1. Âşık edebiyatında koşma, semai, varsağı, destan nazım biçimleri bulunur.
2. Koşma, lirik konuları işler. Bu yönüyle gazel ve koşuklar gibidir.
3. Semai, biçim bakımından koşma gibidir. 8’li ölçüyle söylenir.
4. Semai, ezgisi bakımından koşmadan daha kıvraktır.
5. Varsak Türklerinin adını verdiği nazım biçimi varsağı adını almıştır.
6. Uzun konular için destan nazım biçimi kullanılır.
7. 16.Yüzyıl, halk şiirinin hazırlanma safhasıdır. Olgunluk dönemi 17.Yüzyıl’dadır.
8. En çok şiir yazan Âşık Ömer, en çok varsağı yazan Karacaoğlan’dır.
9. Karacaoğlan, her gittiği yörede bir güzele şiirler söylemiştir.
10. Karacaoğlan yapmacıksızdır, sözünü budaktan esirgemez, sanat yapmaya tenezzül etmez.
11. Kayıkçı Kul Mustafa, asker şairlerdendir. Yapay bir destanı vardır: Genç Osman Destanı.
12. Köroğlu, koçaklamalarıyla bilinir; 16.Yüzyıl şairidir.
13. Gevheri, hem aruzu hem de heceyi kullanmış, kendi adıyla anılan bir musiki makamının oluşmasına sebep olmuştur.
14. 18.Yüzyıl’dan başlayarak halk şairleri divan şiirine öykünmüşler, aruzlu şiirler de yazmışlardır.
15. Semai’nin aruzlu biçimi de vardır.
16. Avşar Türklerinin mağduriyetlerini savunan ve koçaklamalarıyla ünlü olan şair Dadaloğlu’dur.
17. Rusların işgali üzerine şiir yazan kişi Bayburtlu Zihni’dir.
18. Erzurumlu Emrah, Âşık Şenlik, Narmanlı Sümmani, Ruhsati 19.Yüzyıl’da kendi ekollerini kurmuşlardır.
19. 19.Yüzyıl’da halk şairleri divan şairleri gibi kendilerine divan tertip etmeye başlamışlardır.
20. Everekli Seyrani ve Bayburtlu Zihni hicivde öne çıkmıştır. Dertli’nin de hicivleri vardır.
21. Köroğlu, Kayıkçı Kul Mustafa, Karacaoğlan, Dadaloğlu, divan şiirinden etkilenmeyen şairlerdir.
20. asır temsilcilerinden Aşık Veysel
NAZIM BİÇİMLERİ
KOŞMA
- Türk Halk Edebiyatı nazım şekillerinden en çok sevileni ve kullanılanıdır.
- 3-5 dörtlükten oluşur; hecenin 6+5 veya 4+4+3 duraklı 11’li kalıbı ile yazılır.
- Kafiye düzeni ilk dörtlüğe bağlıdır.
- Şair son birimde(dörtlükte) mahlasını(tabşırma) söyler.
- Koşmanın asıl karakteri lirik olmasıdır. Tabiat, aşk, ölüm, ayrılık, yiğitlik, zamandan şikâyet gibi konular işlenir.
- Bazı koşmalar dedim-dedi biçimindedir. Karşılıklı konuşma ile yazılmışlardır.
SEMAİ
- Biçim bakımında koşmaya benzer. Ancak, sadece 8’li hece ölçüsü kullanılır.
- Koşma gibi kafiyelenir.
- Özel bir ezgiyle söylenirler.
- Semailer koşmalara göre daha kıvraktır.İncecik’ten bir kar yağar
Tozar Elif Elif deyi
Deli gönül abdal olmuş
Gezer Elif Elif deyi NOT: Semailer divan şiirinin etkisiyle aruzlu da yazılabilirler. Aruzun 4 Mefâîlün kalıbı kullanılır.VARSAĞI
- Yiğitçe bir edayla söylenen, içinde “bre, hey, behey” gibi ünlemlerin geçtiği semai benzeri nazım biçimidir.
- Bu söyleyiş Güney’de yaşayan Varsak Türkleri arasında yayıldığı için nazım biçiminin adını da onlar vermiştir.
- Daha çok 8’li kalıpla söylenir.
- Semai’den tek farkı ezgisindeki yiğitliktir.Bre ağalar bire beğler
Ölmeden bir dem sürelim
Gözümüze kara toprak
Girmeden bir dem sürelim
DESTAN
- Şavaş, kıtlık, tabii afet gibi vakaların etkileri daha uzun sürmektedir. Bu yüzden bu vakalar üzerine yazılan halk şiirleri sayı sınırı belirsiz dörtlüklerle yazılmışlardır. Halk içinde çok uzun ve coşkulu konuşan kişilere “destan anlatıyor”, “destan mı anlatıyorsun?” türünden yakıştırmalar da buna delalet eder. Âşık şiirinde de uzun yazılan şiirlere böylece destan denmiştir ve bu bir nazım biçimine ad olmuştur.
- Destanlar koşma gibi kafiyelenir, 11’li veya 8’li kalıpla yazılırlar.
Aşık destanları şu şekilde sınıflandırılabilir:
Savaş destanları
Doğal Afetlerle İlgili Destanlar
Şehir Destanları
Eşkıya Destanları
Mizahi Destanlar
Taşlama Türü Destanlar
Atasözü Destanları
Yaş Destanları
Hayvan Destanları
Nazım Türleri
Güzelleme: Sevgiliyi öven koşmalardır:
Lebler kırmızı la’l kaşları hilal
Gözler ahu misal bulunmaz emsal
Bilmem bu ne hayal bilmem bu ne hal
Bu ne parlak cemal Ülker misin sen
Koçaklama: Yiğitlik, savaş konularını işleyen aşık tarzı şiirlerdir.
Yiğit olan yiğit kurt gibi bakar
Düşmanı görünce ayağa kalkar
Kapar mızrağını meydana çıkar
Yiğidin ardında duran olmalı
Taşlama: Bir kişiyi eleştiren, yeren bulunan koşmalardır:
Koskocaman çatal çatal uzadı,
Bizim köyde bir dürzünün boynuzu;
Cilalandı, pırıl pırıl parladı,
Bizim köyde bir dürzünün boynuzu
Ağıt: Ölüm üzerine yazılmış koşmalar:
Can evimden vurdu felek neyleyim
Ben ağlarım çelik teller iniler
Ben almadım toprak aldı koynuna
Yârim diyen bülbül diller iniler