ವರಾಹವನ್ನು ಮೂಲತಃ ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರವಾಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ವರಾಹ ದಂತಕಥೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ತೈತ್ತಿರೀಯ ಅರಣ್ಯಕ ಮತ್ತು ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ವರಾಹ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಆದಿಸ್ವರೂಪದ ನೀರು ಎಂದು ಅವುಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿಯು ಒಂದು ಕೈಯ ಗಾತ್ರದ್ದಾಗಿ ಆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತ್ತು. ಒಂದು ಹಂದಿಯ (ವರಾಹ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ (ಬ್ರಹ್ಮ) ದೇವರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊರಗೆ ತರುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ನಂತರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವು ಹಂದಿಗಳನ್ನು ಎಮುಶಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. ಜೆ.ಎಲ್.ಬ್ರೊಕಿಂಗ್ಟನ್ ಪ್ರಕಾರ, ವೈದಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ವರಾಹ ಕಥೆಗಳಿವೆ. ಒಂದರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಎಮುಶಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅಸುರ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಒಂದು ಹಂದಿ. ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ವಿಭಾಗ 14.1.2 ರಲ್ಲಿ, ಈ ಎರಡು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಎಮಶವನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ವರಾಹವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸನಾದ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ಭೂದೇವಿಯನ್ನು ಕದ್ದೊಯ್ದು ಮಹಾಸಾಗರಕ್ಕೆ ಅವಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಈ ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿ ಪುರಾಣ, ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ, ದೇವಿ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ, ಪದ್ಮ ಪುರಾಣ, ವರಾಹ ಪುರಾಣ, ವಾಯು ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಪುರಾಣಗಳು ವರಾಹದ ಈ ದಂತಕಥೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಈ ಕಥೆಗಳು ಅವುಗಳ ವಿವರಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ವೈಕುಂಠದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕರಾದ ಜಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯರೊಂದಿಗೆ ಕಥೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಮ್ಮೆ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಬಂದ ಮಕ್ಕಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಚರಿಸುವ ನಾಲ್ಕು ಋಷಿಕುಮಾರರನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಅವರು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿಗಳು ಜಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯರನ್ನು ಅಸುರರಾಗಿ ಎಂದು ಶಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಋಷಿ ಕಶ್ಯಪ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ದಿತಿಯ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಅವರು ದೈತ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸ ಸಹೋದರರು ಶುದ್ಧ ದುಷ್ಟತನದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅನಾಹುತವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ವರದಿಂದಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನಾಶವಾಗದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರನು ಭೂಮಿಯ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹಿಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆದಿಮದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಅಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯ ದೈತ್ಯನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಒಂದು ಭೂಕಂಪನದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೂಗುತ್ತದೆ; ಬೇರೆ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸನ ಹಿಡಿತದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಹಸುವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಕೆಲವು ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ, ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಗೀಡಾದ ದೇವತೆಗಳು ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೊರೆಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಗಳ ತೂಕದಿಂದಾಗಿ ಅಥವಾ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನಿಂದಾಗಿ ಭೂಮಿಯು ರಾಸತಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ವರಾಹ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ರಾಕ್ಷಸನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರವನ್ನು ಪಡೆಯುವಾಗ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಹೆಸರಿಸಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹಂದಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸದ ಕಾರಣ, ವಿಷ್ಣು ದೊಡ್ಡ ದಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಈ ರೂಪವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆದಿಸ್ವರೂಪದ ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಧುಮುಕುತ್ತಾನೆ. ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ವರಾಹವು ಬ್ರಹ್ಮದ ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಯಿಂದ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಯಾಗಿ (ಹೆಬ್ಬೆರಳಿನ ಗಾತ್ರ) ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆಯಲು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವರಾಹದ ಗಾತ್ರವು ಆನೆಯಂತೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಅಗಾಧವಾದ ಪರ್ವತದ ಸ್ವರೂಪ ಬರುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥಗಳು ಆತನ ದೈತ್ಯಾಕಾರದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತವೆ. ವಾಯು ಪುರಾಣವು ವರಾಹವನ್ನು 10 ಯೊಜನ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ (ಯೋಜಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 6-15 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (3.7-9.3 ಮೈಲಿ) ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಅಗಲ ಮತ್ತು 1000 ಯೊಜಾನಾಗಳ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಅವರು ಪರ್ವತದಂತೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆಯೇ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಮೋಡದಂತೆಯೇ ಗಾಢ, ಅವನ ದಂತಗಳು ಬಿಳಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರವಾಗಿವೆ. ಅವನ ದೇಹವು ಭೂಮಿಯ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ನಡುವಿನ ಜಾಗದ ಗಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಅವನ ದೊಡ್ಡ ಘರ್ಜನೆ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ವರಾಹದ ಕೂದಲುಗಳು ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದವು. ಒಂದು ನಿದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ನೀರಿನ ದೇವತೆಯಾದ ವರುಣನು ಆ ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ವರಾಹವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ವರಾಹ ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ಮಡಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ವರಾಹನು ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುವ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಕ್ಷಸನು ವರಾಹವನ್ನು ಮೃಗವೆಂದು ಅಣಕಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬಾರದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸನ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ, ವರಾಹನು ತನ್ನ ದಂತಗಳ ಮೇಲೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೇಲೆ ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ವರಾಹವನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರು ಆಟೋಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಉಗ್ರವಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವರಾಹ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ವರಾಹವು ತನ್ನ ದಂತಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಮೊದಲಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ವರಾಹನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಒಂದು ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೂಮಿ ದೇವಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ರಕ್ಷಕನಾದ ವರಾಹ ರೂಪದ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ವರಾಹನ ಮಗನಾದ ನರಕಾಸುರ ಎಂಬ ಅಸುರನಿಗೆ ಭೂದೇವಿ ಜನ್ಮ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ.

ವರಾಹ ಪುರಾಣವು ವರಾಹ ರೂಪದ ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಭೂದೇವಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಶೈವ ಪುರಾಣಗಳು ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತವೆ - ಇದರಲ್ಲಿ ಶಿವನು ರೆಕ್ಕೆಯ ಸಿಂಹದ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ವರಾಹವನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಿಕ್ಕ ಪುರಾಣವಾದ ಕಾಳಿಕಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ವರಾಹ ಮತ್ತು ಭೂದೇವಿಗೆ ಸುವರ್ತ, ಕನಕಾ ಮತ್ತು ಘೋರ ಎಂಬ ಮೂರು ವರಾಹರೂಪದ ಪುತ್ರರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರಾಹವು ಅವನ ಗಂಡುಮಕ್ಕಳ ಮೋಹದಿಂದ ಅವರ ದುರ್ನಡತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ವರಾಹದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣು ನಂತರ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಶರಭದ (ವರಾಹ ಶಿವ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ವರಾಹದ ದೇಹವನ್ನು ಮತ್ತು ವಿನಾಶಕರವಾದ ಮೂರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಕೋರುತ್ತಾರೆ.

ದಂತಕಥೆ
ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ
ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪ
ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳು