ಗುಂಡಯಾ (ಕ್ರಿ.ಶ. 950) ಎಂಬಾತನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಕತೀಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಆಳರಸ ಎರಡನೇ ಕೃಷ್ಣಾ ನೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಪೂರ್ವದ ಚಾಲುಕ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುವಾಗ ಆತ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದ. ಕೃತಜ್ಞನಾದ ಎರಡನೇ ಕೃಷ್ಣಾನು ಗುಂಡಯಾನ ಪುತ್ರ ಈರಿಯಾನನ್ನು ವಾರಂಗಲ್ ಸಮೀಪದ ಕುರ್ರವಾಡಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಒಡೆಯನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಮುಡಿಗೊಂಡಾ ಗಡಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತ ವಲಯದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಕಣ್ಣಿಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು.[8] ಈರಿಯಾ ಕಾಕತೀಪುರವನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದ. ಈರಿಯಾನ ಮೊಮ್ಮಗ ಕಾಕರ್ತ್ಯಾ ಗುಂಡ್ಯಾನಾ ಎಂಬಾತನು ತನ್ನ ಒಡೆಯ ಮೂರನೇ ಕೃಷ್ಣಾ ನ ಪರವಾಗಿ ದನರ್ನವಾಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿ ಆತನ ಸಹೋದರ ಎರಡನೇ ಅಮ್ಮಾ ನನ್ನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಸಿ ವೆಂಗಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಗದ್ದುಗೆ ಏರಲು ನೆರವಾದ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಆತನಿಗೆ ನಾಟವಾಡಿಯನ್ನು ಸಹಾಯದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ದಾನ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಗುಂಡ್ಯಾನಾನ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಮೊದಲನೇ ಬೆತರಾಜಾ, ಚಾಲುಕ್ಯ-ಚೋಳರ ಕಲಹದಿಂದ ಲಾಭ ಪಡೆದುಕೊಂಡ. ಅದರಿಂದ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸಣ್ಣದೊಂದು ಆಶ್ರಿತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಆತನ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರೊಲಾ ಎಂಬಾತನು ಮೊದಲನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಎಂಬಾತನಿಂದ ಹನುಮಕೊಂಡಾವನ್ನು ಅನುದಾನವನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡ.ಪ್ರೊಲಾನ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಎರಡನೇ ಬೆತಾ ಇದನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 1076 ಮತ್ತು ಕ್ರಿ.ಶ. 1108 ಸುಮಾರಿಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದ. ಆತನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒರುಗಲ್ಲು ಕಾಕತೀಯರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಎರಡನೇ ಬೆತಾ ಎಂಬ ಆಳರಸನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಎರಡನೇ ಪ್ರೊಲಾ, ತನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಕಾಕತೀಯ ಆಳರಸರಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ದನಾಗಿದ್ದ. ಯಾವಾಗ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಧಿಕಾರವು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಗೊಂದಲ ಸ್ಥಿತಿಗೊಳಗಾಗಲು ಆರಂಭಿಸಿತೋ ಆಗ ಎರಡನೇ ಪ್ರೊಲಾ ಇದರ ಲಾಭ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದ. ಅದಲ್ಲದೇ ಆತ ಮಂತ್ರಕೂಟದ (ಕೃಷ್ಣಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನುಜಿವಿಡು ತಾಲುಕು) ಆಡಳಿತಗಾರ ಗುಂಡಾನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟ. ನಂತರ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ವೆಲಾನತಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆತ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟಾಗ ಚಾಂಡೊಲು ವಿನ ವೆಲಾನತಿ ತೆಲುಗು ಚೋಡಾಗಳ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಡಾನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆತ ಹತನಾದ. ಇದು ಆಗ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ವಂತ ಹಕ್ಕಿನ ಬಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಕತೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ರಚಿಸುವ ಕಾಲವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಪ್ರೋಲನ ಮಗ ಇಮ್ಮಡಿ ಭೇತ (1075-1090) 6ನೆಯ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನಿಗೆ (1076-1126) ವಿರೋಧವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿ ಆತನ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಈಡಾದರೂ ಅನಂತರ ಕ್ಷಮೆ ಕೋರಿ ತನ್ನ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಂಡ. ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಪರವಾಗಿ ಇವನು ಮಾಲ್ವದ ಪರಮಾರ ಉದಯಾದಿತ್ಯ, 1ನೆಯ ಕುಲೋತ್ತುಂಗ ಜೋಳ-ಇವರ ಮೇಲೆ ಜಯಗಳಿಸಿದ. ಸುಪ್ರೀತನಾದ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ತ್ರಿಭುವನ ಮಲ್ಲ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನೂ ಸಬ್ಬಿಸಾಯಿರ 1000 ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನೂ ಇವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರುದ್ರಮ ದೇವಿ
ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನ-ಮಾನ ಮತ್ತು ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು
ರುದ್ರ ದೇವ
ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ