இயற்கை ஆர்வலர்களுக்கு சொர்க்கபுரியான ஹரித்வார், இந்தியாவின் பண்பாடு மற்றும் நாகரீகத்தை பலவண்ணக்காட்சியாக அளிக்கிறது. இது வேத சாசனங்களில் கபிலாஸ்தானம், கங்காத்வார் மற்றும் மாயாபுரி என்று பலவாறாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது. உத்தராகண்டம் மாநிலத்தில் உள்ள நான்கு புனித தலங்களான (சார்தாம்) (பத்ரிநாத் கோயில், கேதார்நாத்துக் கோயில், கங்கோத்ரி மற்றும் யமுனோத்ரி ஆகியவற்றுக்கு நுழைவாயிலாக உள்ளது. எனவே இதனைச் சைவர்கள் (சிவ பெருமானைப் பின்பற்றுபவர்கள்) ஹர்த்வார் என்றும், வைணவர்கள் (விஷ்ணுவைப் பின்பற்றுபவர்கள்) ஹரித்வார் என்றும் அழைக்கின்றனர், இவை முறையே ஹர் என்பது சிவனையும் ஹரி என்பது விஷ்ணுவையும் குறிக்கின்றன.

மகாபாரதத்தின் வனபர்வத்தில் தௌமிய முனிவர் யுதிஷ்டிரரிடம் இந்திய தீர்த்தங்களைப் பற்றி கூறும்போது, கங்காத்வார் அதாவது ஹரித்வார் மற்றும் கான்கால் ஆகிய தீர்த்தங்கள் பற்றிக் குறிப்பிடுவதாகக் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளன. மேலும் அந்நூலானது அகத்திய முனிவர் அவரது மனைவி லோபமுத்ராவுடன் (விதர்பாவின் இளவரசி) இங்கு தவமிருந்ததாகவும் குறிப்பிடுகின்றது.

கபில முனிவர் அங்கு ஒரு ஆசிரமத்தை கொண்டிருந்ததால், அது பழமையான பெயரான கபிலா அல்லது கபிலஸ்தானம் என்ற பாரம்பரியப் பெயரைப் பெற்றது.

பண்டையகாலத்து அரசனான பாகீரதன், சூரியவம்ச அரசனான சாகரின் (இராமரின் மூதாதையர்) கொள்ளுப்பேரன் ஆவார். இவர் சத்ய யுகத்தில் கபில முனிவரின் சாபத்திலிருந்து தனது மூதாதையர்கள் 60,000 பேரை சாபவிமோசனமடையச் செய்வதற்காக தனது வருடக் கணக்கிலான தவத்தின் மூலமாக சொர்க்கத்திலிருந்து கங்கை நதியைக் கொண்டுவந்தார். இதுவே ஆழ்ந்தப் பற்றுடைய இந்துக்கள், இறந்து போன தங்கள் குடும்பத்தினர் மோட்சமடைவதற்காக அவர்களின் சாம்பலை (அஸ்தியை) இங்கு கொண்டு வந்து கரைப்பது ஒரு மரபாகவே தொடரப்படுகின்றது. பகவான் விஷ்ணு தனது காலடிச் சுவடை ஹர்-கி-பாவ்ரி மேற்சுவற்றின் மீது அமைந்துள்ள கல்மீது பதித்துவிட்டுச் சென்ற இடத்தை, புனித கங்கை நதியானது எல்லா நேரமும் தொட்டு விட்டுச் செல்கிறது.

மௌரிய பேரரசின் (கி.மு.322-185) கீழ் வந்த ஹரித்வார், பின்னர் குஷான பேரரசின் கீழ் (சிர்கா. முதல்-மூன்றாம் நூற்றாண்டுகளில்) வந்தது. அகழ்வாய்வுப் பணிகளின் கால அளவியல் கண்டுபிடிப்புகளானவை, அங்கு சுடுமண் நாகரீகம் கி.மு. 1200 ஆம் ஆண்டிற்கும் கி.மு. 1700 ஆம் ஆண்டிற்கும் இடையில் நிலவியதாக நிரூபித்தது. முதல் நவீன கால ஹரித்வாரின் எழுத்துப்பூர்வ ஆதாரம் இந்தியாவிற்கு கி.பி. 629 ஆம் ஆண்டில் விஜயம் செய்த சீனப் புனிதப் பயணியான ஹுவான் சுவாங்கின் பயணக் குறிப்புகளில் காணப்படுகிறது. அரசர் ஹர்ஷவர்த்தனரின் (590-647) ஆட்சிக் காலத்தில் ஹரித்வாரை அவர் 'மோ-யு-லோ' என்று பதிவு செய்தார். மீதமுள்ள ஆதாரங்கள் நவீன நகரத்தின் சிறிது தெற்கேயுள்ள மாயாபூரில் இன்றும் உள்ளது. ஒரு கோட்டையும் மற்றும் மூன்று கோயில்களும் உடைந்துப் போன கல் சிற்பங்களுடன் அந்த இடிபாடுகளின் மத்தியில் உள்ளன. மேலும் கங்கையின் நுழைவாயிலான 'கங்கத்வாரா' என்று அழைக்கப்படுகின்ற மோ-யு-லோவிற்கு வடக்கில் ஒரு கோயில் இருப்பதையும் அவர் குறிப்பிடுகிறார். 

இந்நகரம் துருக்கிய படையெடுப்பாளரான டிமுர் லாங் (1336-1405) என்பவரால் 1399 ஆம் ஆண்டு ஜனவரி 13 அன்று படை எடுக்கப்பட்டது.

சீக்கியர்களின் முதல் குருவான குரு நானக் (1469-1539) தனது ஹரித்வார் பயணத்தின் போது 'குஷன் காட்' டில் குளித்தார். அங்குதான் பிரபலமான 'செடிகளுக்கு நீருற்றுதல்' சம்பவம் நடந்தேறியது. அவரது அந்தப் பயணம் இக்காலத்தில் குருத்வாரா (குருத்வாரா நானக்வாரா) என்று நினைவூட்டப்படுகிறது. இரு சீக்கிய ஜனம்சாக்கிகளின் படி, இவ்வருகையானது கி.பி 1504 ஆம் ஆண்டில் பைசாகி தினத்தன்று நடந்தது. பின்னர் அவர் கார்வாலின் கோட்த்வாராவிற்கு வருகை தந்தபோது வழியில் கன்க்காலிற்கும் வந்தார். பெரும்பாலான இந்துக்களின் மரபுவழி ஆய்வுப் பதிவுகளை ஹரித்வாரின் பாண்டாக்கள் வைத்திருப்பதற்காக அறியப்படுகின்றது. வாஹிஸ் என அறியப்படும் இந்த ஆவணங்கள் ஒவ்வொரு வருகையின் போதும் புதுப்பிக்கப்படுகிறது. அவை வட இந்தியாவின் பரவலான குடும்பக் கிளையமைப்புகளின் களஞ்சியமாகும்.

"அய்-னி-அக்பரி" என்ற நூலை அபுல் ஃபசல் என்பவர் 16 ஆம் நூற்றாண்டில் மொகலாய பேரரசர் அக்பர் காலத்தில் எழுதினார். இது இந்துக்களின் ஏழு புனித நகரங்களில் ஒன்றான கங்கையின் மீதுள்ள ஹர்த்வார் என அறியப்பட்ட அந்நகரை மாயா (மாயாபுர்) எனக் குறிப்பிடுகின்றது. மேலும் அது நீளத்தில் பதினெட்டு கோக்களை (ஒவ்வொன்றும் தோராயமாக 2 கி.மீ) உள்ளதாகவும், சைத்ராவின் 10 வது நாளில் பெரும்திரளான யாத்ரீகர்கள் கூடுவார்கள் எனவும் குறிப்பிடுகிறது. மேலும் மொகலாயப் பேரரசர் அக்பர் அவரது பயணங்களின் போதும், அரண்மனையிலிருந்த போதும் கங்கையின் நீரை பருகினார் எனவும், அதனை 'அழிவின்மையை வழங்கும் நீர்' எனவும் அழைத்தார் என்றும் குறிப்பிடுகின்றது. அவர் செல்லுமிடங்களுக்கெல்லாம் முத்திரையிடப்பட்ட ஜாடிகளில் நீரை அனுப்புவதற்காக சோருன்னிலும், பின்னர் ஹரித்வாரிலிருந்தும் பிரத்தியேக நபர்கள் பணியமர்த்தப்பட்டனர்.

முகலாயர் காலத்தில், ஹரித்வாரில் அக்பரின் செப்புக் காசுகளை அச்சு வார்க்கும் நாணயச் சாலை இருந்தது. ஆம்பரின் அரசரான ராஜா மான் சிங் தற்போதைய ஹரித்வாரின் நகரத்திற்கு அடிக்கல் நாட்டினார் எனவும், ஹர்-கி-பாவ்ரி மலைவழியைப் புனரமைத்தார் எனவும் கூறப்படுகிறது. அவரது மறைவிற்குப் பிறகு அவரின் சாம்பல் பிரம்ம குந்த்தில் மொகலாய பேரரசர் அக்பரின் மூலமாகவே கரைக்கப்பட்டதாகவும் கூறப்படுகிறது. பேரரசர் ஜஹாங்கீர் (1596-1627) காலத்தில் இந்நகரத்திற்கு வருகைத் தந்த தாமஸ் கோர்யாட் என்ற ஓர் ஆங்கில பயணி, இதை 'ஹரித்வாரா' அதாவது சிவனின் தலைநகரம் எனக் குறிப்பிட்டார்.

தற்போது இருக்கின்ற நகரங்களில் பழமையான ஒன்றாகவும், தொன்மையான இந்து வேத சாசனங்களிளும் குறிப்பிடப்பட்டுள்ள ஹரித்வார், புத்தர் காலத்திலிருந்து மிகச்சமீபத்திய பிரிட்டிஷ் வருகை வரையில் வாழ்க்கை முறைகளினாலும் காலங்களிலும் நீடித்துப் பின்னிக் கிடக்கின்றது. ஹரித்வார் தொன்மையான வளமான மத மற்றும் பண்பாட்டு மரபைக் கொண்டுள்ளது. இந்நகரம் இன்னும் பல பழைய மாளிகைகளையும் சீரிய சுவர்ச்சித்திரங்களையும் பெரும் புதிரான கல் வேலைப்பாடுகளையும் தாங்கியுள்ள மற்றும் பெரிய வீடுகளையும் கொண்டிருக்கிறது.

இங்கு கங்கை நதியின் மீது அமைந்திருக்கும் பெரிய இரு அணைகளில் ஒன்றான 'பீம்கோடா அணை' உள்ளது. இது 1840களில் 'உயர் கங்கை கால்வாய்' மூலம் சுற்றுப் புறத்திலுள்ள நிலங்களுக்கு கங்கையின் நீரினை திருப்பி பாசன வசதியளிப்பதற்காகக் கட்டப்பட்டது. இருப்பினும், இது கங்கையின் நீரோட்டத்தை கடுமையாக பாதித்தது. மேலும் கங்கையை ஒரு உள் நாட்டு நீர் வழியாக 18 ஆம் நூற்றாண்டு வரை கிழக்கிந்திய கம்பெனியால் முழுமையாகப் பயன்படுத்தப்பட்டதையும், மேலும் டெஹ்ரி உயர்ந்த துறைமுக நகரமாக இருந்ததையும் பாழடித்தது. கங்கைக் கால்வாய் அமைப்பின் முக்கிய நீர்த் தேக்கப் பணி ஹரித்வாரிலுள்ளது. 1837-38 வறட்சியினால் தூண்டப்பட்ட உயர் கங்கைக் கால்வாய் திட்டமானது 1842 ஆம் ஆண்டு ஏப்ரலில் துவங்கப்பட்டு, 1854 ஆம் ஆண்டில் திறக்கப்பட்டது. கால்வாயின் தனித்த சிறப்பம்சமான அரை-கிலோ-மீட்டர் நீளமுள்ள கால்வாய்ப் பாலமானது ரூர்கியிலுள்ள சோலானி நதியின் மீது அமைந்துள்ளது. உண்மையான நதியிலிருந்து 25 மீட்டர்கள் கால்வயை உயர்த்துகிறது. 

'ஹரித்வார் ஒன்றிய நகராட்சி' 1868 ஆம் ஆண்டில் நிறுவப்பட்டது. இது அப்போதைய கிராமங்களான மாயாபூர் மற்றும் கன்கால் ஆகியவற்றை உள்ளடக்கியது. ஹரித்வார் முதலில் 1886 ஆம் ஆண்டில் லக்சர் வழியாக கிளைப் பாதை மூலமாக இரயில்பாதைகளுடன் இணைக்கப்பட்டது, அச்சமயம் அவத் மற்றும் ரோஹிலாகண்ட் இரயில்வேப் பாதையானது ரூர்கியிலிருந்து சஹரான்புர் வரையில் நீடிக்கப்பட்டது. இது பின்னர் 1900 ஆம் ஆண்டில் டெஹ்ராடுன் வரை நீடிக்கப்பட்டது.

1901 ஆம் ஆண்டில், அது 25,597 மக்கட் தொகையினைக் கொண்டு யுனைட்டெட் மாகாணத்தின் சஹரான்புர் மாவட்டத்தில் ரூர்கி தேஹ்சிலின் பகுதியாக இருந்தது. அது 1947 ஆம் ஆண்டில் உத்தரப்பிரதேச மாநிலத்தின் உருவாக்கம் வரை அவ்வாறேயிருந்தது. 

ஹரித்வார் உள்ளத்தாலும், சிந்தனையாலும் ஆன்மாவிலும் சோர்வுற்றவர்களின் உறைவிடமாக உள்ளது. பல்வேறு கலைகள், அறிவியல் மற்றும் பண்பாடுகளை கற்றுக்கொள்வதற்கான கவரும் மையமாகவும் உள்ளது. இந்நகரம் ஆயுர்வேத மருத்துவம் மற்றும் மூலிகை மருத்துவத்தின் நீண்ட கால வளமான மையமாக விளங்கி வருகிறது. மேலும் தனித்த குருகுலத்தின் இல்லமாகவும், (பாரம்பரிய கல்விப் பள்ளி) குருகுல் காங்க்ரி விஷ்வவித்யாலயாவையும் உள்ளடக்கியுள்ளது. அது 1802 ஆம் ஆண்டு முதல் பரந்த வளாகத்தில் தனது சொந்த பாரம்பரியக் கல்வியை கொடுத்து வருகிறது. ஹரித்வாரின் வளர்ச்சியில் உயர் திருப்பம் 1960களில் ஏற்பட்டது. 1962 ஆம் ஆண்டில் 'நவரத்ன பொதுத் துறை நிறுவனமான 'பெல்'லின் மூலமாக நவீன நாகரீகத்தின் கோயில் நிறுவப்பட்டது. அது தனது சொந்த பெல் ராணிப்புர் தன்னாட்சி நகரப்பகுதியை ராணிப்புர் கிராமங்களின் அருகில் கொண்டு வந்ததோடு மட்டுமின்றி அப்பகுதிக்கு துணை நிறுவனங்களின் அணியையும் கொணர்ந்தது. தற்போது ஐஐடி ரூர்க்கி என்றுள்ள ரூர்கி பல்கலைக்கழகம், பழமையான மற்றும் மிக கௌரவமான அதன் செயற்பாட்டு களங்களான அறிவியல் மற்றும் பொறியியல் துறைகளின் நிறுவனங்களில் ஒன்றாகும்.

இராமானந்த் ஆஷ்ரம்
நகரத்திலுள்ள முக்கியப் பகுதிகள்
வரலாற்றிலும் இன்றும் ஹரித்வார்
ஹர்-கி-பாவ்ரி