ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾವ್ಯಬಂಧದ ಮಾದರಿಯೆಂದರೆ, ಮುಲ್ತಾನಿನ ಬಾಬಾ ಫರೀದುದ್ದೀನ್ ಗಂಜೆಶಕರ್ ಬಗ್ಗೆ (1173-1226) ಪಂಜಾಬಿ ಕವಿಯಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಎರಡು ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳು. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ ಅದು ಆ ಕಾಲದ ಪೂರ್ವ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಾಷೆಯಂತಾಗಲೀ ಪಂಜಾಬಿಯಂತಾಗಲೀ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಪಂಜಾಬಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಗರೀ ಅಥವಾ ಶೌರಸೇನೀ ಅಪಭ್ರಂಶದ ನಡುನಾಡಿನ ನುಡಿಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. 14ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಅನಂತರ ವ್ರಜಭಾಷೆಯ ಕಡೆಕಡೆಗೆ ಹಿಂದುಸ್ತಾನೀ (ಖಡೀಬೋಲೀ ಅಥವಾ ಹಿಂದೀ-ಉರ್ದು) ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭಾಷಾರೂಪಗಳನ್ನು ನಾಗರೀಭಾಷೆಯ ಸೋದರ ಭಾಷೆಯಾದ ಲಂಡ ಎಂಬುದರ ವರ್ಣಮಾಲೆಯ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಈಗಲೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಗುರುಗಳು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಶಾರದಾ ಲಿಪಿಗೆ ಅತಿ ಸಮೀಪವೂ ನಾಗರೀ ಬರವಣಿಗೆಯ ವಿಧಾನದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವೂ ಆದ ವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗುರುಮುಖಿ ವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಖ್ಖರು ತಮ್ಮ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಈಗ ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಲಿಪಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿದೆ.
ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಸುಧಾರಕನೂ ಕಬೀರನಂತೆ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ನೀಡಿದ ದೊಡ್ಡ ಸಂತನೂ ಭಕ್ತನೂ ರಚನಾತ್ಮಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಯಕನೂ ಆಗಿದ್ದ ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಗುರುನಾನಕ್‍ನಿಂದ (1469-1538) ಪಂಜಾಬಿ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಚಾಲನೆ ದೊರೆಯಿತು. ಗುರುನಾನಕ್‍ನ ರಚನೆಗಳು ವ್ರಜಭಾಷೆಯೊಡನೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ತೆರನ ಹಳೆಯ ಹಿಂದೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿವೆಯೇ ವಿನಾ ಶುದ್ಧ ಪಂಜಾಬಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ನಾನಕ್‍ನ ಅನಂತರದ ಐದನೆಯ ಗುರುವಾದ ಅರ್ಜನದೇವ ಕ್ರಿ.ಶ. 1605 ರ ಸರಿಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಗುರುನಾನಕನ ನಂತರದ ನಾಲ್ವರ ಗುರುಗಳ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕಬೀರದಾಸ್, ರೈದಾಸ್ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ನಾನಕ ಪೂರ್ವ ನಿರ್ಗುಣೋಪಾಸಕರ ಹಿಂದಿ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಬೃಹತ್ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ. 3,384 ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು 15,575 ವೃತ್ತಪದ್ಯಗಳಿರುವ ಈಕೃತಿ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬಿನ ಮಧ್ಯಯುಗದ ಋಗ್ವೇದವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಗ್ರಹ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಸೇರ್ಪಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಸಿಖ್ಖರ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥವೆನಿಸಿದ ಆದಿಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಇಡೀ ಸಿಖ್ಖರ ಜನಪ್ರಿಯ ಕೃತಿ ಗುರುಗ್ರಂಥಸಾಹಬ್. ಇದು ಮಧ್ಯಯುಗದ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ (ಹಳೆಯ ಹಿಂದೀ) ಭಕ್ತಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿ. ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಇದು ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. (ಚಟರ್ಜಿ - 1963) ಅರ್ಜನ್ ದೇವನ ಅನಂತರ ಸಿಖ್ಖರ ಹತ್ತನೆಯ ಹಾಗೂ ಕಡೆಯ ಗುರುವಾದ ಗೋವಿಂದಸಿಂಗ್‍ನವರೆಗೆ (1666-1708) ಯಾವ ಸಿಖ್ ಗುರುಗಳೂ ಉತ್ಕøಷ್ಟ ಕೃತಿರಚನೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆತನ ಕೆಲವು ಸಮಕಾಲೀನ ಕವಿಗಳು ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪದ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವೆಲ್ಲವೂ ಬಹುಪಾಲು ಹಿಂದೂ ಪೌರಾಣಿಕ ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿ ಹಳೆಯ ಹಿಂದೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದೇವತೆಯಾದ ಚಂಡಿಯ ಸ್ತುತಿರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಚಂಡಿ ದೀವಾರ್ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯ ಖಚಿತವಾಗಿ ಪಂಜಾಬಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿವಸಿಂಗ್ ಎಂಬ ಕವಿ ಇನ್ನೊಂದು ಜನಮ್-ಸಾಖೀಯನ್ನು ಪೂರ್ವಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ. ಮೂರನೆಯ ಜನಮ್-ಸಾಖೀ ಕೃತಿ ಇದೇ ಭಾಷಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಣಿಸಿಂಗನಿಂದ ರಚಿತವಾಯಿತು. (1737)

ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆ
ಆರಂಭಕಾಲ - ಕ್ರಿಶ 1600ರ ವರೆಗೆ
ಆಧುನಿಕ ಕಾಲ 1850 ರ ಅನಂತರ
ಪ್ರದೇಶ, ಜನ ಮತ್ತು ಭಾಷೆ