வங்காளத்தின் பேச்சு வழக்குகள் நான்கு பெரும்பிரிவுகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளன. ரார், பங்கா, காமரூபா, வரேந்திரா ஆகியன இவை. 
வட்டார வழக்குகளில் திபெத்திய-பர்மிய மொழிகள் தந்த சொற்களும், ஒலிகளும் குறிப்பிடத்தக்கவை. 
வங்காளம் இரட்டை வழக்குகளைக் கொண்டது. பேச்சுவழக்குகள் எழுத்துவழக்கில் இருந்து பெரிதும் மாறுபட்டது. எழுத்துவழக்கில் பெரிய வினைச் சொற்கள் பயன்படுத்தப்பட்டன. பேச்சுவழக்கில் இவை சுருங்கிவிடுகின்றன.
வந்தே மாதரம், ஜனகணமன ஆகிய பாடல்கள் எழுத்துவழக்கான செம்மையான வங்காளத்தில்
எழுதப்பட்டவை.
பேச்சு வழக்குகளிலும், இந்து, முஸ்லிம்கள் பேச்சுகளில் சமயம் சார்ந்த சொற்கள் இருப்பதைக் காணலாம்.

மொழி பேசப்படும் பகுதி
வரலாறு
வட்டார வழக்குகள்
சொற்கள்