ಬಿತ್ತನೆ ಬೀಜ, ಕೃತಕ ಗೊಬ್ಬರ, ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಉಪಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಕೂಲಿ ಪಾವತಿ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ-ಮುಂತಾದ ದೈನಂದಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ರೈತರಿಗೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇತರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲ ಒದಗಿಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ಥಳೀಯ ಜಮೀನ್ದಾರರು ಅಥವಾ ಸಾಹುಕಾರರಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಾಲ ಪಡೆಯಬಹುದಾದರೂ ಅವರ ಉದ್ದೇಶ ಸಹಾಯವಾಗಿರದೆ ಲಾಭ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲಗಳಿಗೆ ಅಡವಿಡಲು ರೈತರ ಬಳಿ ಭೂಮಿಕಾಣಿಗಳಿರುತ್ತವೆ-ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲಕ್ಕೆ ಅವರ ನೇಗಿಲು ನೊಗಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೇನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ರೈತರ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಉದ್ದೇಶ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭಾವನೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಜರ್ಮನ್ ರೈತರ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನೊಂದ ರೈಫೇಸನ್ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲೆತ್ನಿಸಿದ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವಾಗಿ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಆಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದುವು. ಸಹಕಾರಿಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಏಕಾಂಗಿಗಳಾದ ಹಾಗೂ ಅಶಕ್ತರಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು. ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕು ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾದುದು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮಾನಭಾವ ಸಂಸ್ಥೆ. ಒಬ್ಬನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಎಂಬುದು ಸಹಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲತತ್ತ್ವ.

ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಮೇಲಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಜಿಲ್ಲಾಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿವೆ. ಕೆಳಗಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇಡೀ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ತಳಹದಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ.

ರೈತರು ತಮ್ಮ ಹಣಕಾಸಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿಧಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಒಂದಾಗಿ ರಚಿಸಿಕೊಂಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು. ಇವು ತಮ್ಮ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸದಸ್ಯರ ಮಿತ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ಸಾಲಪಡೆದು ಪ್ರಮಾಣ ಪತ್ರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ನ್ಯಾಯವಾದ ಬಡ್ಡಿಯ ದರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಲ ಪಡೆದವರು ಇದನ್ನು ಸುಲಭ ಮಾಸಿಕ ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡಬಹುದು.

ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಒಕ್ಕೂಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಭಾರಗಳೆಂದರೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಏರ್ಪಾಟು ಮಾಡುವುದು. ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಠೇವಣಿಗಳು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬಂಡವಾಳದ ಮೂಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಅವು ಸಾಲ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.

ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಕಾರ್ಯಭಾರವೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಬಂಡವಾಳ ಒದಗಿಸುವುದು. ಆ ಮೂಲಕ ಅದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳಿಗೂ ಸಾಲ ಮಂಜೂರು ಮಾಡುವುದುಂಟು. ಸದಸ್ಯ ಸಂಘಗಳಿಂದ ಬರುವ óಷೇರು ಹಣ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಬಂಡವಾಳದ ಮೂಲ. ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದಲೂ ಅದು ಠೇವಣಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗತ್ಯವಾದಾಗ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕೂ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳಿಗೂ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬಂಡವಾಳ ಒದಗಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ರೈತರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿರುವ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಭಾರತದಂಥ ಕೃಷಿಪ್ರಧಾನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಕಾರ್ಯಭಾರಗಳು
ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ಬ್ಯಾಂಕ್