ತಾಳಮದ್ದಳೆ ಎಂಬುದು ಪಂಚ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವ ಒಂದು ಕಲಾಕೃತಿ.
೧.ಆಧಾರ ಪಠ್ಯವಾಗಿರುವ ಪ್ರಸಂಗ.
೨.ಅದನ್ನು ಹಾಡುವ ಭಾಗವತರು.
೩.ಹಾಡಿಗೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ನುಡಿಸಲ್ಪಡುವ ಚಂಡೆ ಮದ್ದಳೆಗಳು.
೪.ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ.
೫.ಹಾಗು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಆಸ್ವಾದಿಸಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಪ್ರೇಪ್ರಕ್ಷಕರು.
ಈ ಪಂಚ ಅಂಗಗಳು. ಇವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬದಲಾಗುವ ಅಂಶಗಳು. ಹಾಗು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದ ಅಗತ್ಯವಾದ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ್ನು ಕಟ್ಟಡದ ಪಂಚಾಂಗದಂತೆ, ಖಗೋಳದ ಪಂಚಾಗದಂತೆ-ಭಾವಿಸಬಹುದು.
ಆಶುನರ‍್ಮಾಣವಾಗುವ “ಪ್ರಸಂಗದ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಗೆ ಆಧಾರವಾದ ಅಂಗ-ಪ್ರಸಂಗ, ಭಾಗವತರ ಹಾಡಿನಿಂದಾಗಿ ಅರ್ಥದಾರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಅವನ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಆಧಾರ ಹಾಗು ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವಂಥದ್ದು. ಇದು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಠ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಹಿತ್ಯ. ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವ ಕಾವ್ಯ ಎನ್ನಬಹುದು. ಮೊದಲಿಗೆ ಓದುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಅನಂತರ ಬಯಲಾಟ-ತಾಳಮದ್ದಳೆಗೆ ಆಧಾರಪಠ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದಿರಬೇಕು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥಾಭಾಗವೊಂದನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದು ನೂರರಿಂದ ಆರುನೂರು-ಏಳುನೂರರ ತನಕ ಪದ್ಯಗಳಿರುವ ತ್ರಿಪದಿ, ಷಟ್ಟದಿ, ದ್ವಿಪದಿಗಳ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ವಿವಿಧ ರಾಗತಾಳಗಳ ಮಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಅನುವಾಗದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. 
ಮಾತಿನ ಮಂಟಪ ನಿರ್ಮಿಸುವ, ಕುಳಿತಲ್ಲೆÃ ನಾಟಕ ಕಟ್ಟುವ, ಪ್ರಸಂಗವೆಂಬ ಕಿರು ಕಾವ್ಯರೂಪದಾಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕಾವ್ಯರೂಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕಾವ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ತಾಳಮದ್ದಳೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವುದು ಆಸ್ವಾದಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅನುಭವ, ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಹಾಗು ಅದರ ತೊಡಗುವಿಕೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕವರ್ಗ ಬೇರೆಲ್ಲ ಕಲೆಗಳ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಮೂಲಕ ಉತ್ತಮ ಸಂವಹನವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
ರಿಕ್ತರಂಗಭೂಮಿ ಅಥವಾ ಲುಪ್ತನಾಟ್ಯವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯ ಚತುಷ್ಟಯಗಳಲ್ಲಿ ವಾಚಿಕವೊಂದೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದು, ದೃಷ್ಯಗಳು, ವೇಷಭೂಷಣಗಳು, ಘಟನೆಗಳು, ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮುಂತಾದವನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ವಾಚಿಕದ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿಂದಲೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆಗೆ ಕೇವಲ ಪದ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುವ, ಅಥವಾ ಕಥಾಸರಣಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಭಾಗವತರು ಹಾಡಿದ ಪ್ರಸಂಗ ಪದ್ಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿ ಕಲಾಕೃತಿಯೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಅವರು ಪದ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪುರಾಣ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂದಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿನ ವಿಷಯಗಳು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಭಾವನಾತ್ಮಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ವೈಚಾರಿಕ ತಳಹದಿಯಲ್ಲಿ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ವಿವೇಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
ಅಂದರೆ ಅರ್ಥದಾರಿಯು ಪ್ರಸಂಗಕಾರನ ಧ್ವನಿಯಾಗುತ್ತಲೇ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ತರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಭಾಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿರುವಿಕೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಆತನಿಗಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಆಸ್ವಾದನೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ಕೆಲವು ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಂತೆ ಇವರು ತಟಸ್ಥರಾಗಿ ಕಣ್ಣು ಕಿವಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ಕುಳಿತರೆ ಸಾಲದು, ಬದಲಾಗಿ ತಮ್ಮ ಈವರೆಗಿನ ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಅನುಭವ, ಪುರಾಣ ಪ್ರಪಂಚದ ತಿಳುವಳಿಕೆ, ಕಾವ್ಯಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗದ ಪರಿಣತಿ, ಲೋಕಾನುಭವ, ಪ್ರಸಂಗಪರಿಚಯ, ಮುಂತಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಬಂಡವಾಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಕುಳಿತಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ವಿಶಿಷ್ಠವಾದ ಭಾಷೆಯ ಕುರಿತಾಗಿಯೂ ಅವರು ತಿಳಿದಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ಭಾಷೆ ಆಡುಭಾಷೆಯ ಸತ್ವ-ಸೊಗಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಗ್ರಾಂಥಿಕದ ಶಕ್ತಿ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಬೆರೆತು ಭಾಷೆಯು ಇತಿಹಾಸದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಕಾವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ಹದವಾಗಿ ಬೆರೆಸಿಕೊಂಡ ಭಾಷೆ ಹೀಗೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಥಧಾರಿಯ ಮಾತು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕಲಾವಿದರ ನಡುವಿನ ಮನೋಸಾಹಚರ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾವಧಿಯಾಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅರ್ಥಧಾರಿ ಹಾಗು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ನಡುವಿನ ದೈಹಿಕ ಅಂತರವೂ ಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದು ಈ ಸರಳ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಂತೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಕಲಾವಿದರ ನಡುವೆ ಅಂತರವೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸಮಾರಂಭಗಳಿದ್ದಾಗ ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಭಾಗವತ ಮೇಳದವರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕರೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಸಂಗ ಯಾವುದೆಂದು ನಿರ್ಧಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಭಾಗವತರು ಹಾಡು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗಣಪತಿ ಸ್ತುತಿಯ ನಂತರ ಕಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪದ್ಯ ಹಾಡಿದ ನಂತರ ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಆಯಾ ತಾಳಮದ್ದಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಈಡೇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗದು. ಯಾಕೆಂದರೆ ಮೂಲತಃ ಇದೊಂದು ಹಲವರಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುವ ಆಶುನಿರ್ಮಾಣ. ಈ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯವು ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುವಾಗ ಹಲವಾರು ನಿತ್ಯ ಬದಲಾಗುವ ಅಂಶಗಳು ಸಂದರ್ಭಗಳಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದಾಗಿ, ಅಂದಿನ ತನ್ನ ಅರ್ಥ ಹೇಗಾದೀತೆಂಬ ಕುರಿತಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಂದು ತಾವೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ತಾಳಮದ್ದಳೆ ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕುರಿತಾಗಿ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳಿಗೂ ಖಚಿತ ಕಲ್ಪನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳು ಕೈಗೂಡುವ ಕುರಿತಾಗಿಯೂ ಸಹ ಇದೇ ಮಾತು ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ.
ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೂ ಸಹ ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳ ಅರ್ಥ ಒಮ್ಮೆ ಆರಂಭವಾಯಿತೆಂದರೆ ಆ ಸಂವಹನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಧಾರಿಗಳ ವಿಚಾರ ಸರಣಿಯನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಭಾವಕೋಶಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿಯೇ ಅರ್ಥ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿದ್ದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗುತ್ತಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದಾಗ ತಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆ ಭಾವನೆಗಳ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ್ನು ತೂಗಿ ನೋಡಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ತಮ್ಮದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂದರೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಭಾವಕೋಶವನ್ನೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಈ ಪಾತ್ರದ ಮಹತ್ವಗಳಿಗೆ ಆ ಪಾತ್ರದ ಉತ್ತರಗಳು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ತಲೆದೂಗುತ್ತಾ ಯಾರದು ಸರಿ, ಯಾರದು ತಪ್ಪು ಎಂದು ತೂಗಿ ನೋಡಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾ ಅರ್ಥ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಸಂವಹನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗ ಸಾಧ್ಯತೆ
ಜಾಗರಣೆ
ತಾಳಮದ್ದಳೆಯ ಅಂಗಗಳು
ಬೈಠಕ್