உருமியா ஏரி, புதிய கற்காலத்தைச் சேரந்த பல தொல்லியல் தளங்களைக் கொண்டுள்ளது. இப்பகுதியில் உள்ள குடியேற்றங்களின் தொல்பொருள் அகழ்வாராய்ச்சிகளில் கிமு 7,000 மற்றும் அதற்குப் பிறகான கலைப்பொருட்கள் கண்டுபிடிக்கப்பட்டுள்ளன.

உருமியா ஏரியின் தென்மேற்கே உள்ள டெப்பே ஹசன்லு தொல்லியல் தளத்து அகழ்வாராய்ச்சிகள் கிமு ஆறாம் ஆயிரமாண்டைச் சேர்ந்த வாழ்விடங்களை வெளிப்படுத்தியுள்ளன. இதற்குத் தொடர்புடைய மற்றொரு தளம் உருமியா ஏரியின் கிழக்குக் கரையில் உள்ள யானிக் டெப் ஆகும், இது 1950 கள் மற்றும் 60 களில் சி. ஏ. பர்னியால் அகழாய்வு செய்யப்பட்டது.

இப்பகுதியில் உள்ள மற்றொரு முக்கியமான தளம், ஹஜ்ஜி ஃபிரூஸ் டெப் ஆகும், அங்கு திராட்சை ஒயின் பற்றிய பழமையான தொல்பொருள் சான்றுகள் கண்டுபிடிக்கப்பட்டுள்ளன. குல் டெப் ஜோல்பா என்பது அராக்ஸஸ் ஆற்றிலிருந்து 10 கி.மீ தெற்கே ஜொல்பா வட்டத்திலுள்ள ஒரு தளமாகும். இது செப்புக் காலத்தைச் (கிமு 5000-4500) சேர்ந்தது.

சே கிர்தான் குர்கன்கள் உருமியா ஏரியின் தென் கரையில் அமைந்துள்ளன. அவற்றில் சில 1968 மற்றும் 1970 ஆம் ஆண்டுகளில் ஓ. மஸ்கரெல்லாவால் அகழாய்வு செய்யப்பட்டன. முதலில் மிகவும் அண்மைக்காலத்தவை என கருதப்பட்ட அவை இப்போது நான்காவது ஆயிரமாண்டின் இரண்டாம் பாதியைச் சேர்ந்தவையென அறியப்பட்டுள்ளன,

உருமியா ஏரியைப்பற்றிய ஆரம்ப குறிப்புகளில் ஒன்று கி.மு 9 ஆம் நூற்றாண்டின் அசிரியப் பதிவுகளாகும். அங்கு, ஷால்மனேசர் III (கிமு 858–824) ஆட்சியின் பதிவுகளில், உருமியா ஏரியின் பகுதி இரண்டு பெயர்களில் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளது: பார்சுவாஸ் (அதாவது பாரசீகர்கள்) மற்றும் மாத்தாய் (அதாவது மித்தானி). இவை இடங்களா அல்லது பழங்குடியினரைக் குறிக்கின்றனவா என்பதும் தனிப்பட்ட பெயர்கள் மற்றும் "மன்னர்கள்" பட்டியலுடன் அவர்களின் உறவு என்ன என்பதும் தெளிவாகத் தெரியவில்லை. ஆனால் மாத்தாய் என்பது மேதியர்கள் என்பதும் மேலும் மொழியியல் வழியாக பார்சுவாஸ் என்ற பெயர் பழைய பாரசீக சொல்லான பார்சாவுடனும் பொருந்துகிறது.

இந்த ஏரி மன்னேயன் அரசின் மையமாக இருந்துள்ளது. ஏரியின் தெற்கே ஹசன்லுவின் இடிபாடுகளின்படி அது ஒரு மன்னே குடியேற்றமாக இருந்திருக்க வாய்ப்புள்ளது. சிதியர்கள், சகர்கள், சர்மாட்டியன் அல்லது சிம்மேரியன் என பல்வேறு விதமாக அடையாளம் காணப்பட்ட ஈரானிய மக்களான மாத்தியானி அல்லது மாத்தியேனியால் மன்னே கைப்பற்றப்பட்டது. அதன் பெயர் மக்களிடமிருந்து ஏரிக்கு வழங்கப்பட்டதா அல்லது ஏரியிடமிருந்து மக்களுக்கு வழங்கப்பட்டதா என்பது தெளிவாகத் தெரியவில்லை, ஆனால் அந்த நாடு மேட்டீன் அல்லது மேட்டியன் என்று அழைக்கப்பட்டு, ஏரிக்கு அதன் லத்தீன் பெயரைக் கொடுத்தது.

1603-1618 ஆம் ஆண்டு ஒட்டோமான்-சஃபாவிட் போரின் போது உருமியா போர் 1604 இல் ஏரிக்கு அருகில் நடந்தது. கடந்த ஐநூறு ஆண்டுகளில் உருமியா ஏரியைச் சுற்றியுள்ள பகுதி ஈரானியர்கள், அசீரியர்கள் மற்றும் ஆர்மீனியர்கள் வசிக்கும் இடமாக உள்ளது.

பெயர்கள் மற்றும் சொற்பிறப்பியல்
தொல்லியல் மற்றும் வரலாறு
வேதியியல்
நவீன சூழலியல்