ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕೋಪವನ್ನು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಾಗಿ ದುಃಖದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸೆಗಳಿಗೆ ತಡೆ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಕೋಪವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಒಬ್ಬನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ ದುಃಖ. ಕೋಪವು ಅಪೇಕ್ಷೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಡುಕಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ದುರಾಶೆ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ಭೋಗಾಪೇಕ್ಷೆ ಮೊದಲಾದವು ನರಕಕ್ಕೆ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
"ಅದೇ ರೀತಿ, ಕೋಪವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲೂಬಹುದು. ನಮಗೆ ಕೋಪವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ದೇವರನ್ನು ಅಥವಾ ಆತನ ಭಕ್ತರನ್ನು ದೂಷಣೆ ಮಾಡುವವರ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ, ನಮ್ಮ ಕೋಪವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹದ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಆಲೋಚನೆಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ನಿತ್ಯಾನಂದ ಪ್ರಭುವನ್ನು ದೂಷಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊಡೆದ ದುಷ್ಟ ಸಹೋದರರಾದ ಜಗೈ ಮತ್ತು ಮಧೈ ವಿರುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭು ಕೋಪಗೊಂಡರು. ಶಿಕ್ಷಾಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: "ಹುಲ್ಲಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿನೀತರಾಗಿರಬೇಕು ಹಾಗೂ ಮರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಿಷ್ಣುವಾಗಿರಬೇಕು." ಹಾಗಾದರೆ ದೇವರು ಏಕೆ ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನೆಂದು ಕೇಳಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಒಬ್ಬನು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಷ್ಟು ನಿಂದನೆಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತನು ಅತೀವ ದೂಷಣೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು, ಒಬ್ಬ ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತನು ಅಪರಾಧಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿಚೆಂಡಿನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೋಧ, ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇವನ್ನು ಸೂಕ್ತರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದು. ಹನುಮಂತನು ಕೋಪದಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ಬೆಂಕಿಹಚ್ಚಿದನು, ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತನಾದ ರಾಮಚಂದ್ರನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಕ್ತನೆಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಅವನ ಕೋಪವನ್ನು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆಂದು ಅದರರ್ಥ. ಅರ್ಜುನನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣನು ಅವನಿಗೆ ಕೋಪ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು: "ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕು!" ಕೋಪವಿಲ್ಲದೆ ಕಾದಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕೋಪವನ್ನು ದೇವರ ಅಪ್ಪಣೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬಳಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು."
"ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಣಯವೆಂದರೆ ದೇವರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಗೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತಿಯ ಸೇವೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅನುಪಯುಕ್ತ ಅಸಂಬದ್ಧ ಮಾತನ್ನು ಅಡಗಿಸಬಹುದು. ನಮ್ಮ ಮಾತನಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು.
ಕಾದಾಡುವ ಮನಸ್ಸಿನ ತಳಮಳಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಎರಡು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಅವಿರೋಧ-ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದು ವಿರೋಧ-ಯುಕ್ತ-ಕ್ರೋಧ. ಮಾಯವಾದಿಗಳ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಢವಾದ ಪಾಲನೆ, ಕರ್ಮ-ವಾದಿಗಳ ಫಲಪ್ರದ ಪರಿಣಾಮಗಳಲ್ಲಿನ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಐಹಿಕ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಆಧಾರಿತ ನಂಬಿಕೆ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಅವಿರೋಧ-ಪ್ರೀತಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಕರ್ಮಿಗಳು ಮತ್ತು ಐಹಿಕ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುಸ್ಥಿತಿಯ ಆತ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭೌತವಾದಿಗಳಿಗೆ ಅವರ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಧನಗಳಿಗೆ ಭಂಗ ಉಂಟಾದಾಗ, ಅವರು ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲಿನ ವ್ಯಾಮೋಹಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾದಾಗ ಕೋಪವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ." (ದಿ ನೆಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಇನ್‌ಸ್ಟ್ರಕ್ಷನ್ 1)

ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ
ಕಾರಣಗಳು
ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗ
ಆಧುನಿಕ ಕಾಲ