ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳು ಮತ್ತು ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕ-ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ಮೋನೊಅಮೈನ್ ಹೈಪೊಥೆಸಿಸ್ ಜೈವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಖಿನ್ನತೆಯು ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿ ಡಾಪ್ಅಮೈನ್, ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಮತ್ತು ನಾರ್‌ಎಪಿನೆಫ್ರಿನ್‌ ಮೊದಲಾದ ಮೋನೊಅಮೈನ್‌ಗಳ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
1950ರಲ್ಲಿ ಮೋನೊಅಮೈನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್‌ ಪ್ರತಿರೋಧಕಗಳು (MAOI) ಮತ್ತು ಟ್ರೈಸೈಕ್ಲಿಕ್‌ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿವೆಯೆಂದು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಇತರ ಆಧಾರಗಳು ಜೋಸೆಫ್ ಸ್ಕಿಲ್ಡ್‌ಕ್ರಾಟ್‌ನಿಗೆ ಅವನ ಸಂಶೋಧನಾ ಲೇಖನ "ದಿ ಕ್ಯಾಟೆಕೊಲಮೈನ್ ಹೈಪೊಥೆಸಿಸ್ ಆಫ್ ಎಫೆಕ್ಟಿವ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ಸ್"ಅನ್ನು 1965ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು. ಸ್ಕಿಲ್ಡ್‌ಕ್ರಾಟ್‌ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣವು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಛಿದ್ರಮನಸ್ಕತೆಯಂತಹ ಇತರ ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳೂ ಸಹ ಕೆಲವು ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಕ್ರಿಯೆಯು ಈ ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿವೆ. ಈ ಊಹೆಯು ಸುಮಾರು 25 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ರೋಗ-ಶರೀರವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಫಾರ್ಮಕೊಥೆರಪಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದುದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ.

ಮೋನೊಅಮೈನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್‌ ಪ್ರತಿರೋಧಕಗಳು (MAOI) ಕಿಣ್ವ ಮೋನೊಅಮೈನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್‌ಅನ್ನು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮೋನೊಅಮೈನ್ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳಾದ ಸಿರೊಟೋನಿನ್, ನಾರ್‌ಎಪಿನೆಫ್ರಿನ್‌ ಮತ್ತು ಡಾಪ್ಅಮೈನ್‌ನ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿ ಈ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ಅಧಿಕವಾಗಿ, ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕ-ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಸಹ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಟ್ರೈಸೈಕ್ಲಿಕ್‌ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು (TCA) ಸಿರೊಟೋನಿನ್, ನಾರ್‌ಎಪಿನೆಫ್ರಿನ್‌ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆಮಟ್ಟಿಗೆ ಡಾಪ್ಅಮೈನ್ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳ ಪುನಃಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುವ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳೆಂದರೆ ಸೆಲೆಕ್ಟಿವ್ ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ರಿಅಪ್ಟೇಕ್ ಇನ್ಹಿಬಿಟರ್‌‌ಗಳು (SSRI), ಇವು ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌ನ ಪುನಃಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ನಿರೋಧಿಸುತ್ತವೆ (ಆ ಮೂಲಕ ಮಿದುಳಿನ ನರಕೋಶ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯ ಸಿರೊಟೋನಿನ್‌ನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ). ಇತರ ಹೊಸ ರೀತಿಯ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ನಾರ್‌ಎಪಿನೆಫ್ರಿನ್‌ನ ಪುನಃಗ್ರಹಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ನರಕೋಶದಲ್ಲಿನ ವಿವಿಧ ಗ್ರಾಹಕಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ.

MAOIಗಳು, TCAಗಳು ಮತ್ತು SSRIಗಳು ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಇತರೆಗಳು ಸಿರೊಟೋನಿನ್ 5-HT ಗ್ರಾಹಕಗಳಿಗೆ ಬಂಧಿಸದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಇದು ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಒಂದು ಯೋಗ್ಯ ಹಾರ್ಮೋನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, MAOI, TCA ಮತ್ತು SSRI ಮೊದಲಾದ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ, ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಾಗ, ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ ರೋಗಿಯ ಆರೋಗ್ಯವು ತುಂಬಾ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ವಿವರಣೆಯೆಂದರೆ ತಟಸ್ಥ ಸಂಜ್ಞೆಯಾಗಿ ವಿಕಸಿಸುವ 5-HT ಗ್ರಾಹಕಗಳು (5-HT ವಿರೋಧಕಗಳನ್ನು ಬಳಸುವವರ ತೂಕವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ) ಆ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಆಹಾರ, ಸಂಗಾತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಮತ್ತು ಪರಭಕ್ಷಕಗಳಿಗೆ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ತಿನ್ನುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಹಸಿವಾಗದಿರುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಇದು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. 5-HT ಗ್ರಾಹಕಗಳ ಉತ್ತೇಜನೆಯು ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಪಾಯವು ದೀರ್ಘಕಾಲವಿದ್ದರೆ, ಆ ಪ್ರಾಣಿಯು ತಿನ್ನುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ - ಪ್ರಾಣಿಯು ಉಳಿದರೆ, ಅಪಾಯವು ಆ ಪ್ರಾಣಿಯು ಭಾವಿಸಿದಷ್ಟು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ 5-HT ಗ್ರಾಹಕಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಡೌನ್‌ರೆಗ್ಯೂಲೇಷನ್ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಾಣಿಯು ಅದರ ಮಾಮೂಲು ವರ್ತನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಸಿರೊಟೋನರ್ಜಿಕ್ ಔಷಧಿಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಆತಂಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಿವೆ ಎಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ: 5-HT ಗ್ರಾಹಕರ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಆ ಗ್ರಾಹಕಗಳನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನ್ನು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತೇಜನಮಾಡುವ ಮೂಲಕ.

ಜೀವಕೋಶದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಗ್ರಾಹಕಗಳ ಉತ್ತೇಜನ ಅಥವಾ ನಿರ್ಬಂಧವು ಅದರ ಜೀನ್‌ನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ. ನರಜನನ ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಮಿದುಳಿನ ರೂಪೋತ್ಪತ್ತಿ(ಮಾರ್ಫೊಜೆನೆಸಿಸ್)ಯಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಗಳ ಪರಿಣಾಮದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ತೋರಿಸಿವೆ.

ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನರಜನನದ ಉತ್ತೇಜನದಿಂದಾಗಿ ಕೆಲವು ದೀರ್ಘ-ಕಾಲದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು ಊಹೆಯಾಗಿದೆ, ಈ ಪರಿಣಾಮವು ಇಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು "ಕ್ಲಾಕ್ ಜೀನ್‌"ಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಮೂಲಕ ಮಿದುಳಿನ ಜೀವಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಜೀನ್‌ಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಹುದೆಂದು ಇತರ ಪ್ರಾಣಿ-ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸೂಚಿಸಿವೆ.
ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ತಡವಾದ ವಸ್ತುನಿಷ್ಠ ಪರಿಣಾಮವು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಸಬಲ್ಲ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇತರ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಮತ್ತು ನಾರ್‌ಎಪಿನೆಫ್ರಿನ್‌ ಗ್ರಹಿಕೆ ನಿರೋಧಕಗಳು, ಮೋನೊಅಮೈನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್‌ ನಿರೋಧಕಗಳು, ಟ್ರೈಸೈಕ್ಲಿಕ್‌ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು, ಲೀಥಿಯಂ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರೊಕನ್ವಲ್ಶನ್‌ಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ತೀವ್ರ ಆದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಲ್ಲದ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮೂಲಕ 3, 5-ಸೈಕ್ಲಿಕ್ ಅಡೆನೊಸಿನ್ ಮೋನೊಫಾಸ್ಫೇಟ್ (cAMP) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಪ್‌ರೆಗ್ಯುಲೇಷನ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ರೊಡೆಂಟ್ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿವೆ. cAMPಅನ್ನು ಅಡೆನೊಸಿನ್ 5-ಟ್ರೈಫಾಸ್ಫೇಟ್ (ATP)ನಿಂದ ಅಡೆನೈಲಿಲ್ ಸೈಕ್ಲೇಸ್‌ನ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೈಕ್ಲಿಕ್ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೊಟೈಡ್ ಫಾಸ್ಫೊಡೈಈಸ್ಟರೇಸಸ್‌ಗಳಿಂದ (PDE) ಚಯಾಪಚಯಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸೇವನೆಯು ನರದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಗಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಬಹುದು ಎಂದೂ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಖಿನ್ನತೆಯ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವು, ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ನರದ-ಹಾರ್ಮೋನುಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೋಲುವ ಸಕ್ರಿಯ ಹೈಪೊಥೆಲಾಮಿಕ್-ಪಿಟ್ಯುಟರಿ-ಅಡ್ರೀನಲ್ ಆಕ್ಸಿಸ್‌ (HPA ಆಕ್ಸಿಸ್)ನಿಂದ ಖಿನ್ನತೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ HPA ಆಕ್ಸಿಸ್ ವೈಪರಿತ್ಯಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯ ರೋಗಲಕ್ಷಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ HPA ಆಕ್ಸಿಸ್ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇತಿಹಾಸ
ಪ್ರೀತಿ‌
ಕ್ರಿಯೆಯ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ
ಸೂಚನೆಯ ರೀತಿ