இவ்வுலகு எவ்வாறு தோன்றியது என்பது குறித்து ஞானக் கொள்கை தரும் விளக்கம் தொல்புனைவுப் பாணியில் உள்ளது. கடவுளுக்கும் உலகுக்கும் இடைநிலையில் எண்ணிறந்த விண்ணுயிரிகள் (Aeons) உள்ளனர் என்று ஞானக் கொள்கை கருதியது. இந்த விண்ணுயிரிகளுக்குப் பெயர்கள், உறவுகள் போன்றவற்றை அளிப்பதில் ஞானக் கொள்கை கருத்தாயிருந்தது. இவ்விண்ணுயிரிகள் கடவுளின் அண்மையில் "முழுமை" (Fullness; கிரேக்கத்தில்: Pleroma) என்னும் இடத்தில் உறைகின்றன.

இவ்வுலகைப் படைத்தவர் ஒருவர் உண்டு என்றும் அவர் அனைத்தையும் கடந்த பரம்பொருள் அல்ல, மாறாக ஓர் "இடைநிலைக் கடவுள்" (Demiurge) என்பவர் என்றும் ஞானக் கொள்கை கூறுகிறது. இந்த இடைநிலைக் கடவுள் (அ) கடவுளர் "ஆட்சியாளர்" (கிரேக்கம்: Archon) என்று அறியப்பட்டனர். இவர்கள் வழக்கமாக எழுவர் (கிரேக்கம்: Hebdomad) ஆவர். இந்த ஏழு இடைநிலைக் கடவுளருக்கு பாபிலோனிய முறை வான் கோள்களின் பெயர்கள் கொடுக்கப்பட்டன. சில சமயங்களில் பழைய ஏற்பாட்டில் கடவுளுக்கு அளிக்கப்பட்ட பெயர்களாகிய யாவு, அதோனாய், எல் ஷடாய் போன்ற பெயர்களும் கொடுக்கப்பட்டன. பூமியைச் சுற்றி அமைந்த வெவ்வேறு சுற்றிடங்களை இக்கடவுளரே ஆளுகின்றனர். இந்த இடைநிலைக் கடவுளர் அனைவரும் ஏதோ ஒரு விதத்தில் பரம்பொருளாம் கடவுளிலிருந்து தோன்றியவர்களாயினும் அதனால் அப்பரம்பொருளின் மீயியல் தன்மை (transcendence) மாற்றமடைகிறது என்று கூற முடியாது.

ஞானக் கொள்கை பயன்படுத்தும் ஒரு புனைவுப்படி, விண்ணுயிரிகளில் ஒருவராய் இருந்த "ஞானம்" (கிரேக்கம்: Sophia; எபிரேயம்: Achamoth) என்னும் தெய்வம் தன் நிலையிலிருந்து வீழ்ச்சியுற்றது. பருப்பொருளின் கவர்ச்சியால் ஈர்க்கப்பட்ட "ஞானம்" இடைநிலைக் கடவுளர் செயல்படத் தூண்டியது. அந்த இடைநிலைக் கடவுளரிடமிருந்து கதிரவனிலிருந்து ஒளி பரவுவதுபோல இவ்வுலகம் தோன்றியது என்பது ஞானக் கொள்கை தரும் விளக்கம்.

பூமியைச் சூழ்ந்திருக்கும் மண்டலங்களின் சக்திகளும் இவ்வுலகப் பருப்பொருளும் தம் இயல்பிலேயே தீமையானவை. இங்கேயும் ஞானக் கொள்கையின் "இரு பிரிவுக் கொள்கை" (dualism) தோன்றுவதைக் காணலாம். இவை எல்லாம், அனைத்தையும் தாண்டி நிற்கும் பரம்பொருளிலிருந்து அகன்ற நிலையைக் குறிக்கின்றன. மனிதர் கடவுளை நோக்கி எழுவதை இவை தடுத்து நிறுத்தப் பார்க்கின்றன. கடவுள் ஒளி என்றால் இச்சக்திகளும் பருப்பொருளும் இருளாக உள்ளன. இந்த இருளின் பிடியில் சிக்கி மனிதர் அவதியுறுகின்றனர். பல பிறவிகள் எடுத்தாலும் அவர்கள் விடுதலை அடைய முடியா நிலையில் உள்ளனர். இவ்வாறு ஞானக் கொள்கை கருதுகிறது.

ஞானக் கொள்கை பற்றி அறிய உதவும் ஆதாரங்கள்
ஞானக் கொள்கையை எதிர்த்து எழுதப்பட்ட நூல்கள்
ஞானக் கொள்கையின் உலகு பற்றிய கருத்து
ஞானக் கொள்கையின் முக்கிய தலைவர்கள்