யாழ்ப்பாண வரலாற்று மூல நூல்களில் ஒன்றான வையாபாடல் இவ்வரசின் ஆரம்பத்தைக் கி.மு. 101 என்று கூறுகிறது. இன்னொரு நூலான வைபவமாலை இவ்வரசு கி.பி. 1314 இல் தொடங்கியதாகச் சொல்கிறது. எனினும் பல ஆய்வாளர்கள் யாழ்ப்பாண அரசு கி.பி. 13 ஆம், 14 ஆம் நூற்றாண்டை அண்டிய காலப் பகுதிகளிலேயே தொடங்கியிருக்கக் கூடும் எனக் கருதுகிறார்கள். 11ஆம் நூற்றாண்டில் இராஜேந்திர சோழனின் இலங்கைப் படையெடுப்பு, 13 ஆம் நூற்றாண்டில் கலிங்க மாகனின் படையெடுப்பு என்பன யாழ்ப்பாண அரசு உருவாவதற்கான களம் அமைத்துக் கொடுத்தன. ஆயினும், அதன் தோற்றம் பற்றிய வாத எதிர்வாதங்கள் தொடர்ந்தும் நிலவியே வருகின்றன.

யாழ்ப்பாண அரசின் தோற்றம் பற்றி தெளிவற்ற கருத்துக்களும் வரலாற்று ஆய்வாளர்களிடையே கருத்து வேறுபாடுகளும் காணப்படுகின்றன. குறிப்பிடத்தக்க பிரதான வரலாற்று ஆய்வாளர்களான கே. எம். டி சில்வா, சிவசுப்பிரமணியம் பத்மநாதன், கா. இந்திரபாலா போன்றோர் பரவலாக ஆரியச் சக்கரவர்த்திகள் அரசு யாழ்ப்பாணத்தில் 1215 இல் இந்தியாவின் கலிங்க நாட்டைச் சேர்ந்த தளபதி கலிங்க மாகன் படையெடுப்புடன் ஆரம்பமாகியது என்பதை ஏற்றுக் கொள்கின்றனர். பொலன்னறுவை அரசினை தன்னுடைய படையினர் மற்றும் கலிங்கம், கேரளம், தமிழ்நாடு ஆகிய இடத்து கூலிப்படையினர் உதவியுடன் ஆட்சி செய்த பாண்டியர் மன்னன் இரண்டாம் பராக்கிம பாண்டியனை கலிங்க மாகன் சிம்மாசனத்தைவிட்டு அகற்றினான்.

இராசரட்டையை வெற்றி கொண்ட கலிங்க மாகன், தலைநகரை பாரிய வன்னிக் காடு மூலம் பாதுகாக்கப்பட்ட யாழ்ப்பாணக் குடாநாட்டுக்கு தலைநகரை நகர்த்தி, தஞ்சாவூர் சோழர் அரசுக்கு கப்பம் செலுத்தும் அரசாக ஆட்சி செய்தான். அக்காலத்தில் (1247), தற்கால தாய்லாந்து நாட்டின் தம்பிரலிங்கா எனும் இடத்து மலாய் தளபதி சந்திரபானு அரசியல் அடைப்படையில் பிளவுபட்டிருந்த தீவில் படையெடுப்புச் செய்தான். ஆயினும், தம்பதெனியாவின் இரண்டாம் பராக்கிமபாகு (1236–70) தாக்குதலை முறியடிக்க, சந்திரபானு வடக்கிற்கு நகர்ந்து சிம்மாசனத்தை சுமார் 1255 இல் மாகனிடம் இருந்து காத்துக் கொண்டான். முதலாம் சடையவர்மன் சுந்தரபாண்டியன் 13 ஆம் நூற்றாண்டில் இலங்கை மீது படையெடுத்து வட இலங்கையின் யாழ்ப்பாண அரசை பலாத்காரமாக ஆண்ட சந்திரபானுவைத் தோற்கடித்தான். முதலாம் சடையவர்மன் சுந்தரபாண்டியன் சந்திரபானுவை பாண்டியர் ஆட்சிக்கு கீழ்ப்படிய கட்டாயப்படுத்தி, பாண்டியருக்கு கப்பம் செலுத்தச் செய்தான். ஆனால் பின்பு சந்திரபானு வலிமை பெற்று சிங்கள அரசு மீது படையெடுத்தான். ஆனாலும், அவர் முதலாம் சடையவர்மன் சுந்தரபாண்டியன் சகோதரன் முதலாம் வீர பாண்டியனால் தோற்கடிக்கப்பட்டு, உயிரிழந்தான். இலங்கை மூன்றாவது முறையாகவும் பாண்டியர் படையெடுப்புக்கு உள்ளானது. இதனை யாழ்ப்பாண அரசை உருவாக்கிய ஆரியச் சக்கரவர்த்தி மூலம் மேற்கொள்ளப்பட்டது.

வரலாற்றுச் சான்றுகள்
தோற்றம்
நல்லூர் இராசதானி
இலக்கியம்