Eski Sovyet ülkeleri Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan’ın Çin’in Kuşak Yol Projesi’ndeki önemi her geçen gün artıyor. Bölgede, Pekin hükümetinin ticaret ağı projesine destek veren Orta Asya ülkelerine Afganistan, Pakistan, Moğolistan’ı da eklemek yanlış olmayacak. Geçmişte Türkistan olarak anılan Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan ile birlikte Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan ve Türkiye’nin de özellikle kuzeyini kaplayan bölge de Kuşak Yol açısından oldukça kritik önemde olacak. Kuşak Yol Projesi’nin Orta Asya ülkelerinde etkilerine detaylı şekilde geçmeden önce Türkiye’nin sadece kuzeyiyle değil, özellikle hayata geçirilmek istenen Orta Koridor planı ile günümüzün İpek Yolu olacak ticaret ağındaki öneminin çok daha fazla olmasının öngörüldüğünü hatırlatmakta fayda var.
ÇORAK TOPRAKLAR
Orta Asya coğrafyası tarihi İpek Yolu’nda kilit rolde hatta merkez konumundaydı. Çin topraklarının altıda birini kaplayan ve 8 ülke ile sınırı olan Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nin de günümüzdeki önemi tıpkı geçmişte yani İpek Yolu’nda olduğu gibi kritik olacak. Dolayısıyla en basit ifadeyle Orta Asya’nın Kuşak Yol’un için Avrupa’ya ve hatta dünya pazarına bağlantısı noktasında rolü oldukça kritik diyebiliriz. Özetle, Orta Asya ülkeleri planlanan Kuşak Yol güzergahları açısından aslında Çin’in dünyaya açıldığı ilk ülkeler olacak.
Ele aldığımız bu coğrafya genellikle çorak arazilerden oluşuyor. Bu nedenle Pekin hükümetinin bölgedeki altyapı faaliyetlerinin aralıksız sürdüğü biliniyor. Tren yollarının yanı sıra bölgeye tüneller, köprüler ve yeni yollar inşa ediliyor. Yani coğrafi koşulların dezavantajlarının önüne geçilmek için adımlar atılıyor.
YAPILAN YATIRIMLAR
Orta Asya ülkelerinin bağımsızlıklarını kazanmalarından bu yana Çin ile arasında aslında güvenlik ve jeopolitik konuları kapsayan anlaşmalar hayata geçiriliyor. Ancak Kuşak Yol Projesi ile birlikte Çin ile Orta Asya ülkeleri arasındaki işbirlikleri daha çok altyapı yatırımları üzerinden ilerliyor. İşte o altyapı çalışmalarından bazı örnekler…
Kazakistan: Çin Devlet Başkanı Xi Jingping, 1 Kuşak 1 Yol İnisiyatifini ilk olarak 7 Eylül 2013’te Kazakistan’da açıklamıştı. İki ülke arasındaki işbirlikleri hızla devam ediyor. Kazakistan üzerinden en önemli geçiş yolu Horgos Doğu Kapısı Serbest Ekonomik Bölgesi diyebiliriz. Almatı ile Horgos otoban yolunun yapımı tamamlandı. Bu yol Kazakistan üzerinden Rusya’ya ilerleyecek. Projenin bu ayağı ise yapım aşamasında. Horgos Bölgesi aynı zamanda Çin’den Amsterdam’a tren hattının da merkezi konumunda. Kazakistan’dan Amsterdam’a yük trenleri seferleri başladı bile. Biten projeler de Kuşak Yol Projesi’nin planlandığı gibi uygulamaya da geçtiğine kanıt olarak gösteriliyor. Çin ile Kazakistan arasındaki ticaret hacmi geçen yıl 19.88 milyar dolardı. Bu rakamın da her geçen gün artması bekleniyor. Kazakistan’ın başkentinde Çin’in desteği ile yapımı devam eden 1.9 milyar dolarlık tren hattının da gelecek yıl açılması bekleniyor. Kazakistan’da Çinliler için 30 günlük vizesiz dönem de başladı.
Kırgızistan: Orta Asya’da Kuşak Yol’u kabul eden ülkelerden olan Bişkek yönetimi, Kuşak Yol için “Kırgızistan’ın 2018-2040 Milli Kalkınma Stratejisi ile bire bir uyumlu” açıklamasını yaptı. Toplam miktarları 1.3 milyar dolar olan Çin merkezli 4 ana proje Kırgızistan’da hayata geçiriliyor. Bunlardan biri olan başkent Bişkek’ten 520 kilometre uzaklıktaki Narın’a otoban çalışması. Pekin yönetiminin ayrıca Kırgızistan’daki enerji sektörüne de 1 milyar dolarlık yatırım yaptığı biliniyor. 6.2 milyon nüfuslu ülkede bu yatırımları hayata geçirmek için ise Çinli işçilerin bölgeye akını da devam ediyor.
Tacikistan: Kuşak Yol Projesi’ni 2013 yılında ilk kabul eden ülkelerden olan Tacikistan bu proje ile 2030 Milli Kalkınma Stratejisi’ni de hayata geçirdi. Son 20 yıl içinde Çin, Tacikistan’da 50’den fazla büyük proje başlattı. Bunlar arasında Lolazor-Khatlon ve Kuzey-Güney enerji dönüşüm hatları, yollar, Duşanbe ile Kulyap arasındaki yolda bulunan tünel ve Vahdat-Yavan tren yolu gibi yatırımlar bulunuyor. Çinli şirketlerin Tacikistan’daki yatırım oranları 2015 yılından bu yana 273 milyon dolardan yüzde 160 oranında arttı. Çin’den gelen direkt yatırım oranı da geçen yıl 1 milyar doları aşarak Rusya’dan gelen direkt yatırımları geçti.
Türkmenistan: Türkmenistan dünyanın en az erişilebilir ülkelerinden biri olarak biliniyor. Ülke 1991 yılından beri Çin ile ilişkilerini geliştirirken, doğalgaz arzı iki ülke arasındaki ilişkinin temel taşı olarak yer alıyor. Kuşak Yol Projesi hedefleri kapsamında iki ülke arasındaki enerji arzının daha da artacağı belirtiliyor. 2015’te 53 milyar metreküp doğalgaz ithal eden Çin, proje ile birlikte 2030 yılında 270 milyar metreküp doğalgaz ithalat hedefi bulunuyor. Türkmenistan’ın Kazakistan üzerinden Çin ile demiryolu bağlantısı olması da kuşak yol bağlantısını güçlendirmeye devam ediyor. 2016 yılı verilerine göre, Türkmenistan’da 40’tan fazla Çinli şirket faaliyet gösteriyor.Bu şirketlerin ülkeye 70 proje kapsamında toplamda 4 milyar dolardan fazla yatırımı oldu.
Özbekistan: Semerkant ve Taşkent gibi tarihi İpek Yolu’nda kilit role sahip kentlere ev sahipliği yapan Özbekistan, Kuşak Yol için de aktif rol alan ülkelerden. 344 kilometrelik hızlı tren hattı ile Taşkent’deki 1.7 milyar dolarlık ticaret merkezinin yapımı sürüyor. İki ülke arasında geçen yılki ticaret hacmi 6.4 milyar doları geçti. Çinli şirketlerin Özbekistan’a direkt yatırım miktarı da 500 milyon doları aştı.
RİSKLER NELER?
Yapılan bazı yorumlarda Rusya’nın Orta Asya’daki etkisine vurgu yapılıyor. Çin’in yatırımları ile bir yandan da Rusya’nın bölgedeki gücünü zayıflatmak istediği kaydediliyor. Türkiye’nin de Orta Asya ülkeleriyle yakın ilişkisi sayesinde Kuşak Yol’un bu ayağında da söz sahibi olması bekleniyor. Bazı yorumlarda ise Kuşak Yol’un bölge için getireceği risklere dikkat çekiliyor. Dünya Bankası tarafından yayımlanan bir raporda Çin’in Kuşak Yol Projesi’nin Orta Asya ekonomisine çok ciddi katkılar yapacağı kaydedildi. Ancak aynı raporda yapılan yatırımlar boyunca yolsuzluk gibi faktörlere karşı şeffaflığı önemine ve çevrede oluşabilecek olası olumsuz etkilere de dikkat çekildi. Kuşak Yol’un ayrıca toplumun her kesimine katkı yapabilmesi için planlamaların iyi hesaplanması gerektiği vurgulandı.