|ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ-TÜRKOLOJİ ARAŞTIRMALARI MERKEZİ|
|Anasayfa | Makale Bilgi Sistemi | Konu Dizini | Yazarlar Dizini | Kaynaklar Dizini | Makale-Yazar Listesi | Makale Sayısı-Tarih Listesi | Güncel Türkoloji Kaynakçası|
|Atatürk Araştırmaları || Çukurova Araştırmaları || Halkbilim || Dilbilim || Halk Edebiyatı || Yeni Türk Dili || Eski Türk Dili


Yeni Türk Edebiyatı || Eski Türk Edebiyatı || Dil Sorunları || Genel || Tiyatro || Çağdaş Türk Lehçeleri
OĞUZLARIN İDARİ YAPI VE BOY TEŞKİLATLARINDA
DİKOTOMİK ÖZELLİK
Fikret TÜRKMEN*
Türk Dünyası incelemeleri Dergisi/Journal of Turkish World Studies, XI/1 (Yaz 2011), s. 11-14.
ÖZET
Çu kozmolojisiya da dikotomi olarak bilinen ikiprensipli sistem", tranlılarm
düalist görüşünden tamamen farklıdır. Düalizmde iki ilke birbirine zıt iken
dikotomide birbirini tamamlar niteliktedir Türklerde en eski dönemlerden beri
görülmekte olan dikotomik anlayış, Oğuzların idari yapısında ve boy teşkilatlan¬
malarında da dikkati çekmektedir.
Anahtar kelimeler: dikotomi, düalizm, Oğuzlar
ABSTRACT
The twoprinciple system, known also as the Chu cosmology or dichotomy, is
totally different from the dualist perception of the ancient Iranians. In dualism
the two elements are reverse of each other at all, while in dichotomy they
complete each other. The dichotomy understanding, witnessed among the Turks
from very ancient times on, is striking in the administrative system and tribal
organization of the Oğuz, too.
Keywords: Dichotomy, dualism, Oğuz.
İki ana prensip olarak düşünülen evren düzeni anlayışı, M.Ö. 1059-249 yılları arasında
yaşayan ve W. Eberhardın proto-Türk saydığı1 Çulardan önceye dayanmaktadır. Bu sisteme
göre kâinatın bütün görüntüleri gök ve yer şeklinde temsil edilmekte, birbirlerine zıt, fakat
birbirlerine muhtaç; birbirlerini tamamlayan iki evrensel nefes, ikili evrensel yapıdan iba¬
rettir. Çular, bu kozmik düşünceyi anavatanları olan İç Asyaya getirmişlerdi. Buna evren-
selcilik" veya evrencilik denmektedir.2 Bu dikotomi, gök ve yerin temsil ettiği ikili prensi¬
be dayandığı için hem Çu kozmolojisi hem de dikotomi (iki prensipli sistem) adıyla anılır.
Evrenselcilik, merkeziyetçi devlet dini tarzındadır. Gök Tanrının hükümdarın atası
sayılmasıyla, merkeziyetçi devlet dini kozmolojik bir açıklama imkânına kavuşmaktadır.
Çulardan sonra bu düşünce Hunlarda da devam etmiştir. Ancak bu devam iki yönde olmuş¬
tur. Merkeziyetçi devlet dinini uygulamaya koyan Konfüçyüs felsefesi, evrenselci düşünce¬
leri devlet idaresine yaymayan bireyci bir görüşteki Taoizm. Her iki eğilim de Çinlilerin
Hiung-Nu dedikleri Doğu Hunlularının siyasî ve kültürel geleneğini devam ettiren Köktürk
Kağanlığında da merkeziyetçi devlet felsefesini kendilerine göre yorumlamışlardı. Mesela,
Taoizmde dünyanın merkezi Çinde iken Köktürkler, merkezin kendi hükümdarlarının
oturduğu ordu (çadır)da olduğuna inanıyorlardı. Orhun Kitabelerinde Köktürklerin kendi
hükümdarları için Tengri tek, tengride kut bolmuf ifadelerini kullandıklarını görüyoruz.
Yani hükümdarlar gökle ilgili kabul ediliyorlardı. Zaten Köktürk metinlerinde de
tengri=gök, iduk (kutsal) ile yağız yir (yer) evrensel iki zıt ve tamamlayıcı ilke olarak, yani
dikotomik olarak belirtiliyordu. Bu yüzden de kağanlarını ordu, orgini, Ötüken-yış ve dört
yönün kavşağı yani evrenin merkezi sayılıyordu.
Türklerdeki bu dikotomik kozmoloji İran dinlerindeki iki ilke üzerine kurulu, ikici
(düalist) görüşten tamamen farklıdır. İranlılar iki ilkeyi birbirine zıt, hatta birbirlerine düş¬
man, birisi iyilik diğeri kötülük sembolü sayıyorlardı. Zerdüşt ve Mani dinlerinde ışık iyili¬
ğin, karanlık kötülüğün sembolüdür.
Türkler ise dikotomik evrensel iki ilke düşüncesinde tabiatın ve varlıkların her yönü¬
nü kutsal kabul ediyor ve tabiat güçleriyle uyum içinde yaşamak ve bu güçlerin kutunu
kazanarak iyilik hâline ulaşılacağına inanıyorlardı. Hatta tabiattaki çeşitli oluşumların bu
şekilde meydana geldiğini zannediyorlardı. W. Bangın Turkische Turfan Textede verdiği
bu metin bu inancın Uygur döneminde de devam ettiğini göstermektedir. Bu metinde Bu
kâinatta, üstte gök parlaktır, altta yağız yer karanlıktır. Ateş parlaktır, su karanlıktır. Er par¬
laktır, dişi karanlıktır. Bu yerli göklü, dişili erkekli (ilkeler) kavuşursa, bütün canlı ve cansız
iki türlü varlık doğar, belirir. Güneş tanrısı parlaktır, ay tanrısı karanlıktır. Güneş ve ay karı¬
şıp kavuşarak yol almaktadır. Bundan dolayı, yazlı-kışlı dört mevsim olur. ..3
Bazı sosyologlar, sosyal yapı analizlerinde bu dikotomik (ikili yapı) yapıyı açıklamak
istemişlerdir. Mesela Gordon Marshall, dikotomi kavramını, yalnızca iki kategorisi olan
değişkenlef olarak tarif etmiştir. Herhangi bir sosyolojik problem ele alınırken konuya ne¬
reden başlanacağını, kendi bakış açılarına göre ele aldıkları problemi ortaya koyup karşılaş¬
tırma yapabilecekleri sabit bir noktaya ihtiyaç duymuşlardır. Bu başlangıç noktasını belirle¬
mede yer alan dikotomik düşünce, bizim de sosyal dünyaya bakışımızı, kendi duruş nokta¬
mızı karşılaştırmamıza yarayan zihinsel tasarımlar olarak karşımıza çıkar.
Chris Jenksın editörlüğünü yaptığı, Temel Sosyolojik Dikotomiler4 adlı eserinde yer
alan bazı dikotomiler, Oğuzların idari yapısını ve boy teşkilatlarını da bu görüşle inceleme¬
miz için bize ipuçları vermektedir. Bu dikotomiler; yapı-fail, süreklilik-değişme, kamusal-
özel, lokal-küresel, ırk-etnisite, aktif-pasif gibi ikili düşünce sistemidir.
Oğuzların idarî ve sosyal teşkilatlanmalarında yukarıda çok kısa olarak özetlediğim
dikotomik yapılanma dikkati çekmektedir. Bu ikili yapının Çu-Hun-Köktürk-Oğuz zincir
halkalarında devam ettirildiği görülür. Bu ikili yapıda Oğuzların, sağ-sol, iç-dış, ak-kara gibi
kavramların kullanıldığı ve teşkilat şemasının Bozok, Üçok şeklinde iki kol şeklinde olduğu
görülmektedir. Her kolda on ikişer boy yer almaktadır. Bu boyların idari ve sosyal mevkile¬
rini yansıtan orun/yerlerini belirleyen töreler oluşmuştur. Oğuz töresine göre Bozoklar hâ¬
kim unsur, Üç Oklar ise tabi unsurdur.
Bütün Oğuz, hatta Türk devletlerinde, daha küçük birimlerde bile kendilerine has bir
teşkilatlanma vardır. Selçuklu öncesinde Oğuz boylarının teşkilatlanmasında ikili bir düzen
(dikotomik) dikkati çekmektedir. Mesela, Asya Hunlarında ve Köktürk Kağanlığında bu ikili
sistem doğu-batı şeklinde iken, Akhunlarda sağ-sol veya kuzey-güney şeklindedir. Oğuz,
Bulgar ve Karluklarda da iç ve dış şeklinde bir sınıflandırma mevcuttur.
Bu dikotomik yapılanmada bir tarafın üstünlüğü daima tanınmaktadır. Oğuzlarda
Üçoklar da Bozoklara tabi idiler. Buna rağmen, onların ikisi de merkeze bağlı bir kağanın
(Hakan veya Tanhu da denilmekteydi) emrine girerlerdi. Savaş sıralarında bile ordular birle-
şince herkes mensup olduğu yöne göre sağ ve sol kanatta yerini alıyordu.
Oğuz Kağan destanındaki bir ifade bize bu dikotomik yapıyı anlatacak niteliktedir.
... Sonra Oğuz Kağan büyük bir kurultay topladı... oğuz Kağan ordugâhın sağ yanına
kırk kulaç direk diktirdi. Üstüne bir altın tavuk koydu. Altına bir ak koyun bağladı. Sol ya¬
nına kırk kulaç direk diktirdi; üstüne bir gümüş tavuk koydu; dibine bir kara koyun bağladı.
Sağ yanma Bozoklar oturdu. Sol yanına Üçoklar oturdd5.
Oğuz Kağan Destanında bunların dışında dikkati çeken başka dikotomiler de vardır.
Bozok, ağabeyle ve yayla temsil ediliyor, Üç ok ise ini ve okla sembolleştiriliyordu. Bu¬
radaki ağabeylik ve yay; eski oluşu, yaşlılığı; diğer taraftan ok da inf küçüklüğü, gençliği ve
yeni oluşu sembolize etmektedir. Ok yayın gösterdiği yere gider. Daha sonra bütün Oğuz
devletlerinde ok ve yay başkanlık sembolü olarak kullanılmıştır.
Selçuklu devletinin kuruluşu sırasında Arslan İ. Yabgu, Tuğrul Bey, İbrahim Yınal ok
ve yay sembollerini hep başkanlık işareti ve tuğra olarak (mühür) kullanmışlardır.
Sağ-sol dikotomik yapısı ise Türklerin Gök Dini ile ilgilidir. Türklerde mekân gök ve
dört cihet (yön)den ibarettir. Devlet yeryüzünde olmakla beraber, Gök Tanrı hâkimiyetin
sahibi ve kaynağıdır. Türklerin zihinlerinde iktidar gökten aşağı doğru inmektedir, devlet
içindeki mevkiler de yukarıdan aşağı doğru yayılmaktadır. Daha sonra sağa ve sola yayılır.
Güneş ve ay inancı da son derece önemlidir, güneş sağı ve doğuyu, ay solu ve batıyı göster¬
mektedir.
Hükümdar ocağını doğuya doğru açar, otağını doğuya doğru çevirir, öteki yönler gü¬
neşin gökyüzündeki seyrine göre sıralanırdı. Orhun Kitabelerinde yönler şöyle sıralanıyor¬
du: 1. İleri (gün doğusu) 2. Beri, gün ortası (güney, sağ taraf) 3. Geri (gün batısı) 4. Yukarı,
gece ortası (kuzey, sol taraf). Ayrıca, güney sıcak, yaz ve bolluk, yani ıf, kuzey soğuk, kış
ve yoksulluk (kuz) idi. Bu yüzden güney kuzeye, sağ taraf da sol tarafa tercih edilir.
Eski Türk illerinde ikili düzen (dikotomik) sabit bir kaidedir. Osmanlı Devletindeki
idarî düzende de sağ kol, sol kol anlayışı devam etmiştir
Dikotomik sistemin bir başka ikizi de ak-karadır. Türk halkları arasında Ak Hun -
Kara Hun, Ak Oğuz - Kara Bulgar, Ak Kuman - Kara Kuman, Ak Kıpçak - Kara Kıpçak, Ak
Koyunlu - Kara Koyunlu, Kızıl Keçili - Kara Keçili gibi bir ayrımın yapılmış olması tesadüfî
değil, bu dikotomik inancın asırlar boyunca devam ettirilmesiyle ilgilidir.6
Bu ikili yapıdan her bir kol kendi özelliklerini hayatlarının her safhasında kullanmak¬
ta idiler. Anadoluda hâlen canlı olarak yaşayan Karakeçili Yörükleri çadırlarını kara renkli
yaparlar ve kara çadır olarak isimlendirirler. İp bükmek için iğ kullanırlar. Kızıl Keçililer
ise çadırlarına alaçık' derler, ip bükmek için iğ yerine kirman kullanırlar.
Türk (Oğuz) sosyal yapısında da bu yapı korunmuştur. Boy teşkilatında da Oğuz
Hanın oğulları Gök ve Yerle ilgili iki grup halinde isimlendirilmiştir. Gün, Ay ve Yıl hanlar
Gök grubu yani Bozoklar; Gök, Dağ ve Deniz ise Üçoklar grubunu meydana getirmekte.
Bunların her birinde dört oğul doğmuş ve bunlar da 24 Oğuz boyunu ortaya çıkarmıştır. Bu
sistem Osmanlılarda Rumeli ve Anadolu Beylerbeylikleri 24 sancaktan oluşuyordu. Evliya
Çelebi, bu sistemin adliyede de bulunduğunu, Kütahya Sancağının 24 kadılıktan oluştuğunu
yazar.7
Sonuç olarak Oğuz Türklerinin boy teşkilatları hakkında farklı görüşler olmasına rağ¬
men, eski Türk toplumsal sosyal yapısının mahiyeti hakkında birbirini tutmayan görüşlere
rağmen boy teşkilatlanması ve devlet yapılanmasında dikotomik sistemden hiçbir zaman
vazgeçilmemiştir. İç Oğuz-Dış Oğuz, Boz Ok-Üç Ok, Ak-Kara, Dağ-Göl dikotomileri çevre¬
sinde oluşan bu sistem Oğuzların sınıflandırılmasında da dikkate alınmıştır. Bu sınıflandırma
sistemi Osmanlılarda da devam etmiştir. Osmanlı Beyliği zamanında idare eden sınıfın adı
ak kemik, kırsal kesimde yaşayan ve idare eden kesime de kara kemik adı verilmiştir.
Oğuzların yerleşmeleri, hatta oturma düzenleri bile dikotomik sistemdeki sembollere
göredir diyebiliriz. Toplumdaki mevkiler, orun-statü-ülüş sistemine göre doğu iyiyi, batı
kötüyü, güney iyiyi, kuzey kötüyü, sağ iyiyi, sol kötüyü sembolize etmiş ve törenlerde bey¬
ler, ulular bu sisteme göre yerleşmişlerdir.
KAYNAKÇA
Aksoy, Erdal, Oğuz Türklerinin İdari Yapı ve Boy Teşkilatına Bir Bakıf, Türkler Ansiklo¬
pedisi, C. 20, Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002, s. 316-320.
Bang, W.-A. Von Gabain, Turkische Turfan Texte, VI, SBAW 1934.
Eberhard, Wolfram, Çin Tarihi, TTK Yay., Ankara 2007, s. 17, 33
Esin, Emel, Türk Kozmolojisine Giriş, Kabalcı Yay., İstanbul 2001, s. 19
Sümer, Faruk, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri-Boy Teşkilatı Destanları, İstanbul 1999.
Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü, İstanbul 1994.
1
Wolfram Eberhard, Çin Tarihi,TTK Yay., Ankara 2007, s. 17, 33.
2
Emel Esin, Türk Kozmolojisine Giriş, İstanbul, 2001, s. 19
3
W. Bang,- A.Von Gabain, Turkische Turfan Texte, VI. Satır 318, SBAW 1934.
4
Chris Jenks, Temel Sosyolojik Dikotomiler, 1998 (Erdal Aksoy, Oğuz Türklerinin İdari Yapı
ve Boy Teşkilatına Bir BakıŞ, Türkler, C. 20, Ankara 2002, s. 316-320den alıntıdır.)
5
W Bang-R.R. Arat, Oğuz Kağan Destanı, İstanbul 1970, s. 14
6
İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, İstanbul 1994, s. 259-269
7
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri-Boy Teşkilatı Destanları, İstanbul 1999.