ವ್ಯತ್ಯಯನವು ಅನುವಂಶಿಕ ಪದಾರ್ಥದ ಮರುಜೋಡಣೆಯ (ಜೆನಿಟಿಕ್ ರಿಕಾಂಬಿನೇಶನ್) ಮೂಲಕ ಡಿಎನ್ಎಯ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗದ ನಕಲು ಪ್ರತಿಯಾಗುವುದನ್ನು (ಡುಪ್ಲಿಕೇಟ್) ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ನಕಲು ಪ್ರತಿಗಳು ಹೊಸ ವಂಶವಾಹಿಯ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುವಾಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ದಶಲಕ್ಷ ವರುಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಜಿನೋಮಿನ ಹತ್ತರಿಂದ ನೂರಾರು ವಂಶವಾಹಿಗಳು ನಕಲು ಪ್ರತಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ವಂಶವಾಹಿಗಳು ಹಂಚಿಕೊಂಡ ‌ವಂಶಜರನ್ನು ಪಡೆದ ದೊಡ್ಡ ವಂಶವಾಹಿ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಹೊಸ ರೀತಿಯ ವಂಶವಾಹಿಗಳು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಬಂದ ವಂಶವಾಹಿಯ ನಕಲು ಪ್ರತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತ್ಯಯನ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಭಾಗಗಳು ಮರುಜೋಡಣೆಯಾಗಿ ಹೊಸ ಕಾರ್ಯ ಪಡೆದ ಹೊಸ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿ ರೂಪಗೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ವಂಶವಾಹಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. 

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಟೀನ್ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಭಾವಿಸ ಬಹುದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಮಿಶ್ರಣಮಾಡಿ ಹೊಸ ಗುಣಗಳಿರುವ ಹೊಸ ಪ್ರೋಟೀನು ಸಂಕೇತಿಸುವ ವಂಶವಾಹಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಾನವನಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಬೆಳಕನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ನಾಲ್ಕು ವಂಶವಾಹಿಗಳಿವೆ. ಇವು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಮೂರು ಶಂಕು (ಕೋನ್) ಜೀವಕೋಶಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಒಂದು ದಂಡ (ರಾಡ್) ಜೀವಕೋಶಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ‌ವಂಶವಾಹಿಗಳೂ ಒಂದೇ ಪೂರ್ವಜ ವಂಶವಾಹಿಯಿಂದ ಬಂದಿವೆ. ವಂಶವಾಹಿಯ ನಕಲು ಪ್ರತಿ ಇನ್ನೊಂದು ಅನುಕೂಲ ಒಧಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಆಪತ್ಕಾಲದ ಬಳಕೆಯಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ವಂಶವಾಹಿಯು ತನ್ನ ಮೂಲ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಮುಂದುವರೆಸಿದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ವಂಶವಾಹಿಯು ಹೊಸ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ವಂಶವಾಹಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸಂಕೇತಿಸದ ಡಿಎನ್ಎಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವರ್ಣತಂತುವಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬದಲಾವಣೆ ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳ ಬಹುದು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣತಂತುವಿನಲ್ಲಿನ ಡಿಎನ್ಎ ಭಾಗವು ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮರುಹೊಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹೋಮಿನಿನನಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರ್ಣತಂತುಗಳು ಸೇರಿ ಮಾನವ ವರ್ಣತಂತು ೨ ಆಗಿದೆ. ಈ ಸೇರುವಿಕೆ ಈ ವಂಶದ ಇತರ ನರವಾನರಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿಲ್ಲ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯದೇ ವರ್ಣತಂತುಗಳಿವೆ. ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವರ್ಣತಂತುಗಳ ಮರುಹೊಂದಾಣಿಕೆಯು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಬೇರೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಈ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ಪ್ರಭೇದವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರ ಬಹುದು. ಈ ಮೂಲಕ ಆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಒಳ ಲೈಂಗಿಕ ಸಂಬಂಧದ ಕಡಿತ ಹಾಗೂ ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳ ನಡುವೆ ಅನುವಂಶಿಕತೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಏರ್ಪಾಟಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಸ್ಥಳಪಲ್ಲಟನಗಳಂತಹ (ಅಥವಾ ಟ್ರಾನ್‌ಸ್ಪೋನ್‌ಗಳು) ಜಿನೋಮ್‌ನೊಳಗೆ ಚಲಿಸುವ ಡಿಎನ್ಎ ಅನುಕ್ರಮವು ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅನುವಂಶಿಕ ಪದಾರ್ಥದ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು ಇದು ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರ ಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಾನವ ಜಿನೋಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಲೂ ಅನುಕ್ರಮದ ನಕಲುಗಳಿವೆ. ಈ ಅನುಕ್ರಮವು ಈಗ ವಂಶವಾಹಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಕೆಲಸ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಡಿಎನ್ಎ ಸರಣಿಯ ಜಿನೋಮಿನೊಳಗಿನ ಚಲನಶೀಲ ಅಂಶಗಳ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ ಅವು ಇರುವ ವಂಶವಾಹಿಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸ ಬಲ್ಲವು ಅಥವಾ ತೆಗೆದುಹಾಕ ಬಲ್ಲವು ಮತ್ತು ಈ ಮೂಲಕ ಅನುವಂಶಿಕ ಭಿನ್ನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗ ಬಲ್ಲವು. 

ಮಾರಕವಲ್ಲದ ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳು ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಾಗಿ ಅನುವಂಶಿಕತೆಯ ಭಿನ್ನತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಚ್ಚಾದ ಭಿನ್ನತೆಯು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಯ್ಕೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು "ಉಪಕಾರಿ" ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಸಂಚಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಪತಂಗವು ಹೊಸ ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳಿರುವ ಸಂತತಿಗೆ ಜನ್ಮಕೊಡ ಬಹುದು. ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳು ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವೂ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಒಂದು ವ್ಯತ್ಯಯನವು ಅದರ ಬಣ್ಣ ಬದಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅದು ಪರಭಕ್ಷಗಳು ಕಷ್ಟದಿಂದ (ಅಥವಾ ಸುಲಭವಾಗಿ) ಗುರುತಿಸುವಂತಾಗ ಬಹುದು. ಇದು ಈ ಪಂತಗವು ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತುಸು ಮುಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲ ಕಾಲದ ನಂತರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯತ್ಯಯನ ಇರುವ ಶೇಕಡವಾರು ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಗ ಬಹುದು.

ತಟಸ್ಥ ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳು ಜೀವಿಯ ಅರ್ಹತೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಉಂಟು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಜೆನೆಟಿಕ್ ಚಲನೆಯ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕೆಲ ಕಾಲದವರೆಗೂ ಸಂಚಿತವಾಗ ಬಹುದು. ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳು ಜೀವಿಯ ಅರ್ಹತೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಡಿಎನ್ಎ ದುರಸ್ತಿ ಯಂತ್ರಾಗವು ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಅವು ಶಾಶ್ವತವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ತಿದ್ದಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಬಹಳಷ್ಟು ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಯನ ಉಂಟಾದ ದೈಹಿಕ ಜೀವಕೋಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಯತ್ರಾಂಗವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

ಉಪಕಾರಿ ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸುಧಾರಿಸ ಬಲ್ಲವು. 
ವಿಶೇಷ ವರ್ಗಗಳು
ಕಾರಣಗಳು
ವಿವರಣೆ
ಹಾನಿಕಾರಕ ವ್ಯತ್ಯಯನಗಳು