ಪ್ರತಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯು ಭಾರತದ ಸಮಗ್ರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಬರುವ 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯು ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜನಗಣತಿ ಎನಿಸಲಿದೆ.

ಆಧುನಿಕ ವೇಳೆಯ ಮೊದಲ ಭಾರತದ ಗಣತಿಯನ್ನು 1872 ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೊದಲ ನಿಯಮಿತ ಗಣತಿ 1881 ರಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ರಿಪ್ಪನ್ ರಿಂದ ಆರಂಭವಾಯಿತು.ಆವಾಗಿನಿಂದ ಪ್ರತಿ 10 ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಜನಗಣತಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಗಣತಿ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದು 1 ಮೇ 2010 ರಲ್ಲಿ. ಇದು ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪಾಪ್ಯುಲೇಶನ್ ರಜಿಸ್ಟರ್ ನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಹವಾಸಿಯ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಬೆರಳಚ್ಚನ್ನು ನಮೂದಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಜನಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾರತೀಯರು ಅವರ ಅಪರೂಪದ ID ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ,ಅಲ್ಲದೇ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಐಡೆಂಟಿಟಿ ಕಾರ್ಡ್ ಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಗಣತಿಯನ್ನು ರಜಿಸ್ಟ್ರಾರ್ ಜನರಲ್ ಅಂಡ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಕಮೀಶ್ನರ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ದೆಹಲಿ ,ಅವರಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದನ್ನು 1948 ರ ಸೆನ್ಸನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಕ್ಟ್ ಅಡಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಜನಗಣತಿಯ ದಿನಾಂಕ ನಿಗದಿ, ಗಣತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ನೇಮಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಈ ಕಾನೂನು ನೀಡುತ್ತದೆ,ಇದರ ಕಚೇರಿಯು ಭಾರತ ಸರಕಾರದ ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯವು ಇದರ ಸ್ಥಾನಿಕ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾನೂನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನು ಜನಗಣತಿ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿದೆ. ಕೇಳಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರಗಳಿಗೆ ತಪ್ಪು ಮಾಹಿತಿ ಅಥವಾ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲವೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡದಿರುವುದನ್ನು ಈ ಕಾನೂನು ದಂಡ ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮಹತ್ವದ ಅಂಸಹ್ವೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಪ್ರತಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಗೌಪ್ಯವಾಗಿರಿಸುವುದು. ಗಣತಿಯ ದಾಖಲೆಗಳು ತನಿಖೆಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಕ್ಕೆ ಬರಲಾರವು.

ಗಣತಿಯನ್ನು ಎರಡು ಅಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ:ಮೊದಲು ಮನೆ ಪಟ್ತಿ ಮಾಡುವುದು,ಮನೆ ಸಂಖ್ಯೆ ನಮೂದು ಮಾಡುವುದು,ಎರಡನೆಯದು ನಿಜವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಎಣಿಕೆ. ಗಣತಿ ಪ್ರಚಾರಪದ್ದತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಪದ್ದತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಮನೆಗೂ ತೆರಳಿ ವಿಶೇಷ ತರಬೇತಾದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಆಯಾ ಮನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಂಕಿಅಂಶ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ,ನೀರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ,ಭೂಮಿ ಒಡೆತನ,ವಾಹನಗಳು,ಕಂಪ್ಯುಟರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಆಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ. ಎರಡನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು.

ಭಾರತ
ಶ್ರೀಲಂಕಾ
ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್
ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ