ಪ್ರಾಚೀನದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯತನಕ ಸಾಹಿತ್ಯಾಮೃತ ರಸಾಸ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಏನೊಂದು ಬದಲಾವಣೆಯಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅದರ ಹಿನ್ನಲೆಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವಾಗ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಮರ್ಶಕರು ಬೇರೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿರುವರು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಕ್ರಿ.ಶ. 6ನೆಯ ಶತಕದ ತನಕ ಭರತನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಅಗ್ನಿಪುರಾಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ರೀತಿ, ಗುಣ, ಅಲಂಕಾರ, ವೃತ್ತಿ, ರಸ ಮುಂತಾದ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಅಂಶಗಳು ಇದ್ದರೂ ನಾಟ್ಯಕ್ಕೇ ಒಲವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. 6ನೆಯ ಶತಕದಿಂದೀಚೆಗೆ ಭಾಮಹ, ದಂಡಿ, ವಾಮನ, ಆನಂದವರ್ಧನ ಮುಂತಾದ ವಿಮರ್ಶಕರು ವಿಮರ್ಶಾ ಕ್ರಮಗಳ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವವರು ಭಿನ್ನರು ಎಂದು ಇಷ್ಟ ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪಿದರೆ ಸಾಕು. ಭಿನ್ನ ರುಚಿ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಗರ್ಭಿತ ಶುಬ್ದ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಕಾವ್ಯಪ್ರಪಂಚ. ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಯಮಕ, ಅನುಪ್ರಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಲಂಕಾರಗಳೂ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪಮಾದ್ಯಾಲಂಕಾರಗಳೂ ಮುಖ್ಯ. ಈ ಅಲಂಕಾರಗಳೇ ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಭಾಮಹ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಓದುಗರಿಗೆ ಆಪ್ಯಾಯನಕರವಾದ ಸರಸ ಸರಳ ಕಾವ್ಯಬಂಧವೇ ಪ್ರಸಾದ. ಈ ಸುಗಮಾರ್ಥವುಳ್ಳ ರೀತಿ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಗವೇ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ದಂಡಿಯ ವಾದ. ಒಳ್ಳೆಯ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಳು ಸೇರಿದ ಉತ್ತಮ ಗುಣವುಳ್ಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪದರಚನೆಯೇ ಕಾವ್ಯದ ಸಾರಸರ್ವಸ್ವ ಎಂದು ವಾಮನನ ಅಭಿಮತ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಜುಮಾರ್ಗವಲ್ಲ; ವಕ್ರತೆ (ಭಂಗಿ) ಇರಬೇಕೆಂದು ಕುಂತಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ದೂರಗಾಮಿಯಾದ ಧ್ವನಿಯೇ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸ್ವಾದನೀಯ ಎಂದು ಆನಂದವರ್ಧನನ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ವೀಣೆ, ಮೃದಂಗ ಮೊದಲಾದುವು ಮಧುರನಾದದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸಾಧಕಗಳಾದಂತೆ ಕಾವ್ಯ ಮಾಧುರ್ಯ ಭಾವವಿರಬಹುದು, ಅಲಂಕಾರವಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ರಸವಿರಬಹುದು ಅದನ್ನು ವಾಚಿಸುವುದು ಶಬ್ದ ಹಾಗೂ ಅರ್ಥ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತಿಳಿದವರಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯದ ಹಾಗೂ ಕಲೆಯ ಗೂಢಾರ್ಥವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವವರು ಕೆಲವರೇ. ವಾಚಕ, ಲಾಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ತಾತ್ಪರ್ಯವೃತ್ತಿ (ಶಬ್ದವ್ಯಾಪಾರ) ಇವುಗಳ ಮಿತಿಗೆ ಮೀರಿದುದು ಧ್ವನಿ, ವ್ಯಂಜನ, ಅಂಜನ ಅಥವಾ ಧ್ವನನ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಇದನ್ನೂ ಅಲೌಕಿಕ ವ್ಯಾಪಾರವೆಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಈ ಧ್ವನಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆನಂದವರ್ಧೆನನೇ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆತನೇ ತಿಳಿಸಿರುವಂತೆ ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಸ್ಛೋಟಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೇಲೆ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಛೋಟವೆಂದರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಅವಿನಾಭೂತವಾಗಿ ಅಡಗಿರುವ ಅಲೌಕಿಕ ಶಕ್ತಿ. ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಈ ಶಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಒಂದು ಶಬ್ದದ ಕಡೆಯ ಅಕ್ಷರ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಆ ಶಬ್ದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಡೆದು ಅರ್ಥವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಶಬ್ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಧ್ವನಿತತ್ತ್ವ ಹುಟ್ಟಿತು. ಧ್ವನಿಯಾದರೋ ಅನುರಣನಾತ್ಮಕ, ಮಾರ್ದನಿಯಿಂದ ಮಾರ್ದನಿಗೆ ಶ್ರವಣಸಾಮಥ್ರ್ಯ ವಿರುವವರೆಗೆ ಕೇಳಿಬರುವ ಅರ್ಥರೂಪ ಮಧುರನಾದ. ಆದರೆ ಧ್ವನಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾಗಲು ಅದನ್ನು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸುವ ಮಹಾಕವಿಯೂ ಬೇಕು; ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ರಸಿಕಹೃದಯರೂ ಬೇಕು.

ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ
ಆದ್ಯ ಆಲಂಕಾರಿಕರು
ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ
ಆಲಂಕಾರಿಕ ಮತಭೇದಗಳು