15 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಮೊದಲು ಬಿಕಾನೆರ್ ಪ್ರದೇಶವು "ಜಂಗಲ್ ದೇಶ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬಂಜರು ಪಾಳುಬಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಬಿಕಾನೆರ್‌ನ ಗಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಜಾಟ್‌ರ ಜಾಟ್ ರಾಜವಂಶವು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿತು. ಈಶಾನ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯರಾಜಸ್ಥಾನವು ಮಹಭಾರತದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಜಂಗಲ್ ದೇಶ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಜಾಟ್‌ಕುಲದವರ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದ ಇದನ್ನು ಅವರದೇ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಾನೂನಿನನ್ವಯ ಜಾಟ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. 
ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ನಾಮಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಒಡೆಯರೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡ ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವಾಯತ್ತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವು ಆರು ಅಥವಾ ಏಳು ಜಾಟ್ ಗೋತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಸಿಹಾಗ್, ಪುನಿಯ, ಗೋದಾರ, ಸಾರನ್, ಬೆನಿವಾಲ್, ಜೋಹಿಯ ಮತ್ತು ಕಸವಾನ್. ಈ ಗೋತ್ರಗಳಲ್ಲದೇ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಜಪೂತ ಒಡೆಯರಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಜಾಟರ ಅನೇಕ ಉಪಜಾತಿಗಳಿದ್ದವು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬಾಗೂರ್, ಕಾರಿಪತ್ತ, ಮೋಹಿಲ ಅಥವಾ ಮೆಹಿಲ, ಬುಕರ್, ಬದು, ಚಾಚರ್. ಬಿಕಾನೆರ್ ರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಜಾಟರು ಅವರ ಏಳು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಜಾಟ್ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ"ಸಾತ್ ಪತ್ತಿ ಸತ್ತವಾನ್ ಮಜಾ" ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಇದರ ಅರ್ಥ ಏಳು ದೊಡ್ಡದಾದ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೇಳು ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರದೇಶಗಳು).

1472 ರಲ್ಲಿ ರಾವ್ ಬಿಕಾ ಬಿಕಾನೆರ್ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ರಾವ್ ಬಿಕಾ ರಾಥೋರ್ ಕುಲದ ಜೋಧಪುರ ನಗರದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮಹಾರಾಜ ರಾವ್ ಜೋಧನ ಎರಡನೆಯ ಪುತ್ರ. ಅವನದೇ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿಗಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಬಂಜರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡನು. ಜೋಧ ರಾಜನ ಎರಡನೇ ಮಗನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಮಹಾರಾಜನ ಗದ್ದುಗೆ ಏರುವ ಅವಕಾಶ ಅವನಿಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, "ಜಂಗಲ್ ದೇಶ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳ ಬಿಕಾನೆರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವನದೇ ಆದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ. ಬಿಕಾನೆರ್ ಥಾರ್ ಮರುಭೂಮಿಯ ಮರಳುಗಾಡು ಪ್ರದೇಶವಾದರೂ, ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರಿನ ಚಿಲುಮೆಗಳ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶದ ನಡುವಿನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿಒಯಸಿಸ್ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದಕಾರಣ ಬಿಕಾನೆರ್ ನಗರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಬಿಕಾನೆರ್ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ("ಬಿಕಾನ ವಸಾಹತು") ಬಿಕಾನ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಯಿತು. 1478 ರಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ಈಗ ಅದು ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ 100 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ 1.5 km ದೂರದಲ್ಲಿ ಜುನಾಗಡ್ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಹೊಸ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಬಿಕಾನೆರ್ ನ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಅದರೊಳಗೆ ಬರುವಂತಹ ಕೋಟೆಯು ಬಿಕಾನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ.

ಬಿಕಾನ 100 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಬಿಕಾನೆರ್‌ನ ಸಂಪತ್ತು 1571 ರಿಂದ 1611 ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಬಿಕಾನೆರ್‌ನ ಆರನೆಯ ರಾಜನಾದ ರಾಜಾ ರಾಯ್ ಸಿಂಗ್‌ಜಿ‌ಯ ನೇತತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಮೊಗಲರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೊಗಲರ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಅಲ್ಲದೇ ಅಕ್ಬರ್ ಮತ್ತು ಆತನ ಪುತ್ರನಾದಜಹಂಗೀರ್ ಸಾಮ್ರಾಟನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೇನಾ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದನು. ಮೇವಾರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅರ್ಧ ಭಾಗವನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಅವನ ಯಶಸ್ವಿ ಯುದ್ದದ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮೊಗಲ್ ಸಾಮ್ರಾಟರಿಂದ ಬಿರುದುಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಅವನಿಗೆ ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಬುರನ್ ಪುರ್ ನ ಜಾಗೀರ್‌ಗಳನ್ನು (ಭೂಮಿಯನ್ನು) ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಈ ಜಾಗೀರ್‌ಗಳಿಂದ ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಕಂದಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವನು ಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜುನಾಗಢ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು.ಈ ಕೋಟೆ ಸರಾಸರಿ ರಷ್ಟು ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವನು ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತನಾಗಿದ್ದ.ಅಲ್ಲದೇ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಅವನು ಕೈಗೊಂಡ ಪ್ರವಾಸದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದ ಜ್ಞಾನವು ಜುನಾಗಢ್ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸ್ಮಾರಕಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗಿದೆ.

1631 ರಿಂದ 1639 ರವರೆಗೆ ಮೊಗಲ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಕರಣ್ ಸಿಂಗ್ ಕರಣ್ ಮಹಲ್ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದನು. ನಂತರ ರಾಜರುಗಳು ಈ ಮಹಲಿಗೆ ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹಡಿಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದರಲ್ಲದೇ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. 1669–98 ರವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಅನುಪ್ ಸಿಂಗ್ ಕೋಟೆಯ ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಅರಮನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜನಾನಭಾಗವನ್ನು (ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ರಾಜಮನೆತನದ ನಿವಾಸ) ಕಟ್ಟುವ ಮೂಲಕ ಗಣನೀಯ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ. ಅವನು ಕರಣ್ ಮಹಲ್ ಅನ್ನು ದಿವಾನ್ - ಐ- ಅಮ್ (ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂದರ್ಶನದ ಸಭಾಂಗಣ)ನೊಂದಿಗೆ ನವೀಕರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅನುಪ್ ಮಹಲ್ ಎಂದು ಕರೆದನು. 1746 ರಿಂದ 1787 ವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಗಾಜ್ ಸಿಂಗ್ ಚಂದ್ರ ಮಹಲ್(ಚಂದ್ರ ಅರಮನೆ)ನ್ನು ನವೀಕರಿಸಿದ. ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ ಸೂರತ್ ಸಿಂಗ್,1787 ರಿಂದ 1828 ರವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಭಾಂಗಣವನ್ನು( ಮಾಹಿತಿ ಕೋಶದಲ್ಲಿರುವ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ) ಗಾಜಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಉಜ್ಜ್ವಲ ಬಣ್ಣಗೆಲಸದಿಂದ ಅದ್ಧೂರಿಯಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ. 1872 ರಿಂದ 1887 ರವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದಂತಹ ದುಂಗರ್ ಸಿಂಗ್ ಬಾದಲ್ ಮಹಲ್ ಕಟ್ಟಿಸಿದನು(ಹವಾ ಅರಮನೆ) ಮಳೆಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಮೋಡಗಳ(ಬಿಕಾನೆರ್ ಬಂಜರುಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಘಟನೆ)ವರ್ಣಚಿತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಹಾಗೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟನು. 1887 ರಿಂದ 1943 ರವರೆಗೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದಗಂಗಾ ಸಿಂಗ್ ಗಂಗಾ ನಿವಾಸ್ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಒಳಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ ಸ್ಯಾಮ್ಯೂಲ್ ಸ್ವಿಂಟನ್ ಜಾಕೋಬ್ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗಂಗಾ‌ಸಿಂಗ್‌ನ ಮಗ ಸದುಲ್ ಸಿಂಗ್ 1943 ರಲ್ಲಿ ಅವನ ತಂದೆಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದ. ಆದರೆ 1949 ರಲ್ಲಿ ಯುನಿಯನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ. 1950 ರಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದನು.

1818 ರಲ್ಲಿ ಸಹಿಹಾಕಿದ ಪರಮಾಧಿಕಾರದ ಒಪ್ಪಂದದಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಕಾನೆರ್ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್ರ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. ತರುವಾಯ, ಬಿಕಾನೆರ್‌ನ ಮಹಾರಾಜರುಗಳು ಜುನಾಗಢ್ ಕೋಟೆಯ ನವೀಕರಣಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಹಣ ಹೂಡಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, 12 ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿಹಾಕುವ ಮೊದಲು,ಬಿಕಾನೆರ್ ಮತ್ತು ಜೋಧಪುರದ ರಾಜರುಗಳ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಠಾಕುರ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಅಂತಃ ಕಲಹ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕಲಹಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಡೆಗಳು ಅಡಗಿಸಿದವು. 

ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಅರಸರಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ಸಿಂಗ್ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು.ಅಲ್ಲದೇ ಇವನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್‌ಗೆ ಅಚ್ಚಮೆಚ್ಚಿನವನಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ನೈಟ್ ಕಮಾಂಡರ್ ಆಫ್ ಸ್ಟಾರ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಬಿರುದನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ವಾರ್ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್‌ನ ಸದಸ್ಯನಾಗಿಯೂ ಅವನು ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇಂಪೀರಿಯಲ್‌ನಲ್ಲಿ(ಮೊದಲನೆಯ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧದ ಅಧಿವೇಶನಗಳು)ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ ಹಾಗು ವರ್ಸೈಲ್ಸ್ ಶಾಂತಿ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧ IIರಲ್ಲಿ ಅದೃಷ್ಟವು ಏರಿಳಿತವಾಗಬಹುದೆಂಬ ಅರಿವು ಅವನಿಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಮೊದಲೇ 1943 ರಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟನು. ಜುನಾಗಢ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅವನ ಕೊಡುಗೆಯು,ಗಂಗಾ ಮಹಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಭಾಂಗಣಗಳು ಮತ್ತು ಔಪಚಾರಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ ದರ್ಬಾರ್ ಸಭಾಂಗಣ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಬಿಕಾನೆರ್‌ನ ರಾಜನಾಗಿ ಸುವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವ ನಡೆಸಿದ ಸಭಾಂಗಣ ಈಗ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಜುನಾಗಢ್ ಕೋಟೆಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಅವನು ಸ್ವಿನ್‌ಟನ್‌ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ, ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಹೊಸ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ.ಇದು ಬಿಕಾನೆರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಹೊಸ ಅರಮನೆಗಳ ಪೈಕಿ ಮೂರನೆಯದಾಗಿದ್ದು, ಅರಮನೆಗೆ ಲಾಲ್‌ಗಢ್ ಅರಮನೆ ಎಂದು ಅವನ ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನಿಟ್ಟ. 1902 ರಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿವಾಸವನ್ನು ಜುನಾಗಢ್ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಬಸಲಾಯಿಸಿದನು. ರಾಜಮನೆತನದ ಕುಟುಂಬವು ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್ ಅರಮನೆಯ ವಿಶೇಷ ವಸತಿಗೃಹದಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ವಾಸವಿದೆ. ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್ ಅರಮನೆಯನ್ನು ಅವರು ಪಾರಂಪರಿಕ ಹೊಟೆಲ್‌ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಇತಿಹಾಸ
ಶಿವ್ ಬರಿ ದೇವಾಲಯ
ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಿವಾಸ್ ಅರಮನೆ
ಸಾರಿಗೆ