12 ಮತ್ತು 13ನೇ ಶತಮಾನದ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ, ಬೈಬಲ್‌ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಾಲನ್ನು ಓದುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾನೂನು ಪ್ರತಿವಾದಿಗೆ ಕ್ರೈಸ್ತ ಪುರೋಹಿತ ಅನುಕೂಲದ ನಿಬಂಧನೆಯ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಚರ್ಚಿನ ಸೂತ್ರ ಪಾಲಿಸುವ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಅರ್ಹಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನೇಣುಶಿಕ್ಷೆಯ ಸಂಭವನೀಯತೆ ಇರುವ ಮತಾತೀತ ಶಿಕ್ಷೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಮೃದುತ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು. ಇದು ಕ್ರೈಸ್ತ ಪುರೋಹಿತ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿರದ ಪ್ರತಿವಾದಿಗಳನ್ನು ಸಾಕ್ಷರರನ್ನಾಗಿಸಿ, ಕ್ರೈಸ್ತ ಪುರೋಹಿತ ಅನುಕೂಲದ ನಿಬಂಧನೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಬೈಬಲ್ಲಿನ ಸಾಲು Psalm 51 ("Miserere mei, Deus..." - "ಓ ದೇವರೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆಯಿಡು..") ಸೂಕ್ತ ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಅನಕ್ಷರಸ್ಥ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೂಡ ಕ್ರೈಸ್ತ ಪುರೋಹಿತ ಅನುಕೂಲದ ನಿಬಂಧನೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಬಹುದಿತ್ತು.
ಮಧ್ಯಾವಧಿ 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಓದುವ ಮತ್ತು ಅನುವಾದಿತ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ವೇಲ್ಸ್ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿತು. ಇದು ಸುತ್ತುವ ಶಾಲೆಗಳ ಗ್ರಿಫಿತ್ ಜೋನ್ಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿದ್ದು, ವೆಲ್ಶ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಬೈಬಲ್ ಓದಲು ಅನುಕೂಲ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದೇ ರೀತಿ, 18ನೇ ಶತಮಾನದ ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸಾಕ್ಷರರಾಗಿದ್ದು, ಬಹುಶಃ ಬೈಬಲ್ ವಾಚನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಅತೀಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥ ನಂಬಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮವೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಅಮೆರಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಪ್ರಮಾಣವು ಸುಮಾರು ಶೇಕಡ 90ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಓದುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಬರೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. 1686ರ ಸ್ವೀಡನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಚರ್ಚ್ ಕಾನೂನು("ಕ್ರೈಕೊಲೇಜನ್" ) (ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈಗಿನ ಸ್ವೀಡನ್, ಫಿನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಎಸ್ಟೋನಿಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು) ಜನರ ಮೇಲೆ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಜಾರಿಮಾಡಿತು ಹಾಗು 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಓದುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 100ರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿತ್ತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಸ್ವೀಡನ್ನರು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಕಾಂಡಿನೇವಿಯ, ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಷ್ಯಾಗಿಂತ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಸ್ಥಿತಿ ತೀರಾ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿತ್ತು. 1841ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಇಂಗ್ಲೀಷರ ಪೈಕಿ 33% ಹಾಗು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮಹಿಳೆಯರ ಪೈಕಿ 44% ಮಾತ್ರ ವಿವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಗುರುತಿನಿಂದ ಸಹಿ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಬರೆಯಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರು.(ಸರ್ಕಾರದ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವು 1870ರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅದೂ ಸೀಮಿತ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಯಿತು).
ಖಂಡೀಯ ಐರೋಪ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ತರಲು ಹೆಚ್ಚು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಐರೋಪ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಯಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞ ಅರ್ನೆಸ್ಟ್ ಗೆಲ್ನರ್ ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಕ್ಷರತೆ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಇಂದಿನ ದಿನದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು 15ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ವಿಧದ ಮುದ್ರಣ ಯಂತ್ರದ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೂ, ಮಧ್ಯಾವಧಿ 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ ಸಂಭವಿಸುವ ತನಕ, ಕೈಗಾರೀಕೃತ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಕಾಗದ ಮತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಕೈಗೆಟಕುವ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕೇವಲ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾತ್ರ ಸಾಕ್ಷರರಾಗಿದ್ದು, ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮಾತ್ರ ನಿರೋಧಕ ಪ್ರಮಾಣದ ದುಬಾರಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಅಗ್ಗದ ಕಾಗದ ಮತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳ ಅಭಾವವು ಕೂಡ ಕೆಲವು ಕಡಿಮೆ ಕೈಗಾರಿಕೀಕೃತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವರ್ತಿಕ ಸಾಕ್ಷರತೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಇನ್ನೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಸಾಮೂಹಿಕ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪರಿಚಯವು ದುಡಿಯುವ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿದ್ದ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಆಂಶಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞ ಹಾರ್ವೆ ಗ್ರಾಫ್ ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗ್ರಾಫ್ ಪ್ರಕಾರ, ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಕಲಿಕೆಯು ಔಪಚಾರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ(ಶಾಲೆಗಳು ಮುಂತಾದವು)ಹೊರಗೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು ಹಾಗು ಈ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ, ಗಂಭೀರ ಓದುವಿಕೆಯು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಮೂಲಾಗ್ರ ಸುಧಾರಣೆ ವೃದ್ಧಿಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮೂಹಿಕ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಣವು ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಹದಕ್ಕೆ ತರುವ, ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತೇ ಹೊರತು ಅದನ್ನು ಹರಡುವುದಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮೂಹಿಕ ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಥವಾ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಸಾಧಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಸ್ವೀಡನ್ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು,ಗ್ರಾಫ್ ಗಮನಸೆಳೆದರು.

ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ
ಸಾಕ್ಷರತೆ ಬೋಧನೆ
ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ
ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ