ಹ್ಯೂಮಸ್ ಎಂದರೆ ಎಲೆ,ಕಸ,ಕಡ್ಡಿ ಮುಂತಾದ ಜೈವಿಕ ವಸ್ತುಗಳು, ಇವು ಒಂದು ಹಂತದವರೆಗೆ ಕೊಳೆತು ಮುಂದೆ ಕೊಳೆಯುವ ಅಥವ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಿರ್ಬಂಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. ಹ್ಯೂಮಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ವಸ್ತುಗಳೆಂದರೆ ಹ್ಯೂಮಿಕ್‌ ಆಸಿಡ್‌ ಮತ್ತು ಫಲ್ವಿಕ್ ಆಸಿಡ್, ಇವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಣಗಿದ ಎಲೆಗಳಿಂದ, ಕಾಂಡ ಭಾಗ ಹಾಗು ಬೇರುಗಳಿಂದಾದವುಗಳು. ಸಸ್ಯಗಳು ಸತ್ತನಂತರ ಅದರ ಅಂಶವು ಕೊಳೆಯಲು ಶುರುವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದು ಹ್ಯೂಮಸ್ ತಯಾರಾಗುವ ಮೊದಲನೆ ಹಂತ. ಹ್ಯೂಮಸ್ ತಯಾರಾಗುವಾಗ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸಸ್ಯಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಸೆಲ್ಯುಲೋಸ್ ಮತ್ತು ಅರೆಸೆಲ್ಯುಲೋಸ್‌ಗಳು ಹಾಗು ಇತರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗುವ ವಸ್ತುಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ರೀತಿ ಸಸ್ಯಾಂಶಗಳು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೆರೆತು ವಿಭಜನೆಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಹ್ಯೂಮಿನ್, ಲಿಗ್ನಿನ್ ಮತ್ತು ಲಿಗ್ನಿನ್‌ ಸಂಯುಕ್ತಗಳು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳು ಸಸ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಹಾಗು ಕರಗಿಸುವುದರಿಂದ, ಸಸಾರಜನಕಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ.

ಲಿಗ್ನಿನ್‌ಗಳು ವಿಭಜನೆಗೊಳ್ಳದೆ ಮಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅಮೈನೊ ಆಸಿಡ್‌ಗಳ ಜೊತೆ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೊಳಪಟ್ಟರೂ ಸಹ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕರಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣುಗಳ ಕಿಣ್ವಗಳ ಜೊತೆ ಬೆರೆತರೂ ಸಹ ಅವು ಕರಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಸ್ಯಮೂಲಗಳ ಜಿಡ್ಡು ಹಾಗು ಮೇಣದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕರಗಲು ನಿರ್ಬಂಧತೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಜೇಡಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಾವಯವಗಳು ಇತರ ಜೇಡಿಮಣ್ಣು ಇರದ ಮಣ್ಣುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಇರುತ್ತವೆ. ಸಸಾರಜನಕವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಜೇಡಿ ಕಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಬೆರೆತರೆ ಕರಗಲು ನಿರ್ಬಂಧತೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತವೆ. ಜೇಡಿಕಣಗಳು ಸಸಾರಜನಕವನ್ನು ಕರಗಿಸುವಂತ ಕಿಣ್ವಗಳನ್ನೂ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿಗೆ ಸಾವಯವಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಇಂಗಾಲದ ಸಂಯುಕ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಾಗು ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣುಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ದೊರೆಯದೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಸಸ್ಯಗಳ ಟ್ಯಾನಿನ್‌, ಪಾಲಿಫೀನಾಲ್ ಅಂಶವು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾದಲ್ಲಿ ಸಸಾರಜನಕದಲ್ಲಿರುವ ನೈಟ್ರೋಜನ್ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ನೈಟ್ರೋಜನ್‌ನ ಚಲನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗು ಸಸ್ಯಗಳಿಗೂ ನೈಟ್ರೋಜನ್ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಹ್ಯೂಮಸ್ ತಯಾರಾಗುವುದು ಒಂದು ವಿಧಾನ, ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಭೂಮಿಸೇರುವ ಸಸ್ಯಭಾಗಗಳು, ತಳಭಾಗದ ಮಣ್ಣಿನ ವಿಧ ಈ ಎರಡೂ ಹವಾಗುಣ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿರುವ ಸೂಕ್ಷಾಣುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಹೊಂದಿವೆ. ಹ್ಯೂಮಸ್‌ಯುಕ್ತ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೈಟ್ರೊಜನ್ ಪ್ರಮಾಣ ಏರುಪೇರಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 3 ರಿಂದ 6 ಪ್ರತಿಶತ ನೈಟ್ರೊಜನ್ ಇರುತ್ತದೆ, ಹ್ಯೂಮಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನೈಟ್ರೊಜನ್‌ ಮತ್ತು ಗಂಧಕವು ಯತೇಚ್ಚವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಫಲವತ್ತತೆ ಹೆಚ್ಚಲು ಸಹಕಾರಿ. ಹ್ಯೂಮಸ್ ನೀರನ್ನೂ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಇದು ತೇವಾಂಶ ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಸಸ್ಯಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಇವು ಒಣಗಿದಾಗ ಮತ್ತು ಹಸಿಇದ್ದಾಗ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕುಗ್ಗುತ್ತವೆ ಇದರಿಂದ ರಂಧ್ರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಬೇರೆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಂತೆ ಹ್ಯೂಮಸ್ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣುಗಳು ಇವನ್ನು ಕರಗಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸಾವಯವಗಳ ಕೂಡುವಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಾಲಾನಂತರ ಇದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಹೊಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ಹ್ಯೂಮಸ್‌ಗಳು ಬಹಳ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲ ಆಮ್ಲಜನೀಕರಣವನ್ನು ಕಪ್ಪು ಇಂಗಾಲ ಅಂತಲೂ, ಅಮೆಜೊನಿಯನ್ ಟೆರ್ರಾ ಪ್ರೆಟಾ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಭೂಮಿ ಅಥವಾ ಖನಿಜಗಳ ಪದರಾದ ಪೊಡ್ಝಾಲ್‌ ಗಳ‍ಲ್ಲಾದಂತಹ ಹ್ಯೂಮಿಕ್ ಆಸಿಡ್ ಸಂಯುಕ್ತಗಳ ಬದಲಾವಣೆ.

ವರ್ಗೀಕರಣ
ಮಣ್ಣಿನ ದ್ರಾವಣಗಳು
ಬಳಕೆಗಳು
ಹ್ಯೂಮಸ್