ಸದಸ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರತ್ಯಯವುಳ್ಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತರುವ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯ ಹುಂಡಿಗಳ ಮರುವಟಾವಣೆಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ವಿಧಿಸುವ ಬಡ್ಡಿಯ ದರ (ಬ್ಯಾಂಕ್ ರೇಟ್). ಇದನ್ನು ವಟ್ಟದ ದರ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾಲಪತ್ರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ನೀಡುವ ಸಾಲದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸುವ ಬಡ್ಡಿಯ ದರವೂ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವೇ. ಹಣದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ವಟ್ಟದ ಅಂಗಡಿಗಳು ನೀಡುವ ಸಾಲದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸುವ ಬಡ್ಡಿಯ ದರವನ್ನು ಪೇಟೆಯ ಬಡ್ಡಿಯ ದರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಲ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಅದು ವಿಧಿಸುವ ಬಡ್ಡಿಯ ದರ ಪೇಟೆಯ ಬಡ್ಡಿಯದರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ಅಮೆರಿಕ ಮೊದಲಾದ ಮುಂದುವರಿದ ದೇಶಗಳ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಹಣ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರಕ್ಕೂ ಪೇಟೆ ಬಡ್ಡಿ ದರಕ್ಕೂ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಪೇಟೆ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಚಲನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಂತೂ ಈ ಸಂಬಂಧ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಿದೆ. ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಣದ ಪೇಟೆ ಅಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಬಂಧ ಅಷ್ಟೊಂದು ನಿಕಟವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಮತ್ತು ಪೇಟೆಯ ದರಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರದಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವನ್ನು ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವನ್ನು ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧನವಾಗಿ 1837ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಸಂಸ್ಥೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್. 1857ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ಹೀಗಾಗಿ 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ಪ್ರಾರಂಬವಾಯಿತು. ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೂ ಈ ಸಾಧನ ಬಳಸಲಾರಂಬಿಸಿದುವು. ಹೀಗೆ ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧನಗಳ ಪೈಕಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ್ದಾಗಿದೆ.

ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ
ವ್ಯವಸಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ಮಿಶ್ರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್