ಇನ್ನುಳಿದ "ಧರ್ಮ" ,ದ ಅರ್ಥವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳೆಂದರೆ ಅದರ ಪದದ ಮೊದಲ ಹೃಸ್ವ ಅಕ್ಷರ "ದ್"(ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ), ಅಂದರೆ"ಪಾರಾಮಾರ್ಥಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನ" ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಪ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ಅಥವಾ "ಅದರೊಳಗಿನ ಪೂರ್ಣಾಂಶ" ವು ಮಾನವನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಅನುಭವದ ಪೂರಕ ಲಕ್ಷಣವೆನಿಸಿದೆ. ಇದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಇಡೀ ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ವರ್ಗೀಕರಣ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು ಎಲ್ಲಾ ಅದರಲ್ಲಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಲೌಕಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅದರ ಇರುವಿಕೆಯ ಆಸ್ತಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತು ಜಗತ್ತನ್ನು ಅದು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ತರುತ್ತದೆ.ಹೀಗೆ ಬೌದ್ದ ಧರ್ಮದ ಅಭಿಧರ್ಮ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಧರ್ಮಗಳ ವಿವಿಧ ಮುಖಗಳ ಮತ್ತು ಅವು ಶಾಲಾಪಾಠದಲ್ಲಿರುವ ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅವರು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಒಟ್ಟಾರೆ ಒಳಗೊಂಡ ಅಂಶಗಳು ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸತ್ಯದ ಪರಿಧಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತದೆ.(ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ವಿಚಾರವಾದಿಗಳು ಧರ್ಮಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.) ಇಂತಹ ಟಿಪ್ಪಣಿಯು ಮಾನವ ಅನುಭವದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ:ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕಲ್ಪನೆಯ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಅದು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ,ಆತ್ಮ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಿಭೂತದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗೆ ಇದು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.ಆದರೆ ಬೌದ್ದ ಮತದ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು "ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಮಯದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ" ಅಂಶಗಳ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.

ಬೌದ್ದ ಧರ್ಮದ ಮತಸೂತ್ರದ ಅಥವಾ ಸಿದ್ದಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಾಶ್ವತ "ನಾನು" ಎಂಬ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಅದು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತದೆ.ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಕಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಅದು ನಿರೊಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಸಂಕೇತಗಳು:

ಬೌದ್ದ ಧರ್ಮದ ಹೃದಯಾಂತರಾಳದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಿಯುವ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳಿವೆ,ಉದಾಹರಣೆಗೆಸ್ವತಂತ್ರ ಮೂಲದಿಂದಲೇ ಇದರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.

ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಬೌದ್ದ ಧರ್ಮದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ್ಜರಾದ ನಾಗಾರ್ಜುನ ಧರ್ಮಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೆತ್ತಿದರು.(ಪ್ರಜ್ಞಾವಂತಿಕೆಯ ಆ ಕ್ಷಣದ ಅಂಶಗಳ ಪರಿಗಣನೆ) ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸ್ವಂತದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ನಾಗಾರ್ಜುನರಿಗೆ ಸವಾಲುಗಳಿದ್ದವು. (ಅಂದರೆ ಅವು ಇನ್ನಿತರ ಹೊರತಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ ತೋರಿವೆಯೇ?)ಎಂದು ಅವರ ಅನುಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗುಣವಿಶೇಷಗಳು ಅದರ ಆನುವಂಶಿಕತೆಯಿಂದ ಬಂದಿವೆಯೇ ಎಂದು ಅವರು ಭಾವೋತ್ತೇಜಕವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು.(ಭಾವೋತ್ತೇಜಿಕವಾಗಿ):

ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳು ಖಾಲಿಯಾದರೆ,ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಕೊನೆ ಇದೆ? ಕೊನೆಯೆಂದರೇನು?
ಕೊನೆಯೆಂದರೆ ಏನು ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದ ಕ್ಷಣ? ಆದರೆ ಯಾವುದು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದು ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಅಂತ್ಯರಹಿತವಾದುದು?
ಅದೆಂದರೆ (ಅದು)"ಇದು" ? ಅದೆಂದರೆ "ಪ್ರತ್ಯೇಕವೆ" ? ಯಾವುದು ಶಾಶ್ವತ? ಯಾವುದು ಅಶಾಶ್ವತ?
ಯಾವುದು ಅಶಾಶ್ವತ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ? ಯಾವುದು (ರಹಿತ)ಅದಿಲ್ಲದಿರುವುದು? ಅಥವಾ ಹೊರತಾಗಿದೆ?

ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸುಸಂದರ್ಭಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ದುಃಖದ ಜೀವಕ್ಕೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುವುದು ಪರಿವರ್ತನೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ,ಧೈರ್ಯ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಆ ಜೀವಿಯ ಮರುಬದುಕಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಬಹುದು;
ಬುದ್ದ ಯಾವುದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆಯಾಗಲೀ ಎಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ ಭೋಧಿಸಿದ್ದರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ.

--ಮೂಲಮಧ್ಯಮಕಾರಿಕಾ, 25:22-24
"ಪುರುಷಾರ್ಥ" ದಂತೆ
ಬೌದ್ದತತ್ವದಲ್ಲಿನ ಸತ್ಯದರ್ಶನ
ಬೌದ್ದ ಧರ್ಮದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು
ಬೌದ್ದತತ್ವ ಮತದ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ವಿದ್ಯಮಾನ