ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಮಗಿರುವ ಅನುಭವದಿಂದ, ಹೆರುವ ಕಾರ್ಯವು ಹೆಣ್ಣು ಜಾತಿಯದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆವು. ಬೀಜಗಳಿರುವುದು ಸಸ್ಯಗಳ ಹಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ; ಆದುದರಿಂದ ಬೀಜಗಳುಳ್ಳ ಹಣ್ಣನ್ನು ಗರ್ಭಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುವ ಹೂವಿಗೂ ಕಾಯಿಗೂ ಕೇವಲ ಸಮೀಪ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದೆಂದು ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದು. ಹೂ ಬಿಡದಿದ್ದರೆ ಕಾಯಿಯಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದುದ್ದರಿಂದ ಸಸ್ಯಗಳ ವಿವಾಹಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕಾದರೆ ಹೂಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಹೂವನ್ನು- ಎಂದರೆ, ಅವರೆಯ ಹೂವನ್ನೋ, ಬಟಾಣಿಯ ಹೂವನ್ನೋ, ಅಗಸೆಯ ಹೂವನ್ನೋ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೂವಿನಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಬಣ್ಣವಿರುವ ರೇಕುಗಳಿರುವುವು; ಅವು ಸುವಾಸನೆಯುಳ್ಳವಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾವು ಹೂವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ ರೇಕುಗಳಿಂದ ಸಾಧ್ಯ. ಈ ರೇಕುಗಳಿಗೆ ಹೊರಗಡೆ ಬಟ್ಟಲಿನಂತಿರುವ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಒಂದು ಅಂಗವಿರುವುದು. ಇದನ್ನು ‘ವೃಂತ’ವೆಂದು ಕರೆಯುವರು. ಈ ಪುಷ್ಪಕೋಶವು, ಹೂವು ಮೊಗ್ಗಾಗಿರುವಾಗ, ಅದರ ಹೊದಿಕೆಯಾದ ಅಂಗವಾಗಿ ಕಾಣಬರುವುದು. ಈ ರೇಕುಗಳನ್ನೂ ವೃಂತವನ್ನೂ ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದರೆ, ದಾರದಂತಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಸರಗಳು ಕಾಣಬರುವುವು. ಈ ಕೇಸರಗಳು ತಮ್ಮ ನಡುವೆ ಇರುವ ಒಂದು ಹಸಿರುಬಣ್ಣದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವುವು; ಈ ಲಿಂಗವೇ ‘ಅಂಡಾಶಯ’ವು; ಇದೇ ಮುಂದೆ ಹಣ್ಣಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಅಂಗ. ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಹೆಣ್ಣು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ಲಿಂಗದ ಕೆಳಭಾಗವು ಟೊಳ್ಳಾಗಿದ್ದು ಮುಂದೆ ಆಗುವ ಬೀಜಗಳ ಪೂರ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದು. ಇನ್ನೂ ಅರಳದೆ ಇರುವ ಒಂದು ಹೂವಿನಲ್ಲಿನ ಅಂಡಾಶಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೀಜದ ಅಂಕುರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೆಣ್ಣು ಅಣುವಿರುವ ಅಂಡಗಳು ಮಾತ್ರ ಕಾಣಬರುವುವು. ಬೀಜಗಳು ಆಗಬೇಕಾದರೆ ಈ ಸ್ತ್ರೀ ಅಣುವಿಗೆ ಪುರುಷಾಣುವಿನ ಸಂಬಂಧವಾಗಬೇಕು.
ಒಂದು ಕೇಸರವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನೋಡಿದಾಗ ಅದು ಒಂದು ಉದ್ದವಾದ ದಾರದಂತಿದ್ದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಟೊಳ್ಳು ಸಂಪುಟವನ್ನುಂಟಾಗಿರುವುದು. ಈ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪುಡಿಯಿರುವುದು. ಇದನ್ನು ‘ಪರಾಗ’ವೆಂದು ಕರೆಯುವರು. ಅರಳಿದ ಒಂದು ಹೂವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರೆ ಇದರಿಂದ ಒಂದು ಹಳದಿಯ ಒಣಗಿದ ಪುಡಿಯು ಉದುರುವುದು; ಇದೇ ಪರಾಗ. ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಪುರುಷಾಣುವು ಅಂಡದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ತ್ರೀ ಅಣುವಿನೊಡನೆ ಕಲೆತು ಏಕೀಭವಿಸಿದರೆ ಬೀಜಗಳು ಆಗುವುದು. ಆದುದರಿಂದ ಕೇಸರವನ್ನು ಗಂಡು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದು.
ಆದರೆ, ಈ ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣುಗಳು ಕಲೆಯುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ? ಕೇಸರದ ಪರಾಗವು ಅಂಡಾಶಯದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಅಂಟಾಗಿರುವ ‘ಕೀಲಾಗ್ರ’ವೆಂಬ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಪರಾಗಿತ’ವೆಂಬ ಹೆಸರಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಮದುವೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವೆನ್ನಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಬಿದ್ದ ಪರಾಗವು ಅಂಡವನ್ನು ತಾಕಲು ತಕ್ಕಷ್ಟು ಉದ್ದವಾದ ಒಂದು ನಾಳವನ್ನು ನೀಡುವುದು. ಈ ನಾಳವು ಅಂಡದ ಬಾಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅಲ್ಲಿ ಅರಳುವುದು. ಅದರಲ್ಲಿನ ಪುರುಷಾಣುಗಳು ಅಂಡದಲ್ಲಿನ ಸ್ತ್ರೀಅಣುಗಳನ್ನು ಸೇರುವುವು. ಇದನ್ನು ನಿಷೇಕ ಅಥವಾ ಗರ್ಭಧಾನವೆನ್ನಬಹುದು.
ಇಲ್ಲಿ, ವಿವಾಹದ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಡೆದಂತಾಯಿತು. ಪುರುಷ ವರ್ಗದ ಕೇಸರದಿಂದ ಬಂದ ಅಣುವು ಸ್ತ್ರೀವರ್ಗದ ಅಂಡಾಶಯದಲ್ಲಿರುವ ಅಣುವುನೊಡನೆ ಕಲೆಯುವುದರಿಂದ ಶಿಶುವು ಜನಿಸುವುದು. ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣು ಸಹ ಒಂದೇ ಹೂವಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಪ್ರೇಮಾತಿಶಯದಿಂದ ಬಿಗಿದಪ್ಪಿಕೊಂಡಿರುವ ದಂಪತಿಗಳಂತೆ ಮೆರೆದು, ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ರೇಕುಗಳಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಕಾಣದಂತೆ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಮೈದೆರೆದುಕೊಂಡಿರುವುವು. ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷ ಭಾಗಗಳು ಒಂದರಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ಹೂವು ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರನನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುವುದು.
ಆದರೆ, ಒಂದೇ ಹೂವಿನಲ್ಲಿರುವ ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣುಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಎಂಥಾದ್ದು? ಗಂಡಹೆಂಡರಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧವೇ? ಅಲ್ಲ; ಸೋದರಿ-ಸೋದರರಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧ. ನಾವು ನಂಬಿರುವಂತೆಯೇ ಹೂಗಳೂ ಕೇವಲ ಹತ್ತಿರದ ರಕ್ತಸಂಬಂಧವು ಲಿಂಗಪುಷ್ಟಿಗೂ, ಅವಿರುದ್ಧ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೂ ಹಾನಿಕರವೆಂದು ಅರಿತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಹೆಂಗಳಿಗೆ ಗಂಡಂದಿರನ್ನೂ, ಗಂಡಸರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನೂ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಹುಡುಕಿ ತರಬೇಕಾಗಿರುವುದು. ಈ ಅನ್ವೇಷಣವು ವಿಧವಿಧವಾದ ಪದ್ಧತಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದು. 

ಪ್ರಾಣ್ಯುಣುಗಳ ಐಕ್ಯವು ಆಗಬೇಕಾದರೆ ಕೇಸರಗಳ ಪರಾಗವು ಅಂಡಾಶಯದ ಕೀಲಾಗ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಬೇಕು. ಒಂದೇ ಹೂವಿನ ಕೇಸರಗಳೂ ಅಂಡಾಶಯಗಳೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದಲ್ಲಿ ಪರಾಗವನ್ನು ಕೀಲಾಗ್ರದ ಬಳಿಗೆ ಸಾಗಿಸುವುದು ಏನೂ ಕಷ್ಟವಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ, ಒಂದು ಹೂವಿನ ಪರಾಗವು ಮತ್ತೊಂದು ಹೂವಿನ ಕೀಲಾಗ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ, ಮಧ್ಯೆ ಪ್ರಯಾಣದ ತೊಂದರೆಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿ ಬಂದು ಒದಗುವುವು; ಏಕೆಂದರೆ, ಕೇಸರಗಳೂ ಅಂಡಾಶಯಗಳೂ ಚಲನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತೆ ಹೂವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುವು. ಆದುದರಿಂದ ಪರಾಗದ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಉಪಾಯಗಳು ಯಾವುವು?

ಸಸಿಗಳ ಸಂತಾನ
ಸಸಿಗಳ ಸಂತಾನ
ವಿಹಾರ ವರ್ಣನೆ
ಸಸ್ಯಗಳ ವಿವಾಹಕ್ರಮ