ಮುಘಲರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಪತನದ ಆರಂಭವು, ಔರಂಗ್ಜೇಬ್^^ನ ನಿಧನಾನಂತರ ಆರಂಭವಾಗಿ,}ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿಯ ನೇತೃತ್ವದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮರಾಠರುಪ್ರಭಲವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.(ಶಿವಾಜಿಯ ತಾತ , ಮಲೋಜಿ ಭೋಂಸ್ಲೆ , ಸಿಸೋಡಿಯ ಕುಲದ ರಜಪೂತರು ). ಶಿವಾಜಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸೋಲು ಎಂದರೆ ಕಚ್ವಹ ಆಡಳಿತಗಾರ, ಮಿರ್ಜಾ ರಾಜ ಜೈ ಸಿಂಗ್ I ಅಂಬೆರ್ ರಾಜ್ಯ. ಔರಂಗ್ಜೇಬ್^^ನಿಂದ ಆದೇಶ ಪಡೆದಿದ್ದು ಆದರೂ, (ಮಿರ್ಜಾ ರಾಜನ ಸೈನ್ಯ ಶಿವಾಜಿಯ ಸೈನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು,) ಆಗ್ರಾದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ,ಔರಂಗ್ಜೇಬ್^^ನ ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಬಂದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಶಿವಾಜಿಯನ್ನು ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಮನೆಯ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಔರಂಗ್ಜೇಬ್^^ನು ಇಟ್ಟನು. ಮಿರ್ಜಾ ರಾಜ ಜೈ ಸಿಂಗ್ -I ಮತ್ತು ಅವನ ಮಗ ರಾಮ್ ಸಿಂಗ್ - Iರವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಶಿವಾಜಿಯು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣನಾದನು. 1728ರಲ್ಲಿ ನರ್ಮದ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಪೇಶ್ವೆ ಬಾಜಿರಾವ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಬಾಲಾಜಿ ಬಾಜಿರಾವ್ ಸೈನ್ಯ ಪಡೆಯ ರವಾನೆಯನ್ನು ಮಾಳ್ವಾಗೆ ಕರೆತಂದುದಲ್ಲದೆ ಹಿಂದುಸ್ತಾನದ ಇತರ ಕಡೆಗೂ ನಡೆಸಿದನು. 1760 ರಲ್ಲಿ ನಿಜಾಮನನ್ನು ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ , ಮರಾಠರ ಶಕ್ತಿ ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗವನ್ನು ಏರಿ 250 ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು (1 ಮಿಲಿಯನ್ ಕಿಮಿ ²)ಅಥವಾ ಭಾರತದ ಉಪ-ಖಂಡದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಾಗಿತ್ತು. ಮರಾಠರ ಈ ವಿಸ್ತರಣೆ ಕಾರ್ಯವು ಕೆಲವು ಕಾಲ,ಅಂದರೆ 1761 ಎಡಿ ಯ ಮೂರನೇ ಪಾಣಿಪಟ್ ಕದನದ ಸೋಲಿನ ನಂತರ ತಡೆಯಾಯಿತು.ಭಾರತ ಉಪ-ಖಂಡದ, ಮಾಜಿ ರಜಪೂತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ,ರಜಪೂತ ರಾಜ್ಯಗಳ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರ ಕ್ಷಿಪ್ರ ನಡೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟ ನಡೆದಿದ್ದವು. ಮರಾಠರ ಸತತ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕಪ್ಪಕಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ವರ್ತನೆಯ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ರಜಪೂತ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಜಟ್ ಜನಾಂಗದವರಿಂದ ಶತ್ರುತ್ವ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.ಇದರಿಂದಾಗಿ ರಜಪೂತ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ ಯೊಂದಿಗೆ 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ-ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಗುರುತೆಂದರೆ,ಜಯಪ್ಪ ಸಿಂಧ್ಯ, ಮರಾಠ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು,ನಾಗೌರ್ ಬಳಿ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೊಲೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇನ್ನೊಂದು ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ,ಜೈಪುರದ ಆಡಳಿತಗಾರ ಈಶ್ವರಿ ಸಿಂಗ್ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು. ಈ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಜೈಪುರದ ಜನತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಿಟ್ಟಿಗೆದ್ದಿತು. 20ನೇ ಜನವರಿ 1751ರಲ್ಲಿ, 4,000 ಮರಾಠ ಸೈನಿಕರು ಜೈಪುರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು,ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಗಿದ್ದು, ರಜಪೂತರ ಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ,ನಾಗರೀಕರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ, ಮರಾಠರ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಕೊಂದು ಹಾಕಿತು. ಸುಮಾರು 3,000 ಮರಾಠರು ಇದರಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿ,1,000 ಮರಾಠಿಗರು ಗಾಯಗೊಂಡು ಪಲಾಯನಗೈದರು. ಮೇ 1787ರಲ್ಲಿ, 'ಲಾಲ್ಸೋತ್'ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮರಾಠ ಸೈನ್ಯ ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. 20ನೇ ಜೂನ್ 1790 ರಲ್ಲಿ,ಪಟಾನ್ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮರಾಠ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಜೈಪುರದ ರಜಪೂತರು ಹಾಗು ಮುಘಲರ ಜೊತೆ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ,ರಜಪೂತರಿಗೆ ಭಾರೀ ಹೊಡೆತ ಬಿದ್ದಿತು. ಹೊಡೆತದ ಈ ಆಘಾತಕ್ಕೆ ಮರಾಠರು ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ವಸೂಲಿ ಮಾಡಿದರು. ಮೇವಾರದ ರಾಣ ಈ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗದೆ,ತನ್ನ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಸಿಂದ್ಯ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆಅಡವಿಟ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಯಿತು. ಮುಘಲರಿಗೆ ರಜಪೂತರು ನಿಷ್ಠರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದರು. ಆದರೆ ಮುಘಲರು,ರಜಪೂತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಹಿಂದೂಗಳ ಮೇಲೆ ಇದ್ದ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹಿಂದುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಿ ಸಿಖ್ಖರು, ಜಟ್^^ರು, ಮರಾಠರು,ಸತ್ನಾಮಿಗಳು ಮತ್ತು ರಜಪೂತರು ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ತಿರುಗಿ ಬಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮುಘಲರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ರಿಪೇರಿ ಮಾಡಲಾಗದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಜನು ಕೇವಲ ನೆಪಮಾತ್ರದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾದನು. ಅವರ ಸಮಯ ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಮುಘಲರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ಹೊಡೆದಾಡಿ,ಇದಕ್ಕೆ ರಜಪೂತರೇ ಕಾರಣವೆಂದು,ವಿನಾಕಾರಣ ಇಲ್ಲ-ಸಲ್ಲದ ಗೂಬೆ ಕೂರಿಸಿದರು. ಈ ಒಂದು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಮತ್ತು ಸೋಲಿನಿಂದ,ರಜಪೂತರು ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ, ಈ ಹಿಂದಿನಂತೆ ಮೊಗಲರ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಮೊಗಲರಿಗೆ ಬೆಂಬಲವು ಕೇವಲ ಬಾಯಿಮಾತಾಗಿ,ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಮೊಗಲರಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ವಿಷಯ ಅವರವರ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತಟಸ್ಥ ನೀತಿಯಾಗಿ ಆಯಾ ರಾಜ್ಯಗಳ ನೀತಿಯಾಗಿದ್ದು,ದೆಹಲಿಯ ಸಾಮ್ರಾಟರಿಗೆ ಇದರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ತಲೆನೋವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯುತ ಮೊಗಲರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮುಳುಗಲಾರಂಭಿಸಿತು. 1757 ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ 'ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ'ಉದಯವಾಗಿತ್ತು. ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ವಿರುದ್ಧ 1857 ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿ ನಡೆಯಿತಾದರೂ,ಅದನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲಾಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ,ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಗಲಾಟೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾ, 1ನೇ ಮೇ 1876 ರಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ, ಭಾರತದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ,ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮುಘಲರ ಕೊನೆಯ ರಾಜ ಬಹಾದುರ್ ಶಾಹ್ - IIಅನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ್ದು, 1857ರ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ನೆಪವಾಯಿತು.ಇದರಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉದಯವಾಗಿ 1947ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬರುವವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆಯಿತು.

ಅಗ್ನಿವಂಶಿ ಪೀಳಿಗೆ/ಸಂತತಿ : ಬೆಂಕಿ
ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ
ಜುಹರ್/ರ್ಜೌಹರ್ ಮತ್ತು ಸಖ
ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ/ಅಂಕಿಸಂಖ್ಯೆ