ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವೈದ್ಯರು, ದಾರ್ಶನಿಕರು, ಸಾಧು-ಸಂತರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಮುಂತಾದ ಜನರು ಮಾನಸಿಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಮನೋಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ಹಳೆಯದು ಎನ್ನಬಹುದು.
೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೋರಲ್ ಟ್ರೀಟ್‍ಮೆಂಟ್ (moral treatment, ಇಲ್ಲಿ moral ಎಂದರೆ ಮಾನಸಿಕ ಎಂದರ್ಥ) ಎಂಬ ಚಳವಳಿಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ನಿರ್ಭೇದನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿತ್ತು. ಫ಼್ರಾನ್ಸ್‌ ಮೆಸ್‍ಮರ್ ಎಂಬುವನಿಂದ ಮೆಸ್ಮರಿಸಮ್ (mesmerism) ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಆಂದೋಲನವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ನಂತರ ಇದು "ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ", "ಮನೋವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ" ಹಾಗೂ ವಶೀಕರಣದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಮೇಲೆ ಬಹಳವಾದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ೧೮೫೩ರಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಟರ್ ಕೂಪರ್ ಡೆಂಡಿಯು ರೋಗಿಗಳ ದೈಹಿಕ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿ ಸರಿಪಡಿಸಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ "psycho-therapeia" ಎಂದನು.
ವಶೀಕರಣದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಳಸಿ ದೇಹವನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ "ಸೈಕೋಥೆರಪಿ" ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು "ನ್ಯಾನ್ಸಿ ಶಾಲೆಯ" (Nancy) ಹಿಪ್ಪೋಲೈಟ್ ಬರ್ನ್‍ಹೈಮ್ ಮತ್ತು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಬೆಳೆಸಿದರು. 1889ರ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಲ್ಲಾಯ್ಡ್ ಟಕಿಯ "Psycho-therapeutics, or Treatment by Hypnotism and Suggestion " ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವು ನ್ಯಾನ್ಸಿ ಶಾಲೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು. 1889ರಲ್ಲಿ "Clinique de Psycho-thrapeutique Suggestive" ಎಂದು ಒಂದು ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯವು ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು. 1896ರಲದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ "Zeitschrift für Hypnotismus, Suggestionstherapie, Suggestionslehre und verwandte psychologische Forschungen" ಪತ್ರಿಕೆಯು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು "Zeitschrift für Hypnotismus, Psychotherapie sowie andere psychophysiologische und psychopathologische Forschungen" ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಇದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯು ಸೈಕೋಥೆರಪಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕವಾದ ಅಥವಾ ವಶೀಕರಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅಥವಾ ಸಲಹೆಯ ಮೂಲಕ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸೈಕೋಥೆರಪಿ ಅಥವಾ ಮನೋಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎಂದರ್ಥವಿತ್ತು.
ಸಿಗ್ಮಂಡ್ ಫ್ರಾಯ್ಡನು ನ್ಯಾನ್ಸಿ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡಿದ ನಂತರ ತನ್ನ ನರವಿಜ್ಞಾನದ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಶೀಕರಣವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದನು. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಗುರುವಾದ ಜೋಸೆಫ್ ಬ್ರಾಯರ್‍ನ ಕೃತಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿ ತನ್ನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಗಮನವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದನು. ಬಾಲ್ಯದ ಅನುಭವಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸುಪ್ತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ (Unconscious mind) ಉಂಟಾದ ಮಾನಸಿಕ ಕಾರಣಗಳುಳ್ಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನ ಹರಿಸತೊಡಗಿದ. ನಂತರ free association, ಸ್ವಪ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ (dream interpretation), ವರ್ಗಾವಣೆ (transference), ಎಂಬ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು, ಇದ್(id), ಇಗೊ(ego) ಮತ್ತು ಸೂಪರ್ ಇಗೊ (superego) ಇವುಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನೂ ಬೆಳೆಸಿದನು. ಅವನು ಬಳಸಿದ ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣೆ (psychoanalysis) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೈಕೋಥೆರಪಿಯ ಪಿತಾಮಹ ಎಂಬ ಬಿರುದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈ ಪದವನ್ನು ಅವನು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಮತ್ತು ತಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದುದು ಅವನನ್ನು "ಸೈಕೋಥೆರಪಿಯ ಪಿತಾಮಹ" ಎಂದು ಕರೆಯುವಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಯಿತು. Alfred Adler, Carl Jung, Karen Horney, Anna Freud, Otto Rank, Erik Erikson, Melanie Klein and Heinz Kohut, ಮುಂತಾದ ಫ್ರಾಯ್ಡನ ಹಿಂಬಾಲಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಿಗಳು ಅವನ ತಳಹದಿಯ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮದೇ ಮನೋಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಸೈಕೋಡೈನಾಮಿಕ್ (psychodynamic) ವಿಧಾನಗಳೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ತನ್ನ ಹಾಗು ತನ್ನೊಂದಿಗಿನ ಬಾಹ್ಯಸಂಬಂಧಗಳ ಮೇಲೆ ಚೇತನದ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಸುಪ್ತಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಭಾವವಿರುವ ಯಾವುದನ್ನೂ ಸೈಕೋಡೈನಾಮಿಕ್ ಎನ್ನಬಹುದು. ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಭೇಟಿಗಳು ಅಗುತ್ತಿದ್ದವು.
1920ರಲ್ಲಿ ವರ್ತನಾಶಾಸ್ತ್ರವು (Behaviorism) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ವರ್ತನಾ ಬದಲಾವಣೆಯು (Behavior modification) ಒಂದು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿ 1950-60ರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ಈ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಜೋಸೆಫ್ ವೋಲ್ಪೆ, ಬ್ರಿಟನ್ನಿನ ಎಮ್.ಬಿ.ಶಿಪಿರೊ ಮತ್ತು ಹಾನ್ಸ್ ಐಸೆಂಕ್, ಅಮೆರಿಕೆಯ ಜಾನ್.ಬಿ.ವಾಟ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಬಿ.ಎಫ್.ಸ್ಕಿನ್ನರ್ ಇವರುಗಳ ಕೊಡುಗೆ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ. operant conditioning, classical conditioning ಮತ್ತು socila learning theory ಇವುಗಳ ತತ್ವಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿ ಗಮನಿಸಬಹುದಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತರುವುದು ವರ್ತನಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ (Behavioral therapy) ವಿಧಾನ.
ಯುರೋಪಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವವಾದದಿಂದ (existential philosophy) ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಂಡು ರೋಗಿ-ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಸಂಬಂಧವು ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವಿಚಾರಣೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಯಿತು. ೧೯೫೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲ್ ರೋಜರ್ಸ್‌ನು ಈ ವಿಚಾರಸರಣಿಯನ್ನು ಸೈಕೋಥೆರಪಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅಬ್ರಹಾಂ ಮಾಸ್ಲೋವ್‍ನ ಕೃತಿಗಳಿಂದ ಆಧಾರಿತನಾಗಿ ಅವನು person-centered psychotherapyಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದನು. ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಧನಾತ್ಮಕ ಮನ್ನಣೆ (unconditional positive regard), ಸಮಾನತೆ(??)(congruence) ಮತ್ತು ಪರಾನುಭೂತಿಯ ಅರಿವು (empathic understanding) ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಚಿಕಿತ್ಸನಿಂದ ಥೆರಪಿ ಬಯಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕರಾರಿನಂತೆ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬುದು ಈ ಕ್ರಮದ ಪ್ರಧಾನ ಅವಶ್ಯಕತೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿ ತನ್ನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಬಲ್ಲನು. ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಹಾಗೆ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲನು. ಈ ಪಂಥವನ್ನು ಇತರರು ಇನ್ನೂ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಫ಼್ರಿಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಲಾರಾ ಪರ್ಲ್ಸ್‌ರ ಗೆಸ್ಟಾಲ್ಟ್ ಥೆರಪಿ (Gestalt Therapy), ಮಾರ್ಷಲ್ ರೊಸೆನ್‍ಬರ್ಗ್‍ರ ಅಹಿಂಸಾ ಸಂವಾದ (Nonviolent communication) ಮತ್ತು ಎರಿಕ್ ಬರ್ನ್‍ರ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಯಾಕ್ಶನಲ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್ (Transactional Analysis). ಮುಂದೆ ಈ ಪಂಥಗಳು ಮಾನವತಾವಾದಿ ಸೈಕೋಥೆರಪಿಯೆಂದು (humanistic psychotherapy) ಕರೆಸಿಕೊಂಡವು.
೧೯೫೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಎಲ್ಲಿಸ್‍ನು Rational Emotive Behavior Therapy (REBT) ಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದನು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಆರೋನ್.ಟಿ.ಬೆಕ್‍ನು (Aaron T. Beck) ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ cognitive therapy ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ದಿಪಡಿಸಿದನು. ಸೈಕೋಡೈನಾಮಿಕ್ ಅಥವಾ ಮಾನವತಾವಾದಿ ಪಂಥಗಳ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ, ಒಳನ್ನೋಟವನ್ನಾಧಾರಿತ ರೀತಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಪಂಥಗಳು ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಈ ತಂತ್ರಗಳ ಗುರಿಗಳಲ್ಲೊಂದು.
೧೯೭೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ Cognitive Behavioral Therapy ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಡಿ cognitive ಮತ್ತು behavioral ಥೆರಪಿಗಳನ್ನು ಒಂದು ಗುಂಪುಮಾಡಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲಾಯಿತು. CBTಯಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಪಥಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೂಲನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಬದಲಾಯಿಸುವತ್ತ ಗುರಿಯಿಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಪಥಗಳು ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದವು.
ಆಧುನಿಕೋತ್ತರ ಸೈಕೋಥೆರಪಿಗಳು (ಉದಾ: Narrative Therapy, Coherence Therapy) ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ, ಅನಾರೋಗ್ಯಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸದೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ನೆಲೆಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಥೆರಪಿಯ ಗುರಿ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದವು. ಕಳೆದ ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅನೇಕ ಪಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ - Systems Therapy, Transpersonal psychology, Feminist therapy, Brief therapy, Somatic Psychology, Expressive therapy, Positive psychology ಮತ್ತು Human Givens approach.
ಪಕ್ಷಿನೋಟ
ಸಂಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ವರ್ತನಾಶಾಸ್ತ್ರ (Cognitive-behavioral)
ಮಾನವತಾವಾದಿ (Humanistic)
ಇತಿಹಾಸ