ಮುಂಡ, ಕೈಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಬವವಾದ ಪ್ರಚೋದನೆಗಳು ಮೊದಲು ಮಿದುಳುಬಳ್ಳಿಯ ಹಿಂಬದಿಯ ಬುಡವನ್ನು ಸೇರಿ ಅಲ್ಲಿಯ ನರಗಂಟನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ನರಸಮೂಹವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಎರಡನೆಯ ಪಂಗಡದ ನರತಂತುಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಅವು ಮಿದುಳು ಬಳ್ಳಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಯ ಜಾಗವನ್ನು ಸೇರಿ ಮಿದುಳುಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಶಿರೋಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತವೆ, ಈ ಗುಂಪಿಗೆ ಮಿದುಳುಬಳ್ಳಿಯ ಪಕ್ಕದ ಶಿರಗುಳಿಯ ವಾಹಿಕಟ್ಟು (ಲ್ಯಾಟರಲ್ ಸ್ಟೈನೊತಾಲ್ಮಿಕ್ ಟ್ರಾಕ್ಟ್) ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇದು ಶಿರಗುಳಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಅನಂತರ ಶಿರಗುಳಿ ಮಹಾಮಸ್ತಿಷ್ಕ ವಾಹಿಕಟ್ಟಾಗಿ (ಥೆಲಾಮಾಕಾರ್ಟಿಕಲ್ ಟ್ರಾಕ್ಟ್) ಮುಂದುವರಿದು ಮಹಾಮಸ್ತಿಷ್ಕದ ಸಂವೇದನ ಮಂಡಲವನ್ನು (ಸೆನ್ಸರಿ ಕಾರ್ಟೆಕ್ಸ್) ಸೇರುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲವಾದ ನೋವಿನ ಅನುಭವ ಶಿರಗುಳಿಯಲ್ಲೆ (ತಾಲಮಸ್) ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತರಹದ ನೋವಿನ ಅನುಭವ ಸಂವೇದನಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದು. ಉರಿ ಹಾಗೂ ತಿಡಿತದ ನೋವೂ ಚುಚ್ಚು ನೋವೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಾಹಿಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ನೋವಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗಬೇಕಾದರೆ ಆ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಅಭಿಗ್ರಾಹಕ (ರಿಸೆಪ್ಟರ್) ನರಸಮೂಹ, ವಾಹಿಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಟಿಕ್ಸ್ ಎಲ್ಲವೂ ಸರಪಣಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳಂತೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು. ಇವುಗಳ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅಡೆತಡೆಗಳುಂಟಾದರೆ ನೋವಿನ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ನೋವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಚೋದಕದಲ್ಲೂ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂಥ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಿದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಂಥ ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಇಂಥದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೈಬೆರಳನ್ನು ಸೂಜಿಯಿಂದ ಚುಚ್ಚಿದಾಗ ಕೊಡಲೇ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಅದೇ ಜಾಗವನ್ನು ಒಂದು ಸೊಳ್ಳೆಕಚ್ಚಿದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯಿಂದ ಆ ಸೊಳ್ಳೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅಭ್ಯಾಸ ಬಲದಿಂದ ಆಯಾ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೇ ಇದರ ಕಾರಣ. ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರುತ್ತವೆ, ಎಂದೇ ತೀವ್ರತೆಯ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದ ದೇಹದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೆಣಕಿದಾಗ ಯಾವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ನರಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅವು ಎಷ್ಟು ಅಳದಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಇದರ ಮುಖ್ಯಕಾರಣ. ನೋವು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವವರು ಅದನ್ನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮೀಟುತ್ತಿರುವ ಹಿಂಡುತ್ತಿರುವ ನೋವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಚೊದನೆಗೆ ತುತ್ತಾಗಿರುವ ಅಂಗಕೋಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಚೋದನೆಯ ತೀವ್ರತೆಯೇ ಇದರ ಕಾರಣ. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಪ್ರಚೋದನೆ ಒಳಗಿನ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆ ನೋವು ಹೊರಗೆ ಬೇರೆ ಭಾಗದಿಂದ ಉಂಟಾದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸೂಚಿತ ನೋವು ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇದರ ಕಾರಣ ದೇಹದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಳಗಿನ ಅಂಗಗಳು ಅವಕ್ಕೆ ಸರಿಸಮಾನವಾದ ಹೊರಭಾಗಗಳಿಗೆ ಪೂರೈಕೆ ಆಗುವ ನರತಂತುಗಳ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನೇ ಓದಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿರುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವಪೆ ಭ್ರೂಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಮೊದಲ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕತ್ತಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಕತ್ತಿಗೆ ಪೂರೈಕೆ ಆಗುವ ನರವೇ ವಪೆಗೂ ಪೂರೈಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭ್ರೂಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ವಪೆ ಹೊಟ್ಟೆಗೂ ಎದೆಗೂ ನಡುವಿನ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತಕೋಶದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ನೋವು ಅದರ ಮೇಲಿನ ವಪೆ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಪಸರಿಸಿ ಸೂಚಿತ ನೋವಾಗಿ ಭುಜಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗಬಹುದು; ಇದೇ ರೀತಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ನೋವು ಎಡ ತೋಳಿನ ಒಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗಬಹುದು. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇಲ್ಲವೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಹದ ನೋವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಪ್ರಚೋದನೆ ತೀವ್ರ ತರಹನೋವಿಗೇ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟರಿ ನೋವು ಎಂದು ಹೆಸರು. ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸುತ್ತಂಚಿನ ನರದುರಿತವೇ (ನ್ಯೂರೈಟಿಸ್) ಇದರ ಕಾರಣ, ಸಕ್ಕರೆ ರೋಗ, ಜೀವಸತ್ತ್ವಗಳ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ಕೆಲವು ಔಷಧಗಳ ದುರುಪಯೋಗದಿಂದ ನರದುರಿತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಯನ್ನೋ ಕಾಲನ್ನೋ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದಾಗ ಮುಂದೆ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ತರುವಾಯ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಕೈಕಾಲುಗಳ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಭಾಸವಾಗಬಹುದು. ಆ ಭಾಗವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತೆಗೆದು ಹಾಕಿದ್ದರೂ ಆ ಕೈ ಅಥವಾ ಕಾಲು ಸಹಜವಾಗಿ ಇರುವಂತೆಯೂ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಜಾಗದಿಂದ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆಯೂ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಚಿತ್ತಭ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಿತಿ (ಫ್ಯಾನ್‍ಟಮ್ ಲಿಂಬ್) ಎಂದು ಹೆಸರು. ಆ ಭಾಗದ ನರತಂತುಗಳ ಮತ್ತು ಮಿದುಳುಬಳ್ಳಿಯ ವಾಹಿಕಟ್ಟಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳೇ ಕಾರಣ. ಕಾಲು ಅಥವಾ ಕೈಯ ಭಾಗವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ್ದರೂ ಆ ಭಾಗದ ನರತಂತುಗಳ ಹಾಗು ವಾಹಿಕಟ್ಟಿನ ಸಂಪರ್ಕ ಮಿದುಳಿನಿಂದ ಕಡಿದು ಹೋಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚಿತ್ರಭ್ರಾಂತಿಯ ಕೈಕಾಲು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನರಮಂಡಲ
ಪಾರ್ಶ್ವ ಪರಿಣಾಮಗಳು
ದೈಹಿಕ ವಿವರಗಳು
ತೀವ್ರತೆ