ಮಿದುಳಿನ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಮಾಡಲಾಗುವ fMRI ಮತ್ತು PET ರೀತಿಯ ನರ ಮಾನಸಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮಿದುಳಿನ ಚಿತ್ರಣದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಮುಂಭಾಗದ ಹಾಲೆಗಳು, ಹಿಪೋಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ ದಿಂಡು ಮತ್ತು ಗಂಡಸ್ಥಳದ ಹಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಅತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಈ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿವೆ. ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದೊಂದಿಗೆ ಆಗಾಗ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನರದ ಅರಿವಿನ ಕೊರತೆಗಳಿಗೆ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಸಂಪರ್ಕಹೊಂದಿವೆ.
ಮಿದುಳಿನ ಮೀಸೋಲಿಂಬಿಕ್ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿನ ಡೋಪಮೈನ್‌ನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಗಮನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಡೋಪಮೈನ್‌ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡುವ, ಫೀನಾಥಿಯಾಜೈನ್ಸ್‌ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಒಂದು ಔಷಧದ ಗುಂಪು ಮನೋವಿಕೃತ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಬಲ್ಲದು ಎಂದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದ ಫಲಿತಾಂಶದಿಂದ ಈ ಗಮನವು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಡೋಪಮೈನ್‌ನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಆಂಫೆಟಮೈನ್‌ಗಳು ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಮನೋವಿಕೃತ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಲ್ಬಣಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಅಂಶವೂ ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ. ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದ ಡೋಪಮೈನ್ ಕಲ್ಪಿತ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಒಂದು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ತನ್ನ ವಾದವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾ, D ಗ್ರಾಹಿಗಳ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪಟುಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯು ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದ (ಧನಾತ್ಮಕ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳ) ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಮನೋವಿಕೃತಿ-ನಿರೋಧಕಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವ D ದಿಗ್ಬಂಧನದ ಪ್ರಭಾವದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಸುಮಾರು 20 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಹಜವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತಾದರೂ, PET ಮತ್ತು SPET ಚಿತ್ರಣದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು 1990ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದವರೆಗೂ ಪೂರಕವಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಿವರಣೆಯು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಸರಳವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಈಗ ಅನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಆಂಶಿಕವಾದ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ, ಹೊಸತಾದ ಮನೋವಿಕೃತಿ-ನಿರೋಧಕ ಔಷಧೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು (ಇದಕ್ಕೆ ಮಾದರಿಯಲ್ಲದ ಮನೋವಿಕೃತಿ-ನಿರೋಧಕ ಔಷಧೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎಂದು ಹೆಸರು) ಹಳೆಯ ಔಷಧೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಷ್ಟೇ (ಇದಕ್ಕೆ ಮಾದರಿಯ ಮನೋವಿಕೃತಿ-ನಿರೋಧಕ ಔಷಧೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎಂದು ಹೆಸರು) ಸಮಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಕಾರಿಯಾಗಬಲ್ಲದು, ಆದರೆ ಸೆರೊಟೋನಿನ್‌ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುವ ಡೋಪಮೈನ್‌ ತಡೆಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಬಲ್ಲದು.
ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಗ್ಲುಟಮೇಟ್‌ ಎಂಬ ನರಸಂವಾಹಕ ಮತ್ತು NMDA ಗ್ಲುಟಮೇಟ್ ಗ್ರಾಹಕದ ಅಪಕರ್ಷಿತ ಕಾರ್ಯದ ಮೇಲೂ ಗಮನವು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾ ಸಮಸ್ಯೆಯಿರುವುದೆಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರ ಮರಣೋತ್ತರದ ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ, ಗ್ಲುಟಮೇಟ್‌ ಗ್ರಾಹಕಗಳ ಅಪಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಮಟ್ಟಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಫೀನ್‌ಸೈಕ್ಲಿಡೈನ್‌ ಮತ್ತು ಕೀಟಮೈನ್‌ನಂಥ ಗ್ಲುಟಮೇಟ್‌ನ್ನು ತಡೆಯುವ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಸದರಿ ರೋಗಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗೂ ಅರಿವಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಅನುಕರಿಸಬಲ್ಲವು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. 

ಮುಂಭಾಗದ ಹಾಲೆ ಮತ್ತು ಹಿಪೋಕ್ಯಾಂಪಸ್ ದಿಂಡಿನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿರುವ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಕಳಪೆ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಪಕರ್ಷಿತ ಗ್ಲುಟಮೇಟ್ ಕ್ರಿಯೆಯು ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಡೋಪಮೈನ್‌ನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲೆ ಗ್ಲುಟಮೇಟ್ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಲ್ಲದು ಎಂಬ ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳು ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಗ್ಲುಟಮೇಟ್‌ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾ ಸರಣಿಗಳ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ (ಮತ್ತು ಸಂಭವನೀಯವಾಗಿ ಕಾರಣಾತ್ಮಕವಾದ) ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿವೆ.
ಆದರೂ, ಗ್ಲುಟಮೇಟ್‌ಯುಕ್ತ ಔಷಧೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಧನಾತ್ಮಕ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ವಿಫಲವಾಗುತ್ತವೆ.
ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಮಿದುಳಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭಾಗಗಳ ಗಾತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಂರಚನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರುವುದರ ಕುರಿತು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. 2006ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ MRI ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಕಂಡುಕೊಂಡಂತೆ, ಇಡೀ ಮಿದುಳು ಹಾಗೂ ಹಿಪೋಕ್ಯಾಂಪಲ್ ಭಾಗಗಳು ಅಪಕರ್ಷಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕರ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಮನೋವಿಕೃತ ಅಧ್ಯಾಯಗಳೊಂದಿಗಿನ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಕ್ಷೀಯ ಭಾಗವು ಹೆಚ್ಚಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿನ ಸರಾಸರಿ ಗಾತ್ರೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳು MRI ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮಿತಿಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾವು ರೋಗಲಕ್ಷಣದ ಬಿರುಸಾದ ಆರಂಭವಾಗುವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ನರ ಅವನತಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ, ಅಥವಾ ಆರಂಭಿಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮಿದುಳಿನ ಅಪಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುವ ನರಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಹಜವಾದ ಒಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಇದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವುದು ಉತ್ತಮವೇ ಎಂಬುದು ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. 

ಹ್ಯಾಲೊಪೆರಿಡಾಲ್‌ನಂಥ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದ ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪ ಮಾದರಿಯ ಮನೋವಿಕೃತಿ-ನಿರೋಧಕಗಳು ಬೂದುದ್ರವ್ಯದ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಪಕರ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಓಲನ್‌ಝಾಪೈನ್‌ನಂಥ ಮಾದರಿಯಲ್ಲದ ಮನೋವಿಕೃತಿ-ನಿರೋಧಕಗಳು ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾನವೇತರ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಸ್ತನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡ ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಕೊಂಡಂತೆ, ಬೂದು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ದ್ರವ್ಯದ ಅಪಕರ್ಷಣಗಳು ಮಾದರಿಯ ಮತ್ತು ಮಾದರಿಯಲ್ಲದ ಮನೋವಿಕೃತಿ-ನಿರೋಧಕಗಳೆರಡರೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿದ್ದವು.
ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಅಸಮಗ್ರವಾದ ದಿಗ್ವಶತೆಯ ಅಪರ್ಷಣದ ಎರಡು ಸ್ಥಿರವಾದ ಅಥವಾ ಸಮಂಜಸವಾದ ತಾಣಗಳನ್ನು 2009ರಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಡಿಫ್ಯೂಷನ್ ಟೆನ್ಸರ‍್ ಇಮೇಂಜಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಪತ್ತೆಮಾಡಿದೆ. ಎಡಮುಂಭಾಗದ ಹಾಲೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶವು ಮುಂಭಾಗದ ಹಾಲೆ, ಥಲಾಮಸ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಗ್ಯುಲೇಟ್ ಗೈರಸ್‌ನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಬಿಳಿಯ ದ್ರವ್ಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಅಡ್ಡಹಾಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಗಂಡಸ್ಥಳದ ಹಾಲೆಯಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಪ್ರದೇಶವು ಮುಂಭಾಗದ ಹಾಲೆ, ಇನ್‌ಸುಲಾ, ಹಿಪೋಕ್ಯಾಂಪಸ್‌-ಅಮಿಗ್‌ಡಾಲ ದಿಂಡು, ಗಂಡಸ್ಥಳದ ಮತ್ತು ಹಿಂದಲೆಯ ಹಾಳೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಬಿಳಿಯ ದ್ರವ್ಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಅಡ್ಡಹಾಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ದ್ರವ್ಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಎರಡು ಜಾಲಬಂಧಗಳು ಸೋಂಕಿಗೆ ಒಳಗಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಬೂದುದ್ರವ್ಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳ "ಸಂಬಂಧಕಡಿದುಹಾಕುವಿಕೆ"ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಲೇಖಕರು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. fMRI ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಮಿದುಳಿನ ಕೊರತೆಯ ಜಾಲ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ-ಧನಾತ್ಮಕ ಜಾಲಗಳಲ್ಲಿನ ಮಹಾನ್‌ ಸಂಪರ್ಕಜಾಲವು ಸ್ಕಿಜೋಫ್ರೇನಿಯಾಕ್ಕೆ ಈಡಾಗಿರುವ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾವಲೋಕನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾವಲೋಕನಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಮನದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸ್ಥಾನನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಜಾಲಗಳ ನಡುವಿನ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರತಿ-ಅನ್ಯೋನ್ಯ ಸಂಬಂಧವು ಜಾಲಗಳ ನಡುವಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 

ಮುನ್ಸೂಚಕಗಳು
ರೋಗನಿರ್ಣಯ
ಇತರ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಕಾರಣಗಳು
ನರವ್ಯೂಹದ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ