคือธรรมในฐานะเป็นความจริงที่มีอยู่ตามธรรมชาติเรียกว่าสัจธรรมและธรรมในฐานะที่เป็นแนวทางหรือวิธีปฏิบัติของมนุษย์เพื่อให้รู้แจ้งหรือเข้าใจสรรพสิ่งตามความเป็นจริงในกฎธรรมชาตินั้นเรียกว่าจริยธรรมสัจธรรมเป็นตัวความจริงที่มีอยู่ตามธรรมดาของธรรมชาติไม่มีการเปลี่ยนแปลงไม่ขึ้นอยู่กับกาลเวลาและสถานที่ไม่ว่ามนุษย์จะเข้าไปรับรู้ความจริงนั้นหรือไม่ก็ตามสัจธรรมก็คงดํารงอยู่ตามธรรมดาอย่างนั้นตลอดไปส่วนจริยธรรม (พรหมจรรย์ / อริยมรรค) เป็นเรื่องที่สัมพันธ์กับบทบาทของมนุษย์โดยตรงกล่าวคือเมื่อมนุษย์รู้แจ้งความจริงตามธรรมชาติแล้วก็เอามาจัดวางในรูปของจริยธรรมเพื่อให้มนุษย์คนอื่นๆสามารถจะถือเอาประโยชน์จากความจริงนั้นได้โดยนัยนี้สัจธรรมกับจริยธรรมจึงมีความสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิดโดยสัจธรรมเป็นตัวกําหนดแนวทางของจริยธรรมหรือสัจธรรมนั่นเองเป็นฐานเกิดของจริยธรรมถ้าจริยธรรมถูกจัดวางขึ้นมาโดยขาดความรู้ความเข้าใจในสัจธรรมก็จะกลายเป็นระบบที่เลื่อนลอยไร้จุดหมายในขณะเดียวกันแม้สัจธรรมจะเป็นความจริงที่มีอยู่ตามธรรมดาของธรรมชาติแต่ถ้าไม่มีจริยธรรมเป็นแนวทางปฏิบัติสําหรับมนุษย์มนุษย์ก็ไม่สามารถที่จะถือเอาประโยชน์จากสัจธรรมนั้นได้จึงกล่าวได้ว่าปัญญาของมนุษย์นี้เองเป็นตัวกลางเชื่อมโยงระหว่างจริยธรรมกับสัจธรรมกล่าวคือสติปัญญาเป็นตัวนําพามนุษย์เข้าไปรู้แจ้งความจริงตามกฎธรรมชาติแล้วมนุษย์ก็อาศัยสติปัญญาที่รู้ความจริงตามกฎธรรมชาตินั้นมาจัดวางเป็นระบบจริยธรรมดังคํากล่าวของพระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต) ที่ว่ามรรคเกิดมีขึ้นโดยฐานเป็นวิธีการที่คนนําเอากฎเกณฑ์ของธรรมชาติมาใช้ให้เกิดประโยชน์ในการดําเนินชีวิตของตนคือเป็นวิธีปฏิบัติของคนที่จะให้เกิดผลตามกระบวนของธรรมชาติหรือการใช้วิธีการของคนเพื่อให้เกิดผลตามกระบวนการของธรรมชาติมรรคเป็นจุดเริ่มต้นของการประยุกต์เอาความรู้ในกฎธรรมชาติมาสร้างเป็นวิธีการปฏิบัติของคน๑๒ มีพุทธพจน์แห่งหนึ่งที่แสดงให้เห็นถึงความเชื่อมโยงระหว่างจริยธรรมกับสัจธรรมได้อย่างชัดเจนโดยตัวกลางที่เชื่อมโยงนั้นก็คือปัญญาคุณของพระพุทธองค์ที่ได้ตรัสรู้ความจริงตามกฎธรรมชาติแล้วทรงนําเอาสัจธรรมมาจัดวางเป็นระบบจริยธรรมดังข้อความตอนหนึ่งที่ปรากฎในอุปปาทาสูตรว่าภิกษุทั้งหลายตถาคตเกิดขึ้นก็ตามไม่เกิดขึ้นก็ตามธาตุนั้นคือความตั้งอยู่ตามธรรมดาความเป็นไปตามธรรมดาก็คงตั้งอยู่อย่างนั้นตถาคตรู้บรรลุธาตุนั้นว่าสังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตาครั้นรู้บรรลุแล้วจึงบอกแสดงบัญญัติกําหนดเปิดเผยจําแนกทําให้ง่าย๑๓จะสังเกตเห็นได้ว่าเนื้อหาในพระพุทธพจน์ตรงนี้ข้อความหลักๆจะมีอยู่ ๓ส่วนคือส่วนที่กล่าวถึงสัจธรรมส่วนที่กล่าวถึงตัวปัญญาและส่วนที่กล่าวถึงการจัดวางระบบจริยธรรมดังรายละเอียดดังต่อไปนี้ ๑. ส่วนที่เกี่ยวกับสัจธรรมคือภิกษุทั้งหลายตถาคตเกิดขึ้นก็ตามไม่เกิดขึ้นก็ตามธาตุนั้นคือความตั้งอยู่ตามธรรมดาความเป็นไปตามธรรมดาก็คงตั้งอยู่อย่างนั้น ๒. ส่วนที่เกี่ยวกับความรู้หรือสติปัญญาคือตถาคตรู้บรรลุธาตุนั้นว่าสังขารทั้งปวงไม่เที่ยง สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา.. ๓. ส่วนที่เกี่ยวกับการนําสัจธรรมมาจัดวางเป็นระบบจริยธรรมคือครั้นรู้บรรลุแล้วจึงบอกแสดงบัญญัติกําหนดเปิดเผยจําแนกทําให้ง่ายจะเห็นว่าข้อความในส่วนแรกพระพุทธองค์จะทรงยกเอาตัวสัจธรรมขึ้นมาแสดงก่อนในฐานะเป็นตัวความจริงที่มีอยู่ตามธรรมชาติสัจธรรมนี้ไม่ว่าพระพุทธเจ้าจะเกิดขึ้นหรือไม่ก็ตามก็ไม่มีผลกระทบใดๆต่อการดํารงอยู่ของสัจธรรมนั้นจากนั้นในข้อความส่วนที่๒ถือว่าเป็นส่วนที่สําคัญเพราะเป็นส่วนที่แสดงให้เห็นความสามารถทางด้านสติปัญญาของมนุษย์ในฐานะเป็นตัวโยงมนุษย์ไปหาสัจธรรมและในฐานะเป็นตัวโยงสัจธรรมเข้าสัมพันธ์กับมนุษย์ในรูปแบบของจริยธรรมและในข้อความส่วนสุดท้ายได้แสดงให้เห็นการบําเพ็ญพุทธกิจของพระพุทธองค์ในการประกาศพรหมจรรย์หรือจัดวางระบบจริยธรรมโดยอาศัยพระปัญญาคุณที่รู้ความจริงตามกฎธรรมชาตินั่นเองมาเป็นพื้นฐานอย่างไรก็ตามเมื่อมองในแง่ของพระพุทธองค์ในฐานะเป็นศาสดาผู้ก่อตั้งศาสนาเราจะเห็นบทบาทพระปัญญาคุณของพระองค์ได้ชัดเจนในการนําเอาความรู้ในสัจธรรมมาประยุกต์เป็นระบบจริยธรรมแต่ในฐานะคนทั่วไปผู้ยังเข้าไม่ถึงสัจธรรมจําต้องอาศัยระบบจริยธรรม (มรรค) ที่พระองค์ได้จัดวางเอาไว้บทบาทของสติปัญญาคงมีแต่ในแง่ของการชี้ส่องเส้นทางและนํากระบวนการพัฒนาชีวิตทั้งหมดไปสู่เป้าหมายคือสัจธรรมอย่างไรก็ตามเราต้องยอมรับในระดับหนึ่งว่าแม้ผู้ปฏิบัติตามอริยมรรคจะยังไม่เข้าถึงสัจธรรมอย่างสมบูรณ์แต่ก็ต้องมีความรู้ความเข้าใจในกระบวนการของธรรมชาติบ้างไม่มากก็น้อยอาจจะเป็นความรู้ในเชิงทฤษฎีหรือความรู้ตามแนวเหตุผลก็ได้ดังนั้นในกระบวนการพัฒนาชีวิตตามหลักอริยมรรคจึงเริ่มต้นด้วยสัมมาทิฏฐิดังคํากล่าวของพระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต) ที่ว่าผู้ที่จะปฏิบัติ (ตามมรรค) ก็จะต้องมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับกระบวนการธรรมชาตินั้นบ้างไม่มากก็น้อยดังนั้นมรรคจึงเริ่มต้นด้วยสัมมาทิฏฐิ๑๔โดยนัยนี้สัมมาทิฏฐิจึงมีบทบาทสูงมากในการเป็นตัวกลางเชื่อมโยงชีวิตของบุคคลเข้าไปหาสัจธรรมโดยอาศัยมรรคหรือหลักจริยธรรม ๓ สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นแกนนําของทางสายกลาง เมื่อพูดถึงทางสายกลาง (มัชฌิมาปฏิปทา) คนส่วนมากมักจะคิดว่าได้แก่เส้นทางหรือจุดยืนที่อยู่ตรงกลางระหว่างคู่ขัดแย้งสองฝ่ายโดยวัดจากสุดปลายด้านหนึ่งกับอีกสุดปลายด้านหนึ่งแล้วยืนอยู่ตรงกลางไม่พยายามเอนเอียงเข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งถ้าเข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็ถือว่าขาดความเป็นกลางหรืออีกแง่หนึ่งก็มักจะมองว่าความเป็นกลางคือการที่คู่ขัดแย้งทั้งสองฝ่ายไม่ยืนหยัดในจุดยืนของตนจนเกินไปยอมโอนอ่อนผ่อนตามยอมประนีประนอมเพื่อให้ทั้งสองฝ่ายพออยู่กันได้ความเป็นกลางในลักษณะนี้เช่นแนวคิดเรื่องสิทธิมนุษยชนและแนวคิดเรื่องการประนีประนอมของตะวันตก* เป็นต้น แนวคิดเหล่านี้มีรากฐานมาจากความเชื่อที่ว่ามนุษย์ทุกคนมีสิทธิตามธรรมชาติอย่างสมบูรณ์เมื่อเข้ามาอยู่ในสังคมการเมืองทุกคนต้องยอมประนีประนอมยอมลดหย่อนผ่อนปรนสิทธิตามธรรมชาติของตนเพื่อให้สังคมอยู่ได้สังคมการเมืองจึงมีกําเนิดมาจากการที่มนุษย์ตกลงทําสัญญาประชาคมเพื่อไม่ให้ทุกคนใช้สิทธิตามธรรมชาติของตนไปละเมิดสิทธิของบุคคลอื่นดังนั้นความเป็นกลางตามแนวคิดนี้จึงอยู่ที่การโอนอ่อนผ่อนปรนเพื่อแก้ปัญหาความขัดแย้งจึงกล่าวได้ว่าความเป็นกลางตามแนวคิดนี้มีรากฐานมาจากมโนทัศน์เรื่องความขัดแย้ง๑๕ สําหรับแนวคิดเรื่องทางสายกลางของพุทธศาสนา (มัชฌิมาปฏิปทา) ไม่ใช่ทั้งการยืนอยู่ตรงกลางโดยไม่เอนเอียงเข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งและไม่ได้เกิดจากการประนีประนอมระหว่างคู่ขัดแย้งสองฝ่ายหากแต่เป็นทางสายกลางที่ชี้นําด้วยปัญญา(สัมมาทิฏฐิ) มีดุลยภาพในระบบองค์รวมมีความพอเหมาะพอดีไม่ตึงจนเกินไปและไม่ย่อหย่อนจนเกินไปมีรูปแบบปฏิบัติมีเป้าหมายและทิศทางที่จะดําเนินไปอย่างแน่นอนชัดเจนนั่นคือเป็นทางที่มุ่งไปสู่ความหลุดพ้นจากทุกข์ (วิมุตติ) โดยนัยนี้ทางสายกลางตามหลักพุทธศาสนาจึงเป็นทางที่มีอิสระในตัวเองไม่จําเป็นต้องรอให้มีคู่ขัดแย้งเกิดขึ้นก่อนจึงจะเกิดขึ้นได้ดังพุทธพจน์ที่ว่าภิกษุทั้งหลายมัชฌิมาปฏิปทาไม่เอียงเข้าใกล้ที่สุด๒อย่างนั้นตถาคตได้ตรัสรู้อันเป็นปฏิปทาก่อให้เกิดจักษุก่อให้เกิดญาณเป็นไปเพื่อความสงบเพื่อความรู้ยิ่งเพื่อความตรัสรู้เพื่อพระนิพพาน๑๖ จริงอยู่ทางสายกลางของพุทธศาสนาเกิดขึ้นท่ามกลางแนวคิดสุดโต่ง๒ด้านคือด้านที่ประกอบตนให้หมกมุ่นอยู่ในกามสุข (กามสุขัลลิกานุโยค) และด้านที่ทรมานให้ได้รับความลําบาก (อัตตกิลมถานุโยค) แม้การใช้คําว่ามัชฌิมาปฏิปทาสําหรับเรียกระบบจริยธรรมของพุทธศาสนาเองส่วนหนึ่งก็เกิดมาจากการเทียบเคียงกับแนวคิดสุดโต่งทั้งสองด้านนั้นแต่ก็ไม่ได้ความหมายว่าพระพุทธศาสนาประนีประนอมกับแนวคิดทั้งสองด้านนี้แล้วเอามาตั้งเป็นทางสายกลางหรือเข้าไปยืนอยู่บนเส้นแบ่งตรงกลางดูรายละเอียดเพิ่มเติมในสมภารพรมทา. ปรัชญาสังคมและการเมือง. (กรุงเทพฯ :สํานักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๓๖). หน้า๑๖๑๙. ของทั้งสองฝ่ายโดยไม่ลําเอียงไปเข้าข้างฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเพื่อไม่ให้เกิดความขัดแย้งหรือเพื่อรักษามิตรภาพกับทั้งสองฝ่ายเอาไว้ในทางตรงข้ามทางสายกลางของพุทธศาสนาเกิดมาจากการปฏิเสธและการไม่เข้าไปข้องแวะกับคู่ขัดแย้งทั้งสองฝ่ายอย่างสิ้นเชิงแล้วจึงจัดวางแนวทางของตัวเองขึ้นมาใหม่ คําว่ามัชฌิมาปฏิปทาเป็นชื่อกลางๆที่ใช้เรียกหมวดธรรม๒หมวดคืออริยมรรคมีองค์๘และไตรสิกขาดูประหนึ่งว่าทางสายกลางนี้มีอยู่๒สายแต่ความจริงหาเป็นเช่นนั้นไม่เพราะหลักธรรมทั้งสองหมวดนี้แท้ที่จริงก็คือระบบแห่งการฝึกหัดพัฒนาชีวิตอันเดียวกันนั่นเองอริยมรรคก็เป็นหลักเดียวกับไตรสิกขาและไตรสิกขาก็เป็นอันเดียวกับอริยมรรคแต่การที่ท่านจัดวางลําดับเนื้อหาของหลักธรรมทั้งสองหมวดไม่เหมือนกันก็เพราะมีจุดเน้นในการนําเสนอแตกต่างกันกล่าวคือเนื้อหาของอริยมรรคต้องการเน้นให้เห็นว่าปัญญาเป็นจุดตั้งต้นหรือเป็นตัวนํากระบวนการพัฒนาส่วนเนื้อหาของไตรสิกขาต้องการเน้นให้เห็นว่าปัญญาเป็นจุดหมายปลายทางของการพัฒนาชีวิตตาม หลักพุทธศาสนาดังต่อไปนี้คือหลักอริยมรรคจะเริ่มต้นด้วยปัญญาคือสัมมาทิฎฐิความเห็นชอบคือเห็นทุกข์เหตุให้เกิดทุกข์ความดับทุกข์และข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์และสัมมาสังกัปปะความคิดนึกที่ถูกต้องคือคิดจะออกจากกามคิดในเรื่องไม่พยาบาทคิดในเรื่องไม่เบียดเบียนกันต่อมาก็ให้บําเพ็ญศีลคือให้รู้จักควบคุมกายวาจาไม่ให้มีโทษแล้วให้ฝึกอบรมจิตของตนด้วยความเพียรชอบระลึกชอบและทําจิตให้เป็นสมาธิส่วนหลักไตรสิกขาให้เริ่มต้นด้วยการมีศีลคือให้พัฒนากายวาจาแล้วฝึกจิตให้เป็นสมาธิเมื่อมีศีลมีสมาธิปัญญาก็จะเกิดขึ้นตามมาจะเห็นว่าการจัดวางเนื้อหาของอริยมรรคกับไตรสิกขาไม่ได้ขัดแย้งกันแต่ประการใดนอกจากไม่ขัดแย้งกันแล้วยังช่วยเน้นเนื้อหาของกันและกันให้เด่นชัดขึ้นด้วยกล่าวคือเนื้อหาของอริยมรรคช่วยเน้นให้เห็นว่าการพัฒนาชีวิตตามหลักพุทธศาสนาเป็นระบบที่เริ่มต้นด้วยปัญญาปัญญาเป็นตัวชี้นํากระบวนการพัฒนาทั้งหมดอุปมาเหมือนการเดินทางต้องรู้ก่อนว่าจะเดินทางสายไหนจะตั้งต้นตรงไหนและไปจบลงที่ใดการรักษาศีลจะมั่นคงได้ก็ต้องอาศัยปัญญาที่รู้เห็นคุณค่าและจุดมุ่งหมายของการรักษาศีลถ้าไม่มีปัญญากํากับก็จะกลายเป็นการยึดมั่นในศีลอย่างงมงายที่เรียกว่าสีลัพพตปรามาส๑๗ส่วนเนื้อหาของไตรสิกขาช่วยเน้นให้เห็นว่าในที่สุดแล้วกระบวนการพัฒนาชีวิตก็ต้องมาจบลงที่ปัญญาโดยให้เริ่มฝึกหัดจากง่ายไปหายากให้สูงขึ้นโดยลําดับให้ขั้นต่ําเป็นฐานให้แก่ขั้นกลางขั้นกลางเป็นฐานให้แก่ขั้นสูง กล่าวคือเริ่มจากการฝึกหัดด้านนอก (ศีล) เข้าไปจิตใจ (สมาธิ) และจบลงด้วยปัญญาเมื่อเราเอาเนื้อหาของหลักธรรมทั้งสองมาวางต่อกันดังภาพแผนผังจะเห็นได้ชัดเจนว่าปลายสุดทั้งสองด้านจะถูกขนานด้วยปัญญา ในทัศนะของพระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตโต) มรรคกับไตรสิกขามีจุดเน้นแตกต่างกันแต่ก็เป็นระบบที่สืบเนื่องประสานสัมพันธ์กันมรรคเป็นหลักปฏิบัติที่มุ่งในแง่เนื้อหาของตัวระบบเองโดยแจกแจงให้เห็นองค์ประกอบย่อยๆว่ามีอะไรบ้างเหมือนกับการมองดูถนนหนทางแล้วแยกวิเคราะห์ดูว่าจะใช้เส้นทางใดบ้างเริ่มจากจุดไหนและจะไปสิ้นสุดที่ใดเป็นต้นในขั้นนี้จึงยังไม่ต้องพูดว่าจะใช้มันอย่างไรเพียงแต่จัดแยกแยะให้เห็นความสัมพันธ์ภายในองค์ประกอบเหล่านั้นเท่านั้นโดยนัยนี้การจัดวางลําดับขององค์มรรคจึงจัดตามลําดับความสัมพันธ์ขององค์ซึ่งทําหน้าที่อยู่ในตัวผู้ปฏิบัติธรรมดังนั้นสัมมาทิฏฐิจึงถูกจัดเป็นข้อแรกในฐานะเป็นจุดเริ่มต้นที่ขาดไม่ได้ถ้าขาดเสียแล้วองค์ประกอบอื่นๆก็เกิดขึ้นไม่ได้ส่วนไตรสิกขาเป็นหลักปฏิบัติที่มุ่งใช้งานจริงกล่าวคือเป็นการนําเอาองค์ประกอบของมรรคออกมาจัดวางเป็นขั้นตอนแห่งการปฏิบัติจริงๆเปรียบเหมือนการนําเอาข้อมูลเกี่ยวกับเส้นทางมาใช้ในการเดินทางจริงๆในภาคปฏิบัติการจริงนี้การจัดวางจึงเป็นไปตามลําดับแห่งการพัฒนาที่ต้องการเน้นเป็นพิเศษในแต่ละช่วงตอนเช่นช่วงต้นต้องการฝึกเน้นในด้านนอกหรือด้านสังคมเป็นพิเศษจึงเอาองค์มรรคด้านศีลสิกขามาจัดวางไว้เป็นลําดับแรกเป็นต้นอย่างไรก็ตามไม่ว่าผู้ปฏิบัติธรรมจะกําลังฝึกเน้นเป็นพิเศษอยู่ในช่วงใดของไตรสิกขาจะเป็นขั้นศีล ขั้นสมาธิหรือขั้นปัญญาก็ตามการทําหน้าที่ขององค์มรรคทั้ง๘ข้อย่อมดําเนินอยู่เรื่อยไปตลอดเวลาทุกช่วงตอนการแยกออกมากล่าวเป็นขั้นๆว่านี้ขั้นศีลนี้ขั้นสมาธินี้ขั้นปัญญาเป็นเพียงการบอกแจ้งในตอนนั้นๆว่ากําลังเร่งระดมฝึกฝนในด้านใดเป็นพิเศษเท่านั้น๑๘ ๔ สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นตัวนําในการสร้างกรรมเพื่อสิ้นกรรม คําสอนเรื่องกรรมถือว่าเป็นหลักคําสอนที่มีความสําคัญมากอาจจะเรียกว่าเป็นหัวใจของพระพุทธศาสนาเลยก็ว่าได้เพราะเป็นกฎธรรมชาติ (กรรมนิยาม) ที่มีความเกี่ยวข้องกับการกระทําของมนุษย์และความเป็นไปในวิถีชีวิตของมนุษย์โดยตรงดังคํากล่าวของพระเทพเวที (ประยุทธ์ปยุตฺโต) ที่ว่าเมื่อมองในแง่ของมนุษย์กรรมนิยามเป็นกฎสําคัญที่สุดเพราะเป็นเรื่องของมนุษย์โดยตรงมนุษย์เป็นผู้เสกสรรปรุงแต่งกรรมและกรรมก็เป็นเครื่องปรุงแต่งชีวิตโชคชะตาของมนุษย์ ๑๙และการที่พระพุทธศาสนามีลักษณะเป็นมนุษย์นิยมก็มีรากฐานมาจากความเชื่อมั่นในกฎแห่งกรรมหรือกฎแห่งการกระทําของมนุษย์นี้เองนอกจากนั้นการที่พระพุทธองค์ทรงบําเพ็ญพุทธกิจหลังตรัสรู้ตลอดเวลา ๔๕พรรษาก็ด้วยความเชื่อมั่นที่ว่ามนุษย์สามารถเข้าถึงความดีงามสูงสุดได้โดยอาศัยการสร้างกรรมที่ดีงามหรือการพัฒนาชีวิตตามหลักจริยธรรมที่พระองค์ได้วางไว้นั่นเองอย่างไรก็ตามเมื่อพูดถึงเรื่องกรรมตามหลักพุทธศาสนาถึงกล่าวแบบรวมๆก็หมายถึงการกระทําทุกอย่างที่ประกอบด้วยเจตนาหรือเจตจํานงแต่ถ้าพูดแบบจําแนกแจกแจงก็อาจมีหลายอย่างขึ้นอยู่กับว่าจะใช้รูปแบบในการแจกแจงอย่างไรเช่นถ้าจําแนกโดยยึดธรรมที่เป็นมูลเหตุหรือแรงจูงใจให้ทํากรรมก็มี๒อย่างคืออกุศลกรรมและกุศลกรรมหรือถ้าจําแนกโดยยึดช่องทางที่กระทํากรรมก็มี๓อย่างคือกายกรรมวจีกรรมและมโนกรรมเป็นต้นอย่างไรก็ตามการจําแนกกรรมที่แสดงให้เห็นการวางลําดับความสําคัญและเกี่ยวข้องกับผลที่จะเกิดแก่ชีวิตของมนุษย์โดยตรงคือการจําแนกโดยสัมพันธ์กับเรื่องคุณค่าทางจริยธรรม (วิบาก) หรือผลที่จะได้จากการทํากรรมนั้นๆมี ๔ อย่างคือ๒๐ ๑. กรรมดํามีวิบากดําหมายถึงกรรมที่เกิดจากการกระทําชั่วทางกายวาจาใจอันมีรากฐานแรงจูงใจฝ่ายชั่วคืออกุศลมูล๓ได้แก่ความโลภความโกรธและความหลงกรรมประเภทนี้มีวิบากดําคือทําให้ได้รับความทุกข์อยู่ในสังสารวัฎ ๒. กรรมขาวมีวิบากขาวหมายถึงกรรมที่เกิดจากการกระทําดีทางกายวาจาใจแต่เป็นความดีระดับโลกีย์หรือระดับศีลธรรมเช่นการทําบุญให้ทานรักษาศีลหรือการปฏิบัติตามหลักกุศลกรรมบถ๑๐ประการเป็นต้นด้วยปรารถนาให้ตนไปบังเกิดในสวรรค์ถือว่าเป็นการทําดีด้วยแรงจูงใจแบบตัณหา (ตัณหาฉันทะ) กรรมประเภทนี้มีวิบากขาวคือทําให้ได้รับผลเป็นความสุขแต่เป็นความสุขที่แฝงไว้ด้วยความทุกข์หรือความสุขที่อยู่ในวังวนแห่งสังสารวัฎ ๓. กรรมทั้งดําและขาวมีวิบากทั้งดําและขาวหมายถึงการกระทําทั้งกรรมดีและกรรมชั่วผสมกันไปทําให้ได้รับวิบากทั้งดําบ้างขาวบ้างสลับกันไป ๔. กรรมทั้งไม่ดําและไม่ขาววิบากไม่ดําและไม่ขาวเป็นไปเพื่อสิ้นกรรมหมายถึงกรรมที่ไม่ได้มาจากแรงจูงใจฝ่ายชั่ว (อกุศลมูล) และแรงจูงใจฝ่ายดีแบบโลกๆที่มุ่งสนองตัณหาหรืออัตตา (ตัณหาฉันทะ / กามฉันทะ) หากแต่เป็นกรรมที่มาจากแรงจูงใจใฝ่ความจริงใฝ่ความถูกต้องดีงาม (ธรรมฉันทะ / กุศลฉันทะ) วิบากของกรรมประเภทนี้จะไม่เป็นทั้งดําและขาวหากแต่มีผลเป็นความสิ้นกรรมโดยไม่ต้องมีการสร้างกรรมอีกต่อไปการจําแนกกรรมในลักษณะนี้มองในแง่หนึ่งก็มีลักษณะเหมือนอนุปุพพิกถาคือการแสดงธรรมให้ลุ่มลึกลงตามลําดับโดยเริ่มต้นด้วยปรารภถึงกรรมในแง่ที่เป็นความดีความชั่วระดับศีลธรรมที่ชาวโลกยึดถือกันโดยทั่วไปแล้วมาจบลงด้วยการโยงเข้าหาหลักกรรมที่เป็นตัวแท้ของพุทธศาสนาจริงๆ (มรรค๘) คําสอนในลักษณะนี้มีอยู่อีกมากมายเช่นการแสดงหลักอนุปุพพิกถาก็จะเริ่มด้วยการบอกว่าการทําดีระดับทานระดับศีลจะทําให้ได้ความสุขในสวรรค์จากนั้นก็บอกว่าความสุขระดับนี้เป็นความสุขระดับกาม (กามสุข) แฝงไปด้วยทุกข์หาความแน่นอนไม่ได้แล้วสุดท้ายจบลงด้วยการชี้หนทางออก (เนกขัมมะ) หรือทางเข้าถึงความดีงามตามหลักพุทธศาสนาแม้การสอนเรื่องเทพก็เหมือนกันจะเริ่มต้นด้วยการปรารภถึงเทพที่มนุษย์สมมติกันขึ้นมา (สมมติเทพ) ตามด้วยเทพที่สูงขึ้นไปอีกคือเทพที่มีอยู่บนสวรรค์ (อุปัตติเทพ) แล้วก็จบลงด้วยการโยงเข้ามาหาเทพตามหลักการของพุทธศาสนาจริงๆคือผู้หมดจดจากกิเลส (วิสุทธิเทพ)อย่างไรก็ตามในบรรดากรรมทั้ง๔อย่างนั้นกรรมที่ถือว่าสําคัญที่สุดและเป็นตัวแท้ของพุทธศาสนาจริงๆได้แก่กรรมประเภทสุดท้าย (กรรมทั้งไม่ดําและไม่ขาว)ดังคํากล่าวของพุทธทาสภิกขุที่ว่าพระพุทธเจ้าได้สอนกรรมอีกชนิดหนึ่งที่เรียกว่ากรรมไม่ดําไม่ขาวที่เป็นที่สิ้นสุดแห่งกรรมดํากรรมขาวโดยประการทั้งปวงนั่นแหละคือหลักเรื่องกรรมที่แท้จริงในพุทธศาสนา๒๑ประเด็นที่ว่ากรรมไม่ดําไม่ขาวหรือกรรมที่เป็นตัวแท้ของพุทธศาสนานั้นคืออะไรพระพุทธองค์ตรัสชัดเจนว่าได้แก่มรรคมีองค์๘ดังพุทธพจน์ที่ว่ากรรมทั้งไม่ดําและไม่ขาวมีวิบากทั้งไม่ดําและไม่ขาวเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรมเป็นอย่างไรคือสัมมาทิฏฐิฯลฯสัมมาทิฏฐิ..๒๒พุทธพจน์ตรงนี้เป็นการมองกรรมในระดับพฤติกรรมที่แสดงออกทางกายวาจาใจยังมีพุทธพจน์อีกแห่งหนึ่งได้มองกรรมไม่ดําไม่ขาวในระดับที่ลึกลงไปกว่าพฤติกรรมคือมองไปที่ตัวเจตนาหรือความจงใจอันเป็นบ่อเกิดหรืออยู่เบื้องหลังกรรมระดับพฤติกรรมดังพุทธพจน์ที่ว่าในบรรดากรรมเหล่านั้นเจตนาเพื่อละกรรมดํามีวิบากดํากรรมขาวมีวิบากขาวกรรมทั้งดําและขาวมีวิบากทั้งดําและขาวนี้เรียกว่ากรรมทั้งไม่ดําและไม่ขาวมีวิบากทั้งไม่ดําและไม่ขาวเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม๒๓พุทธพจน์ตรงนี้แสดงให้เห็นว่าสารัตถะหรือแก่นแท้ของหลักอริยมรรคจริงๆก็คือเจตนาหรือเจตจํานงเพื่อละกรรมจริงอยู่ในหลักอริยมรรคได้แบ่งการฝึกออกเป็น๓ด้านคือศีลสมาธิและปัญญาแต่การฝึกในทุกด้านจะเกิดขึ้นไม่ได้ถ้าไม่มีเจตนาเป็นตัวขับเคลื่อนเช่นการรักษาศีลแม้จะเน้นการควบคุมพฤติกรรมทางกายและวาจาแต่ก็ต้องมีเจตนาที่จะงดเว้นเป็นสารัตถะสําคัญ นอกจากนั้นพุทธพจน์ตรงนี้ยังได้มองเรื่องกรรมด้วยกรอบของอริยสัจ๔กล่าวคือมองกรรมสามอย่างแรกในฐานะปัญหาความทุกข์ของชีวิตแล้วมองกรรมประเภทสุดท้ายในฐานะเป็นทางออกจากกรรมซึ่งก็สอดรับกับพุทธพจน์อีกแห่งหนึ่งที่ได้แสดงเรื่องกรรมกับอริยสัจ๔ให้เป็นเรื่องเดียวกันดังพุทธพจน์ดังต่อไปนี้ ภิกษุทั้งหลายเพราะอริยสาวกรู้ชัดกรรมอย่างนี้ (ทุกข์) รู้ชัดเหตุเกิดแห่งกรรมอย่างนี้ (สมุทัย) รู้ชัดความต่างกันแห่งกรรมอย่างนี้รู้เหตุชัดวิบากแห่งกรรมอย่างนี้รู้ชัดความดับแห่งกรรมอย่างนี้ (นิโรธ) รู้ชัดข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งกรรมอย่างนี้ (มรรค) เธอจึงรู้ชัดพรหมจรรย์ที่เป็นเหตุชําแรกกิเลสเป็นที่ดับกรรมนี้๒๔ กล่าวโดยสรุปการแสดงเรื่องกรรมในพุทธศาสนาโดยจําแนกแจกแจงออกเป็น๔อย่างมีจุดมุ่งหมายและสาระสําคัญดังนี้ ๑. เป็นรูปแบบหนึ่งของการแสดงธรรมให้ลุ่มลึกโดยลําดับ(อนุปุพพิกถา)โดยวางลําดับความสําคัญจากน้อยไปหามากเริ่มตั้งแต่กรรมที่ระดับศีลธรรมที่แบ่งขั้วดีชั่ว ดํา- ขาวแล้วจบด้วยกรรมชนิดที่อยู่เหนือการแบ่งแยกเป็นดีชั่วหรือถูกผิด ๒. ต้องการแสดงให้เห็นว่ากรรมที่เป็นตัวแท้ของพุทธศาสนาจริงๆเมื่อมองในระดับพฤติกรรมที่แสดงออกทางกายวาจาและใจคือการสร้างกรรมหรือการดําเนินชีวิตตามหลักอริยมรรคมีองค์๘นั่นเองเรียกโดยเทียบเคียงกับกรรมชนิดอื่นๆว่ากรรมทั้งไม่ดําและไม่ขาวเป็นไปเพื่อสิ้นกรรม ๓. เมื่อมองในระดับที่ลึกกว่าพฤติกรรมที่แสดงออกมรรคมีองค์๘ก็คือตัวเจตจํานงหรือเจตนาที่จะละทั้งกรรมดํากรรมขาวและกรรมทั้งดําและขาวนั่นเองโดยเจตนานี้ประกอบด้วยแรงจูงใจใฝ่รู้ความจริงความถูกต้องและความดีงามเรียกเป็นศัพท์ทางพุทธศาสนาว่าธรรมฉันทะหรือกุศลฉันทะ ๔. การแสดงเรื่องกรรมเป็นรูปแบบหนึ่งของการแสดงหลักอริยสัจ๔คือเริ่มต้นด้วยชี้ให้เห็นกรรมในฐานะเป็นปัญหาความทุกข์ของชีวิตกรรมในฐานะเป็นสาเหตุของปัญหาภาวะสิ้นกรรมในฐานะเป็นเป้าหมายชีวิตแล้วจบลงด้วยแสดงหลักธรรม(มรรค) หรือหลักปฏิบัติเพื่อให้เข้าถึงภาวะสิ้นกรรมอย่างไรก็ตามที่กล่าวมานั้นเป็นเพียงการแสดงหลักกรรมในระดับกว้างๆเท่านั้นประเด็นที่ต้องการเน้นในที่นี้คือการวิเคราะห์ให้เห็นว่าสัมมาทิฏฐิได้แสดงบทบาทเป็นตัวนําในกระบวนการสร้างกรรมตามหลักอริยมรรคอย่างไรได้เคยกล่าวมาแล้วว่าในการจําแนกกรรมออกเป็น ๓ อย่างตามช่องทางที่แสดงออก (ทวาร) คือกายกรรมวจีกรรมและมโนกรรมกรรมที่ถือว่าสําคัญที่สุดคือมโนกรรม๒๕ส่วนกรรมอีก ๒ อย่างคือกายกรรมและวจีกรรมก็เป็นผลพวงที่สืบทอดมาจากมโนกรรมนั่นเองหลักการนี้จึงนําไปสู่การตอบคําถามที่ว่าทําไมสัมมาทิฏฐิจึงถูกจัดวางให้เป็นตัวนําในมรรคมีองค์๘เหตุผลก็เพราะว่าสัมมาทิฏฐิดํารงสถานะ๒อย่างในเวลาเดียวกันนั่นคือในฐานะเป็นมโนกรรมด้วย* และในฐานะเป็นองค์ประกอบด้านปัญญาด้วยแน่นอนว่าในฐานะเป็นมโนกรรมสัมมาทิฏฐิย่อมเป็นจุดกําเนิดหรือเป็นตัวผลักดันให้เกิดการกระทํากรรมในองค์มรรคอื่นๆเช่นการเจรจาชอบและการทําการงานชอบเป็นต้นและในฐานะเป็นองค์ประกอบด้านปัญญาสัมมาทิฏฐิจึงเป็นตัวชี้นํากระบวนการพัฒนาชีวิตทั้งหมดให้ดําเนินไปถูกทางมีเป้าหมายที่ชัดเจนและรักษาดุลยภาพให้มีความเป็นสายกลางในระบบองค์รวมด้วยกรรมในอริยมรรคมีองค์๘สามารถมองได้๒ระดับคือระดับเจตนาหรือเจตจํานงและระดับพฤติกรรมที่แสดงออกทางกายวาจาและใจเจตนาจะเป็นตัวชี้นําบงการและผลักดันให้เกิดการกระทํากรรมระดับพฤติกรรมด้วยเหตุนี้เองเมื่อต้องการกล่าวถึงอริยมรรคแบบรวบรัดที่สุดท่านจึงระบุไปที่ตัวเจตนาเพื่อละกรรมนอกจากนั้นองค์ประกอบที่ถือว่าเป็นตัวกํากับทิศทางของเจตนาอีกชั้นหนึ่งก็คือแรงจูงใจใฝ่รู้ความจริงใฝ่ความถูกต้องดีงามหรือเรียกตามศัพท์วิชาการทางพุทธศาสนาว่าธรรมฉันทะหรือกุศลฉันทะแรงจูงใจชนิดนี้เป็นแรงจูงใจแบบปัญญาไม่ประกอบด้วยอกุศลมูลคือโลภะโทสะและโมหะไม่เป็นไปเพื่อสนองตัณหาหรือเพื่อบํารุงบําเรออัตตา๒๖ด้วยเหตุนี้กรรมที่เกิดมาจากแรงจูงใจชนิดนี้จึงไม่อาจเรียกได้ว่ากรรมดํากรรมขาวหรือกรรมทั้งดําและขาวหากแต่เรียกชื่อในเชิงปฏิเสธว่ากรรมทั้งไม่ดําและไม่ขาวเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรมอีกประการหนึ่งเมื่อมองความสัมพันธ์ระหว่างเจตนากับแรงจูงใจใฝ่ความจริงความถูกต้องดีงาม (เจตนา + ธรรมฉันทะ) โดยเทียบเคียงกับสัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นมโนกรรมและเป็นองค์ประกอบด้านปัญญา (มโนกรรม + ปัญญา) ก็จะเห็นว่าสอดคล้องลงตัวกันพอดีเพราะการที่จิตตั้งเจตจํานงนั้นมองในแง่หนึ่งก็คือกระบวนการทํางานทางจิตที่เรียกว่ามโนกรรมนั่นเองในฝ่ายแรงจูงใจก็เช่นเดียวกันไม่ว่าธรรมฉันทะหรือกุศลฉันทะก็คือลักษณะหนึ่งของปัญญานั่นเองโดยนัยนี้การที่ท่านจัดวางสัมมาทิฏฐิไว้ในตําแหน่งตัวนํากระบวนการพัฒนาชีวิตทั้งหมดจึงเป็นเรื่องที่สมควรอย่างยิ่งเพราะสัมมาทิฏฐิเป็นที่รวมไว้ซึ่งพลังแห่งเจตจํานง (มโนกรรม) และพลังแห่งแรงจูงใจใฝ่รู้ความจริงตามกฎธรรมชาติ (ธรรมฉันทะ / ปัญญา) พลังทั้งสองอย่างนี้จึงเป็นตัวขับเคลื่อนกระบวนการพัฒนาชีวิตและเป็นตัวกํากับทิศทางการพัฒนาให้ดําเนินไปอย่างถูกต้องและมีเป้าหมาย ๔.๕สัมมาทิฏฐิมีอยู่ในทุกขั้นตอนแห่งการพัฒนาชีวิต กระบวนการพัฒนาชีวิตตามหลักพุทธศาสนาเป็นระบบที่เชื่อมโยงสืบทอดกันไปตามลําดับหรืออย่างที่เรียกว่าเป็นการพัฒนาที่ลุ่มลึกลงโดยลําดับเหมือนมหาสมุทรที่ลาดลุ่มลงไปทีละน้อยไม่ใช่ระบบก้าวกระโดดหรือลึกลงแบบฉับพลันทันทีเหมือนหุบเหว๒๗เมื่อมองกระบวนการพัฒนาแบบช่วงยาวก็ต้องถือว่าชีวิตได้เข้าสู่กระบวนการพัฒนาตั้งแต่บุคคลเข้ามายอมรับนับถือพุทธศาสนาเป็นต้นไปจนกว่าจะเข้าถึงความหลุดพ้นหรือเป็นพระอรหันต์ตลอดช่วงยาวแห่งการพัฒนานี้ในแต่ละช่วงตอนอาจจะมีรูปแบบและจุดเน้นในการพัฒนาแตกต่างกันออกไปแต่องค์ธรรมถือว่าแสดงบทบาทอยู่ทุกช่วงตอนในฐานะเป็นแกนนําที่ยึดโยงร้อยประสานระบบทั้งหมดให้สัมพันธ์กันและแสดงบทบาทกํากับชี้นํากระบวนการพัฒนาชีวิตทั้งหมดตั้งแต่จุดเริ่มต้นจนถึงจุดสุดท้ายก็คือปัญญา (สัมมาทิฏฐิ) ดังคํากล่าวของพุทธทาสภิกขุที่ว่าทุกอย่างต้องมีปัญญาเป็นฝ่ายนําสัมมาทิฏฐิคือปัญญาเราต้องเอาปัญญามานําสิ่งต่างๆจึงจะเป็นไปถูกทาง ก็หมายความว่าให้เราเอาปัญญาจูงทานจูงสมาธิจูงข้อปฏิบัติทุกอย่างอย่าให้ตกหลุมตกบ่อจึงว่าบริสุทธิ์ด้วยปัญญา๒๘ หลักฐานในคัมภีร์ที่แสดงให้เห็นว่าสัมมาทิฏฐิได้แสดงบทบาทแทรกซึมอยู่ในทุกช่วงตอนแห่งการพัฒนาชีวิตคืออรรถกถาทุกนิบาตอังคุตตรนิกายพระอรรถกถาจารย์ได้นิยามความหมายของสัมมาทิฏฐิในพุทธพจน์ที่ว่าภิกษุทั้งหลายเราไม่เห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่งที่เป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นก็เกิดขึ้นหรือที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นเหมือนสัมมาทิฏฐินี้เลย๒๙พุทธพจน์ตรงนี้ได้แบ่งบทบาทและหน้าที่ของสัมมาทิฏฐิออกเป็น๒อย่างคือเป็นตัวสร้างกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดและสนับสนุนกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วให้เจริญงอกงามยิ่งขึ้นเปรียบเหมือนมารดาที่คลอดบุตรนอกจากจะเป็นผู้ให้ชีวิตแก่บุตรแล้วยังต้องเลี้ยงบํารุงบุตรเจริญเติบโตโดยนัยนี้สัมมาทิฏฐิจึงมีบทบาททั้งในฐานะเป็นตัวสร้างและเป็นตัวเสริมตัวสร้างคือสร้างสารัตถะหรือคุณสมบัติใหม่ๆให้เกิดขึ้นแก่ชีวิตตัวเสริมคือส่งเสริมคุณสมบัติที่สร้างขึ้นนั้นให้งอกงามยิ่งขึ้นในทัศนะของพระอรรถกถาจารย์สัมมาทิฏฐิในพุทธพจน์ดังกล่าวก็คือสัมมาทิฏฐิที่แสดงบทบาทอยู่ในกระบวนการพัฒนาชีวิตตั้งแต่ต้นจนจบได้แก่สัมมาทิฏฐิ๕ระดับคือ๓๐ ๕.๑กัมมัสกตาสัมมาทิฏฐิคือความเห็นความเชื่อมั่นที่ว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตนเป็นผู้บันดาลความเป็นไปในชีวิตด้วยกรรมของตนเองชีวิตของหมู่สัตว์จะเป็นไปในทางร้ายหรือดีอย่างไรไม่ได้ขึ้นอยู่กับอํานาจดลบันดาลของสิ่งลึกลับเหนือธรรมชาติหากแต่ขึ้นอยู่กับอํานาจแห่งเจตจํานงหรืออํานาจแห่งการสร้างกรรมของมนุษย์นั่นเองดังพุทธพจน์ที่ว่าสัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตนเป็นทายาทรับกรรมเป็นมรดกมีกรรมเป็นกําเนิดมีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์มีกรรมเป็นที่พึ่งอาศัยกรรมย่อมจําแนกสัตว์เพื่อให้เลวและดีต่างกันด้วยประการฉะนี้๓๑นอกจากนั้นสัมมาทิฏฐิระดับนี้ครอบคลุมถึงความเชื่อว่ากระแสโลกทั้งหมดตกอยู่ภายใต้อํานาจแห่งเจตจํานงของมนุษย์ตามพุทธพจน์ที่ว่ากมฺมุนาวตฺตตีโลโก๓๒ (โลกเคลื่อนไหวตามเจตจํานงหรือกรรม) ตลอดถึงความเชื่อมั่นในศักยภาพมนุษย์ว่าสามารถพัฒนาได้จนถึงขั้นสูงสุดความเชื่อระดับนี้ถือว่าเป็นรากฐานที่สําคัญต่อการพัฒนาในระดับที่สูงขึ้นไป ๕.๒ฌานสัมมาทิฏฐิคือความเห็นชอบในระดับการบําเพ็ญสมถภาวนาเป็นการพัฒนาในขั้นที่มุ่งทําให้จิตสงบแน่วแน่มั่นคงเข้มแข็งควรแก่การงานและเป็นฐานให้แก่การพัฒนาระดับสูงๆขึ้นไปผลสูงสุดของการบําเพ็ญสมถภาวนาก็คือการได้ฌานสมาบัติดังนั้นความเชื่อที่ว่าการบําเพ็ญสมถภาวนามุ่งทําให้จิตใจสงบเพียงอย่างเดียวยังไม่เกี่ยวข้องกับเรื่องของปัญญาจึงเป็นความเชื่อที่ผิดเพราะในระดับนี้จะเน้นในเรื่องสมถะก็ต้องมีปัญญาหรือสัมมาทิฏฐิคอยกํากับและถ่วงดุลอยู่ตลอดเวลาทั้งนี้เพื่อไม่ให้เอาผลของสมาธิไปใช้ในทางที่ผิดเช่นเอาไปใช้ในเรื่องอิทธิปาฏิหาริย์ซึ่งในที่สุดก็จะกลายเป็นมิจฉาสมาธิไปปัญญาจึงเป็นตัวที่ทําให้รู้ว่าการได้ฌานไม่ได้มีจุดหมายสิ้นสุดในตัวของมันเองหากแต่เป็นฐานแก่การเจริญวิปัสสนาต่อไป ๕.๓วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิคือความเห็นชอบที่อยู่ในขั้นของการเจริญวิปัสสนาภาวนาเป็นขั้นการพัฒนาที่สืบเนื่องมาจากขั้นสมถภาวนากระบวนการพัฒนาในขั้นนี้จะมุ่งเน้นในเรื่องการใช้ปัญญาพิจารณาสภาพความจริงของเบญจขันธ์ดังจะเห็นได้จากกิจกรรมแห่งการใช้ปัญญาในวิปัสสนาญาณ๙จะเน้นใช้ปัญญาพิจารณาความเกิดขึ้นตั้งอยู่และแตกสลายไปของสังขารทั้งหลายการพิจารณาเห็นสังขารเป็นของน่ากลัวเป็นของมีโทษและเป็นของน่าเบื่อหน่ายเป็นต้นการปฏิบัติระดับนี้แม้จะเป็นกิจกรรมทางปัญญาแต่ก็ต้องเป็นปัญญาที่ถูกต้องถูกทางถูกกํากับควบคุมด้วยสัมมาทิฏฐิตลอดเวลาถ้าไม่มีสัมมาทิฏฐิคอยควบคุมอาจจะทําให้ไขว้เขวหรือหลงใหลด้วยวิปัสสนูปกิเลส* ดังนั้นในข้อสุดท้ายของวิปัสสนาญาณ๙ท่านจึงจบลงด้วยปัญญาที่โน้มไปหาหรือคล้อยไปสู่การรู้แจ้งสัจธรรมในระดับโลกุตระหรือที่เรียกว่าสัจจานุโลมิกญาณในขั้นนี้สัมมาทิฏฐิจึงแสดงบทบาทเป็นทั้งตัวควบคุมและเป็นตัวเชื่อมโยงการพัฒนาระดับโลกิยะไปสู่ระดับโลกุตระด้วย ๕.๔มัคคสัมมาทิฏฐิหมายถึงสัมมาทิฏฐิหรือปัญญาญาณของพระอริยบุคคลผู้กําลังดําเนินการพัฒนาชีวิตอยู่ในขั้นของมรรค๔โสดาปัตติมรรคสกทาคามิมรรคอนาคามิมรรคและอรหัตตมรรคปัญญาในขั้นนี้จะเป็นตัวปฏิบัติการเพื่อทําลายกิเลสเครื่องร้อยรัด (สังโยชน์) ซึ่งในมรรคแต่ละขั้นคุณภาพของปัญญาก็จะสูงขึ้นโดยลําดับตามความก้าวหน้าแห่งการพัฒนาพอเพียงต่อการตัดกิเลสสังโยชน์ที่มรรคแต่ละขั้นจะต้องตัดต้องละเช่นปัญญาของอริยบุคคลผู้ปฏิบัติอยู่ในขั้นโสดาปัตติมรรคก็มีความลึกซึ้งและแหลมคมพอเพียงต่อการตัดสังโยชน์๓ข้อต้นคือสักกายทิฏฐิวิจิกิจฉาและสีลัพพตปรามาสหรือถ้ามองอีกแง่หนึ่งปัญญาในมรรคแต่ละขั้นจะมีคุณภาพเพิ่มขึ้นตามการลดลงของกิเลสยิ่งกิเลสลดลงมากเท่าใดความรู้แจ้งเห็นจริงในสัจธรรมก็ยิ่งเพิ่มขึ้นมากเท่านั้นเป็นเงาตามตัวเหมือนความมืดกับความสว่างยิ่งบุคคลกําจัดหรือลดความเข้มข้นของความมืดลงได้มากเท่าใดความสว่างก็เพิ่มมากขึ้นเท่านั้น ๕.๕ผลสัมมาทิฏฐิหมายถึงสัมมาทิฏฐิหรือปัญญาญาณของพระอริยบุคคลอันเป็นผลสืบเนื่องมาจากการตัดสังโยชน์ในมรรคแต่ละขั้นนั่นเองแบ่งเป็น๔ระดับคือโสดาปัตติผลสกทาคามิผลอนาคามิผลและอรหัตตผลปัญญาในมรรคกับปัญญาในผลเป็นเหตุและผลที่สืบเนื่องกันในขั้นของมรรคปัญญาจะเป็นตัวทําการหรือปฏิบัติการเพื่อตัดกิเลสส่วนปัญญาในขั้นผลก็คือปัญญาที่สืบเนื่องหรือยกระดับขึ้นมาจากปัญญาในขั้นมรรคนั่นเองอุปมาเหมือนการกระโดดข้ามลําน้ํา๔สายในขณะที่กําลังออกแรงกระโดดให้ตัวลอยอยู่บนอากาศเหนือลําน้ําแต่ยังไม่ตกถึงพื้นในฝั่งตรงข้ามถือว่าอยู่ในขั้นของมรรคพอตกถึงพื้นยืนตัวได้มั่นคงแล้วถือว่าอยู่ในขั้นของผลอย่างไรก็ตามการข้ามลําน้ําได้สายเดียวถือว่าภาระหน้าที่ยังไม่สิ้นสุดยังเหลือลําน้ําอีก๓สายที่จะต้องข้ามดังนั้นผลของการข้ามแม่น้ําสายแรกได้จึงเป็นเหตุปัจจัยหรือเป็นมรรคเพื่อให้ได้ข้ามลําน้ําสายที่๒ต่อไปในลําน้ําสายที่๓และ๔ก็มีนัยยะเช่นเดียวกันนี้ อุปมาอีกอย่างหนึ่งที่มักจะได้ยินบ่อยๆคือพระอริยบุคคลทั้ง๔เหมือนผู้กําลังพยายามว่ายข้ามแม่น้ําสายหนึ่งฝั่งด้านนี้เต็มไปด้วยอันตรายนานัปการเปรียบเหมือนที่อยู่ของปุถุชนผู้หนาไปด้วยกิเลสส่วนฝั่งตรงข้ามเป็นแดนเกษมเป็นแดนแห่งความสุขสันติเปรียบเสมือนภาวะแห่งพระนิพพานกระแสน้ําที่คั่นกลางระหว่างฝั่งทั้งสองเปรียบเหมือนกระแสแห่งความทุกข์หรือกระแสแห่งโอฆสงสารพระโสดาบันเหมือนผู้ที่กําลังก้าวเดินลุยลงไปในกระแสน้ําในช่วงที่ยังไม่ลึกมาก (โสดาบัน = ผู้ถึงกระแส) พระสกทาคามีเหมือนการออกแรงว่ายน้ําต่อไปอีกถึงช่วงลึกกลางกระแสน้ําถ้าจะย้อนกลับมาก็ยังพอกลับได้ (สกทาคามี = ผู้กลับมาอีกครั้งเดียว) พระอนาคามีเหมือนการว่ายผ่านช่วงลึกกลางกระแสน้ําไปแล้วถึงช่วงตื้นของฝั่งตรงข้ามจะย้อนกลับไปฝั่งเดิมคงไม่ได้แล้ว (อนาคามี =ผู้ไม่ย้อนกลับ) ส่วนพระอรหันต์เหมือนการอยู่ห่างไกลจากกระแสน้ําหรือการได้ขึ้นฝั่งอันเกษมเรียบร้อยแล้ว(อรหันต์ = ผู้ไกลจากกิเลส)๓๓ในขณะที่กําลังว่ายอยู่ในกระแสน้ํานั้นแน่นอนว่าจะต้องอาศัยองค์ประกอบหลายอย่างเช่นแรงกําลังการทํางานของแขนขาและจิตใจที่มุ่งมั่นเป็นต้นแต่องค์ประกอบที่ถือว่าสําคัญและยืนตัวอยู่ตลอดเวลาทั้งก่อนว่ายกําลังว่ายและหลังว่ายคือสติปัญญาที่รู้จักเส้นทางดีรู้จักผ่อนหนักผ่อนเบาในการว่ายรวมทั้งการรู้จักแก้ปัญหาเฉพาะหน้าที่อาจมีได้ตลอดเวลาบทบาทของสัมมาทิฏฐิมีอยู่ในทุกช่วงตอนของการพัฒนาชีวิตเช่นเมื่อบุคคลมีความเห็นว่าสัตว์ทั้งหลายทั้งปวงล้วนแต่มีกรรมเป็นของตนมีกรรมเป็นกําเนิดมีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์มีกรรมเป็นพวกพ้องตนกระทํากรรมใดไว้จะต้องได้รับผลของกรรมนั้นเรียกว่ากัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิรู้จักบําเพ็ญสมาธิจนทําให้ฌานเกิดจัดเป็นฌานสัมมาทิฏฐิเจริญวิปัสสนาจนรู้จักสภาวะธรรมมีความไม่เที่ยงเป็นทุกข์และเป็นอนัตตาเป็นต้นจัดเป็นวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิทั้งหมดนี้จัดเป็นระดับโลกิยสัมมาทิฏฐิบําเพ็ญองค์มรรคทั้ง๘ให้เกิดมีจัดเป็นมัคคสัมมาทิฏฐิปฏิบัติไปจนบรรลุมรรคผลคือโสดาปัตติผลเป็นต้นจัดเป็นผลสัมมาทิฏฐิเหล่านี้จัดเป็นระดับโลกุตตรสัมมาทิฏฐิ จะเห็นได้ว่ากระบวนการพัฒนาชีวิตทุกขั้นตอนท่านจะใช้สัมมาทิฏฐิกํากับไว้ตลอดทั้งนี้ก็เพื่อแสดงให้เห็นว่าสัมมาทิฏฐิเป็นตัวยืนโรงแทรกซึมอยู่ตลอดเวลาในการชี้นําและกํากับควบคุมกระบวนการพัฒนาชีวิตทั้งหมดตั้งแต่ระดับเริ่มเข้าสู่กระบวนการพัฒนาคือระดับความเชื่อในกฎแห่งกรรมจนถึงระดับพระอริยบุคคลผู้บรรลุอรหัตตผล ๔.๖วิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างสัมมาทิฏฐิกับองค์มรรคอื่นๆ คําว่ามรรค (อัฏฐังคิกมรรค) เป็นคํารวมที่ใช้เรียกองค์ประกอบทั้ง๘อย่างรวมกันหรือถ้าเรียกตามหลักไวยากรณ์ก็เป็นคํานามประเภทสมุหนามพึงสังเกตว่าในบาลีพระไตรปิฎกท่านจะใช้คํานี้เป็นเอกพจน์ตลอด(อฏฺฐงฺคิโกมคฺโค)๓๔จะไม่ใช้เป็นพหูพจน์เป็นการแสดงให้เห็นว่ามรรคเป็นระบบองค์รวมที่ผลึกเอาองค์ประกอบทั้ง๘ประการให้เป็นหนึ่งเดียวกันไม่ใช่ทาง๘สายที่แยกเป็นอิสระจากกันอย่างที่หลายคนเข้าใจการที่แยกออกเป็น๘อย่างก็เพื่อต้องการให้เห็นว่าส่วนผสมหรือองค์ประกอบที่รวมกันอยู่นั้นมีอะไรบ้างมีกี่ประเภทแต่ละประเภทมีสัดส่วนมากน้อยแค่ไหนอย่างไรและองค์ประกอบใดเป็นแกนนําเป็นต้นอุปมาเหมือนสูตรแกงชนิดหนึ่งที่ใช้เครื่องปรุง๘อย่างก่อนจะแกงก็ต้องแยกเครื่องปรุงให้เป็นส่วนๆแล้วเรียกชื่อตามชนิดของเครื่องปรุงนั้นๆจากนั้นก็จัดวางลําดับว่าเครื่องปรุงชนิดใดจะต้องใส่ก่อนใส่หลังอะไรเป็นส่วนสําคัญที่สุดในแกงชนิดนั้นเช่นแกงปลาก็ต้องมีปลาเป็นส่วนสําคัญหรือแกงไก่ก็ต้องมีไก่เป็นสําคัญเป็นต้นพอถึงเวลาแกงจริงๆเครื่องปรุงทุกอย่างต้องใส่ให้ครบสูตรไม่ใช่แยกแกงต่างหากจากกันสําหรับชื่อที่ใช้เรียกแกงชนิดดังกล่าวนี้ก็คือผลรวมของการผสมเครื่องปรุงทุกอย่างเข้าด้วยกันหาใช่ชื่อเรียกเครื่องปรุงชนิดใดชนิดหนึ่งไม่มรรคมีองค์๘ก็เช่นเดียวกันถึงเวลาปฏิบัติจริงๆก็ต้องปฏิบัติองค์ประกอบทุกอย่างไปพร้อมๆกันไม่ใช่แยกปฏิบัติไปทีละอย่างเรียงตามลําดับจากต้นไปหาปลายดังคํากล่าวของดร.ราหุลที่ว่าไม่ควรเข้าใจว่าองค์มรรคทั้ง๘ประการนี้ต้องนําไปประพฤติปฏิบัติทีละข้อเรียงตามลําดับหมายเลขตรงกันข้ามองค์มรรคเหล่านี้จะต้องพัฒนาให้เจริญงอกงามขึ้นพร้อมๆกันมากบ้างน้อยบ้างแล้วแต่ขีดความสามารถของแต่ละบุคคลองค์มรรคเหล่านี้ล้วนเกี่ยวโยงสัมพันธ์เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแต่ละองค์ได้รับการเกื้อหนุนจากองค์อื่นๆในขณะเดียวกันก็ช่วยเกื้อหนุนองค์อื่นๆให้เจริญงอกงามไปพร้อมๆกันด้วยอย่างไรก็ตามเมื่อองค์ประกอบของมรรคเป็นระบบความสัมพันธ์แบบองค์รวมสิ่งที่เราต้องวิเคราะห์ต่อไปก็คือความสัมพันธ์ที่องค์มรรคแต่ละองค์มีต่อกันนั้นเป็นไปในลักษณะอย่างไรบ้างในประเด็นนี้ผู้วิจัยมีความเห็นว่าความสัมพันธ์ขององค์มรรคมีหลายลักษณะขึ้นอยู่ที่ว่าผู้มองจะเลือกมองมุมใดต่อไปนี้คือระบบความสัมพันธ์ที่ผู้วิจัยเห็นว่ามีความสําคัญ ๖.๑ระบบความสัมพันธ์แบบเครือข่ายจากทัศนะของท่านราหุลที่ยกมาข้างต้นแสดงให้เห็นว่าระบบความสัมพันธ์ขององค์มรรคซึ่งทําหน้าที่อยู่ในตัวของผู้ปฏิบัติธรรมเป็นลักษณะของการทํางานประสานสัมพันธ์กันเป็นเครือข่ายที่โยงใยถึงกันหมดเหมือนข่ายใยของแมงมุมความสัมพันธ์ในลักษณะนี้เส้นใยแต่ละเส้นจะทับซ้อนเชื่อมต่อและสอดประสานถึงกันหมดไม่มีเส้นใดเส้นหนึ่งเป็นอิสระจากเส้นอื่นๆนอกจากนั้นยังเป็นความสัมพันธ์ในลักษณะโต้ตอบกันกลับไปกลับมาคือเป็นลักษณะการกระทําโต้ตอบกันไปมาโดยองค์แต่ละองค์นอกจากเป็นตัวทํา (เกื้อหนุน) ต่อองค์มรรคองค์อื่นๆอีก๗องค์ด้วยผลจากความสัมพันธ์แบบโต้ตอบกลับไปกลับมานี้จะทําให้คุณภาพขององค์มรรคแต่ละองค์เจริญงอกงามขึ้นโดยลําดับยิ่งองค์มรรคมีคุณภาพสูงมากขึ้นเท่าใดก็ยิ่งเกื้อกูลต่อการพัฒนาในระดับที่สูงมากขึ้นเท่านั้นอย่างไรก็ตามในระบบความสัมพันธ์แบบนี้องค์มรรคแต่ละองค์จะเชื่อมโยงเกี่ยวเนื่องกันดุจใยแมงมุมที่โยงถึงกันหมดองค์มรรคทั้ง๘ก็มีความสัมพันธ์ตลอดทุกองค์ถ้าจะเปรียบร่างกายคนเราเป็นสนามหรือเวทีให้องค์มรรคที่เรากําลังปฏิบัติต่างทําหน้าที่ของตนๆแต่ละองค์นั้นย่อมจะทําให้ผู้ปฏิบัติได้รับผลตามสมควรแก่การปฏิบัติจนได้บรรลุมรรคผลตามลําดับคือ ๑. โสดาปัตติมรรคโสดาปัตติผลละสังโยชน์ได้๓คือสักกายทิฏฐิวิจิกิจฉาศีลัพพตปรามาส ๒.สกทาคามิมรรคสกทาคามิผลละสังโยชน์ได้ ๓ เหมือนกันแต่ทําราคะโทสะและโมหะให้เบาบางลง ๓. อนาคามิมรรคอนาคามิผลละสังโยชน์ได้เพิ่มจากที่พระโสดาบันอีก๒คือกามราคะ๑ปฏิฆะ๑รวมเป็น๕อย่างเรียกว่าโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๔. อรหัตตมรรคอรหัตตผลละสังโยชน์ได้หมดทั้ง๑๐ประการคือสักกายทิฏฐิ๑วิจิกิจฉา๑สีลัพพตปรามาส๑กามราคะ๑ปฏิฆะ๑รูปราคะ๑อรูปราคะ๑มานะ๑อุทธัจจะ๑และอวิชชาเป็นพระอริยบุคคลสมบูรณ์ตามหลักการในพระพุทธศาสนาเถรวาท ความสัมพันธ์ระหว่างองค์มรรคแบบเครือข่ายคือองค์มรรคทั้ง๘ประการนี้เริ่มต้นจากสัมมาทิฏฐิจนถึงสัมมาสมาธิเป็นที่สุดต่างก็แสดงปฏิกิริยาต่อกันไปจนจบกระบวนการขององค์มรรคนั้นๆ ๖.๒ระบบความสัมพันธ์แบบเส้นตรงจุดเน้นของการมองความสัมพันธ์ในลักษณะนี้ก็เพื่อให้แง่มุมความสัมพันธ์แบบเส้นตรงไล่เรียงตามลําดับขององค์มรรคจากต้นไปหาปลายโดยองค์มรรคแต่ละองค์หนุนเนื่องส่งต่อกันเป็นทอดๆเริ่มตั้งแต่สัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นตัวนําไปจนถึงสัมมาสมาธิอย่างไรก็ตามการมองความสัมพันธ์แบบนี้ไม่ได้หมายความว่าจะแยกปฏิบัติทีละข้อเรียงกันไปตามลําดับหมายเลขแท้ที่จริงแล้วก็คือการปฏิบัติมรรคทุกองค์ไปพร้อมๆกันนั่นเองที่เน้นการเรียงลําดับตามหมายเลขก็เพื่อแสดงให้เห็นสายสัมพันธ์ขององค์มรรคว่าในขณะที่ปฏิบัติตามมรรคอยู่นั้นผู้ปฏิบัติธรรมกําลังเร่งระดมฝึกฝนพัฒนาตนอยู่ในองค์ประกอบข้อใดเป็นพิเศษและองค์มรรคที่กําลังเน้นปฏิบัติ๗๐อยู่นั้นได้ส่งผลให้มรรคองค์ถัดไปเจริญงอกงามอย่างไรระบบความสัมพันธ์แบบนี้พระพุทธองค์ทรงตรัสไว้เองดังข้อความปรากฏในมหาจัตตารีสกสูตรที่ว่า๓๖ ภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นหัวหน้าอย่างไรคือ ๑. ผู้มีสัมมาทิฏฐิสัมมาสังกัปปะก็มีพอเหมาะ ๒. ผู้มีสัมมาสังกัปปะสัมมาวาจาก็มีพอเหมาะ ๓. ผู้มีสัมมาวาจาสัมมากัมมันตะก็มีพอเหมาะ ๔. ผู้มีสัมมากัมมันตะสัมมาอาชีวะก็มีพอเหมาะ ๕. ผู้มีสัมมาอาชีวะสัมมาวายามะก็มีพอเหมาะ ๖. ผู้มีสัมมาวายามะสัมมาสติก็มีพอเหมาะ ๗. ผู้มีสัมมาสติสัมมาสมาธิก็มีพอเหมาะ ๘. ผู้มีสัมมาสมาธิสัมมาญาณก็มีพอเหมาะ ๙. ผู้มีสัมมาญาณสัมมาวิมุตติก็มีพอเหมาะ จากพุทธพจน์ที่ยกมาจะเห็นว่านอกจากพระพุทธองค์จะทรงแสดงระบบความสัมพันธ์ขององค์มรรคแบบเส้นตรงแล้วยังแสดงให้เห็นความสัมพันธ์ในแนวดิ่งอีกด้วยกล่าวคือเป็นความสัมพันธ์ที่ดิ่งสูงขึ้นโดยลําดับจนถึงจุดสูงสุดแห่งกระบวนการพัฒนาจุดที่น่าสังเกตก็คือช่วงต่อจากองค์มรรคข้อสุดท้ายคือสัมมาสมาธิจะมีองค์ธรรมมารับช่วงอีก๒องค์คือสัมมาญาณและสัมมาวิมุตตินั่นหมายความว่าพอระบบความสัมพันธ์ดําเนินมาตามลําดับจนถึงองค์มรรคข้อสุดท้าย (สัมมาสมาธิ) ก็จะก้าวขึ้นสู่จุดสูงสุดของการพัฒนาคือการมีปัญญาญาณรู้เห็นสิ่งทั้งหลายตามความเป็นจริง (สัมมาญาณ) เมื่อรู้แจ้งเห็นจริงแล้วความหลุดพ้นจากกิเลสก็จะเกิดขึ้นตามมา (สัมมาวิมุตติ) มองในแง่หนึ่งการจัดความสัมพันธ์ขององค์มรรคในรูปแบบอย่างนี้ก็เป็นลักษณะเดียวกับที่เคยกล่าวมาแล้วในข้อที่ว่าด้วยระบบมรรคกับระบบไตรสิกขากล่าวคือทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลายจะถูกขนาบด้วยปัญญาหมายความว่าเป็นระบบการพัฒนาชีวิตทีเริ่มต้นด้วยปัญญา (สัมมาทิฏฐิ) แล้วจบลงด้วยปัญญา (สัมมาญาณ + สัมมาวิมุตติ) ๖.๓ระบบความสัมพันธ์แบบมัคคสมังคีระบบความสัมพันธ์ขององค์มรรคอีกแบบหนึ่งคือการที่องค์มรรคต่างๆทํางานประสานสัมพันธ์กันภายในชีวิตของผู้ปฏิบัติธรรมเรียกว่ามัคคสมังคีแปลว่าผู้พรั่งพร้อมด้วยองค์มรรคในกระบวนการทํางานนี้องค์มรรค๓องค์คือสัมมาทิฏฐิสัมมาวายามะและสัมมาสติจะแสดงบทบาทเป็นแกนหลักยืนตัวอยู่ตลอดเวลาในการเข้าไปเกี่ยวข้องสัมพันธ์กับองค์มรรคอื่นๆโดยสัมมาทิฏฐิจะทําหน้าที่เป็นแกนนําสําคัญส่วนสัมมาวายามะและสัมมาสติจะเป็นแนวร่วมสนับสนุนเปรียบเหมือนเพื่อน๓สหายจับมือกันรับทํางานอย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อรับงานมาแล้วก็แบ่งหน้าที่กันตามความถนัดแล้วช่วยกันทํางานนั้นจนประสบความสําเร็จอีกอย่างหนึ่งเปรียบองค์มรรคทั้ง๓นี้เหมือนการเดินทางสัมมาทิฏฐิทําหน้าที่เหมือนไฟส่องให้เห็นทางเดินไปสู่จุดหมายสัมมาวายามะเหมือนการออกแรงก้าวเดินไปตามทางที่สัมมาทิฏฐิชี้ส่องให้นั้นส่วนสัมมาสติเหมือนเครื่องบังคับควบคุมให้เดินถูกทางถูกจังหวะและหลบหลีกภัยอันตรายต่างๆในขณะกําลังทํางานกลางคันการเดินทางก็จะไม่บรรลุถึงจุดหมายเช่นในขณะที่สัมมาวายามะออกก้าวเดินไปเรื่อยๆสัมมาสติก็ช่วยกํากับแต่สัมมาทิฏฐิกลับหยุดทําหน้าที่ส่องทางเดินการเดินทางก็จะสะดุดลงตรงนั้นเป็นต้นดังคํากล่าวของพุทธทาสภิกขุที่ว่าองค์มรรคทั้งแปดรวมกําลังกันโดยสัมมาทิฏฐิเป็นตัวยืนโรงหรือเป็นเจ้าของเรื่ององค์อีกเจ็ดองค์เป็นตัวประกอบทําหน้าที่ของตนๆคือสัมมาทิฏฐิทําให้สัมมาสังกัปปะสัมมาวาจาสัมมากัมมันตะสัมมาอาชีวะทําหน้าที่ของตนๆอย่างถูกต้องโดยมีสัมมาวายามะและสัมมาสติเป็นตัวกําลังและเครื่องมือสําคัญรวมกันเป็นอริยมัคคสมังคี๓๗ ในมหาจัตตารีสกสูตรได้แสดงให้เห็นระบบความสัมพันธ์ขององค์มรรคอีกแบบหนึ่งเรียกว่ามัคคสมังคีเป็นระบบความสัมพันธ์ที่องค์มรรค๓องค์คือสัมมาทิฏฐิสัมมาวายามะและสัมมาสติได้ทํางานประสานสัมพันธ์กันเป็นแกนหลักแล้วเข้าไปสนับสนุนองค์มรรคอื่นๆให้เจริญไพบูลย์ ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคพระพุทธโฆษาจารย์ได้กล่าวถึงระบบความสัมพันธ์แบบมัคคสมังคีขององค์มรรคเหมือนกันแต่ประเด็นที่ท่านนําเสนอเป็นการฝึกตามขั้นตอนของหลักไตรสิกขาดังนั้นจึงได้แสดงความสัมพันธ์ระหว่างองค์มรรคที่อยู่ภายในกลุ่มเดียวกันกล่าวคือถ้าเป็นกลุ่มสมาธิก็แสดงเฉพาะความสัมพันธ์ขององค์มรรคในกลุ่มสมาธิถ้าเป็นกลุ่มปัญญาก็จะแสดงเฉพาะความสัมพันธ์ภายในกลุ่มปัญญาในองค์มรรคกลุ่มสมาธิท่านได้แสดงถึงการทํางานสัมพันธ์กันขององค์มรรค๓องค์คือสัมมาวายามะสัมมาสติและสัมมาสมาธิเปรียบเสมือนเพื่อน๓สหายช่วยกันเก็บดอกจําปาที่อยู่สูงจนเอื้อมคนเดียวไม่ถึงสัมมาสติเหมือนเพื่อนอีกคนที่เอาไหล่เข้ามาเคียงให้เพื่อนเหยียบยันจนหายโงนเงนสัมมาสมาธิเหมือนเพื่อนคนที่ยืนอยู่บนหลังสหายคนแรกแต่ยังโงนเงนไปมายังเก็บดอกไม้ไม่ได้พอยันไหล่สหายคนที่สองก็ตั้งหลักได้มั่นคงจนทํากิจคือการเก็บดอกไม้ได้สําเร็จ๓๙ ในองค์มรรคกลุ่มปัญญาท่านได้แสดงถึงการทํางานสัมพันธ์กันระหว่างองค์มรรค๒องค์คือสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะโดยสัมมาสังกัปปะเปรียบเสมือนนิ้วมือที่หยิบเหรียญพลิกไปมาสัมมาทิฏฐิเป็นเหมือนเหรัญญิกผู้ทําหน้าที่วินิจฉัยตัดสินว่าเป็นเหรียญแท้หรือเหรียญปลอมอีกตัวอย่างหนึ่งสัมมาสังกัปปะเปรียบเหมือนคนที่คอยจับท่อนซุงพลิกทําให้ช่างถากคือสัมมาทิฏฐิทําการถากได้ถนัดและถากได้ตามต้องการ๔๐ ๖.๔ความสัมพันธ์องค์มรรคในกระบวนการรับรู้ข้อความในสฬายตนวิภังคสูตร๔๑เป็นลักษณะของการแสดงกระแสแห่งปฏิจจสมุปบาทที่เกิดขึ้นครบวงจรในชีวิตประจําวันโดยจับจุดเอาเฉพาะช่วงองค์ประกอบที่เกี่ยวเนื่องกับการรับรู้โลกในชีวิตประจําวันของมนุษย์ (สฬายตนะผัสสะและเวทนา) ตรงจุดนี้ถือว่ามีความสําคัญมากเพราะเป็นจุดพลิกผันหรือจุดหัวเลี้ยวหัวต่อที่สามารถนําวิถีชีวิตไปสู่ความทุกข์ในสังสารวัฎหรือไปสู่ความดับทุกข์ก็ได้ธรรมต่างๆที่เกิดขึ้นในช่วงการรับรู้ตรงนี้เรียกว่าอายตนิกธรรมหมายถึงธรรมอันเกี่ยวเนื่องด้วยอายตนะหรือธรรมที่เป็นองค์ประกอบร่วมในกระบวนการรับรู้ทางอายตนะมี๓๐ประการโดย แบ่งเป็นกลุ่มหลักๆ๕กลุ่มคือ ๑. อายตนะภายใน๖หมายถึงช่องทางรับรู้หรือแดนติดต่อกับอารมณ์ที่มีอยู่ภายในตัวมนุษย์มี๖ช่องทางคือตาหูจมูกลิ้นกายและใจ ๒. อายตนะภายนอก๖หมายถึงแดนติดต่อภายนอกหรืออารมณ์ที่ถูกรับรู้ซึ่งเป็นของคู่กับอายตนะภายในมี๖อย่างคือรูปเสียงกลิ่นรสโผฏฐัพพะและธรรมารมณ์ ๓. วิญญาณ๖หมายถึงความรู้แจ้งอารมณ์หรือความรู้ที่เกิดขึ้นเมื่ออายตนะภายในและภายนอกมากระทบกันมี๖อย่างตามช่องทางที่รับรู้คือวิญญาณทางตา (จักขุวิญญาณ) วิญญาณทางหู (โสตวิญญาณ) วิญญาณทางจมูก (ฆานวิญญาณ)วิญญาณทางลิ้น (ชิวหาวิญญาณ) วิญญานทางกาย (กายวิญญาณ) และวิญญาณทางใจ(มโนวิญญาณ) ๔. ผัสสะ / สัมผัส๖หมายถึงการถูกต้องการกระทบหรือความประสบพร้อมกันแห่งองค์ประกอบ๓อย่างคืออายตนะภายในอายตนะภายนอกและวิญญาณทําให้เกิดผัสสะมี๖อย่างผัสสะทางตา (จักขุสัมผัส) ผัสสะทางหู (โสตสัมผัส) ผัสสะทางจมูก (ฆานสัมผัส) ผัสสะทางลิ้น (ชิวหาสัมผัส) ผัสสะทางกาย (กายสัมผัส) และผัสสะทางใจ (มโนสัมผัส) ๕. เวทนา๖หมายถึงการเสวยอารมณ์หรือความรู้สึกที่เป็นสุขทุกข์หรือเฉยๆอันสืบเนื่องมาจากการมีผัสสะทางอายตนะนั้นๆมี๖อย่างคือเวทนาเกิดจากผัสสะทางตา (จักขุสัมผัสสชาเวทนา) เวทนาเกิดจากผัสสะทางหู (โสตสัมผัสสชาเวทนา)เวทนาเกิดจากผัสสะทางจมูก (ฆานสัมผัสสชาเวทนา ) เวทนาเกิดจากผัสสะทางลิ้น (ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา) เวทนาเกิดจากผัสสะทางกาย (กายสัมผัสสชาเวทนา) และเวทนาอันเกิดจากผัสสะทางใจ (มโนสัมผัสสชาเวทนา)ในบรรดาอายตนิกธรรมทั้ง๕กลุ่มเหล่านี้ธรรมใน๓กลุ่มแรกคืออายตนะภายในอายตนะภายนอกและวิญญาณถือว่าเป็นธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมๆกัน(สหชาตธรรม) หมายความว่าต้องมีการประจวบพร้อมกันกระบวนการรับรู้จึงสําเร็จจะขาดส่วนใดส่วนหนึ่งไม่ได้เช่นเมื่อตากระทบกับรูปแต่ขาดวิญญาณการรับรู้ก็เกิดขึ้นไม่ได้เป็นต้นส่วนกลุ่มที่๔คือผัสสะเป็นชื่อที่ใช้เรียกอาการที่อายตนะภายในอายตนะภายนอกและวิญญาณมาประจวบพร้อมกันถ้าขาดส่วนใดส่วนหนึ่งก็ไม่เกิดผัสสะโดยนัยนี้ผัสสะในภาษาธรรมจึงไม่ได้หมายถึงการถูกต้องสัมผัสด้วยอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งอย่างที่เข้าใจในภาษาสามัญทั่วไปหากแต่เป็นคําที่สื่อถึงการเข้ามาประจวบพร้อมกันขององค์ประกอบ๓ด้านสําหรับกลุ่มสุดท้ายคือเวทนาเป็นกลุ่มแสดงถึงการเสวยอารมณ์ที่สืบทอดมาจากการมีผัสสะอีกทีหนึ่งอาจจะเป็นความรู้สึกสุขทุกข์หรือเฉยๆก็ได้ดังพุทธพจน์ที่ว่าจักขุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุ (อายตนะภายใน) และรูปารมณ์(อายตนะภายนอก) ความประจวบกันแห่งธรรมทั้ง๓เป็นผัสสะเพราะผัสสะเป็นปัจจัยแห่งเวทนาจึงเกิด..๔๒ ในการรับรู้ของมนุษย์ปุถุชนทั่วไปเมื่อกระแสแห่งปฏิจจสมุปบาทหรือกระแสแห่งการรับรู้ดําเนินมาถึงช่วงเสวยอารมณ์หรือเวทนาไม่ว่าจะเป็นอารมณ์ที่น่าชอบใจหรือไม่น่าชอบใจก็ตามก็มักไม่มีสติปัญญารู้เท่าทันในอารมณ์นั้นตามความเป็นจริงแล้วปล่อยให้เวทนาเป็นปัจจัยแห่งการเกิดตัณหาอุปาทานสุดท้ายก็ได้รับความทุกข์ในสังสารวัฏไม่มีที่สิ้นสุดส่วนในกรณีของกัลยาณชนผู้ปฏิบัติตามหลักอริยมรรคเมื่อเสวยเวทนาแล้วจะมีสติปัญญารู้เท่าทันเวทนาที่กําลังเสวยไม่ปล่อยให้เวทนาเข้าไปมีอิทธิพลต่อการเกิดตัณหาเมื่อตัณหาเกิดขึ้นไม่ได้กระแสแห่งความทุกข์หรือกระแสแห่งปฏิจจสมุปบาทก็ถูกตัดตอนหรือถูกหักเลี้ยวไปเป็นกระแสอย่างอื่นกระแสอย่างอื่นที่ว่านี้ก็คือกระแสแห่งอริยมรรคหรือกระแสแห่งความสัมพันธ์ขององค์มรรคนั่นเองแท้ที่จริงตัวปัญญาที่เข้ามาหักเหทิศทางของกระแสปฏิจจสมุปบาทตรงนี้ก็คือการแสดงบทบาทของสัมมาทิฏฐิที่ประสานสัมพันธ์กับองค์มรรคอื่นๆนั่นเองดังพุทธพจน์ที่ว่าทิฏฐิของบุคคลผู้มีธรรมอย่างนั้น (รู้เท่าทันอายตนิกธรรม) ย่อมเป็นสัมมาทิฏฐิความดําริของผู้มีธรรมอย่างนั้นย่อมเป็นสัมมาสังกัปปะความพยายามของบุคคลผู้มีธรรมอย่างนั้นย่อมเป็นสัมมาวายามะสติของบุคคลผู้มีธรรมอย่างนั้นย่อมเป็นสัมมาสติสมาธิของบุคคลผู้มีธรรมเป็นอย่างนั้นย่อมเป็นสัมมาสมาธิส่วนกายกรรมวจีกรรมและอาชีวะของเขาจัดว่าบริสุทธิ์ดีในเบื้องต้นทีเดียวเมื่อเป็นเช่นนี้อริยมรรคมีองค์๘นี้ของเขาย่อมถึงความเจริญเต็มที่๔๓พึงสังเกตว่าเนื่องจากกระบวนการรับรู้ตรงจุดหักเลี้ยวนี้ (ผัสสะเวทนา)เป็นเรื่องของกระบวนธรรมทางจิตใจดังนั้นพุทธพจน์ตรงนี้จึงจัดให้องค์มรรคที่เกี่ยวกับฝึกภายในคือด้านปัญญาสิกขาและจิตตสิกขาขึ้นมาแสดงบทบาทเป็นตัวนําส่วนองค์มรรคที่เกี่ยวกับฝึกด้านนอกคือศีลสิกขาถูกจัดให้อยู่อันดับสุดท้ายเป็นตัวแสดงบทบาทสนับสนุนแม้จะไม่เห็นบทบาทตรงนี้เด่นชัดนักแต่ก็ถือว่ามีอยู่แล้วโดยอัตโนมัติดังนั้นจะเห็นได้ว่าผัสสะเป็นจุดที่องค์ประกอบ๓อย่างมาประจวบกันเข้าคืออายตนะภายในอายตนะภายนอกและวิญญาณถ้าองค์ประกอบทั้ง๓อย่างนี้มีไม่ครบผัสสะจะเกิดขึ้นไม่ได้อุปมาเหมือนการใส่ใจจดจ่ออยู่กับกิจการอย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อมีเสียงหรือรูปผ่านเข้ามาแม้จะอยู่ในวิสัยที่สามารถจะเห็นหรือได้ยินแต่ก็หาได้เห็นหรือได้ยินไม่ทั้งนี้ก็เพราะขาดองค์ประกอบด้านวิญญาณนั่นเองในกรณีนี้จึงไม่เรียกว่าผัสสะเมื่อไม่มีผัสสะเวทนาก็เกิดขึ้นไม่ได้และอีกจุดหนึ่งที่น่าสนใจคือช่วงเวทนาตรงนี้เป็นจุดสําคัญในแง่ที่เป็นหัวเลี้ยวหัวต่อของชีวิตทางจริยธรรมตรงจุดนี้เองที่กระบวนการแห่งมรรคได้เข้ามาช่วงชิงตัดตอนกระแสแห่งสังสารวัฏไปจนทําให้เวทนาไม่มีบทบาทต่อการเกิดตัณหาและตรงจุดนี้อีกเช่นกันที่มีแรงจูงใจแบบใหม่เข้ามาช่วงชิงแรงจูงใจแบบตัณหาคือแรงจูงใจแบบธรรมฉันทะซึ่งก็เป็นแรงจูงใจที่มาพร้อมกับมรรคนั่นเองพุทธทาสภิกขุเป็นบุคคลหนึ่งที่จับเอากระแสปฏิจจสมุปบาทตรงกระบวนการรับรู้ทางผัสสะมาเน้นย้ํามากเป็นพิเศษอาจจะเรียกว่าเป็นงานสอบส่วนใหญ่ของท่านก็ได้ดังคํากล่าวของท่านที่ว่าเรียนเรื่องผัสสะเรียนเรื่องมีสติควบคุมผัสสะกันให้เพียงพอเป็นเรื่องสําคัญที่สุดในหลักธรรมะของเราอบรมให้มีสติสําหรับหยุดการปรุงแต่งของผัสสะให้ได้นี่แหละเรียกว่าเราจะสนองพุทธประสงค์๔๔และว่าแม้แต่สิ่งที่เรียกว่ากฎก็มาจากผัสสะสติปัญญาก็มาจากผัสสะความโง่ก็มาจากผัสสะอะไรๆก็มาจากผัสสะแล้วทําไมไม่สนใจกับสิ่งที่เรียกว่าผัสสะนี้ ถ้าจะรู้อะไรจริงต้องสนใจที่ผัสสะโลกทั้งโลกใหญ่ๆนี้สําเร็จอยู่ที่คําคําเดียวคือผัสสะ๔๕วาทะในการแสดงธรรมของท่านที่มักจะได้ยินบ่อยๆเช่นความยึดมั่นในตัวกูของกูก็ดีจิตว่างจากตัวกูของกูก็ดีวาทะเหล่านี้ล้วนแต่โยงใยอยู่กับการจับประเด็นตรงผัสสะแทบทั้งสิ้นเหตุผลที่ท่านเอาเรื่องผัสสะมาเน้นย้ําก็เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับชีวิตที่นี่และเดี๋ยวนี้ (สันทิฏฐิโก)การปฏิบัติธรรมเพื่อความดับทุกข์ก็ต้องเริ่มต้นตรงผัสสะนี้ดังที่ท่านเคยกล่าวไว้ว่าเรื่องปฏิจจสมุปบาทนี้ถ้าจะกล่าวทางทฤษฎีหรือทางหลักวิชามันยืดยาว .. แต่ว่าปฏิจจสมุปบาทในฝ่ายภาคปฏิบัติแท้ๆนั้นมันก็มีเพียงหยิบมือเดียวหรือกํามือเดียวเท่าที่พระพุทธเจ้าท่านว่าคือเมื่อสัมผัสกันเข้ากับรูปหรือเสียงหรือกลิ่นหรือรสอะไรก็ตามทางตาทางหูทางใดทางหนึ่งเมื่อมีการกระทบแล้วก็เรียกว่าสัมผัสบาลีว่าผัสสะ วิธีนี้จะใช้ให้เป็นประโยชน์ก็คือว่าอย่าให้มันอาศัยกันเกิดขึ้นได้ให้ตัดมันเสียคือว่าเมื่อผัสสะกระทบกันทางตาเป็นต้นแล้วให้มันขาดตอนกลางไปอย่าให้ปรุงเป็นเวทนา พอกระทบอารมณ์เป็นผัสสะล้วนๆแล้วหยุดเสียแค่นั้นมันก็ไม่มีทางที่จะเกิดตัวกูของกูก็ไม่เป็นโรคทางจิตวิญญาณและไม่เป็นทุกข์๔๖ เมื่อผัสสะเป็นจุดตั้งต้นของปัญหาความทุกข์การแก้ปัญหาอย่างง่ายๆแบบรวบรัดที่สุดซึ่งสามารถทําได้ทุกคนในชีวิตประจําวันคือการมีสติปัญญารู้เท่าทันกระบวนการรับรู้ตรงผัสสะนี้เมื่อหยุดกระแสแห่งผัสสะได้ความว่างจากตัวกูของกูก็เกิดขึ้นทันทีแม้พระนิพพานก็เกิดขึ้นตรงนี้ดังที่ท่านกล่าวว่าอายตนะนั้นคือนิพพานก็หมายความว่านิพพานก็เป็นเพียงสิ่งๆหนึ่งที่อยู่ในวิสัยที่เราจะรู้จักมันได้โดยทางตาทางหูทางจมูกทางลิ้นทางกายทางใจ ๔๗หลักฐานที่ท่านมักจะยกมาสนับสนุนแนวคิดนี้บ่อยๆคือพุทธพจน์ที่ตรัสกับพาหิยะที่ว่าเมื่อใดเธอเมื่อเห็นรูปก็สักแต่ว่าเห็นเมื่อฟังเสียงก็สักแต่ว่าฟังเมื่อรับรู้อารมณ์ที่ได้รับรู้ก็สักแต่ว่ารับรู้เมื่อรู้แจ้งธรรมารมณ์ที่รู้แจ้งก็สักแต่รู้แจ้งเมื่อนั้นเธอก็จะไม่มีเมื่อใดเธอไม่มีเมื่อนั้นเธอก็จะไม่ยึดติดในสิ่งนั้นเมื่อใดเธอไม่ยึดติดในสิ่งนั้นเธอไม่มีโลกนี้ไม่มีโลกอื่นไม่มีในระหว่างโลกทั้งสองนี้เป็นที่สุดแห่งทุกข์๔๘ ด้วยพุทธพจน์สั้นๆเพียงแค่นี้สามารถทําให้พาหิยะถึงความหลุดพ้นได้ในทัศนะของพุทธทาสภิกขุนี้คือตัวอย่างของการปฏิบัติตามหลักอริยมรรค (มัคคสมังคี) ที่สามารถเกิดขึ้นได้พร้อมกันทันทีในขณะที่มีผัสสะที่สําคัญคือต้องการมีสติปัญญารู้เท่าทันกระบวนการรับรู้ไม่ให้เป็นปัจจัยแก่ตัณหาอุปาทานความดับทุกข์ก็จะเกิดขึ้นในปัจจุบันทันที(เป็นสันทิฏฐิโก)กล่าวโดยสรุปการแสดงบทบาทเพื่อตัดกระแสแห่งสังสารวัฏขององค์มรรคทั้งหมดทําให้เราเห็นการทํางานประสานสัมพันธ์กันขององค์เหล่านั้นๆได้เป็นอย่างชัดเจนโดยองค์ธรรมที่ถือว่าเป็นตัวนําในการแสดงบทบาทตรงนี้ก็คือสัมมาทิฏฐิในฐานะเป็นองค์ประกอบด้านสติปัญญาที่รู้เท่าทันกระบวนการรับรู้และหยุดยั้งหรือเบี่ยงเบนกระแสสร้างทุกข์ไปสู่กระแสสิ้นทุกข์ส่วนองค์ธรรมด้านอื่นๆคือด้านสมาธิและด้านศีลแม้ว่าจะไม่เห็นบทบาทตรงนี้เด่นชัดนักเพราะไม่ได้เป็นตัวนําแต่ก็ถือว่ามีความสําคัญไม่น้อยไปกว่าองค์ประกอบด้านปัญญาเลยทีเดียวในฐานะที่แสดงบทบาทสนับสนุนอยู่เบื้องหลังเพราะลําพังการทํางานของปัญญาเพียงอย่างเดียวไม่มีพลังเพียงพอที่จะตัดกระแสแห่งสังสารวัฏได้ ความหลุดพ้นคุณภาพของสัมมาทิฏฐิจะมีความสมบูรณ์เต็มที่ความเชื่อโดยผ่านการบอกเล่าก็จะหมดไปอย่างสิ้นเชิงด้วยเหตุนี้ผู้เข้าถึงความหลุดพ้นจึงเรียกว่าอัสสัทธะ๔๙แปลว่าผู้ไร้ศรัทธาหรือหมดศรัทธาหมายความว่าเป็นผู้รู้เองเห็นเองโดยไม่ต้องเชื่อตามคนอื่นในขณะเดียวกันเมื่อสัมมาทิฏฐิมีคุณภาพสมบูรณ์สูงสุดก็มักมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งต่างหากว่าสัมมาญาณ๕๐หรือวิชชาสาเหตุที่ต้องมีชื่อเรียกอีกหนึ่งต่างหากก็เพราะคําว่าสัมมาทิฏฐิเป็นองค์ธรรมในฐานะเป็นเครื่องมือหรืออุปกรณ์ (มรรค) เป็นชื่อหนึ่งของปัญญาที่กําลังอยู่ในภาวะเผชิญหน้ากับปัญหาความทุกข์หรือกิเลสพอกิเลสถูกกําจัดให้หมด -สัมปรายิกัตถะ๔คือสัทธาสัมปทาสีลสัมปทาจาคสัมปทาปัญญาสัมปทา -วุฒิธรรม๔คือสัทธาศีลสุตะจาคะปัญญา -พละ (อินทรีย์) ๕คือสัทธาวิริยะสติสมาธิปัญญา -เวสารัชชกรณธรรม๕คือสัทธาศีลพาหุสัจจะวิริยารัมภะปัญญา -อริยทรัพย์๗คือสัทธาศีลหิริโอตตัปปะพาหุสัจจะจาคะปัญญาไปปัญญานั้นก็อยู่ในภาวะที่เหนือทิฏฐิกล่าวคืออยู่ในภาวะสูงเกินกว่าที่จะเรียกว่า สัมมาทิฏฐิได้อีกต่อไป * ในประเด็นนี้พระธรรมปิฏก ( ป.อ. ปยุตฺโต ) มีความเห็นว่า ความก้าวหน้าในมรรคานี้ดําเนินไปโดยลําดับจากความเชื่อ (ศรัทธา) มาเป็นความเห็นหรือเข้าใจโดยเหตุผล (ทิฐิ) จนเป็นการรู้การเห็น (ญาณทัสสนะ) ในที่สุดซึ่งในขั้นสุดท้ายเป็นอันหมดภาวะของศรัทธาโดยสิ้นเชิง๕๑ ดังนั้นจะเห็นได้ว่าในช่วงต้นของกระบวนการพัฒนาศรัทธาจะมีบทบาทและความเข้มข้นสูงมากแต่ก็มีสัมมาทิฏฐิคอยกํากับอยู่เบื้องหลังในช่วงกลางสัมมาทิฏฐิจะมีบทบาทโดดเด่นขึ้นมาอันเนื่องมาจากผู้ปฏิบัติได้รู้เห็นความจริงด้วยประสบการณ์ตรงมากขึ้นแต่ก็แสดงบทบาทเคียงคู่กันไปกับศรัทธานั่นเองพอมาถึงช่วงสุดท้ายแห่งการพัฒนาบทบาทของศรัทธาจะหมดไปอย่างสิ้นเชิง (อัสสัทธะ) ในขณะเดียวกันสัมมาทิฏฐิจะมีคุณภาพสมบูรณ์สูงสุดจนถึงขั้นที่อยู่เหนือทิฏฐิโดยปัญญาในขั้นนี้จะไม่เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ อีกต่อไปหากแต่เรียกว่าสัมมาญาณหรือวิชชาอย่างไรก็ตามอาจมีการตั้งข้อสงสัยว่าการหมดไปของศรัทธาตามที่กล่าวมานี้ขัดแย้งกันหรือไม่กับหลักสัทธาธิกะ * ของโพธิสัตว์ผู้เน้นศรัทธาเป็นตัวนําไปสู่การตรัสรู้และหลักสัทธานุสารี (ผู้แล่นตามศรัทธา) และสัทธาวิมุต (ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา) **ของพระอริยบุคคลผู้อาศัยศรัทธาแล้วหลุดพ้นด้วยการนําของศรัทธา พระพุทธเจ้าประเภทสัทธาธิกะก็ดีพระอริยบุคคลประเภทสัทธานุสารีก็ดีท่านเหล่านี้อาศัยศรัทธาฐานะเป็นพลังขับเคลื่อนไปสู่เป้าหมายเท่านั้นซึ่งก็สอดคล้องกับทัศนะของท่านพระนาคเสนที่ว่าศรัทธา .. มีการแล่นไปเป็นลักษณ์๕๒ไม่ได้หมายความว่าท่านเหล่านี้ยังต้องอาศัยศรัทธาอยู่หลังจากเข้าถึงความหลุดพ้นแล้วอีกประการหนึ่งแม้ว่าท่านเหล่านี้จะอาศัยพลังของศรัทธาเป็นตัวนําไปสู่ความหลุดพ้นก็ไม่ได้หมายความว่าศรัทธาเป็นตัวทําหน้าที่ตัดกิเลสแล้วทําให้บรรลุธรรมองค์ธรรมที่ทําหน้าที่ตัดกิเลสแล้วทําให้รู้แจ้งสัจธรรมก็ยังถือว่าเป็นบทบาทของปัญญาอยู่นั่นเองดังข้อความที่ปรากฏในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคที่ว่าปฏิเวธกาเลปญฺญินฺทฺริยํอาธิปฺเตยฺยํโหติ๕๓แปลว่าปัญญาเป็นใหญ่ในเวลาที่แทงตลอดซึ่งสัจธรรมเมื่อเข้าถึงความหลุดพ้นอย่างสิ้นเชิงแล้วไม่ว่าจะเป็นพระพุทธเจ้าหรือพระอริยบุคคลประเภทใดๆก็ตามล้วนแล้วแต่เป็นผู้ไร้ศรัทธา (อัสสัทธะ) หรือไม่ต้องอาศัยศรัทธาเหมือนกันทั้งหมดในประเด็นตรงนี้พระธรรมปิฏก (ป.อ. ปยุตฺโต) ได้แสดงทัศนะไว้อย่างชัดเจนว่าแม้ศรัทธาจะมีคุณประโยชน์สําคัญแต่ในขั้นสูงสุดศรัทธาจะต้องหมดไปถ้ายังมีศรัทธาอยู่ก็แสดงว่ายังไม่บรรลุจุดหมายเพราะตราบใดที่ยังเชื่อต่อจุดหมายนั้นก็ย่อมแสดงว่ายังไม่ได้เข้าถึงจุดหมายนั้นรู้เห็นจริงด้วยตนเองและตราบใดที่ยังมีศรัทธาก็แสดงว่ายังต้องอาศัยสิ่งอื่นยังต้องฝากปัญญาไว้กับสิ่งอื่นยังไม่หลุดพ้นเป็นอิสระได้อย่างสมบูรณ์โดยเหตุนี้ศรัทธาจึงไม่เป็นคุณสมบัติของพระอรหันต์ตรงข้ามพระอรหันต์กลับมีคุณลักษณะว่าผู้ไม่มีศรัทธา(อัสสัทธ) เมื่อผู้ที่เข้าถึงความหลุดพ้นเป็นผู้ไม่มีศรัทธาจึงมีคําถามต่อไปว่าท่านเหล่านั้นยังคงมีความเชื่อมั่นในสัจธรรมอยู่หรือไม่เช่นอริยสัจ๔ปฏิจจสมุปบาทและไตรลักษณ์เป็นต้นแน่นอนว่าท่านเหล่านั้นยังคงมีความเชื่อมั่นสัจธรรมทั้งหลายอย่างเต็มเปี่ยมแต่ไม่ใช่ความเชื่อในลักษณะของศรัทธาแต่เกิดมาจากปัญญาที่รู้แจ้งแทงตลอดในสัจธรรมเหล่านั้น พระอริยบุคคลประเภทสัทธานุสารี ( ใช้ศรัทธาเป็นตัวนํา ) และธัมมานุสารี๕๔ (ใช้ปัญญาเป็นตัวนํา) พระอริยบุคคล๘จําพวกคือ ๑. พระโสดาปัตติมรรค ๒. พระโสดาปัตติผล ๓. พระสกทาคามิมรรค ๔. พระสกนาคามิผล ๕. พระอนาคามิมรรค ๖. พระอนาคามิผล ๗. พระอรหัตตมรรค ๘. พระอรหัตตผล จะเห็นได้ว่าผู้กําลังปฏิบัติเพื่อโสดาปัตติผลมี๒ประเภทคือประเภทที่ใช้ศรัทธาเป็นตัวนําเรียกว่าสัทธานุสารี (ผู้แล่นตามศรัทธา) และประเภทที่ใช้ปัญญาเป็นตัวนําเรียกว่าธัมมานุสารี (ผู้แล่นตามธรรม) ผู้ใช้ศรัทธาเป็นตัวนําเมื่อหลุดพ้นเป็นพระอริยบุคคลตั้งแต่ระดับโสดาปัตติผลจนถึงอรหัตตมรรคเรียกว่าสัทธาวิมุตแปลว่าผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธาส่วนผู้ใช้ปัญญาเป็นตัวนําเมื่อหลุดพ้นเป็นพระอริยบุคคลตั้งแต่ระดับโสดาปัตติผลจนถึงอรหัตตมรรคเรียกว่าทิฏฐิปปัตตะแปลว่าผู้บรรลุซึ่งสัมมาทิฏฐิแต่พอบรรลุถึงขั้นสุดท้ายคือพระอรหัตตผลไม่ว่าจะใช้ศรัทธาเป็นตัวนําหรือปัญญาเป็นตัวนําก็ตามจะเรียกเหมือนกันว่าปัญญาวิมุตแปลว่าผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาซึ่งก็สอดคล้องกับข้อความในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคที่ยกมาข้างต้นว่าปัญญาเป็นใหญ่ในเวลาแทงตลอดซึ่งสัจธรรม ๗.๑.๒การลดลงของสังโยชน์สังโยชน์เป็นกิเลสที่เปรียบเสมือนเชือกที่ผูกมัดสัตว์ไว้ในสังสารวัฏหรือผูกไว้กับความทุกข์ปัญญาเปรียบเสมือนมีดสําหรับตัดปมเงื่อนของเครื่องผูกนั้นสมมติว่ามีชายคนหนึ่งถูกพันธนาการอย่างแน่นหนาด้วยเชือกจํานวน๑๐เส้น (สังโยชน์๑๐) ภาพที่เราเห็นคือเขาขาดความเป็นอิสระอย่างสิ้นเชิงต่อมาเขาฝึกฝนตนเองจนสามารถตัดเชือกให้ขาดไปทีเส้นภาพที่เราเห็นคือความเป็นอิสระได้มีแก่เขาทีละน้อยพร้อมกับจํานวนเชือกที่ลดลงต่อมาเขาพัฒนาตนเองให้มีความสามารถยิ่งขึ้นไปอีกจนสามารถตัดเชือกให้ขาดได้ทั้งหมดภาพที่เราเห็นต่อมาคือเขาหลุดเป็นอิสระอย่างสิ้นเชิงกรณีของชายในตัวอย่างนี้เราอาจมีวิธีวัดความสามารถหรือคุณภาพของเขาได้หลายวิธีหนึ่งในวิธีเหล่านั้นคือวัดที่การลดลงแห่งเชือกที่ผูกมัดเขาอยู่ยิ่งเขาสามารถทําให้เชือกเหลือน้อยเท่าใดก็เป็นเครื่องบ่งบอกว่าคุณภาพหรือความสามารถที่มีอยู่ในตัวเขามากขึ้นเท่านั้นในการวัดคุณภาพของสัมมาทิฏฐิก็เช่นเดียวกันพุทธศาสนามีวิธีวัดอีกอย่างหนึ่งคือดูที่การลดลงของสังโยชน์ยิ่งผู้ศึกษาสามารถทําให้สังโยชน์ลดลงได้มากเท่าใดก็เป็นเครื่องสะท้อนให้เห็นว่าคุณภาพของสัมมาทิฏฐิมีมากขึ้นเท่านั้นดูเหมือนว่าวิธีการแบบปฏิเสธนี้จะเป็นวิธีที่นิยมใช้กับการอธิบายสภาวะธรรมขั้นสูงๆหรือขั้นโลกุตรธรรมเช่นเมื่อกล่าวถึงสภาวะของพระนิพพานพระพุทธองค์จะตรัสว่านิพพานคือความสิ้นราคะสิ้นโทสะสิ้นโมหะ๕๕เป็นต้น สังโยชน์เป็นกิเลสที่พระอริยบุคคลเท่านั้นจึงจะละได้มี๑๐อย่างแยกเป็น๒ระดับคือสังโยชน์เบื้องต่ําหรือขั้นหยาบ๕อย่างและสังโยชน์เบื้องสูงหรือขั้นละเอียด๕อย่างดังนี้๕๖ ก. โอรัมภาคิยสังโยชน์สังโยชน์เบื้องต่ําหรือสังโยชน์ขั้นหยาบมี๕อย่างคือ ๑. สักกายทิฏฐิความเห็นว่าเป็นตัวของตนความเห็นที่ยังติดแน่นในสมมติว่าเป็นตัวตนเราเขาเป็นนั่นเป็นนี่ ๒. วิจิกิจฉาความลังเลสงสัยความเคลือบแคลงต่างๆเช่นสงสัยในพระศาสดาในพระธรรมในพระสงฆ์ในสิกขาและในปฏิจจสมุปบาทเป็นต้นทําให้ไม่มั่นใจในการดําเนินชีวิตตามหลักธรรมและในการที่จะเดินหน้าแน่วดิ่งไปในอริยมรรค ๓. สีลัพพตปรามาสความถือมั่นศีลพรตในลักษณะงมงายเช่นการยึดถือศีลระเบียบแบบแผนบทบัญญัติและข้อปฏิบัติต่างๆโดยสักว่าทําตามๆกันมาไม่เป็นไปตามความหมายและความมุ่งหมายที่แท้จริงของศีลและวัตรนั้นทําให้ปฏิบัติเขวออกมานอกลู่นอกทางไม่เป็นไปตามครรลองแห่งอริยมรรค ๔. กามราคะความกําหนัดในกามความผูกใจติดพันในกามสุข ๕. ปฏิฆะความกระทบกระทั่งในใจความหงุดหงิดขัดเคืองหรืองุ่นง่านใจ ข. อุทธัมภาคิยสังโยชน์สังโยชน์เบื้องสูงหรือขั้นละเอียดมี๕อย่างคือ ๖. รูปราคะความติดใจในรูปธรรมอันประณีตเช่นติดใจในอารมณ์แห่งรูปฌานพอใจในรส ความสุขความสงบของสมาธิขั้นรูปฌานและติดใจปรารถนาในรูปภพเป็นต้น ๗. อรูปราคะความติดในอรูปธรรมเช่นติดใจในอารมณ์แห่งฌานขั้นละเอียดหรือขั้นอรูปฌานและติดใจปรารถนาในอรูปภพเป็นต้น ๘. มานะความเย่อหยิ่งถือตัวความสําคัญตนว่าเป็นนั่นเป็นนี่เช่นสําคัญตนว่าสูงกว่าเขาเท่าเทียมเขาหรือต่ํากว่าเขาเป็นต้น ๙. อุทธัจจะความฟุ้งซ่านจิตใจไม่สงบว้าวุ่นซัดส่ายคิดพล่านไป ๑๐. อวิชชาความไม่รู้จริงไม่รู้เท่าทันสภาวะไม่เข้าใจกฏธรรมดาแห่งเหตุผลหรือความไม่รู้ความจริงตามหลักอริยสัจ๔สังโยชน์ทั้ง๑๐อย่างเหล่านี้เป็นกิเลสที่ผู้อยู่ในระดับพระอริยบุคคลเท่านั้นจึงจะละได้โดยพระอริยบุคคล๓ขั้นแรกจะละได้เฉพาะสังโยชน์เบื้องต่ําหรือขั้นหยาบส่วนพระอรหันต์สามารถละได้ทั้งขั้นหยาบและขั้นละเอียดกล่าวคือพระโสดาบันสามารถละได้๓อย่างแรกคือสักกายทิฏฐิวิจิกิจฉาและสีลัพพตปรามาส พระสกทาคามีละได้๓อย่างเหมือนกันคือแต่สามารถทําราคะโทสะและโมหะให้เบาบางลงได้พระอนาคามีละเพิ่มขึ้นได้อีก๒อย่างคือกามราคะและปฏิฆะส่วนพระอรหันต์สามารถละสังโยชน์ขั้นละเอียดเพิ่มขึ้นอีก๕อย่างคือรูปราคะอรูปราคะมานะอุทธัจจะและอวิชชา เชิงอรรถบทที่ ๓ ๑ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๘. ๒ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๘. ๓ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๘. ๔ที.ม. ๙/๑๓๐/๘๓. ท่านพุทธทาสภิกขุมองว่าเนื้อหาของพุทธพจน์ตรงนี้เป็นคําไขความของสัมมาวาจาในอริยมรรคดูรายละเอียดเพิ่มเติมในพุทธทาสภิกขุ. อริยสัจจากพระโอษฐ์ภาคปลาย. (กรุงเทพฯ, หจก. การพิมพ์พระนคร, ๒๕๓๖). หน้า๑๐๖๖๑๐๖๗. ๕ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๘. ๖ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๘. ๗อี.เอฟ.ชูเมกเกอร์. จิ๋วแต่แจ๋ว. แปลโดยสมบูรณ์ศุภศิลป์. (กรุงเทพฯ :สํานักพิมพ์สมิต, ๒๕๓๗). หน้า๗๑๗๗. ๘ม.อุ. ๑๔/๒๗๕/๑๕๖. ๙ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๘๓๔๙. ๑๐ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๙. ๑๑ที.ม. ๑๐/๒๙๙/๓๔๙๓๕๐. ๑๒พระธรรมปิฏก (ป.อ. ปยุตโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ.(กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๖). หน้า๖๐๗. ๑๓องฺ.ติก. ๒๐/๕๗๖/๓๖๘. ๑๔พระธรรมปิฏก (ป.อ. ปยุตโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ. หน้า๕๗๑. * แนวคิดเรื่องสิทธิมนุษยชนและการประนีประนอมมีรากฐานมาจากแนวคิดเรื่องสิทธิตามธรรมชาติ (natural rights) ของโทมัสฮอบส์จอห์ล๊อคและจัง-จาคส์รุสโซ ๑๕พระเทพเวที (ประยุทธ์ปยุตฺโต). พุทธวิธีแก้ปัญหาเพื่อศตวรรษที่๒๑.(กรุงเทพฯ : บริษัทสหธรรมิกจํากัด, ๒๕๓๖). หน้า๔๙๕๓. ๑๖วิ.ม. ๔ / ๑๓ / ๑๘. ๑๗สํ.ม. ๑๙/๓๔๙/๙๐. ๑๘พระธรรมปิฏก (ป.อ. ปยุตฺโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ.หน้า๖๐๘๖๐๙. ๑๙พระเทพเวที (ประยุทธ์ปยุตฺโต). กรรมตามนัยแห่งพุทธธรรม. (กรุงเทพฯ :มูลนิธิพุทธธรรม, ๒๕๓๔). หน้า๑๐. ๒๐ที.ปา๑๑/๒๕๖/๒๔๒. ๒๑พินิจรักทองหล่อ (ผู้รวบรวม). ธรรมานุกรมธรรมโฆษณ์ฉบับประมวลธรรมเล่ม ๑. (กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์ธรรมสภา, ๒๕๓๘). หน้า๘๘. ๒๒อง. จตุกฺก. ๒๑/๒๓๒/๓๑๓. ๒๓อง. จตุกฺก. ๒๑/๒๓๓/๓๑๔. ๒๔อง. จตุกฺก. ๒๒/๓๓๔/๔๖๕. ๒๕ม.ม. ๑๓/๖๔/๕๕. * ในกุศลกรรมบถ๑๐ประการท่านจัดให้สัมมาทิฏฐิอยู่ในส่วนมโนกรรม. ๒๕ ม.ม. ๑๓/๖๔/๕๕. * ในกุศลกรรมบถ๑๐ประการท่านจัดให้สัมมาทิฏฐิอยู่ในส่วนมโนกรรม. ๒๖พระเทพเวที (ประยุทธ์ปยุตฺโต). กรรมตามนัยแห่งพุทธธรรม. (กรุงเทพฯ :มูลนิธิพุทธธรรม, ๒๕๓๑). หน้า๑๒๖. ๒๗วิ.จู. ๗/๔๕๗/๒๘๘. ๒๘พุทธทาสภิกขุ. การศึกษาชนิดที่ไม่เลื่อนชั้นตัวเอง. (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, ๒๕๑๕). หน้า๓๔. ๒๙องฺ. เอก. ๒๐ /๑๘๒/๔๐. ๓๐องฺ.ทุกฺ.อ. ๒/๑๗๕/๗๑. ๓๑ม.อุ. ๑๔/๕๙๖/๓๘๕. ๓๒ขุ.ส. ๒๕/๓๘๒/๔๕๗. * วิปัสสนูปกิเลสหมายถึงธรรมารมณ์ที่เกิดขึ้นในขณะเจริญวิปัสสนาทําให้ผู้ปฏิบัติธรรมหลงผิดคิดว่าตนได้บรรลุอรหัตเช่นแสงสว่าง (โอภาส) และความอิ่มใจ (ปีติ)เป็นต้นถ้าผู้ปฏิบัติหลงไหลในสิ่งเหล่านี้การปฏิบัติธรรมก็ติดตันไม่ก้าวหน้า. ๓๓พุทธทาสภิกขุ. การศึกษาชนิดที่ไม่เลื่อนชั้นตัวเอง. (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, ๒๕๑๕). หน้า๕๕. ๓๔วิ.ม. ๔/๑๓/๑๘. ๓๕ Rahula, W. What the Buddha Taught. ( ๓๖ม.อุ. ๑๔/๒๗๙/๑๘๗. ๓๗พุทธทาสภิกขุ. อริยสัจจากพระโอษฐ์ภาคปลาย. (กรุงเทพฯ : ห้างหุ้นส่วนจํากัดการพิมพ์พระนคร, ๒๕๓๖). หน้า๑๖๓๕. ๓๘ม.อุ. ๑๔/๒๕๒๒๗๘/๑๘๐๑๘๗. ๓๙วิสุทฺธิ. ๓/๑๐๓๑๐๔. ๔๐วิสุทฺธิ. ๓/๑๐๓. ๔๑ม.อุ. ๑๔/๘๒๕๘๓๑/๕๒๑๕๒๒. ๔๒ม.มู. ๑๒/๒๔๘/๒๖๖. ๔๓ม.อุ. ๑๔/๘๒๘/๕๒๓. ๔๔พุทธทาสภิกขุ. นิพพานสําหรับทุกคน. (กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์ของกู, มปป.).หน้า๔๒๔๓. ๔๕พินิจรักทองหล่อ (ผู้รวบรวม) . ธรรมานุกรมธรรมโฆษณ์ฉบับประมวลธรรมเล่ม๒. (กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์ธรรมสภา, ๒๕๓๘). หน้า๑๐๙. ๔๖เรื่องเดียวกัน. หน้า๒๘๒๙. ๔๗เรื่องเดียวกัน. หน้า๗๔. ๔๘ขุ.อุ. ๒๕/๔๙/๘๓. ๔๙ขุ.ธ. ๒๕/๑๗/๒๘. ๕๐ม.อุ. ๑๔/๒๗๙/๑๘๗. * พึงสังเกตจากคําว่าทิฏฺฐิสมฺปนฺโน (ผู้สมบูรณ์ด้วยสัมมาทิฏฐิ) หรือทิฏฺฐิปฺปตฺโต(ผู้บรรลุซึ่งสัมมาทิฏฐิ) ท่านมักจะไม่ใช้เป็นคุณสมบัติของพระอรหันต์หากแต่จะใช้เป็นคุณสมบัติของพระอริยบุคคลผู้ไม่หมดกิเลสคือตั้งแต่พระโสดาบันจนถึงผู้กําลังปฏิบัติเพื่อความเป็นพระอรหันต์ ดูเพิ่มเติมในองฺ.ทุก. ๒๐/๒๙๓/๙๓. (พระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับมหาจุฬาฯ). ๕๑พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต). พุทธธรรมฉบับปรับปรุงและขยายความ. หน้า๖๔๙. * คําว่าสัทธาธิกะเป็นชื่อของพระพุทธเจ้าผู้เน้นการสร้างศรัทธาบารมีเพื่อนําไปสู่การตรัสรู้เป็นหนึ่งในพระพุทธเจ้า๓ประเภทคือปัญญาธิกะสัทธาธิกะและวิริยาธิกะ. ** คําว่า " สัทธานุสารี " หมายถึงผู้ปฏิบัติตามอริยมรรคโดยมีศรัทธาเป็นตัวนําหมายเอาผู้กําลังปฎิบัติเพื่อโสดาปัตติผลส่วนคําว่า "สัทธาวิมุต" หมายถึงผู้หลุดพ้นเพราะมีปัญญารู้เห็นสัจจะธรรมโดยการนําของศรัทธาหมายเอาพระอริยบุคคลตั้งแต่โสดาปัตติผลเป็นต้นไปจนถึงผู้ปฎิบัตติเพื่ออรหัตตผลดูที.ปา.๑๑ / ๓๓๖ / ๒๖๖. ๕๒ ปุ้ยแสงฉาย. มิลินทปัญหาฉบับพร้อมด้วยอรรถกถาฎีกา. (กรุงเทพฯ :โรงพิมพ์ลูกส. ธรรมภักดี, ๒๕๒๘). หน้า๔๙. ๕๓ขุ.ป. ๓๑/๔๙๐/๓๗๗. ๕๔ที.ปา. ๑๑/๓๔๒/๒๖๗. ๕๕สํ.สฬา. ๑๘/๕๑๓/๓๒๑. ๕๖สํ.ม. ๑๙/๓๔๙๓๕๓/๔๐๔๑. บทสรุป สัมมาทิฏฐิในพระพุทธศาสนาเถรวาทเป็นหลักธรรมที่สําคัญมากสําหรับผู้ปฏิบัติธรรมโดยทั่วไปมีขอบเขตและความหมายครอบคลุมทั้งความเห็นแนวคิดความเชื่อทฤษฎีทัศนคติตลอดถึงอุดมการณ์ในเมื่อบุคคลใดมีทิฏฐิชนิดใดเป็นเจ้าครองจิตใจจนตกอยู่ในอํานาจของมันแล้วทิฏฐิชนิดนั้นก็เข้าไปมีอิทธิพลต่อการกําหนดกรอบการมองโลกและวิถีชีวิตในสังคมของบุคคลนั้นรวมทั้งมีอิทธิพลต่อการตีค่าและให้ความสําคัญแก่สิ่งต่างๆซึ่งเรียกรวมกันว่ากระบวนการทางความคิดและสร้างสรรค์จิตใจและความเห็นความเชื่อทางจิตใจจะแสดงออกมาเป็นการกระทํากรรมทางสังคมมีการแสดงออกมาให้ปรากฏแก่สายตาของชาวโลกทั้งทางกายทางวาจาและทางใจอันส่งผลให้วิถีชีวิตของมนุษย์และสังคมเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงไปตามอํานาจของความเห็นในพระพุทธศาสนาได้ให้ความสําคัญแก่เรื่องความเห็นเป็นอย่างมากเพราะว่าความเห็นหรือทิฏฐินั้นเป็นจุดเปลี่ยนแปลงที่อาจนําวิถีชีวิตและสังคมมนุษย์ไปสู่ความเจริญหรือความเสื่อมก็ได้ยิ่งไปกว่านั้นอาจทําให้เกิดความทุกข์ยากลําบากโดยประการต่างๆและอาจนําไปสู่ความดับทุกข์หรือนิพพานก็ได้ทั้งนี้ก็ขึ้นอยู่กับคนเรามีทิฏฐิความเห็นชนิดใดเป็นตัวนําหากเริ่มต้นมีความเห็นความเชื่อถือที่ผิดกลายเป็นมิจฉาทิฏฐิก็จะทําให้กระบวนการการทํางานของจิตเกิดมีความผิดพลาดไปด้วยส่งผลให้วิถีชีวิตดําเนินไปในทางที่ผิดก็ให้เกิดความทุกข์ดังพระพุทธพจน์ที่ว่าสัตว์โลกถูกจิตนําไปตกไปตามอํานาจของจิตหรือทิฏฐินั่นเองอันเป็นวงจรของปฏิจจสมุปบาทสายให้เกิดความทุกข์หากมองในแง่ธรรมเป็นเหตุให้การดําเนินชีวิตเป็นไปเนิ่นช้าซึ่งเรียกได้ว่าเป็นอุปสรรคขัดขวางต่อการกระทําความดีให้สําเร็จตกอยู่ในสังสารวัฏอันยาวนานในทางกลับกันหากบุคคลเริ่มต้นชีวิตด้วยความเห็นความเชื่อหรือทัศนคติอุดมการณ์ที่ถูกต้องเป็นสัมมาทิฏฐิแล้วก็เป็นเหตุให้กระบวนการดําเนินชีวิตความคิดความปรารถนาก็เกิดความถูกต้องตามไปด้วยอันเป็นเหตุให้วิถีชีวิตดําเนินไปตามทางสายกลางหรือมรรคมีองค์๘ซึ่งเป็นทางดับทุกข์ด้วยเหตุดังกล่าวมิจฉาทิฏฐิความเห็นผิดและสัมมาทิฏฐิความเห็นถูกต้องจึงกลายเป็นจุดแยกระหว่างทางให้เกิดปัญหากับทางให้ดับปัญหาของสังคมมนุษย์ส่วนการดําเนินชีวิตตามหลักสายกลางก็ไม่อาจจะบังเกิดขึ้นได้ถ้าไม่อบรมสัมมาทิฏฐิให้บังเกิดมีก่อนดังนั้นในทางพระพุทธศาสนาเถรวาทจึงมองเห็นการพัฒนาสัมมาทิฏฐิคือปัจจัยอันเป็นเหตุให้สัมมาทิฏฐิบังเกิดขึ้นนั้นมี๒ประการคือ ๑. ปรโตโฆสะซึ่งเป็นปัจจัยภายนอก ๒. โยนิโสมนสิการซึ่งเป็นปัจจัยภายใน ก. สําหรับปัจจัยภายนอกหรือปรโตโฆสะนั้นคือวิธีการสร้าง สัมมาทิฏฐิโดยอาศัยสิ่งแวดล้อมภายนอกที่ดีเช่นการคบหากัลยาณมิตรคนดีคนมีศีลธรรมเช่นสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นการได้รับฟังคําแนะอบรมสั่งสอนตลอดถึงได้ร่วมกับสภาพแวดทางสังคมที่ดีซึ่งเป็นต้นเหตุให้เกิดสัมมาทิฏฐิประกอบด้วยพลังศรัทธาที่จะศึกษาอบรมจากกัลยาณมิตรนั้นด้วยเหตุนี้สัมมาทิฏฐิที่เกิดขึ้นอย่างนี้จัดเป็นระดับที่อยู่ในศรัทธาอันเป็นโลกิยะยังเป็นสัมมาทิฏฐิขั้นธรรมดาหาความมั่นคงไม่ได้ ข. สําหรับปัจจัยภายในหรือโยนิโสมนสิการนั้นเป็นวิธีการสร้างเสริมสัมมาทิฏฐิด้วยการมีความคิดได้แก่การคิดอย่างถูกวิธีคือการค้นหาสาเหตุตั้งแต่ต้นจนปลายอันเป็นปัจจัยให้เกิดความรู้ความเข้าใจอย่างถูกวิธีซึ่งเป็นเหตุให้เกิดสัมมาทิฏฐิระดับโลกุตระอันเป็นการพัฒนาวิถีชีวิตให้เป็นไปเพื่อความดับทุกข์ด้วยเหตุดังกล่าวเมื่อบุคคลเริ่มพุ่งเป้าหมายการพัฒนาชีวิตตามทางสายกลางคือมรรคมีองค์๘แล้วสัมมาทิฏฐิความเห็นถูกต้องก็เริ่มแสดงบทบาทเป็นตัวนําและคอยควบคุมกระบวนการพัฒนาตั้งแต่ต้นจนจบโดยสามารถสรุปสั้นๆเป็น๓อย่างคือ ๑. เป็นแนวทางนําชีวิตเข้าสู่กระบวนการพัฒนา ๒. เป็นแนวทางฝึกอบรม ๓. เป็นแนวทางสําเร็จผลอันเป็นจุดมุ่งหมายอย่างแท้จริงเรียกได้ว่ามีความสําคัญทั้งเบื้องต้นท่ามกลางและที่สุดสัมมาทิฏฐิเป็นองค์ธรรมที่ประมวลไว้ซึ่งความรู้เบื้องต้นอันเกี่ยวกับการ แก้ปัญหาของชีวิตทั้งหมดเริ่มตั้งแต่ความรู้จักความทุกข์ซึ่งเป็นตัวปัญหา (ทุกข์สัจ) ความรู้จักสาเหตุของปัญหาคือตัณหาความทะยานอยาก (สมุทัยสัจ) ความรู้จักสภาวะที่หมดปัญหาคือความดับทุกข์อันเป็นเป้าหมายสูงสุดของชีวิต (นิโรธสัจ) และรู้จักหนทางแห่งการดําเนินให้ถึงความดับทุกข์ (มรรคสัจ)อนึ่งแม้ความรู้ระดับนี้จะเป็นเพียงทฤษฎีหรือความรู้ระดับเหตุผลแต่ก็เป็นความรู้ที่ถูกต้องถ้ามองการพัฒนาแบบระยะยาวคือตั้งแต่ระดับโลกิยะจนไปถึงระดับโลกุตระหรือตั้งแต่การพัฒนาขั้นพื้นฐานจนถึงขั้นบรรลุมรรคผลสัมมาทิฏฐิจะเป็นตัวคอยกํากับกระบวนการพัฒนาโดยตลอดคือนับตั้งแต่ความเชื่อในเรื่องกฎแห่งกรรมว่าสรรพสัตว์ทั้งหลายล้วนมีกรรมเป็นของตนเป็นไปตามอํานาจของกรรมระดับการฝึกอบรมสมถกรรมฐานการบําเพ็ญสมาธิและระดับการฝึกวิปัสสนากรรมฐานดังนั้นถ้ามองด้านคุณภาพจึงอาจแบ่งคุณภาพของสัมมาทิฏฐิออกเป็น๓ระดับคือ ๑. คุณภาพระดับความเชื่อ ๒. คุณภาพระดับสมบูรณ์ในฐานะเป็นความเห็น ๓. คุณภาพระดับไม่เป็นความเชื่อหรือเหนือความเห็น คุณภาพของสัมมาทิฏฐิถึงขั้นสูงจริงๆในเมื่อเข้าสู่กระบวนการศึกษาอย่างเต็มรูปแบบได้แก่ตั้งแต่ขั้นพระโสดาบันหรือเสขะผู้กําลังศึกษากําลังปฏิบัติจนถึงผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุพระอรหัตต์ในระหว่างการฝึกอบรมนี้สัมมาทิฏฐิตลอดถึงองค์มรรคอื่นๆจะประสานสัมพันธ์เกี่ยวข้องกันไปจนกลายเป็นมรรคสามัคคีจนบรรลุถึงขั้นสมบูรณ์โดยเรียกผู้ปฏิบัติธรรมขั้นนี้ว่าทิฏฐิสัมปันโนผู้ถึงพร้อมด้วยความเห็นชอบหรือทิฏฐัปปัตโตผู้บรรลุถึงความเห็นก็ได้ด้วยเหตุนี้การศึกษาเรื่องสัมมาทิฏฐิในพระพุทธศาสนาเถรวาทในจึงขอเน้นในเรื่องการดําเนินชีวิตตามหลักของพุทธธรรมในอริยมรรคมีองค์ ๘ประการเพราะทิฏฐิเป็นเรื่องใหญ่สําคัญมากพระพุทธศาสนาจึงให้ความสําคัญแก่เรื่องทิฏฐินี้เป็นอย่างมากและเพราะทิฏฐิเป็นจุดหักเหพลิกผันในการดําเนินชีวิตของสังคมในทัศนะทางพุทธศาสนาชีวิตและสังคมจะเป็นไปในรูปแบบใดก็ขึ้นอยู่กับมนุษย์ในสังคมจะตั้งจิตของตนไว้ในกรอบวิธีคิดแบบใดดังพระพุทธพจน์ว่า " จิตที่ตั้งไว้ผิดย่อมทําผู้นั้นให้ประสบกับความฉิบหายยิ่งกว่าโจรเห็นโจรผู้มีเวรแก่กันจะกระให้เสียอีกในทางกลับกันจิตที่ตั้งไว้ชอบก็จะพึงอํานวยประโยชน์สุขให้อย่างหาที่สุดมิได้แม้มารดาบิดาญาติพวกพ้องไม่อาจทําให้ได้ "๑ พระพุทธศาสนาได้ให้ความสําคัญในเรื่องทิฏฐิเป็นประเด็นสําคัญทางสังคมมีทิฏฐิ๖๒เป็นต้นและได้อุปมามนุษย์ในสังคมเหมือนถูกปกคลุมเอาไว้ด้วยตาข่ายคือแหไม่อาจหลุดพ้นไปจากความดับทุกข์ได้ บรรณานุกรม ๑. คัมภีร์พระไตรปิฎก มหามกุฏราชวิทยาลัย. สฺยามรฏฺฐสฺสเตปิฏกํเล่มที่๔, ๗, ๙, ๑๐, ๑๑, ๑๒, ๑๓, ๑๔,๑๕, ๑๗, ๑๘, ๑๙, ๒๐, ๒๑, ๒๒, ๒๓, ๒๕, ๓๑, ๓๕.กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๓๘. ๒. หนังสือและบทความในหนังสือ เกียรติชัยพงษ์พาณิชย์. ปฏิวัติ๒๔๗๕. พระนคร: บริษัทผดุงวิทยาจํากัด,๒๕๑๔. เฉลิมเกียรติผิวนวล. ความคิดทางการเมืองของปรีดีพนมยงค์. กรุงเทพฯ:สํานักพิมพ์โกมลคีมทอง, ๒๕๒๙. ทิพากรวงษ์ฯ(ขําบุนนาค), เจ้าพระยา. หนังสือแสดงกิจจานุกิจ. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๔. เทพเวที (ประยุทธ์ปยุตฺโต),พระ. กรรมตามนัยพุทธธรรม. กรุงเทพฯ: มูลนิธิพุทธธรรม,๒๕๓๑. . พจนานุกรมพุทธศาสน์ฉบับประมวลธรรม. กรุงเทพฯ:โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๓๒. . พุทธวิธีแก้ปัญหาเพื่อศตวรรษที่๒๑. กรุงเทพฯ: บริษัทสหธรรมิกจํากัด, ๒๕๓๖. . วิธีคิดตามหลักพุทธธรรม. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์ปัญญา,๒๕๓๕. ธรรมปิฎก(ประยุทธ์ปยุตฺโต),พระ. พจนานุกรมพุทธศาสน์ฉบับประมวลศัพท์. กรุงเทพฯ:โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทาลัย, ๒๕๓๖. . พจนานุกรมพุทธศาสน์ฉบับปรับปรุงและขยายความ.กรุงเทพฯ:โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทาลัย, ๒๕๓๖. . แสงเงินแสงทองของชีวิต. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์ธรรมสภา,๒๕๓๙. ประสังสิต, ว.ช. แผนดินพระปกเกล้าฯ. พระนคร:โรงพิมพ์ผดุงชาติ, ๒๕๐๕.๙๔ ปุ้ยแสงฉาย. มิลินทปัญหาฉบับพร้อมทั้งอรรถกถาฎีกา. กรุงเทพฯ:โรงพิมพ์ลูกส. ธรรมภักดี, ๒๕๒๘. พระราชบัญัติคณะสงฆ์และกฎมหาเถรสมาคม. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๒ ( พิมพ์เป็นที่ระลึกงานในสมโภชสัญญาบัตรพัดยศพระครูนิทัศน์สิกขการ ( กองติกฺขวีโร ) วันที่๑๐มิถุนายน๒๕๔๒).พินิจรักทองหล่อ. ธรรมานุกรมธรรมโฆษณ์ฉบับประมวลธรรม. ๓เล่ม. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์สุขภาพใจ, ๒๕๔๐. พุทธทาสภิกขุ. การศึกษาชนิดที่ไม่เลื่อนขั้นตัวเอง. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, ๒๕๑๕. . ความเป็นเจ้าโลก. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว,๒๕๑๘. . นิพพานสําหรับทุกคน. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์ของกู, มปพ. . มหิดลธรรม. กรุงเทพฯ: การพิมพ์พระนคร, ๒๕๑๘. . อริยสัจจากพระโอษฐ์ภาคต้น-ภาคปลาย. ๒เล่ม. กรุงเทพฯ:หจก. การพิมพ์พระนคร, ๒๕๓๖. ไพศาลวิสาโล, พระ. พระธรรมปิฎกกับอนาคตของพุทธศาสนา. กรุงเทพฯ :บริษัทธรรมสารจํากัด, ๒๕๔๒. มหากุฏราชวิทยาลัย. วิสุทฺธิมคฺคสฺสนามปกรณวิเสสสฺส. ภาคที่๓.โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยา, ๒๕๓๑. . วิสุทฺธิมคฺคสฺสนามปกรณวิเสสสฺส. ภาคที่๑. โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๓๑. ราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรมศัพท์ศาสนาสากลอังกฤษ ไทย. กรุงเทพฯ :หจก. อรุณการพิมพ์, ๒๕๔๒. ราชวรมุนี(ประยุทธ์ปยุตฺโต),พระ. ปรัชญาการศึกษาไทย. กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์มูลนิธิโกมลคีมทอง, ๒๕๒๕. สมบัติ จันทรวงศ์และชัยอนันต์ สมุทวณิช. ความคิดทางการเมืองไทย. กรุงเทพฯ :สํานักพิมพ์บรรณกิจ, ๒๕๒๓. สมภาร พรมทา. ปรัชญาสังคมและการเมือง. กรุงเทพฯ : สํานักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๓๙. เสฐียรโกเศศ. เล่าเรื่องไตรภูมิ. พระนคร : ห้างหุ้นส่วนจํากัดโรงพิมพ์อักษรไทย, ๒๕๑๕. เสน่ห์ จามริก. การเมืองไทยกับการพัฒนารัฐธรรมนูญ. กรุงเทพฯ :โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๔๐. ศิลปากร, กรม. จารึกในประเทศไทยเล่ม๕. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร,๒๕๒๙. ศิลปากร, กรม. จารึกในสมัยสุโขทัย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปารกร, ๒๕๒๖. อริยธรรมป. ฎีกามาลัยเทวสูตรโดยพิศดาร. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์เลี่ยงเชียงจงเจริญ, ๒๕๒๑. การศึกษาเชิงวิเคราะห์เรื่องสัมมาทิฏฐิในพระพุทธศาสนาเถรวาท พระมหาสุทินถาวโร (ชูช่วย) วิทยานิพนธ์นี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาตามหลักสูตรศาสนศาสตรมหาบัณฑิต สาขาพุทธศาสนาและปรัชญาบัณฑิตวิทยาลัยมหาวิทยาลัยมหากุฏราชวิทยาลัย ๓. บทความในวารสาร เกษมศิริสัมพันธ์และนิออนสนิทวงศ์. แนวพระราชดําริทางการเมืองในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. สังคมศาสตร์ปริทัศน์. ๓(กุมภาพันธ์๒๕๑๑) : ๓๙. ไฮเกลเดิน, รอเบิด. แนวคิดเกี่ยวกับรัฐและสถาบันกษัตริย์ในเอียเซียตะวันออก เฉียงใต้.แปลโดยนิธิเอียวศรีวงศ์. วารสารสังคมศาสตร์.๖ (เมษายนกันยายน๒๕๒๕) : ๔. Books Bodhi, Bhikkhu. The Noble Eightfold Path. Narasu, P. Lakshmi. The Essence of Buddhism. Rahula, W. What the Buddha Taught. ภาคผนวก แผนผังพระไตรปิฎก ลําดับที่๑ พระไตรปิฎก พระวินัยปิฎกพระสุตตันตปิฎกพระอภิธัมมปิฎก (คัมภีร์ว่าด้วยระเบียบวินัย) (คัมภีร์ว่าด้วยพระธรรมเทศนา (คัมภีร์ว่าด้วยข้อธรรมทั่วๆไปไม่มีประวัติ) แผนผังพระไตรปิฎก พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ : ว่าด้วยข้อห้ามหรือพระวินัยที่เป็นหลักใหญ่ ภิกขุนีวิภังค์ : ว่าด้วยข้อห้ามหรือพระวินัยของนางภิกษุณี มหาวัคค์ : ว่าด้วยพุทธประวัติตอนแรกและพิธีกรรมทางพระวินัย จุลลวัคค์ : ว่าด้วยพิธีกรรมทางพระวินัยและความเป็นมาของนางภิกษุณี,ประวัติการทําสังคายนา บริวาร : ว่าด้วยข้อเบ็ดเตล็ดทางพระวินัย แผนผังพระไตรปิฎก พระสุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย : ว่าด้วยพระสูตรหรือพระธรรมเทศนาขนาดยาว มัชฌิมนิกาย : ว่าด้วยพระสูตรหรือพระธรรมเทศนาขนาดกลาง สังยุตตนิกาย : ว่าด้วยพระสูตรหรือพระธรรมเทศนาอัน ประมวลธรรมะหรือเรื่องราวไว้เป็นพวกๆเช่นว่าด้วยพระมหากัสสปะเรียกว่ากัสสปสังยุต ว่าด้วยแคว้นโกศลเรียกว่าโกสลสังยุตว่าด้วยข้อปฏิบัติเรียกว่ามัคคสังยุต อังคุตตรนิกาย :ว่าด้วยพระสูตรหรือพระธรรมเทศนาเป็นข้อๆตามลําดับจํานวนเช่นธรรมะหมวด๑ธรรมะ หมวด๒ธรรมะหมวด๓แต่ละข้อก็มีจํานวน๑,๒หรือ๓ตามหมวดนั้นๆ ขุททกนิกาย : ว่าด้วยพระสูตรหรือพระธรรมเทศนาเบ็ดเตล็ดรวมทั้งภาษิตของพระสาวก, ประวัติต่างๆและชาดก แผนผังพระไตรปิฎก พระอภิธัมมปิฎก ธัมมสังคณี : ว่าด้วยธรรมรวมเป็นหมวดเป็นกลุ่ม วิภังค์ : ว่าด้วยธรรมะแยกเป็นข้อๆ ธาตุกถา : ว่าด้วยธรรมะจัดระเบียบความสัมพันธ์โดยถือธาตุเป็นหลัก ปุคคลบัญญัติ :ว่าด้วยบัญญัติ๖ชนิดและแสดงรายละเอียดเฉพาะบัญญัติเกี่ยวกับบุคคล กถาวัตถุ : ว่าด้วยคําถามคําตอบในหลักธรรมประมาณ๒๑๙หัวข้อเพื่อถือเป็นหลักในการตัดสินธรรม ยมก : ว่าด้วยธรรมเป็นคู่ๆ ปัฏฐาน : ว่าด้วยปัจจัยคือสิ่งที่เกื้อกูลสนับสนุน๒๔อย่าง ทิฏฐิ๖๒ ทิฏฐิ๖๒แบ่งออกเป็น๒ส่วนใหญ่คือปุพพันตกัปปิกาทิฏฐิความเห็นตามขันธ์ส่วนอดีต๑๘และอปรันตกัปปิกทิฏฐิความเห็นตามขันธ์ส่วนอนาคต๔๔ดังมีรายละเอียดต่อไปนี้ (๑) ปุพพันตกัปปิกทิฏฐิ๑๘ความเห็นตามขันธ์ส่วนอดีต/พวกที่มองหาอดีต ๑. สัสสตทิฏฐิ๔พวกที่เห็นว่าอัตตาและโลกเป็นสิ่งเที่ยงแท้ (๑). ด้วยอาศัยการระลึกชาติตั้งแต่๑ชาติถึงหลายแสนชาติ (๒). ด้วยอาศัยการระลึกชาติตั้งแต่๑ชาติถึง๑๐กัปป์ (๓). ด้วยอาศัยการระลึกชาติตั้งแต่๑๐ชาติถึง๔๐กัปป์ (๔). ด้วยอาศัยตรรกะของนักปรัชญาบางคน ๒. เอกัจจสัสสตทิฏฐิ๔พวกที่เห็นว่าบางสิ่งเที่ยงบางสิ่งไม่เที่ยง (๑). พวกที่เข้าใจว่าท้าวมหาพรหมเที่ยงพรหมตนอื่นไม่เที่ยง (๒). พวกที่เข้าใจว่าเทพพวกขิฑฑาปโทสิกะไม่เที่ยงพวกอื่นเที่ยง (๓). พวกที่เข้าใจว่าเทพพวกมโนปโทสิกะไม่เที่ยงพวกอื่นเที่ยง (๔). อาศัยตรรกะของนักปรัชญาว่ากายไม่เที่ยงวิญญาณเที่ยง ๓. อันตานันติกทิฏฐิ๔พวกที่เห็นว่าโลกมีที่สุดและโลกไม่มีที่สุด (๑). พวกที่ถือว่าโลกมีที่สุด (โลกมีขอบเขต) (๒). พวกที่ถือว่าโลกไม่มีที่สุด (๓). พวกที่ถือว่าโลกด้านบนกับด้านล่างมี่ที่สุดด้านขวางไม่มีที่สุด (๔). อาศัยตรรกะของนักปรัชญาบางคนถือว่าโลกมีที่สุดก็ไม่ใช่ไม่มีที่สุดก็ไม่ใช่ ๔. อมราวิกเขปิกทิฏฐิ๔พวกที่ความเห็นไหลลื่นพลิกไปมาไม่ตายตัวคือพวกที่ปฏิเสธว่าอย่างนั้นก็ไม่ใช่อย่างนี้ก็ไม่ใช่อย่างอื่นก็ไม่ใช่ที่ว่ามิใช่ก็ไม่ใช่ที่ว่ามิใช่ไม่ใช่ก็มิใช่พวกนี้มีความเห็นอย่างเดียวกันทั้ง๔พวกต่างกันแต่ที่มีความเห็นคือ (๑). เพราะความไม่รู้และกลัวว่าจะพูดเท็จ (๒). เพราะความไม่รู้และกลัวว่าจะถือเอาอย่างผิดๆ (๓). เพราะความไม่รู้และกลัวว่าจะถูกผู้รู้ซักถามแล้วตอบไม่ได้ (๔). เพราะความเขลาและงมงายจึงไม่ยอมรับและไม่กล้ายืนยันแนวความคิดใดๆเลย ๕. อธิจจสมุปปันนิกทิฏฐิ๒พวกเห็นว่าอัตตาและโลกเกิดขึ้นลอยๆ (๑). อาศัยการระลึกชาติของผู้เคยเป็นพรหมชนิดอสัญญีสัตว์ (๒). อาศัยตรรกะของนักปรัชญาบางคน (๒) อปรันตกัปปิกทิฏฐิ๔๔ความเห็นตามขันธ์ส่วนอนาคต ๑. สัญญีทิฏฐิ๑๖พวกที่เห็นว่าอัตตาหรือชีวิตหลังความตายมีสัญญาคือ (๑). อัตตาที่มีรูปยั่งยืนมีสัญญา (๒). อัตตาที่ไม่มีรูปยั่งยืนมีสัญญา (๓). อัตตาทั้งที่มีรูปทั้งที่ไม่มีรูปยั่งยืนมีสัญญา (๔). อัตตาทั้งที่มีรูปก็มิใช่ทั้งที่ไม่มีรูปก็มิใช่ยั่งยืนมีสัญญา (๕). อัตตาที่มีที่สุดยั่งยืนมีสัญญา (๖). อัตตาที่ไม่มีที่สุดยั่งยืนมีสัญญา (๗). อัตตาที่มีที่สุดทั้งที่ไม่มีที่สุดยั่งยืนมีสัญญา (๘). อัตตาทั้งที่มีที่สุดก็มิใช่ทั้งที่ไม่มีที่สุดก็มิใช่ยั่งยืนมีสัญญา (๙). อัตตาที่มีสัญญาอย่างเดียวกันยั่งยืนมีสัญญา (๑๐). อัตตาที่มีสัญญาต่างกันยั่งยืนมีสัญญา (๑๑). อัตตาที่มีสัญญาย่อมเยายั่งยืนมีสัญญา (๑๒). อัตตาที่มีสัญญาหาประมาณมิได้ยั่งยืนมีสัญญา (๑๓). อัตตาที่มีสุขอย่างเดียวยั่งยืนมีสัญญา (๑๔). อัตตาที่มีทุกข์อย่างเดียวยั่งยืนมีสัญญา (๑๕). อัตตาที่มีทั้งสุขทั้งทุกข์ยั่งยืนมีสัญญา (๑๖). อัตตาที่มีทุกข์ก็มิใช่สุขก็มิใช่ยั่งยืนมีสัญญา ๒. อสัญญีทิฏฐิ๘พวกที่เห็นว่าอัตตาหลังความตายไม่มีสัญญาคือ (๑). อัตตาที่มีรูปยั่งยืนไม่มีสัญญา (๒). อัตตาที่ไม่มีรูปยั่งยืนไม่มีสัญญา (๓). อัตตาทั้งที่มีรูปทั้งที่ไม่มีรูปยั่งยืนไม่มีสัญญา ( ๔). อัตตาทั้งที่มีรูปก็มิใช่ทั่งที่ไม่มีรูปก็มิใช่ยั่งยืนไม่มีสัญญา (๕). อัตตาที่มีที่สุดยั่งยืนไม่มีสัญญา (๖). อัตตาที่ไม่มีที่สุดยั่งยืนไม่มีสัญญา (๗). อัตตาทั้งที่มีที่สุดทั้งที่ไม่มีที่สุดยั่งยืนไม่มีสัญญา (๘). อัตตาทั้งที่มีที่สุดก็มิใช่ทั้งที่ไม่มีที่สุดก็มิใช่ยั่งยืนไม่มีสัญญา ๓. เนวสัญญีนาสัญญีทิฏฐิ๘พวกเห็นว่าอัตตาหลังความตายมีสัญญาก็ไม่ใช่ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่คือพูดไม่ได้ว่ามีหรือไม่มีสัญญาคือ (๑). อัตตาที่มีรูปยั่งยืนมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ (๒). อัตตาที่ไม่มีรูปยั่งยืนมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ (๓). อัตตาทั้งที่มีและไม่มีรูปยั่งยืนมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ (๔). อัตตาทั้งที่มีรูปก็มิใช่ทั้งที่ไม่มีรูปก็มิใช่ยั่งยืนมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ (๕). อัตตาที่มีสุดยั่งยืนมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ (๖). อัตตาที่ไม่มีที่สุดยั่งยืนมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ (๗). อัตตาทั้งที่มีและไม่มีที่สุดยั่งยืนมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ (๘). อัตตาทั้งที่มีที่สุดก็มิใช่ทั้งที่ไม่มีที่สุดก็มิใช่ยั่งยืนมีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่ ๔. อุจเฉททิฏฐิ๗เห็นว่าอัตตาหลังความตายขาดสูญเหมือนกันต่างกันแต่การตีความเกี่ยวกับอัตตาเท่านั้นว่าอะไรคืออัตตาที่แท้จริงและการขาดสูญของอัตตา (ที่ตนคิด) นั้นเองจึงจะถือว่าอัตตาได้ขาดสูญแล้วอย่างแท้จริงการขาดสูญที่พวกแรกๆกล่าวถือว่าไม่เป็นการขาดสูญที่แท้จริงกล่าวคือ (๑). พวกที่ถือว่าอัตตาของมนุษย์และสัตว์ในโลกนี้ขาดสูญ (๒). พวกที่ถือว่าอัตตาทิพย์มีรูปเป็นกามาวจรขาดสูญ (๓). พวกที่ถือว่าอัตตาทิพย์มีรูปสําเร็จทางใจขาดสูญ (๔). พวกที่ถือว่าอัตตาที่เป็นอากาสานัญจายตนะ (ของพวกที่ได้อรูปฌานชั้นอากาสานัญจายตนะ ) ขาดสูญ (๕). พวกที่ถือว่าอัตตาที่เป็นวิญญานัญจายตนะขาดสูญ (๖). พวกที่ถือว่าอัตตาที่เป็นอากิญจัญญายตนะขาดสูญ (๗). พวกที่ถือว่าอัตตาที่เป็นเนวสัญญานาสัญญายตนขาดสูญ ๕. ทิฏฐิธรรมนิพพานทิฏฐิ๕เห็นว่าสภาวธรรมบางอย่างคือนิพพานในปัจจุบันก็คือการตีความคําว่าทิฏฐธรรมนิพพานไปตามความคิดของตนเหมือนกับการตีความอัตตาในข้อก่อนนั่นเองกล่าวคือ (๑). ถือว่าความเพียบพร้อมด้วยกามคุณ๕คือนิพพานในปัจจุบัน (๒). ถือว่าการบรรลุปฐมฌานคือนิพพานในปัจจุบัน (๓). ถือว่าการบรรลุทุติยฌานคือนิพพานในปัจจุบัน (๔). ถือว่าการบรรลุตติยฌานคือนิพพานในปัจจุบัน (๕). ถือว่าการบรรลุจตุตถฌานคือนิพพานในปัจจุบันพวกที่เป็นเจ้าของทิฏฐิทั้งหมดเหล่านี้ล้วนเป็นผู้ทําความเพียรเจริญสมาธิจนได้ฌานชั้นสูงหรือไม่ก็เป็นนักปรัชญาที่เก่งกล้า