ನದಿಗಳು ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿವೆ ಎಂದರೆ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಎನಿಸದು. ಅದರಲ್ಲೂ ಮೆಕ್ಕಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳ ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸುಸಂಸ್ಕøತ ಸಮಾಜಗಳು ಮೈದಳೆದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಅರಿಹ ನದಿಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 10,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಸುಸಂಸ್ಕøತ ಜನಾಂಗವೊಂದು ನೆಲಸಿದ್ದುದರ ದಾಖಲೆಗಳು ದೊರೆತಿವೆ. ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯದ ಟೈಗ್ರಿಸ್-ಯೂಫ್ರೆಟಿಸ್ ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ಟಿನ ನೈಲ್‍ನದಿಯ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ 6,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಾಗರಿಕ ಜನಾಂಗವಿದ್ದುದು ತಿಳಿದು ಬಂದಿದೆ. ಸಿಂಧೂಕಣಿವೆಯ ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೊ ಪ್ರದೇಶದ ನಾಗರಿಕತೆ 4,500 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟೂ ಗಂಗಾ ಬಯಲು ಸೀಮೆಯ ಆರ್ಯನಾಗರಿಕತೆ 3,000 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟೂ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು. ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಪುರಾತನರು ನದಿಗಳಿಂದ ಉಪಕೃತರಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯಭಾವನೆ ತಳೆದುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿಲ್ಲ. ಇಂದಿಗೂ ನಮ್ಮ ಮುತ್ತೈದೆಯರು ಗಂಗಾ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಪುಣ್ಯನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಂದು ಬಂದರೆ ಸರ್ವಪಾಪಗಳೂ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತವೆ ಎನ್ನುವ ಭಾವನೆ ಅನೇಕರಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿದೆ. ನದಿಯ ನೀರು ಬರಿಯ ನೀರಲ್ಲ, ಅದು ತೀರ್ಥ. ಈ ಎಲ್ಲ ಮನೋಧರ್ಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ನದಿಗಳು ನಮಗೆ ಎಸಗಿರುವ ಅಪಾರ ಉಪಕಾರ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಮಗೆ ಗಂಗಾನದಿ ಪವಿತ್ರ ಗಂಗಾಮಾತೆ.

ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳಾದ ವೇದ, ಪುರಾಣ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತ ಸಂಹಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದಿನ ಅನೇಕ ನದಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಅತಿಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಆರ್ಯಾವರ್ತ ಪವಿತ್ರವಾದ ಸಪ್ತನದಿಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ಪುನೀತಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ಪಂಜಾಬಿನ ಐದು ನದಿಗಳ ಜತೆ, ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿಯೂ ಸೇರಿದ ಸಪ್ತನದಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರ್ಯಾವರ್ತ ದಕ್ಷಿಣದತ್ತ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಂತೆ ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಗೋದಾವರಿ, ಸರಸ್ವತಿ, ನರ್ಮದಾ, ಸಿಂಧೂ ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿ ಇವು ಸಪ್ತನದಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಗ್ರೀಸ್‍ದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಖಗೋಳವಿಜ್ಞಾನಿ ಹಾಗೂ ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಪರಿಣತ ಟಾಲೆಮಿಯ ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಈ ನದಿಗಳನ್ನು ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ದಿಗ್ವಿಜಯ ಪರ್ವಗಳಲ್ಲೂ ರಾಮಾಯಣದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡ, ಭುವನಕೋಶ, ಪುರಾಣಗಳ ಜಂಬೂದ್ವೀಪವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಕೂರ್ಮವಿಭಾಗಗಳು, ವರಾಹಮಿಹಿರನ ಬೃಹತ್ ಸಂಹಿತಾ ಈ ಎಲ್ಲ ಉದ್ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೂ ಅನೇಕ ನದಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳು ಪರ್ವತಗಳ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಳೆಯುತ್ತವೆಂದು ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತವೇ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯ. ಇದು ವರ್ಷಪರ್ವತ.

ರಾಜನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ನದಿಗಳ ನೀರಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಹಿಮಾಚಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ನದಿಗಳ ನೀರು ಅಮೃತಸಮಾನ. ವಿಂಧ್ಯಾಚಲದ ಕೆಲವು ನದಿಗಳ ನೀರು ರೋಗಕಾರಕ ಹಾಗೂ ಹಲವು ನದಿಗಳ ನೀರು ರೋಗನಿವಾರಕ. ಕೆಲವು ನದಿಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ತಲೆಶೂಲೆ, ಹೃದಯಶೂಲೆ, ಕುಷ್ಠ ಮತ್ತು ಆನೆಕಾಲು ರೋಗಗಳು ಬರುತ್ತವಂತೆ; ಗೋದಾವರಿಯ ನೀರು ದಾಹವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದೇ ಅಲ್ಲದೆ ಕುಷ್ಠ, ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬಲ್ಲದು. ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನರು ನದಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಸಾಕಷ್ಟು ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದರೆನ್ನುವುದು ನಿರ್ವಿವಾದ. ಆದರೂ ಅವರ ಪೀಳಿಗೆಯವರಾದ ಇಂದಿನ ನಾವು ಈ ದಿಸೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿರುವ ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಕಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ 1948ರಿಂದೀಚೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನ ಮೊದಲಾಯಿತೆನ್ನಬಹುದು. ಅವುಗಳ ನೀರಿನ ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನಗಳು, ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಅಣೆಕಟ್ಟು ವಿದ್ಯುದಾಗಾರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಗಾಣಿಕೆ
ಹರಿವು
ನಾಗರಿಕತೆಗಳು
ಭೂ ಸವೆತ