18. yüzyılda İngiltere ile Hollanda arasında süren hegemonya savaşı Açe İslam Sultanlığı’nı olumsuz yönde etkiledi. İngilizler Açe bölgesinde pek fazla etkinlik gösteremeseler bile Açe’yi de egemenlik sahaları içerisinde kabul etti. Hollanda’nın Güneydoğu Asya’daki emelleri, Sumatra Adası’nı bütününe hakim olmayı içeriyordu. İngiltere ilk başlarda buna karşı çıktı. Fakat Fransa’nın bölgede hakimiyet kurma isteği ve girişimleri karşısında İngiltere, Hollanda’nın isteklerine razı oldu. Açe’nin iki sömürgeci gücün hakkında karar verdiği ve piyon konumuna sokulduğu 17 Mart 1824 tarihinde imzalanan Londra Anlaşması ile İngiltere, Sumatra Adası’ndaki tüm egemenlik haklarını Hollanda’ya devrederek buradaki faaliyetlerine sona erdirdi. Hollandalılar da Hindistan ve Singapur’daki haklarından İngiltere lehine vazgeçerek İngilizlerin kontrolündeki Sumatra’ya hakim olmaya başladılar.[1]
Bu anlaşması’nın en önemli maddesi olan, Açe devletinin sınırlarına müdahale etmeme ve Açe’nin bağımsızlığının İngiltere’nin koruması altında olduğu şartı, 1871 yılında imzalanan anlaşma ile hükümsüz kaldı. Bu tarihten sonra Hollanda’nın gözü sürekli Açe Devleti’nde oldu.[2]Ancak Endonezya Takımadaları’nın büyük bir bölümünü sömürgeleştiren Hollandalıların Açe’yi ele geçirmeleri düşündüklerinden zor oldu. 1871 yılındaki anlaşma ile İngiltere, Hollanda’nın Gana’daki Altın Sahili (Gold Coast)’ında bulunan Elmina limanı karşılığında Açe’nin bağımsızlığının teminatı olma şartını ortadan kaldırdı. Bunun karşılığında da İngiltere, Hollanda’ya Sumatra Adası’nda serbestçe hareket etme olanağı tanıdı.[3]Bunun sonucu olarak İngilizler Afrika’da savaşa girişirken, Hollanda Sumatra Adası’nda savaşı göze aldı. Baharat ticareti yolu üzerinde önemli bir geçiş noktası olan Malaka Boğazı’nın girişinde bulunan Açe, Hollandalıların iştahını kabartan bir bölgeydi. Bu nedenle Hollandalılar, 1870’li yıllardan itibaren, savaşı da göze alacak şekilde, Açe’de egemenlik kurmaya çalıştılar.
Hollandalılar 26 Mart 1873 tarihinde Açe’ye saldırısıyla başlayan Açe Savaşı,[4]Açe Darusselam Sultanlığı’nın tarihi rolünü tamamladığı 1903 yılına kadar kırk yıl devam etti. Savaşın başlarında, Açe Sultanı’na ait birlikler ve daha sonra da kasabalardaki askeri komutan hüviyetindeki Ulebalang’lar geri çekilmek zorunda kaldı, Açe’deki direniş ulema tarafından yürütülmeye çalışıldı. Ulemanın cihad çağrısı halk tarafından kabul gördü ve Açe güçleri dini liderler komutasında Hollandalılara karşı gerilla savaşı verdi. Tarihinde gördüğü en uzun süren savaş olan bu mücadelede Hollanda ağır kayıplar verdi.[5]Açeli Müslümanların gerçekleştirdikleri direnişe karşı koyamayan Hollandalılar, kendisini Müslüman olarak tanıtan ve Açe’de araştırmalar yapan Hollandalı “kültür casusu” Dr. Christian Snouck Hurgronje’nin büyük yardımını gördüler.[6]Açe’deki sömürge valisi Van Heutsz, dini liderlere karşı amansız bir mücadele başlattı ve onlara karşı geleneksel veya seküler liderleri destekledi. Bu süreçte, 1627 yılında buraya göç eden el-firus el-Bağdadi ailesinin[7]kurduğu ve 2000’i aşkın el yazması kitapları ile bölgede önemli dini merkezlerden biri olan Banda Açe’ye 40 kilometremesafedeki Selimium’da yaşayanlar da aktif bir şekilde bu savaşta yer aldılar. Ulema arasında, bu mücadelenin ön saflarında yer alan bir başka isim ise Tengku Cik Di Tiro (1836-91) oldu.[8]
Kimi tarihçilere göre 1903 yılında Açe Darusselam Sultanlığı’nın son sultanı Davud Şah’ın Hollandalılarca yakalanmasıyla sonuçlanarak 40 yıl sürdü. Ancak aralarında Di Tiro ailesinin de bulunduğu bazı gruplar 10 yıl kadar daha mücadelelerine devam ettiler. Bu nedenledir ki, bazı araştırmacılar, Açe Darusselam Sultanlığı’nın tarih sahnesinden çekilişi, kalan son direnişçilerin de ortadan kaldırıldığı 1913 yılı olarak kabul eder. Bu uzun süreli mücadeleye rağmen, Hollandalıların Açe’nin her yerinde hakimiyet kurduklarını söylemek güç. Açeliler mücadelelerini küçük gruplar halinde de olsa gerilla savaşı şeklinde devam ettirmeleri Japonların bölgeyi kontrolleri altına aldığı 1943 yılına kadar sürmesi nedeniyle Açe Savaşı’nın 70 yıl gibi uzun bir sürece yayıldığını söylemek mümkün.[9]
Söz konusu Açe Savaşı, Hollanda sömürge tarihinin tanık olduğu en uzun savaş oldu. Bu savaşta Hollandalılar onbin kayıp verirken, Açeliler aşağı yukarı yüzbin ferdini yitirdi. Hollandalılar başkent Banda Açe’yi kontrolleri altında tutarken, Açeliler iç bölgelerde direniş hareketlerine devam ettiler. Hollandalılar, Japon işgalinin gerçekleştiği 1943 yılına kadar bölgedeki varlıklarını fiili olarak sürdürdü.
19. yüzyılda Açe Sultanlığı çeşitli kabile çatışmaları nedeniyle zayıf düştü. Bu bölünmüşlük, Hollandalıların Açe’yi ele geçirmelerindeki faktörlerden birini oluşturur. Açe Sultanı Mahmud Şah, sultanlığı içinde bulunduğu zor koşuldan kurtarmak amacıyla İngiltere, Amerika, Osmanlı Devleti ve Fransa’dan yardım talebinde bulunmuşsa da herhangi olumlu bir yanıt alamadı. Özellikle Osmanlı’nın bu dönemde içinde bulunduğu zor koşullar İslam dünyasının öteki ucunda yer alan Açe Sultanlığı’na yardım etmesini olanaksızlaştırdı. Denizden saldıran Hollandalılarla yapılan savaşların nihai olarak sona erişi Japonya’nın II. Dünya Savaşı’nda bölgeyi ele geçirmesine değin sürdü. Ancak Japonların Açe üzerinde pek fazla etkisi olmadı.
[1]Anthony Reid, “The Pre-modern Sultanate’s View of Its Place in the World”, (Ed.) Anthony Reid, Verandah Of Violence -The Background to the Aceh Problem-, Singapore University Press, 2006, s. 52; Henk Maier, We Are Playing Relatives -A Survey of Malay Writing-, KITLV Press, Leiden, 2004, s. 206; Ismail Hussein, Statements on Malay Language and Literature, Pusat Teknologi Pendidikan, Universiti Kebangsaan Malaysia, 1989, s. 14; John Anderson, Acheen -And The Ports On the North And East Costs of Sumatra-, Oxford University Press, Kuala Lumpur, 1971, s. viii.
[2]C. J. Stolk, (Ed.), Peutjoet, Çev.: Lea Morris, Published by the Vereniging Indische Nederlanders, The Hague-Amsterdam (Uitgegeven door de Vereniging Indische Nederlanders ‘s-Gravenhage, Amsterdam, 1984, s. 15; G. W. J. Drewes ve P. Voorhoeve, Adat Atjeh, s. 17.
[3]Anthony Reid, “Colonal Transformation: A Bitter Legacy”, (s. 96-108), (Ed.) Anthony Reid, Verandah Of Violence -The Background to the Aceh Problem-, Singapore UniversityPress, 2006, s. 97.
[4]Jan M. Pluvier, A Handbook and Chart of Southeast Asian History, Oxford University Press, Kuala Lumpur, 1967, s. 29; Açe Savaşı’yla ilgili ayrıntılı bilgi için bkz.: İsmail Sofyan, (ed.) Perang Kolonial Belanda di Aceh -The Dutch Colonial War in Aceh-, The Documentation and Information Center of Aceh, Banda Aceh, 1990.
[5]D. Robert McAmis, Malay Muslims -The History and Challenge of Resurgent Islam In Southeast Asia-, Michigan: William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, 2003, s. 37.
[6]E. Lea Williams, Southeast Asia -A History-, New York: Oxford University Press, 1976, s. 134.
[7]El-firus el-Bağdadi ailesi, Dayah Tanoh Abee ve kütüphanesini konu alan makale için bkz.: Mehmet Özay, “Güneydoğu Asya’nın Kültür ve Medeniyetine Katkısı Bağlamında Açe’de Bir Osmanlı Tekkesi: Dayah Tanoh Abee”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 30 (2006/1), s. 191-213.
[8] Martinkus, s. 45.
[9]Paul Van Der Velde, P. J. Veth (1814-1895) And the Dutch East Indies -A Lifelong Passion-, Çev.: Beverley Jackson, KITLV Press, Leiden, 2006, s. 200; Eric Eugene Morris, Islam and Politics in Aceh, s. 54.