ನಂಬಿಕೆಯ ವೈದಿಕ ರೂಪಗಳು ಆಧುನಿಕ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಅಗ್ರಗಾಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು ವೈದಿಕ ಕಾಲದ ಪಠ್ಯಗಳು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಳು, ಆರಣ್ಯಕಗಳು, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಹಳೆಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಜೊತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಶ್ರೌತಸೂತ್ರಗಳು ಕೂಡ ವೈದಿಕ ಕಾಲದ್ದೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿವೆ. ವೇದಗಳು ೧೬ ಅಥವಾ ೧೭ ಶ್ರೌತ ಪುರೋಹಿತರು ಮಾಡುವ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆರಾಧನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತವೆ.

ಋಗ್ವೇದದ ಸೂಕ್ತಗಳ ರಚನೆಕಾರರಾದ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರಿತ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (ವೈದಿಕ ಕಾಲದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವೇದದ ಕೇಳುಗರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಯಿತು, ಶ್ರೌತ ಅಂದರೆ "ಕೇಳಿದ್ದು").

ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಪೂಜೆಯ ವಿಧಾನವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಋಗ್ವೈದಿಕ ಶ್ಲೋಕಗಳ (ವೇದ ಪಠಣ ನೋಡಿ) ಪಠಣ, ಸಾಮನ್‍ಗಳ ಗಾಯನ ಮತ್ತು ಯಾಗ ಮಂತ್ರಗಳ (ಯಜುಸ್) ಗೊಣಗುಟ್ಟುವಿಕೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಲಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವನ ಸಾಮಗ್ರಿಯ (ನಾರು ಬೇರುಗಳ ಪದಾರ್ಥಗಳು) ಉತ್ಪತನ ಜೊತೆಗೆ ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳ ಪಠಣ ಸೇರಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಯಜ್ಞ ಶಬ್ದದ ಭವ್ಯವಾದ ಅರ್ಥ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಯಜ್ ಇಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಮೂರು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ, ದೇವಪೂಜನ, ಏಕತೆ (ಸೌಗತೀಕರಣ) ಮತ್ತು ದಾನ. ಯಾಗದ ಅಗ್ನಿ ಒಂದು ಅಗತ್ಯ ಅಂಶವಾಗಿತ್ತು - ದೈವಿಕ ಅಗ್ನಿ - ಇದರಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಎಲ್ಲವೂ ದೇವರನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು. ಜನರು ಹೇರಳ ಮಳೆ, ದನ, ಪುತ್ರರು, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ವೈದಿಕ ಜನರು ಆತ್ಮದ ದೇಹಾಂತರದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅಥರ್ವವೇದದ ವೇಳೆಗೆ ಅಶ್ವತ್ಥಮರ ಹಾಗೂ ಹಸುವನ್ನು ಪವಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಧರ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಂತಹ ನಂತರ ಸಮರ್ಥಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅನೇಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲವನ್ನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುತ್ತವೆ.

ವೈದಿಕ ದೇವತಾಗಣದ ಮುಖ್ಯ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೋಮ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲವು ದೇವತೆಗಳು ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಿತ್ರಾ-ವರುಣ, ಆರ್ಯಮಾನ್, ಭಗ ಮತ್ತು ಅಂಸ, ಜೊತೆಗೆ ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು, ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯಂತಹ ಪ್ರಕೃತಿ ದೇವತೆಗಳು. ಹೆಣ್ಣು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಷಸ್, ಪೃಥ್ವಿ ಮತ್ತು ಅದಿತಿ (ಆದಿತ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಕಳಿನ ತಾಯಿ) ಸೇರಿದ್ದರು. ನದಿಗಳನ್ನೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು, ದೇವತೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತವೆಂದು ಕಾಣಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಾನವರು ಮತ್ತು ದೇವರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ವಹಿವಾಟಿನ ರೀತಿಯದಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯು ಇಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಸಂದೇಶವಾಹಕನ ಪಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ಸಮಾನವಾದ ಇಂಡೊ-ಇರಾನಿಯನ್ ಧರ್ಮದ ಬಲವಾದ ಕುರುಹುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೋಮ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ, ಇವೆರಡನ್ನೂ ಪಾರಸಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ನೀತಿಗಳು ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಋತದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆ. ಸತ್ಯವು ಪರಮದಲ್ಲಿ ಬೇರೂರಿರುವ ಏಕೀಕರಣದ ತತ್ವ. ಋತವು ಸತ್ಯದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಹಾಗೂ ಅದರೊಳಗಿನ ಎಲ್ಲದರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮತ್ತು ಸುಸಂಘಟಿತವಾಗಿಸುವಂಥದ್ದು. ಋತದೊಂದಿಗೆ ಅನುಸರಣೆ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ವೈದಿಕ ಧರ್ಮವು ಹಿಂದೂ ಪಥಗಳಾದ ಯೋಗ ಮತ್ತು ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ವೇದಾಂತವು ತನ್ನನ್ನು ವೇದಗಳ ಮೂಲತತ್ವವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಥ, ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ದೇವತಾಗಣವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಏಕೀಕೃತ ದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇವರನ್ನು (ಬ್ರಹ್ಮನ್) ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ್‍ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಭೂತ ಹಾಗೂ ಅತೀಂದ್ರಿಯವೆಂದು ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವೈದಿಕೋತ್ತರ ವೈಚಾರಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಂತಹ (ಮಹಾಭಾರತದ ಭಗವದ್ಗೀತೆ) ನಂತರದ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ವೈದಿಕ ಧರ್ಮದ ಮತಾಚರಣಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ ಶ್ರೌತ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯ
ಉತ್ತರ ವೈದಿಕ ಕಾಲ (ಕ್ರಿಪೂ ೧೧೦೦-೫೦೦)
ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಧರ್ಮ