ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಕವಿಕೂಟಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಎಡೆಕೊಟ್ಟಿದ್ದು 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯಭಾಗದ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯ, 20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಯಲ್ಲೂ ಅವು ತಲೆಯೆತ್ತಿ ನಾಲ್ಕು ದಿವಸ ಕೊಂಚ ಗಲಭೆಗೈದು ಬೇಗ ಬೇಗ ಅದೃಶ್ಯವಾದುವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಒಂದೊಂದು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಚಿತ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತವೇ ಚಾಲಕಶಕ್ತಿ. ಸುಮಾರು 1887 ರಿಂದ 1913ರವರೆಗಿನ ಕಾಲು ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಸತ್ತು ಹೋದ ಪಂಥಗಳು ನಲವತ್ತಕ್ಕೂ ಮೀರಿದ್ದು ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯ ಅತಿಶಯದಿಂದಲೆ ಕಾವ್ಯ ಆಗಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಆನಾರ್ಕಿಸಮ್, ಇಂಪು ನುಡಿಯಿಂದಲೇ ಕಾವ್ಯ ಎನ್ನುವ ಮ್ಯೂಸಿಸಮ್, ತೀವ್ರ ಉತ್ಸುಕತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಾವ್ಯ ಹುಟ್ಟದು ಎನ್ನುವ ಘೋರಲಿಸಮ್, ಗದ್ಯವಾಗಲಿ ಪದ್ಯವಾಗಲಿ ಅಕ್ಕಸಾಲೆ ತಯಾರಿಸುವ ಆಭರಣದಂತಿರಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಸಂಪ್‍ಚ್ಯುಯರಿಸಮ್, ರಹಸ್ಯಾದ್ಭುತ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಎನ್ನುವ ಮೇಜಿಸಮ್ ಮುಂತಾದವು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಕೌತುಕಗಳಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿವೆ.
20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಿಮರ್ಶೆ ನಡೆದು ಬಂದದ್ದು ಇಂಥ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಂದಲೇ, ಅವುಗಳ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ 20ನೆಯ ಶತಮಾನ ನಾನಾ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜಾಹಿರಾತಿನ ಯುಗ. ಅಲ್ಲದೆ ಎದ್ದುಬಂದ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳೂ ಅಳಿದು ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ತಮ್ಮೊಳಗಣ ಜೀವಸತ್ವದಿಂದಲೊ ಇತರ ಸಂಗತಿಗಳಿಂದಲೊ ಉಳಿದು ಬಂದುವು, ಫ್ರಾನ್ಸಿನ ನೆರೆಹೊರೆ ದೇಶಗಳಿಗೂ ಹರಡಿದುವು. 

(1) ಡಾಡೆಸಮ್: ಒಂದನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರೂಮೇನಿಯ ಅಲ್ಸೇಷಿಯ ಜರ್ಮನಿಗಳಿಂದ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಓಡಿಬಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಮಾತುಕತೆಗೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಹರುಕುಮುರುಕು ಫ್ರೆಂಚನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಪದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಾವಾರ್ಥ ಕೇವಲ ಅನುದ್ದಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಆಕಸ್ಮಿಕ, ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಪದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಅರ್ಥ ಬೇಕಾದರೂ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಅರ್ಥವೂ ಇಲ್ಲದಿರಬಹುದು ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ರಭಸದಿಂದ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದ ಪಂಥ. ತಮ್ಮ ಪಂಥಕ್ಕೆ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುವ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ನಾಯಕನಾದ ಟ್ರಿಸ್ಟನ್ ಟ್ಸಾರಾ ಎಂಬಾತ ಡಾಡಾ ಎಂದನಂತೆ. ಅಸಂಗತತ್ವವೂ ಅಬದ್ಧತೆಯೂ ಸ್ವೀಕರಣೀಯವೆಂಬುದೇ ಡಾಡಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ತಿರುಳು. ಮೇಧಾಶಕ್ತಿ ಹೊರತರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಹಜಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಪ್ರಶಸ್ತವೆಂದೂ ಅದರ ವಾದ. ಡಾಡಾಇಸಮ್ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಹೆಚ್ಚು ದಿವಸ ಉಳಿಯದೆ ಸರ್ರಿಯಲಿಸಮ್ (ಅತಿವಾಸ್ತವಿಕತೆ) ಎಂಬ ಇನ್ನೂ ಚೈತನ್ಯಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಯಿತು. 

(2) ಸರ್ರಿಯಲಿಸಮ್: ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಅರಿವುಗಳಿಗೆ ಗುಲಾಮರಾಗದೆ ಕವಿಗಳು ಇನ್ನೂ ಒಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವ ಸುಪ್ತಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಬೇಕು. ಆಗ ಅವರಿಗೆ ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವೂ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯೂ ಆದ ಪ್ರತಿಮಾಪುಂಜದ ಸಂದಾಯ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅವುಗಳ ನಿರೂಪಣೆಯೂ ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಕೃತಿ ಚೋದಿತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ಆ ಅಂತರ್ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಲಿ ಬಾಹ್ಯಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಾಗಲಿ ಧೀಶಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ನೀತಿತತ್ತ್ವದ ಹಂಗು ಏನೇನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ನಂದಿಹೋಗಿ ದಶಕಗಳು ಕಳೆದಿದ್ದರೂ ಕವಿಯ ಮನೋಗತದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಯ ಮೇಲೆ ಅದು ಕೊಂಚ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಬಲ್ಲುದು. ಸೃಜನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವಾಸ್ತವಿಕತೆಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಇರುತ್ತದೆಯೆಂದು ಅದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಕವಿನಿರ್ಮಾಣ ಸಹೃದಯರಿಗೆ ಚೋದ್ಯವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ, ಆಧುನಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವುದು ಕಾವ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಗುಣವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ. 

(3) ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಎಕ್ಸಿಸ್ಟೆಂಷಿಯಲಿಸಮ್ (ವಾಸ್ತವಿಕತಾವಾದ). ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕ ಜೀನ್-ಪಾಲ್ ಸಾರ್ತ್. ವಿಮರ್ಶಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಾಟಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಸಾರ ಪ್ರಭಾವ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಧೀಶಕ್ತಿ ಆವಶ್ಯಕ. ಅದರ ನ್ಯಾಯ ತೀರ್ಮಾನವೇ ಕಾವ್ಯದ ಸತ್ವ ಪರೀಕ್ಷೆ ಎನ್ನುವ ಪಂಗಡ ಈ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಕಾರ್ಯವಾಸಿಯಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಹಾಗು ಅದು ಹಿಂದಣ ತನ್ನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಸೋಗನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸದೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣ ಸಾದೃಶ್ಯ ಸಾಪೇಕ್ಷತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನಂತೆ ತೀರ್ಪು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ನಿದರ್ಶನ ಜೂಲಿಯೆನ್ ಬೆಂಡಾ (ಸತ್ತದ್ದು 1956) ಹಿಂದಣ ಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಆತ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ. ಅವನ ದೃಢನಂಬಿಕೆಯಂತೆ, ಮಾನವನ ಭಾವ ಭಾವನೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಕಾರ್ಯವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಬುದ್ಧಿವಿವೇಚನೆ ಮತ್ತು ಮೇಧಾಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯೂ ಹತೋಟಿಯೂ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಜೀವನದಲ್ಲಾಗಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಅಥವಾ ಭಾವಾತಿರೇಕದ ಅಥವಾ ಸಹಜಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಮಾರ್ಗವೂ ಖಂಡಿತ ಸಲ್ಲದು. ಕವಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟನುಡಿಗಟ್ಟನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವ ಬದಲು ಅದರ ಹಿಂದೆ ಯಾವುದೊ ಶುದ್ಧ ಚಿಂತನೆ ಇದೆಯೆಂದು ಬಗೆಯುವುದು ಅಧಿಕಪ್ರಸಂಗವೆ. ಅರ್ವಾಚೀನ ಸಾಹಿತಿಗಳಿಗೂ ಓದುಗರಿಗೂ ನೈಜ ಕಾವ್ಯಾನಂದದ ಅರಿವೇ ಇಲ್ಲ. ಏತಕ್ಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ರುಚಿಸುವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ತುಂಬ ಬರಿ ಸಂವೇದನೆ ಮತ್ತು ರಾಗೋತ್ಕರ್ಷ. ಬುದ್ಧಿ ವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದವಿಲ್ಲ. ವ್ಯಾಲೇರಿ, ಜೀಡ್ ಮೊದಲಾದ ಆಧುನಿಕ ಕವಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಡಾ ವಾಗ್ದಂಡದಿಂದ ಬಡಿದು ಕೆಡವುತ್ತಾನೆ. ಸಾಹಿತಿ ಕಲಾವಿದ ಮೇಧಾವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನ ಇನ್ನೊಂದು ಆಕ್ಷೇಪ, ಅವರೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಗೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು. ಗಯಟೆ ತನ್ನ ಜೀವಿತವನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಿಟ್ಟ. ವಾಲ್ಟೇರ್ ಕಾಂಟ್‍ರೀನನ್ ಅವರು ನ್ಯಾಯ ಸತ್ಯ ಮಾನವವರ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಘನ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಶರಣಾಗಿದ್ದರು. ಈಚಿನ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದರೂ ದೇಶೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಆವೇಶಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಕೆಳಗಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ, ದ್ರೋಹಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಿಮರ್ಶಕ ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ತೀ ಬೊಡೆಟ್. ಜಿನಿವಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಂಚ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನಾಗಿದ್ದ. ಸಾಹಿತಿಗಳ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಚಾರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರ ಆತ ಖಂಡನೆ ಮಂಡನೆ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿರಳ. ಎಡ್ಮಾನ್ ಜಾಲೂಸ್ ಕೂಡ ಅದೇ ಬಗೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್ ಸಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ್ದು ಅವನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಪಿಯರ್ ಲಾಸೆರ್ ಹಳೆಯ ವಿವಾದವಾಗಿದ್ದ ಶಿಷ್ಟತೆಯೊ ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕತೆಯೊ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಜೀವ ತಂದುಕೊಟ್ಟ. ಸಾಹಿತಿಗಳ ಸಣ್ಣ ಕೂಟಗಳ ಮೇಲೂ ಟೀಕೆಮಾಡಿದ. ಬೆಂಡಾನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲರೂ ಸದ್ದು ಗಲಭೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡದ ಸಭ್ಯ ಲೇಖಕರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ನಿಗದಿಸುವ ವಿಮರ್ಶೆ ಅಷ್ಟೊಂದಾಗಿ ವರ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಧೀಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವ ಅಥವಾ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ದೂಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವೇ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. 1860ಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಬೋದಿಲೆರ್ ವಿವರಿಸಿದ ವಿಚಿತ್ರ ಸಂವೇದನ ಶಕ್ತಿ, ಎಂದರೆ ಬಾಳಿನ ಭೀಷಣತೆ ಕುರೂಪ ಕುತ್ಸಿಕತೆಗಳಿಂದ ಕವಿತ್ವಕ್ಕೆ ಒದಗುವ ಅಂದಚೆಂದವನ್ನು ಎಳೆದು ಗ್ರಹಿಸುವುದು. ದಾರ್ಶನಿಕ ಬರ್ಗ್‍ಸನ್ ಗುರ್ತಿಸಿ ತೋರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟ ಒಳ ಅರಿವು. ರೆಮಿ ಡ ಗೂರ್ಮಾನ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ತತ್ತ್ವ ಚಿಂತನೆ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯಬೇಕು; ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಮೂಲಕವಲ್ಲ, ಎಂಬುದು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಗಳ ಅಂತರಂಗ ಲಕ್ಷಣ ಇವುಗಳಿಂದ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಹೊಸ ಆಯಾಮವೊಂದು ದೊರಕಿತು. ಎಮೀಲ್-ಅಗಸ್ತ್ ಚಾರ್ಟೀರ್-ಅಲೇನ್ ಅವನ ಕಾವ್ಯನಾಮ-ಸುಮಾರು 40 ವರ್ಷ ಬೋಧಕನಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನೂ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ. ಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಬಂದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಒಲವುಗಳನ್ನೂ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು; ಅವುಗಳ ಸುತ್ತ ಕವಿದಿರುವ ಮೋಹಕ ಆವರಣವನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯಬೇಕು; ಪದಗಳನ್ನೂ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಹಲವು ಬಾರಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಪುನಃ ಆಲೋಚಿಸಿ ಸ್ವಂತ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೇ ಬರಬೇಕು-ಇದು ಅವನ ಉಪದೇಶದ ಸಾರಾಂಶ. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಅವನ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಸಂಗೀತಾದಿ ಇತರ ಲಲಿತಕಲೆಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿಯೂ ಅವನಿಂದ ಪ್ರಬಂಧಗಳು ರಚಿತವಾದವು.
ನವಶಿಷ್ಟಯುಗ
ಫ್ರಾನ್ಸಿನ ಮಹಾಕ್ರಾಂತಿ, ನವೋದಯ ಮತ್ತು ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕತೆ
ಪ್ಲೆಯಡೆ ಕಾವ್ಯತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ನವೀನ ಮಾರ್ಗ
1887 ರಿಂದ 1913ರವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯ ಹೊಸ ಪಂಥಗಳು