ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಬಗ್ಗೆ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿದ್ದುವು ಭೂಮಿ ಚಪ್ಪಟೆಯಾಗಿದೆ, ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರೂ ಭೂಮಿಯ ತುದಿಯ ಪ್ರಪಾತಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಅನಂತ ಶೂನ್ಯವನ್ನು ಸೇರಬೇಕಾಗುವುದು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಗ್ರೀಕರಿಗೆ ಇತ್ತು. ಹೀರಡಟಸ್ (ಕ್ರಿ. ಪೂ. 450) ಮತ್ತು ಎರಟಾಸ್ತನೀಸ್ (ಕ್ರಿ. ಪೂ. 250) ಹಾಗೂ ಟೊಲೆಮೀ (ಕ್ರಿ. ಪೂ. 150) ಭೂಮಿಯ ರೂಪ, ಭೂ ಹಾಗೂ ಜಲಭಾಗಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. 16ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮರ್ಕಾಟರ್ ಹೊಂಡಿಯಸ್ ಹಾಗೂ ಚ್ಲೌ-ಇವರು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ವಿವರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭೂ ನಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ಭೂ ಪರಿಶೋಧಕರು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳು ಸಹಾಯಕವಾದುವು. ದೂರ ಪ್ರಯಾಣದ ಅರಿವಿಲ್ಲದಿದ್ದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೇಖಕರಿಗೆ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಹಾಗೂ ವಿಚಿತ್ರ ಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು ನಿಜವೆನ್ನುವಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಣಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು. 13ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕೊ ಪೋಲೋ (1254-1324) ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ವೆನಿಸ್ ನಗರದಿಂದ ಚೀನಕ್ಕೆ ಭೂ ಸಂಚಾರ ತಾನು ಕಂಡ ದೇಶಗಳ ಜನಜೀವನವನ್ನು ಪಾದ್ರಿಯೊಬ್ಬನಿಂದ ಬರೆಸಿದ. ಅವನ ಪ್ರವಾಸದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಯೂರೋಪಿನ ಜನ ನಂಬಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಅವನ ಪ್ರವಾಸನುಭವಗಳು ಅವರಿಗೆ ಕಾಲ್ಪನಿಕವೆಂದೇ ತೋರಿದುವು. ಆದರೆ ಪೋಲೋನ ಪ್ರವಾಸ ಕೊಲಂಬಸ್ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಭೂ ಪರಿಶೋಧಕರಿಗೆ ದಾರಿಮಾಡಿತು.

ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು ಅಸಹಜವೆಂದು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವಷ್ಟು ಭೌಗೋಳಿಕ ಜ್ಞಾನ ಆಗ ಜನರಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. 14ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಂಚ್ ಲೇಖಕನೊಬ್ಬ ಟ್ರಾವೆಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಂಡ್‍ವಿಲ್ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದ. ಅದು ಆ ಯಾತ್ರಿಕನ ನೈಜ ಪ್ರಯಾಣಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಶುದ್ಧಕಾಲ್ಪನಿಕ. ಆ ಗ್ರಂಥ 1377ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಭಾಷಾಂತರವಾಗಿ ಬಹುಕಾಲ ಲೇಖಕನ ನೈಜ ಸಂಚಾರಾನುಭವಗಳೇ ಅದರಲ್ಲಿವೆಯೆಂದು ಜನ ನಂಬಿದ್ದರು. ಕೊನೆಗೆ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿನ ಅನೈಜ ವಿವರಗಳು ಬಯಲಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಸರ್ ಜಾನ್ ಮ್ಯಾಂಡ್‍ವಿಲ್ ಕೇವಲ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಯಿತು.

ಲೇಖನ ಕಲೆಯ ವಸ್ತುವೆನಿಸುವ ಪ್ರವಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ
ವಾಸ್ತವವೆಂದು ತೋರುವ ಭ್ರಾಮಕ ಪ್ರವಾಸಗಳು
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಗ್ರಂಥಗಳು
ವಾಸ್ತವಿಕ ಪ್ರವಾಸಗಳ ವರದಿ