ಜಾತ್ರೆಗಳು ಮೂಲತಃ ಜಾತ್ಯಾತೀತ ಕಲ್ಪನೆಗಳು. ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿಯವರನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರ ಸಹಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಹಯೋಗದಿಂದ ನೆರವೇರುವ ಪೂಜೆ ಪುನಸ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಆದರ್ಶವಿದೆ. ಈಗ ಜಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ರಥೋತ್ಸವ ಕೆಲೆವೆಡೆ ಒಂದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವೆರಡೂ ವಿಭಿನ್ನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು. ರಥೋತ್ಸವದ ಅಗತ್ಯವಾದ ಭಾಗ, ಸಂಕಲ್ಪ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವಭೃತವೆಂಬ ವಿಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾಸ, ತಿಥಿ, ದೇವತಾರಾಧನೆ, ಅರ್ಚನಾದಿವಿಧಿಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ. ಇದಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನವಾದ ಉತ್ಸವದ ರೂಪವನ್ನು ನಾವು ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಇದು, ಅರಂಭಿಕವಾಗಿ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ರೂಪಗೊಂಡಿದ್ದು ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿಸ್ತೃತರೂಪ ತಾಳಿತು. ಕೆಲವು ಜಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ, ಆರಾಧನೆಗೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಮುಖ ದೈವ ಅದೇ ಊರಿನ ಇತರೆ ದೈವಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಮಾಡುವ ಪರಿಪಾಠವಿದೆ. ೧೩ ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ರಚಿತವಾದ ಹೇಮಾದ್ರಿಯ " ಚತುರ್ವರ್ಗ ಚಿಂತಾಮಣಿಯಲ್ಲಿ ಜಾತ್ರೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಹಾಗೇ, ದುರ್ಗಸಿಂಹನ, 'ಪಂಚತಂತ್ರ,' ದಲ್ಲಿ ಜಾತ್ರೆಯ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಮಧ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕದ 'ಸ್ಮಾರ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮನೆದೇವರು ಅವೈದಿಕವಾದವು'. ಹಡ್ಡಲಿಗೆ ಬೇವುಡೆ ಮಾಡುವ, ದೈವವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುವ ವಿಧಿ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಜಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೌಂಡೇವು ಹಾರಿಸುವುದು, ಹಾಲು ಮೀಸಲು ಕರೆಯುವುದು, ದೀಪ ಏರಿಸುವುದು, ಮೊದಲಾದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಾವು ನೋಡಹುದು.

ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಜಾತ್ರೆಯ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾವು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಮಧ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕದ 'ಊರಮ್ಮ' ಉತ್ತರಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ 'ದ್ವಾವಮ್ಮ' ನಾಗುತ್ತಾಳೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ, ಮಾರಮ್ಮ ಆಗುತ್ತಾಳೆ. ಕಾಲರಾ ಮುಂತಾದ ರೋಗರುಜಿನಗಳಿಗೆ ದೇವರಬಳಿ ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ೧೯ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ, ಜಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಸೂಫಿ ಸಂತರು, ಅವಧೂತರುಗಳು, ಜಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಾಮರಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿದರು. ಇಂದಿಗೂ ಆದೇ ಪರಂಪರೆ ನಡೆದುಕೊಂಡುಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ಗಮನಿಸಬಹುದು.
'ಮೈಲಾರ ಜಾತ್ರೆ'
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಜಾತ್ರೆ-ರಥೋತ್ಸವಗಳ ವಿವರಗಳು
'ಸಹಬಾಳ್ವೆ'ಯನ್ನು ಸಾರುವುದೇ ಜಾತ್ರೆಗಳ ಮೂಲೋದ್ದೇಶ'
'ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹುಲುಗಿಯ ಹುಲಿಗಮ್ಮ ಜಾತ್ರೆ'