ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಪಾದನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ (ಉತ್ಪಾದನಾ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು, ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಜನರ ಸಂಬಂಧದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರ ನಡುವಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳೊಂದಿಗೆ ಜತೆಗೂಡಿಸಲಾಗುವುದು).ಹಾಗಾಗಿ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಅಥವಾ ಬಂಡವಾಳಗಾರನು ಉತ್ಪಾದನಾ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದನು ಎಂದು ಕಾರ್ಲ್‌ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳಗಾರ ವೇದಿಕೆ ಅಥವಾ "ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಸಮಾಜ" ಈವರೆಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಅವರು ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ಗ, ನಂತರದ ಬಂಡವಾಳಗಾರರ ಸಮೂಹ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಸಮಾಜವು ಸಮಾಜವಾದಿ ಅಥವಾ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.ಉತ್ಪಾದನಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗದ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ವರ್ಗ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದು ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು.

ಆಡಮ್‌ ಸ್ಮಿತ್‌ರ ನಂತರ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ವಸ್ತುವಿನ ವಿನಿಮಯ ಮೌಲ್ಯದಿಂದ ಅದರ ಬಳಕೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿದರು. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ರ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಖರೀದಿಸಿದ ವಸ್ತುವಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿನಿಮಯ ದರದೊಂದಿಗೆ ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಬಂಡವಾಳವು ರಚನೆಗೊಳ್ಳುವುದು. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಕಾರ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯು ಸಹ ಒಂದು ಬಳಕೆ ವಸ್ತು; ಬಂಡವಾಳಗಾರರು ನೀಡುವ ಕೂಲಿಯಲ್ಲಿನ ವಿನಿಮಯ ಮೌಲ್ಯವು ಅದು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಲಾಭದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿನ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಬಂಡವಾಳಗಾರರ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಮಿಗುತಾಯ(ಉಳಿಕೆಯ) ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಲಾಭಾಂಶವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮಾಲೀಕರು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೆಲಸ ಹೇಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮೇಲಾಡಳಿತಗಾರರು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಟ್ಟು ಸೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎನ್ನುವುದರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬಂಡವಾಳಗಾರ ವಿಧಾನವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉತ್ಪಾದಿಸಿದ ವಸ್ತುವಿನ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಬರುವ ಮೊತ್ತದಿಂದ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯು ಹೊಸ ಉತ್ಪನ್ನ ತಯಾರಿಸುವನು ಎಂದು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕ "ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್‌" ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬದುಕಲು ಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಕೂಲಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾರಿ ಬದುಕುವ ಭಾರಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ಸಮಾಜದ ಪ್ರಮುಖ ಅಗತ್ಯತೆ ಎನಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವಿರುದ್ಧದ ಟೀಕೆಗೆ ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸಮಾಜವಾದ ಮಾದರಿಯ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬದು ಮಾರ್ಕ್ಸ್ರ ಅವರ ಊಹೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ಹೇಳುವಂತೆ, ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿದ ಮಾಲೀಕರು ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮವರ್ಗದವರಿಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮೌಲ್ಯದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬಲವಂತದ ನಿರಂತರ ಶೇಖರಣೆಯ ಚಕ್ರವು ವರ್ಗ ಸಂಘರ್ಷಣೆಗೆ ತಳಹದಿಯಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಲಾಭದ ಮೂಲ ಕಾರ್ಮಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಕಾರ್ಮಿಕ ಮೌಲ್ಯ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಮಾರ್ಕ್‌ರ ನಿರೂಪಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ವಾದ ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

"ಇಂಪೆರಿಯಲಿಸಮ್‌, ದಿ ಹೈಯೆಸ್ಟ್‌ ಸ್ಟೇಜ್‌ ಆಫ್‌ ಕ್ಯಾಪಿಟಲಿಸಮ್‌" ನಲ್ಲಿ (1916) ವ್ಲಾಡಿಮಿರ್‌ ಲೆನಿನ್‌ರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದರು. ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೇರೆಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು "ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ" ಅಂತಲೂ ಕರೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಹೊಸ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಬದಲು, ಅದು ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯ ಅಂತಿಮ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪುವುದು. ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವರ್ಗದ ಜನರು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರದೇ, ಸಮಾನವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು ಎಂದು 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೆಲವು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಕಾರ್ಮಿಕರ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಗಳು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬಂಡವಾಳದಂತೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಬಂಡವಾಳಗಾರ ಪ್ರಭಾವವಿರುವಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು ಈ ಚಿಂತಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಗಳು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬಂಡವಾಳ "ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ" , ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಹೂಡಿಕೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ "ಉತ್ಪಾದಿಸದಿದ್ದರೆ" , ಆಗ ಬಂಡವಾಳೇತರ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ರಚನೆಯನ್ನು ಬಂಡವಾಳಗಾರರು ಮಾಡಿರಬಹುದು ಎನ್ನುವುದು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ ನಂತರದ ಚಿಂತಕರ ವಾದವಾಗಿತ್ತು.

ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಡಿ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆ,ವಿದ್ಯಮಾನಗಳ ಕುರಿತು ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ರಚಿಸಿ ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ವಾದಿ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಡೇವಿಡ್‌ ಹಾರ್ವೆ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ವಾದ ಸಮರ್ಥನೆಗೆ,ಅವರು ಮಾರ್ಕ್ಸ್‌ರ ಟೀಕೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನದೇ ಆದ “ಸೀಮೆ((ಪರಿಮಿತಿ)” ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಆದರೆ ಯಾವ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅಥವಾ ಅವುಗಳು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿರಬೇಕು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಾವು ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೀಮೆಯ ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿದ್ದು, ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಲು ಅವುಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಾದಕ ವ್ಯಸನಿಯು ತನ್ನ ಅಭ್ಯಾಸ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ,ಅದು ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದು. ಹಾರ್ವೆ ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕ "ಲಿಮಿಟ್ಸ್‌ ಟು ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್‌" ನಲ್ಲಿ (1982) ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ರಚನೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿತ್ವದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಅಂಶವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಅವರು ಬಂಡವಾಳ ಶೇಖರಣೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನಾ ಬಂಡವಾಳಗಾರರ ವಿಧಾನದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹಣದ ಹರಿವಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ವಿಶ್ವ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಸಮಕಾಲೀನ ರಾಜಕೀಯ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಕಾಣಿಸಿದೆ.ಇದಕ್ಕೆ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಹಾರ್ವೆ ತಮ್ಮ "ಅಸಮತೋಲನ(ಅಸಮ) ಭೌಗೋಳಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಗ್ಗೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ" ಎಂಬ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಮಂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕೆಳಗಿನ ನಾಲ್ಕು ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಸಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವರು ನಿರೂಪಿಸಿದರು: ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಅಂಶಗಳು; ಜನರಿಂದ ವಸೂಲಾತಿ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಣೆ; ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಳ ಅಥವಾ ಸಮಯ; ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬವಣೆಪಡುತ್ತಿರುವ “ಸಾಮಾಜಿಕ ವರ್ಗದವರಿಂದ ಶೇಖರಣೆ ಮಾಡುವುದು.

ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಸಮತೋಲನದ ಹಂಚಿಕೆ
ಮಾರ್ಕ್‌ರ ರಾಜಕೀಯ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಆದಾಯ
ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ಮೂಲಗಳು