ಭಾರತೀಯ ತುಡಿವೆ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತುಡಿವೆ ಜೇನುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ನಿಜವಾದ ಜೇನುಗಳೆಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. (ಖಿಡಿue ಊoಟಿeಥಿ ಃees). ಭಾರತೀಯ ತುಡಿವೆ ಜೇನುಗಳಲ್ಲಿ ೩ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ಪೈಕಿ ಕರ್ನಾಟಕ, ಕೇರಳ, ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ತುಡಿವೆ ನೊಣಗಳ ಪ್ರಭೇದವು ಕಂಡುಬರುವುದು. (Apies Cerena Indica). ಈ ಜೇನುಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನಾಂತರದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲ್ಪಡುವ ೬-೮ ಏರಿಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬವು ಸಂಸಾರ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಅವಧಿಯು ಅದೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗೂಡು ಇರುವ ಪ್ರದೇಶ, ಗೂಡಿನೊಳಗೆ ದೊರಕುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅದರ ಆಕಾರವನ್ನೂ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವುದು. ಉತ್ತಮವಾದ ಎಲ್ಲಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಆಹಾರವು ಸದಾ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕುಟುಂಬವು ಸುಮಾರು ೧೫-೧೬ ದೊಡ್ಡ ಏರಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚುನೊಣ ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ಬೆಳೆದಿರುತ್ತವೆ. 

ಒಂದು ಜೇನು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಗಾರ್ತಿನೊಣಗಳ ಪ್ರಜಾ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಗರಿಷ್ಠ ೩೫,೦೦೦ ದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕಾಶ್ಮೀರಿನೊಣಗಳಲ್ಲಿ ೭೦,೦೦೦ ನೊಣಸಂಖ್ಯೆಯವರೆಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದು. ಅದೇರೀತಿ ಕೆಲವು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠತಮವಾಗಿ ಅಂದರೆ ೧೮,೦೦೦ ನೊಣಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ೨೨,೦೦೦ ನೊಣಸಂಖ್ಯೆಯವರೆಗೆ ಕೂಡಿರಲೂಬಹುದು. ಅಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಿಗ್ಗಿಬೆಳೆದ ಜೇನುಕುಟುಂಬಗಳು ೮೦,೦೦೦ ನೊಣಸಂಖ್ಯೆಯವರೆಗೂ ಕೂಡಿರುವುದುಂಟು. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಹಾರ ಲಭ್ಯತೆ, ಹವಾಮಾನ, ಜೇನುಕುಟುಂಬದ ತಳಿ ಹಾಗೂ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವುದು.

ಒಂದು ಜೇನುಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಏರಿಯ ಮಧ್ಯದ ಗೋಡೆ/ನೆಲದ ದಪ್ಪ ಏಕರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವುದು. ಈ ಏರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜೇನುತುಪ್ಪ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು, ಮೊಟ್ಟೆಮರಿ ಹುಳವನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಾಗ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಈ ಏರಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಡುನೊಣ ಕಣಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿಯೂ ಕೋಶಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಗಂಡುನೊಣ ಕಣಗಳಮೇಲೆ ಹಾಕಿರುವ ಮುಚ್ಚಳದಂತಹ ಮೇಣದ ಕುಪ್ಪಿಗೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲುಭಾಗಕ್ಕೆ ಉಬ್ಬಿದಂತೆಯು ಹಾಗೂ ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ರಂದ್ರ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ರಾಣಿಕಣಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏರಿಗಳ ಕೆಳಭಾಗದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸಗಾರ್ತಿ ಹಾಗೂ ಗಂಡುನೊಣಗಳನ್ನು ಬೆಳಸುವ ಏರಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿ ಬಹು ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವುದಾದರೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಸಾರದ ಮಧ್ಯದ ಏರಿಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮೊಟೆಮರಿ ಬೆಳೆಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಗಳ ಹೊರ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಮೊಟ್ಟೆಮರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಲೂಬಹುದು, ಅಲ್ಲವೇ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮೊಟೆಮರಿಗಳು ಇಲ್ಲದಿರಲೂಬಹುದು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏರಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಜೇನುತುಪ್ಪವನ್ನು ತುಂಬಿಸಲೋ ಅಥವಾ ಪರಾಗವನ್ನು ತುಂಬಿಸಲೋ ಬಳಕೆಯಾಗುವುದೂ ಉಂಟು. ಚಿಕ್ಕಗಾತ್ರದ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶದ ನೊಣಗಳು ಬಂಗಾರದ ಆಕರ್ಷಕ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹಾಗು ಬೆಟ್ಟಸೀಮೆಯ ನೊಣಗಳು ದೊಡ್ಡದಾದ ಗಾತ್ರ ಹಾಗೂ ಕಪ್ಪುಮಿಶ್ರಿತಬೂದು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲಸಗಾರ್ತಿನೊಣಗಳಿಗೆ ಹೀರುಕೊಳವೆ (ನಾಲಿಗೆಯ) (Prbosis) ಉದ್ದಳತೆಯು ಸಮಭಾಜಕ ರೇಖೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ/ದಕ್ಷಿಣ, ಹಾಗೂ ಅಂತರ/ದೂರ (ಡಿಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ) ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರ ಪಾತಳಿಯಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರದೇಶದ ಎತ್ತರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ದವಾಗಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಯಲು ಸೀಮೆಯ ನೊಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೪.೪೦ ಮಿಮಿ. ಮತ್ತು ೪.೮೪ಮಿಮಿ. ಅದೇರೀತಿ ಬೆಟ್ಟಸೀಮೆಯ ನೊಣಗಳಲ್ಲಿ ೪.೭೫ಮಿಮಿ.ರಿಂದ ೫.೨೫ಮಿಮಿ. ಉದ್ದವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಿನ್ನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ನೊಣಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಕೊಂಡಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಏರಿಳಿತಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದು. ಮೇಲುಭಾಗದ ರೆಕ್ಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಳಭಾಗದ ರೆಕ್ಕೆಯಿಂದ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಬಂಧಿಸಿಡುವ ಈ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಕೊಂಡಿಗಳು ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ ೧೬-೨೧ ವರೆಗೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನ್ರೆಣಗಳಹಾರಾಟದ ದೂರವೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಜಮ್ಮುಕಾಶ್ಮೀರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ತುಡಿವೆ ಜೇನುಪ್ರಭೇದ ‘ಏಪಿಸ್ ಸೆರನಾ ಸೆರನಾ (Apies Cerana Cerana) ಹಿಮಾಲಯದ ಉತ್ತರ ಪಶ್ಚಿಮ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ‘ಏಪಿಸ್ ಸೆರನಾ ಹಿಮಾಲಯ (Apies cerana Himalaya) ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲೂ ಸಹ ನೊಣಗಳ ಗಾತ್ರ ಹಾಗೂ ದೂರ ದೂರದ ಹಾರಾಟದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಹಾಗೂ ಹೀರುಕೊಳವೆಯ ಉದ್ದ ಮುಂತಾದ ಶಕ್ತಿಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಂಶಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

೧ ಮೇಣದ ಚಿಟ್ಟೆ:-
ಜೇನು ಕುಟುಂಬಗಳು ಪರಾರಿಯಗಲು ಕಾರಣವಾಗುವ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿವಾರಣ ಉಪಾಯಗಳು( Desertion(obscanding) & prevention)
೯ ವರೋಜಾಕೋಬ್‌ಸನ್ (Varroajacobsoni) :-
ಜೇನುಕುಟುಂಬದ ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯಗಳು: