ಕೃಷ್ಣನೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತಗೊಂಡ ಹಲವಾರು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣನ ಉಪದೇವತೆಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ತನಕ ಗಣೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಅಂಶವೂ ನಮ್ಮ ಜನರಲ್ಲಿದೆ.
ಇದರ ಕಾರಣಗಳೇನೆಂದರೆ, ವೈಷ್ಣವಧಾರ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಥಾದೃಷ್ಟ ರೂಪಗಳೊಳಗೆ ಅಂದರೆ ಕೃಷ್ಣನ ಮಾನವ ಅವತಾರದೊಳಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಅದರಲೇ ನೆಲೆಸುವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭದ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ.
ಈ ಎಲ್ಲಾ "ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಗ್ರಂಥಗಳು ಕೃಷ್ಣನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಪರಮೋನ್ನತಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ".
ಅವತಾರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಒಳಪಡಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಕೆಳ ದರ್ಜೆಗೆ ಇಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ವಿವರಣೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಅಧೀನನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.
12ನೇ ಶತಮಾನದ ಜಯದೇವನಂತಹ ಪೂರ್ವ ಲೇಖಕರುಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನ ಅವತಾರಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯೆಂದು ದಶಾವತಾರವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಗೌಡಿಯಾ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಅಂದರೆ ಕೃಷ್ಣ-ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಧಾನ ಬೆಂಬಲಿಗರು ಮತ್ತು ವಲ್ಲಭ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ನಿಂಬರ್ಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ಗೋಪಾಲ ಟಪನಿ ಉಪನಿಷತ್, ವೇದಾಂತ ಸೂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥ ದಂತಹ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ವೈವಾರ್ತ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಅವರವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ "ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" ಎಂದು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.
16ನೇ ಶತಮಾನದ ಲೇಖಕರಾದ ಜೀವ ಗೋಸ್ವಾಮಿಯಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಆತನ ಬರಹಗಳಾದ "ಕೃಷ್ಣ - ಸಂದರ್ಭ" ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಂಬಿಕೆಯು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಋಗ್ವೇದದಂತಹ ವೇದ ತತ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೆಲವೊಂದು ಪೂರ್ವಬರಹಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವತ: ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.

ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥವೆನಿಸಿದ ಮಹಾಭಾರತದ ಆರನೇ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ "ಭೀಷ್ಮಪರ್ವ" ದಲ್ಲಿ ("ಭಾಗವತ ಗೀತ" ದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ) ಕೃಷ್ಣನು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರ್ ಸ್ಪಷ್ಟಣೆ ನೀಡಿರುವ ಪ್ರಕಾರ "ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" ತಾನಾಗಿಯೇ ಅಧಿಪತಿಯೆಂದು ನಂಬಿರಲಾಗಿದೆ.
ಭಗವದ್ ಗೀತೆಯ 7.7 ವಿಭಾಗವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನೇ ಒಬ್ಬ "ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" ನೆಂದು ತಾನೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಸಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪವೆಲ್ಲದ ವಿಧವ ಅಸ್ಥಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿವಾಧಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಪಾದಕರುಗಳ ಏಕತತ್ವವಾದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಕೃಷ್ಣ - ತತ್ವಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
"ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" ನ ಸ್ಥಾನದ ಬೇರೆ ಎರಡು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹಬ್ಬುವ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿವಿ, ಅವು ಕೃಷ್ಣ - ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಪಾದಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಹಲವು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅನುಸರಿಸುವಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದವು. ಅದನ್ನು "ಮಾಯವಾದ" ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು "ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" ನ ಪಾರಮಾಧಿತ್ಯವನ್ನು ಮಾಯ ಅಥವಾ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಭ್ರಮೆಯ ವಿಚಾರದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ.
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ "ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" ನ ಪರಮೋನ್ನತ ಸ್ಥಾನದ ಅರ್ಥೈಸುವಿಕೆಗಾಗಿ ಎರಡನೇ ಬದಲೀ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ, ನಾರಾಯಣ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣು ದೇವರ ಅವತಾರವು ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವಾಗಿದೆ.
"ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆಯೇ ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು "ಅವತಾರ" ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಒಬ್ಬ ಮಿತ್ರನೂ ಕೂಡ ಎಂದು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ."
"ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್" ದೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗಿನ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೂಲಂಕುಷವಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ "ಪೂರ್ಣ-ಅವತಾರ" (ಅವತಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ) ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿಯೂ ಬದಲಾಗುವ ನಾರಾಯಣನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಶ್ವಸ್ವರೂಪಿಯೆನಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಕೃಷ್ಣನು ಸ್ವತಃ "ಮೂಲತ್ವ" ದ ಒಂದು ವಿಚಾರ ಅಥವಾ ಪರಮೋನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಭಿನವಗುಪ್ತಎಂಬ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಭಗವದ್ - ಗೀತಎಂಬ ಒಂದು ಗೀತಾ ಸುಭಾಷಿತವನ್ನು ಹೀಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. "ನಾನು" ಅಂದರೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಂಭೋಧಿಸುತ್ತಾ, ಆತನು ಒಬ್ಬ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟನೂ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ನಶ್ವರ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಅತೀತವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲವನೆನಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ವೈಷ್ಣವರ ಇತರೆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು
ಪರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು
ಲಕ್ಷ್ಮಿ
ಗೌಡಿಯಾ ವೈಷ್ಣವ ದೃಷ್ಟಿ ಕೋನ