ನಜ್ರುಲ್ 1933 ರಲ್ಲಿ "ಮಾಡೆರ್ನ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಲಿಟರೇಚರ್"ಎಂಬ ಪ್ರಭಂದಗಳ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.ಅದರಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಶೈಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿದ್ದಾಂತಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು. ಅವರು 1928 ಮತ್ತು 1935 ರ ನಡುವೆ 800 ಹಾಡುಗಳುಳ್ಳ 10 ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು,ಅದರಲ್ಲಿ 600 ಹಾಡುಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ "ರಾಗಗಳ " ಆಧಾರದಲ್ಲಿವೆ. ಬಹುತೇಕ 100 ಜನಪದ ಆಧಾರಿತ,ಇವು "ಕೀರ್ತನೆಗಳ " ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿನವಾಗಿವೆ.ಕೆಲವು ಅಂದರೆ 30 ರಷ್ಟು ದೇಶಭಕ್ತಿ ಗೀತೆಗಳಿವೆ. ಅವರು ಕೊಲ್ಕತ್ತಾಗೆ ವಾಪಸ್ಸಾದ ನಂತರ 1941 ರ ವರೆಗೆ ಅನಾರೋಗ್ಯ ಪೀಡಿತರಾಗುವ ವರೆಗೂ ಸುಮಾರು.2,600 ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ,ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಳೆದು ಹೋಗಿವೆ. ಅವರು ಹಾಡುಗಳು "ಬೌಲ್" ,"ಝುಮುರ್" , ಸಂಥಾಲಿ ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳು, ಜನಪದ ಅಥವಾ ಜನಪದೀಯ ಹಾಡುಗಳಾಗಿವೆ.ಅದರಲ್ಲಿ "ಹಾವಾಡಿಗರು" , "ಭೈತಲಿ" ಮತ್ತು "ಭಾಯೊವಿಯಾ" ಇವೆಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳು ಶುದ್ದ ಜನಪದೀಯ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಾಗಿವೆ.ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಒಂದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಜ್ರುಲ್ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿಯೂ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. 

ನಜ್ರುಲ್ ರ ಈ ಯಶಸ್ಸು ಭಾರತೀಯ ನಾಟಕರಂಗಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಆಗ ಉದಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸಿನೆಮಾ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೂ ಕರೆತಂದಿತು. ಅವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದೆಂದರೆ ಗಿರೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಘೋಷ್ ಅವರ "ಭಕ್ತ ಧ್ರುವ"ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ 1934 ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಜ್ರುಲ್ ಇದರಲ್ಲಿ ನಾರದನ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಿದ್ದಾರಲ್ಲದೇ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಡು ರಚಿಸಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಹಿನ್ನಲೆ ಗಾಯಕರಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆಗ "ವಿದ್ಯಾಪತಿ"(ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಪತಿ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರ ಅವರ ಮುದ್ರಣ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕುರಿತಾಗಿದ್ದು 1936 ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣ ಕಂಡಿತು.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿ "ಗೊರಾ " ಆಧಾರಿತ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ನಜ್ರುಲ್ ಸಚಿನ್ ಸೆನ್ ಗುಪ್ತಾರ ಕಥಾಧಾರಿತ ನಾಟಕ "ಸಿರಾಜ್-ಉದ್-ದೌಲಾ"ಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಡು ಬರೆದು, ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ನಜ್ರುಲ್ 1939 ರಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ರೇಡಿಯೊಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು.ನಿರ್ಮಾಣದ ಹೊಣೆ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರದ ಸಂಗೀತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪ್ರಸಾರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಸಂಗೀತದ ಮೇಲಿನ ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳ ಆರಂಭಿಸಿದರು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ "ಹಾರ್ಮೊನಿ" ಮತ್ತು "ನವರಾಗ ಮಾಲಿಕಾ" ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು. ನಜ್ರುಲ್ "ಭೈರವಿ " ರಾಗದಿಂದ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಪಡೆದು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ನಜ್ರುಲ್ ತಮ್ಮ ಕಲಾವಿದತನದ ಸಮಗ್ರತೆ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡರು.ತಮ್ಮ ಹಾಡುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಹಾಗು ಅವುಗಳ ಉಳಿವಿಗೆ ಕಾರಣರಾದರು.ಕೇವಲ ತಮ್ಮದವುಗಳನ್ನೇ ಅಳವಡಿಸದೇ ಇನ್ನಿತರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ್ದರು.

ನಜ್ರುಲ್ ಅವರ ಪತ್ನಿ 1939 ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುವಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿ ಅವರ ಸೊಂಟದ ಭಾಗ ನಿಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ತೀವ್ರ ತೊಂದರೆಗೆ ಸಿಲುಕಿದರು, ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯ ಶುಶ್ರೂಷೆಗಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಬರೆಹ-ಹಾಡುಗಳನ್ನು 400 ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ, ಗ್ರಾಮ್ ಫೊನ್ ಮುದ್ರಣಗಳನ್ನು ಒತ್ತೆ ಇಡಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರು 1940 ರಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು.ದಿನಪತ್ರಿಕೆ "ನಬ್ ಯುಗ್"ಕ್ಕಾಗಿ (ನವಯುಗ)ಅವರು ಪ್ರಧಾನ ಸಂಪಾದಕರಾದರು.ಇದನ್ನು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬೆಂಗಾಲಿ ರಾಜಕಾರಣಿ ಎ.ಕೆ ಫಜ್ಲುಲ್ ಹಕ್ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು.

.ರಬೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ಅವರ ಮರಣ ಆಗಷ್ಟ್ 8,1941 ರಲ್ಲಾದಾಗ ನಜ್ರುಲ್ ತೀವ್ರ ನೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಸ್ವಯಂ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ರವೀಂದ್ರನಾಥ್ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಎರಡು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದರು."ರಬಿಹರಾ"(ರಬೀಂದ್ರ ರಹಿತ ಅಥವಾ ರಬಿ ಇರದ ಶೂನ್ಯ)ಇವು ಆಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ರೇಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಕಂಡವು. ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಜ್ರುಲ್ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅನಾರೋಗ್ಯ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮಾತಿನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಅವರ ವರ್ತನೆಗಳು ಎರ್ರಾಬಿರ್ರಿಯಾದವು.ದುಂದುವೆಚ್ಚ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.ಹೀಗೆ ಅವರು ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದರು. ಅವರ ಪತ್ನಿ ತಾವೇ ಅನಾರೋಗ್ಯ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಪತಿಯ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತೊಡಗಿದರು. ಹೇಗೆಯಾದರೂ ನಜ್ರುಲ್ ಅವರ ಅರೋಗ್ಯ ದಿನೇ ದಿನೇ ಕೆಡಲಾರಂಭಿಸಿತು.ಅವರು ತುಂಬಾ ಬಳಲಿದರು. ಅವರು ಹೋಮಿಯೊಪತಿಮತ್ತು ಆಯುರ್ವೇದ್ಔಷಧಿಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆದರೂ ಅದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಉಪಶಮನ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ.ಆದರೆ ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಕ್ಷೀಣತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವರು 1942 ರಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಆಶ್ರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಸೇರುವಂತಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಅನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಾಂತ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮೊರೆಹೋದರು. ತರುವಾಯ 1952 ರಲ್ಲಿ ರಾಂಚಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಾನಸಿಕ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮಾಡಲಾಯಿತು.. ಅವರ ಹಲವು ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಗುಂಪು ತಮ್ಮೊಳಗೇ "ನಜ್ರುಲ್ ಟ್ರೀಟ್ ಮೆಂಟ್ ಸೊಸೈಟಿ" ಎಂದು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಅವರ ನೆರವಿಗೆ ನಿಂತಿರು.ಭಾರತದ ರಾಜಕಾರಣಿ ಶ್ಯಾಮ್ ಪ್ರಸಾದ ಮುಖರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಆ ಟ್ರೀಟ್ ಮೆಂಟ್ ಸೊಸೈಟಿ ನಜ್ರುಲ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಿಳಾರನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಲಂಡನ್ಗೆ ಹಾಗು ವಿಯೆನ್ನಾಗೆ ಕಳಿಸಿತು. ಪರೀಕ್ಷೆ ನಂತರ ವೈದ್ಯರು ಇವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಆರೈಕೆ ದೊರಕಿಲ್ಲ ಎಂದರು.ವಿಯೆನ್ನಾದಲ್ಲಿನ ಡಾ.ಹಾನ್ಸ್ ಹಾಫ್ ಓರ್ವ ನರರೋಗ ತಜ್ಞರು ತಪಾಸಣೆ ನಡೆಸಿ ನಜ್ರುಲ್ ಪಿಕ್ಸ್ ರೋಗಕ್ಕೆ (ತೀವ್ರತರ ಜ್ಞಾಪಕ ಶಕ್ತಿ ಕಳೆದ ಸ್ಥಿತಿ)ತುತ್ತಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲಾಗದೆಂದಾಗ ಅವರು 1953 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 15 ರಂದು ಕೊಲ್ಕತ್ತಾಗೆ ವಾಪಸ್ಸಾದರು.
ನಂತರ 1962 ಜೂನ್ 30 ರಂದು ಪತ್ನಿ ಪ್ರಮಿಲಾ ನಿಧನರಾದರು.ನಜ್ರುಲ್ ತೀವ್ರ ನಿಗಾ ಘಟಕದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಹೊಸ ಬಾಂಗ್ಲಾ ದೇಶ 1972 ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆದಾಗ ಅವರನ್ನು ಢಾಕಾಗೆ ಕಳಿಸಿ ನಾವು ಅವರಿಗೆ ನಾಗರಿಕತ್ವ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತೇವೆ ಎಂದುಭಾರತ ಸರಕಾರಕ್ಕೆ ಮನವಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎಷ್ಟೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿ ತೋರಿದರೂ ನಜ್ರುಲ್ ಅವರ ಶಾರೀರಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸುಧಾರಣೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಗಿಟಾರು ವಾದಕ ಕಾಜಿ ಅನಿರುದ್ದ 1974 ರಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದ.ನಂತರ ತಮ್ಮ ಸುದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ನಂತರ 1976 ಆಗಷ್ಟ್ 29 ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಅವರ ಇಚ್ಚೆ ಪ್ರಕಾರ ಅವರನ್ನು ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಢಾಕಾದ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನಲ್ಲಿನ ಮಸೀದೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಅವರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡರು.ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನಗಳ ಶೋಕಾಚರಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತುಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಎರಡು ನಿಮಿಷಗಳ ಮೌನ ಆಚರಿಸಲಾಯಿತು.

ವಿಮರ್ಶೆ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ
ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ
ನಂತರದ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಅನಾರೋಗ್ಯ
ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಕವಿ