ಈ ಯುಗದಲ್ಲಿ ರಜಪೂತರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲರಾಗಿದ್ದರು. ಶಾಕಂಬರಿಯ ಚೌಹಾನರು, ಕನೂಜಿನ ರಾಠೋಡರು, ಗುಜರಾತಿನ ಸೋಲಂಕಿ, ಗ್ವಾಲಿಯರಿನ ಕಛವಾಹರು ಮತ್ತು ಮಹೋಬೆಯ ಚಂದೇಲರು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಹವಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನ ಬಳಿ ಕವಿಚಾರಣರು ಇದ್ದರು. ಇವರು ಕತ್ತಿ ಹಿಡಿದರೆ ಕಾಳಗ, ಕಂಠ ಹಿಡಿದರೆ ಕಾವ್ಯ ಎನ್ನುವಂತೆ ಸವ್ಯಸಾಚಿಗಳು. ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಯದಾತ ರಾಜರ ಗುಣಗಾನ, ಪೌರುಷ ವರ್ಣನೆ ಇವರ ವೃತ್ತಿ. ರಾಜನನ್ನೂ ಆತನ ಕುಲವನ್ನೂ ಕುರಿತವು ಚಾರಣ ಕವಿತೆಗಳೆಂದು ಹೆಸರಾದವು. ಇವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾವಗೀತೆ, ಖಂಡಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮದುವೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವರ್ಣನೆಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಸಾಹಸಕೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಣಯವೇ ಪ್ರೇರಕ. ಈ ಕಾವ್ಯಗಳ ನಾಯಕರು ಸುಂದರ ಸ್ತ್ರೀಯೊಬ್ಬಳ ಸಲುವಾಗಿ ಹೊಸ ಸಾಹಸ ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದ ರಾಜಪೂತ ವೀರರ ಪೌರುಷ ಪ್ರಭಾವ ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ರಾಸೋ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಸೋ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವೀರರಸ ಪ್ರಧಾನ ಶೃಂಗಾರ ರಸ ಅದಕ್ಕೆ ಪೋಷಕವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಈ ಅವಧಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥ ಬೀಸಲದೇವ ರಾಸೋ. ಇದೊಂದು ಚಿಕ್ಕ ಕಾವ್ಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯಗಳೂ ಎರಡು ಸಾವಿರ ಪದ್ಯಗಳೂ ಇವೆ. ಅಜಮೀರಿನ ರಾಜ ಬೀಸಲದೇವ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕನೆಯ ವಿಗ್ರಹರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿ ನರಪತಿ ನಾಲ್ಹ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರರಸ ಪ್ರಧಾನ. ಭೋಜರಾಜನ ಮಗಳಾದ ರಾಜಮತಿಯನ್ನು ಬೀಸಲದೇವ ಮದುವೆಯಾದುದು, ಮಾತಿಗೆ ಮಾತು ಬಂದು ಅವನು ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡು ಹೊರಟುಹೋದುದು, ಪ್ರಿಯತಮನ ವಿರಹದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ನರಳಿ, ಮತ್ತೆ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು-ಈ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾವಸ್ತು. ಈ ಕಾವ್ಯದ ಭಾಷೆ. ಕರ್ತೃಕಾಲ ಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿದೆ. ಚಂದಬರದಾಯಿ (೧೧೨೭-೯೨) ಎಂಬವನ 'ಪೃಥ್ವೀರಾಜ ರಾಸೋ ಪ್ರಾಚೀನ ಕರತಿಗಳ ಪೈಕಿ ಮುಖ್ಯವಾದುದು. ಇದು ಎರಡೂವರೆ ಸಾವಿರ ಪುಟಗಳ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಗ್ರಂಥ. ಇದರಲ್ಲಿ 69 ಅಧ್ಯಾಯಗಳೂ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಪದ್ಯಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧವನ್ನು ಕವಿ ಬರೆದನಂತೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಅವನ ಮಗ ಜಲ್ಹಣ ಪೂರ್ಣ ಗೊಳಿಸಿದನಂತೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಬುವಿನ ಯಜ್ಞಕುಂಡದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಕುಲಗಳ ಉಗಮ, ಅಜಮೀರಿನಲ್ಲಿ ಚೌಹಾನರ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪೃಥ್ವಿರಾಜನ ಸೋಲು ಮತ್ತು ಅವನ ಸಾವಿನವರೆಗೂ ಕಥೆ ಇದೆ. ಭಾಷೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬ್ರಜ. ಆದರೆ ವೀರ ರೌದ್ರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಪ್ರಾಕೃತ ಶಬ್ದಗಳೂ ಪ್ರಾಕೃತದ ಹಾಗೆ ನಿನಾದಿಸುವ ಶಬ್ದಗಳೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರದ ಮನೋರಮ ನಿರೂಪಣೆಯೂ ವೀರದ ಓಜೋಮಯ ವ್ಯಂಜನೆಯೂ ಇವೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ರೂಪವಾಗಿ ಶುಕ ಶುಕಿಯ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಜಗನಿಕ (೧೧೭೩) ಕವಿಯ ಕೃತಿ ಆಲ್ಹಾಖಂಡ್ ಒಂದು ಖಂಡಕಾವ್ಯ. ಮಹೋಬಿಯ ಪರಮಾರ ರಾಜನ ಮಾಗಧ ಕವಿ. ಈತ ಮಹೋಬೆಯ ಇಬ್ಬರು ಖ್ಯಾತವೀರರಾದ ಆಲ್ಹಾ ಮದ್ತು ಊದಲ್ (ಉದಯ ಸಿಂಹ) ಎಂಬವರೆ ವೀರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾವ್ಯ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ದುರ್ದೈವದಿಂದ ಮೂಲಕೃತಿ ಉಪಲಬ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ವೀ ಬ್ರಜ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ ಈಗಿನ ಗ್ರಂಥ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರಿ ಹಾಡುಗಾರರು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪದ್ಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಸಂಪಾದಿತವಾದುದು.

೧೧೯೨ರ ಆಚೆಗೆ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳೊಳಗೆ ಗಂಗಾನದಿ ಬಯಲಿನ ಎಲ್ಲ ಹಿಂದೂ ರಾಜ್ಯಗಳೂ ನಾಶವಾದುವು. ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿಂದೀ ಉಪಭಾಷೆಗಳೂ ಅವುಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಹಾನಿಗೀಡಾದುವು. ಮೊದಮೊದಲಿನ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಂದರೆ ಸುಲ್ತಾನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಜಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಇರುಳು ಕವಿದುಕೊಂಡಿತು. ಸೋತ ಜನರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಈ ಪರಕೀಯ ಪ್ರಭುಗಳಿಗೆ ಆಸ್ಥೆಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಹೆಸರೆಂದರೆ ಅಮೀರ್ ಖುಸ್ರೋ (೧೨೫೪-೧೩೨೫). ಇವನ ನಿಜನಾಮ ಅಬ್ದುಲ್ ಹಸನ್. ಈತ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಲೇಖಕ. ಈತನ ಬರೆವಣಿಗೆಯ ಅಧಿಕಭಾಗ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸ್ಥಳೀಯ ಉಪಭಾಷೆಗಳನ್ನೂ ಆತ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲಿಲ್ಲ. 'ಖಾಲಿಕ್ ಬಾರೀ, ಕೆಲವು ಮಸನವಿಗಳನ್ನೂ ಅನೇಕ ಹಿಂದೀ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಖುಸ್ರೋ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈತನ ಪಹೇಲಿಗಳು (ಒಗಟುಗಳು) ತುಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಕ್ತಿವೈಚಿತ್ರ್ಯ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಇವನ ರಚನೆಗಳು ಖಡೀಬೋಲಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಜಭಾಷೆಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಇವೆ.

ಗೋರಖ್ ನಾಥ್ ಎಂಬಾತ ಹಿಂದೀ ಗದ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಬರೆದವನೆಂದು ಪರಿಗಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಆತನ ಕೃತಿಗಳು ಉಪಲಬ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ. ೧೭೯೮ಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ವೀರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಯುಗಸಂಧಿಯ ಕವಿ ವಿದ್ಯಾಪತಿಯ (ಸು.೧೩೬೦-೧೪೨೮) ಭಾವಗಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಜರೂಪಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದರೂ ಅವು ಬಿಹಾರದ ಮೈಥಿಲೀ ಉಪಭಾಷೆಯಲ್ಲಿವೆ.

ನಂದದಾಸ (೧೫೧೫-೮೬)
ಬಜ್ರ ಭಾಷಾ ಕವಿಗಳು
ಗೋರೇಲಾಲ್ (೧೮ನೆಯ ಶತಮಾನ)
ಪೂರ್ವಯುಗ