II. BÖLÜM
2.2. Antik Yunan’da Tanrı Anlayışı
Antik Yunan dini ve tanrı anlayışını şekillendiren, daha doğrusu belirleyen temel unsur ritüellerdir. Jane Harrison ve Walter Burkert gibi Yunan dini araştırmacıları açısından ritüel merkezli bir din ve anlayışı kabul edilemez; çünkü bu araştırmacılar,
114Bkz. (Kindt, J., Rethinking Greek Religion, (1. Baskı), Cambridge University Press, Cambridge 2012.)
115 Vernant, J., P., Eski Yunan’da Mit ve Din, (Çev: Murat Şen), (1. Baskı), Alfa Yayınları, İstanbul 2016, s. 71-89.
36 ritüelleri, tanrılardan daha öncelikli bir temel olarak değerlendirmenin yanlış bir yaklaşım olduğunu savunurlar. Ritüel merkezli bir yorumun esas alınması, “Yunan Tanrısı Nedir?” sorusuna yanlış cevap vermeyi beraberinde getirir. Albert Henrichs, ritüellerin öneminin hiçbir şekilde yadsınamayacağını belirtir ancak bununla beraber Yunanların gözünde ritüellerin tanrıların varlığına ve güçlerine olan inançlarının sadece bir belirtisi ve doğal olarak dinin temelinde yer alan temel faktörün ritüellerden çok bizatihi tanrıların kendisi olduğunu ekler. Daha açık bir ifadeyle, Yunan tanrıları, ritüellerin varolma nedenidir (raison d’etre).116 Bu bakış açısından çıkan sonuç çok açık bir şekilde şudur: ritüeller ve dinler tanrı ya da tanrılar merkeze koymadan kendilerini var edemezler. Tanrı(lar), din ve ritüeller için bir ilk nedendir.
Antik Yunanların inanışlarına göre, tanrılar evrenin her tarafını kuşatmışlardır ve tıpkı Thales’in ifade ettiği gibi, “Evren tanrılarla doludur.” Buradan anlaşılacağı üzere, Antik Yunan’da monoteist dinlerdeki gibi tek bir tanrı yoktur, aksine tanrılar vardır ve bundan dolayı da politeist bir tanrı anlayışı olduğu söylenebilir. Fakat Pironti’ye göre, Yunanlar kendilerini politeist olarak tanımlamazlardı: Polytheia terimini, Yunanca ilk yazan Yahudi filozof İskenderiyeli Phylon’nun (MÖ y.20 – MS y. 50) antikçağdaki çoğu dinin özelliği olan çoğul tanrı anlayışının karşısında İsrail’in Tanrı’sının tekliğini vurgulamak amacıyla icat ettiği bir kavramdır.117 Fakat her ne kadar Phylon bu kavramı, antikçağ dinlerini kötülemek ve İsrail Tanrı’sını yüceltmek amacıyla kullanmış olsa da, Polytheia kavramı bu çalışmada Antik Yunan dinini kötülemek için değil, onun sahip olduğu yapının ayırt edici bir özelliği olarak ele alınmıştır.
Antik Yunanların derin bir bağlılık hissettikleri bu tanrılar nereden gelmişler yoksa en başından beri zaten var mıydılar ya da şiir geleneği içerisinde anlatılan oluş mitoslarındaki şekliyle mi var oldular? Bu soru, belki doğrudan cevaplanabilecek bir soru olmayabilir fakat yine de bu soruya verilmiş muhtelif cevaplardan biri Herodotos’a aittir:
Peki, nereden geliyorlardı bu tanrılar? Ta baştan beri mi vardılar? Biçimleri nasıldı? Daha düne kadar bir şey bilinmiyordu. Zira Homeros ve Hesiodos benden herhalde dört yüz yıldan eski değildirler; Yunanlar için tanrıların soylarını tertipleyen, tanrıların sıfatlarını, görevlerini kendilerine özgü niteliklerini belirten, görünüşlerini anlatan onlardır. Onlardan önce geldiklerini söyleyen şairler, bence onlardan sonradırlar. Bu konuda başta söylediklerim için
116 Henrichs, A., What is a Greek God?”, The Gods of Ancient Greece, (Ed. J., Bremmer and A., Erskine), (1. Baskı), Edinburgh University Press, Edinburgh 2010, s. 26.
117 Pironti, G., “Yunanların Tanrıları ve Tanrıçaları” Antik Yunan, 2017, s. 552.
37
Dodona rahibesine dayanıyorum, ama Hesiodos ve Homeros ile ilgili olan sondaki gözlemler benimdir.118
Herodotos’un işaret ettiği, Homeros ve Hesiodos’un başını çektiği şiir geleneği, Antik Yunan tanrı anlayışının ne olduğunu, tanrıların nasıl var olduğunu ve ne türden tanrısal bir evrenin olduğunu öğrendiğimiz kaynakların başında gelir.
Peki, ama Antik Yunan tanrıları ne türden tanrılardır ve bu çoktanrılı yapının sahip olduğu özellikler nelerdir? Antik Yunan tanrı anlayışı hakkında konuşulduğunda akla ilk gelen özellikler arasında şunlar sayılabilir: (a) Çoktanrılı bir yapıdır. Bu tanrılar Olympos ve Yeraltında yaşarlar ve bu tanrıların başı, en büyüğü Zeus’tur. (b) Yukarıda Homeros ve Hesiodos’un Enuma Eliş’ten etkilendiği ifade edilmişti fakat Babil tanrı anlayışı ile Yunan tanrı anlayışı arasındaki farklardan biri olan ve aynı zamanda Antik Yunan pantheon’un özelliklerinden biri sayılan ölümsüzlüktür. Yunan tanrıları ölümsüzdürler. Yunanların inancında Apsû’nun ölümü119 gibi ortadan tümden kaybolma yoktur. Hesiodos’un Theogonia’sında gördüğümüz şekilde tanrılar doğar fakat ölmezler. Dionysos’un ölümünden bahsedilse de Dionysos aslında ölmemiş ve ruhu Zeus’un baldırında yaşamaya devam etmiştir. Nitekim Dionysos ölümsüz olduğundan yeniden doğmuştur (ἀνεβίω). Ancak bu yeniden doğma yeni bir bedene bürünen ölümsüz bir ruh olarak anlaşılmalıdır. (c) Tanrılar insan yaşamına içkindirler ve zaman zaman insanların yaşamlarına hatta savaşlara bile müdahale edebilir ve bundan dolayı aralarında çatışabilirler. Tıpkı Poseidon’un ifade ettiği gibi:
Yeri sarsan Poseidon karşılık verdi ona:
Her[a] sende bu aşırı öfke ne?
Doğrusu hiç sana yakışmaz bu.
Ben de istemem tanrıları kavgaya kışkırtmak, Çok güçlü de olsak girmeyelim birbirimize.
Gidelim oturalım yoldan uzak bir yerde, Bırakalım savaşla insanlar uğraşadursun.
Ama Ares ya da Apollon savaşa girişirlerse, Durdururlarsa Akhilleus’u, bırakmazlarsa dövüşsün, O zaman biz de apar topar karışırız savaşa,
Bir kavga bir kıyamet, savaş sona erer, Alt olurlar bizim güçlü ellerimizle,
Giderler Olympos’a, öbür tanrılar arasına.120
(d) Antik Yunan tanrılarının en belirgin özelliklerinden biri de istedikleri biçime girebilmeleridir. Yunan tanrıları teriomorfik (Hayvan biçimli) ve antropomorfik (İnsan
118 Herodotos, Tarih, 2016, 2.53, s. 145.
119 Bkz. Anonim, Babil Yaratılış Destanı –Enuma Eliş-, (Çev: Selim F. Adalı, Ali T. Görgü), (1. Baskı), Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2015, s. 5.
120 Homeros, İlyada, 2015, s. 437.
38 biçimli) olarak tasvir edilirlerdi. Fakat Ksenophanes, bu türden antropomorfik bir tasvirin Homerosçu ve Hesiodosçu geleneğin bir ürünü olduğunu ve bu bakış açısının tanrıları küçük düşürdüğünü ifade eder ve hatta bu bakışla alay eden bir de pasaj yazar.
Eğer atların, öküzlerin ve aslanların elleri olsaydı
Ve onlar insanlar gibi elleriyle resim çizebilselerdi ve eserler üretebilselerdi, O zaman atlar tanrıların resimleri atlar gibi, öküzler öküz gibi resmedelerdi, Ve her biri tanrıları, sahip oldukları bedene büründürürlerdi.121
Ksenophanes’in bu türden bir yorum yapması sahip olduğu tanrı anlayışından kaynaklanır. Zira ona göre, tanrıların bu türden bir yolla düşünülmesi hem tanrı kavramının kendisine uygun düşmez hem de tanrıya ahlakdışı bir yakıştırmadır.
Tanrılarda buna benzer özellikler olmaz ve olmamalıdır. Bu türden benzer eleştiriler Platon tarafından da yapılmaktadır fakat bu eleştirilerin fazlasıyla keskin olduğunu akılda tutmak gerekir. Nitekim Antik Yunanın zihninde, tanrıları kendi şeklinde düşünmek ve onlara bazı insansı zaaflar yüklemek onları ahlaksız kılmak veya küçük düşürmek amacıyla yapılan inançsal eylemler değildi. Aksine Antik Yunanların sahip oldukları inanç ve evreni anlamaya çalışma çabası, onlarda oluşmuş geleneksel bir inanç şekliydi ve belki de tam da bu türden bir inanca sahip olduklarından tanrıları daha fazla içselleştiriyor ve hatta kendi şekillerinde bile düşünüyorlardı. Antik Yunanların sahip oldukları bu inançsal bakış illa bir eleştiri konusu yapılacaksa; o zaman bu inancın mitsel yönünün çok daha ağır bastığını ve bunun yanında Platon ve Ksenophanes’in anladığı anlamda bir Logos’a yeterince dayanmadığını ifade etmek daha doğru bir eleştiri olmaz mı? Ancak bu durumda bile akılda tutulması gereken bir önemli bir detay vardır: Mitoslar da kendilerini anlamlı kılan bir Logos’a dayanırlar. Onların da kendi anlam dünyasının mantıksal bir dayanağı ve bir rasyonalitesi vardır. Bu Logos, her ne kadar Platoncu ve Ksenophanesçi bir Logos’a tekabül etmese de mitosların temel bir unsuru olarak görülebilir. Dolayısıyla Homerik ve Hesiodik öğretileri kendi iç dünyalarında kalarak anlamaya çalışmak ve o gözle okumak, Antik Yunan inancının daha derin incelenmesine ve daha anlaşılır olmasına olanak tanır.
Antik Yunan tanrılarının sahip olduğu bir diğer özellik ise (e) onların birden fazla sıfata sahip olmalarıdır. Antik Yunan tanrılarının birden fazla sıfata sahip olması neye delalet eder, çok sıfata sahip olmanın özel bir işlevi var mıdır ya da bu sıfatlar verilirken göz önünde bulundurulan bir etken var mıdır? Bu ve benzeri soruların, tanrıların sahip
121 Xenophanes of Colophon, Fragments: A Text and Translation with a Commentary, (Trans. and com: J.
H. Lesher), (1. Baskı), University of Toronto Press, Toronto 1992, s. 96.
39 olduğu nitelikler söz konusu olduğunda, cevaplanması gerekir ve bundan dolayı yapılacak ilk iş yanlış yorumları düzeltmek olmalıdır. Antik Yunan tanrıları genelde en belirgin sıfatlarıyla bilinir ve bir tanrı söz konusu olduğunda doğal olarak onun hakkında bilinen en belirgin sıfatla tanımlanır veya isimlendirilir. Örneğin Poseidon denizler tanrısı, Ares savaş tanrısı, Aphrodite cinsellik tanrısı vb. Burada iddia ettiğimiz şey elbette bu sıfatların yanlış olduğu değildir fakat tanrıların sadece bu sıfatlar çerçevesinde değerlendirilmesinin tanrıları anlamak açısından yanlış bir yoruma neden olabileceğidir.
Olympos’un en büyük tanrısı olan Zeus’un onlarca sıfatı vardır: Örneğin, Polieus (şehrin koruyucusu), Herkeios (sınırlayan), Klarios (paylara ayıran), Keraunios (yıldırım getiren, gürleyen), Chthonios (yeraltına ait olan) vb.122 sıfatların hepsi Zeus’a aittir. Dolayısıyla Zeus denildiğinde sadece şimşekleri çakan Zeus olarak değil, sahip olduğu diğer sıfatları da düşünmek gerekir. Bu tür bir düşüncenin ne gibi bir faydası olabilir, türünden bir soru düşünülebilir. Tanrılara dair bu türden bir okumanın faydası, Antik Yunan tanrıların farklı isimlerle anılması insanların bu tanrılara inanmak ve iletişim kurmak için yeter sebeplere sahip olduğunun bir göstergesi olarak yorumlanabilir. Bunun yanında, tanrıların da birçok ada sahip olmaktan duydukları bir hoşnutluk söz konusu edilmiş olabilir. Tanrıların birçok ada sahip olmaktan hoşnut olması, adlarının, kendilerine düşen “onur”ların ayrılmaz bir parçası olduğunu gösterir;
Artemis’in genç bir kızken babası Zeus’tan istediği ayrıcalıklardan biri çok adlılıktır ve elde ettiği sayısız adla kardeşi Apollan’la rekabet eder.123 Buradaki çok adlılık aynı zamanda olumlu sıfatların çokluğu olarak da yorumlanmış olabilir. Yani bir anlamda tanrıların sahip olduğu her ad ya da sıfat yeni bir güce sahip olma olarak anlaşıldığından, sahip olunan her isim ve sıfat tanrıları daha güçlü ve imtiyazlı kılıyor türünden bir inanç söz konusudur. Fakat tanrıların farklı sıfat ya da isimlere sahip olması, onları sadece o isim ya da sıfatlardan biriyle özdeşleştirmek anlamına gelmediğini unutmamak gerekir. Zira bu türden bir bakış, tanrıların sahip oldukları yetki ve güçleri basitleştirmek anlamına gelir. Plutarkhos bu tür bir bakışın sakıncalarını daha sert ve net bir dille ifade eder.
122 Vernant, J., P., Eski Yunan’da Mit ve Din, 2016, s. 38-39.
123 Pironti, G., “Yunanların Tanrıları ve Tanrıçaları” Antik Yunan, 2017, s. 577.
40
Aphrodite’nin cinsel içgüdü, Mousaların güzel sanatlar, Hermes’in belagat, Athena’nın da bilgelik olduğunu söylemek, yani her tanrıyı çeşitli tutkular, duygular ve erdemlerle özdeşleştirmek, bir dinsizlik şeklinden ve tanrıları inkâr etmekten başka bir şey değildir.124
(f) Antik Yunan tanrı âlemi sadece Olympos’lu tanrılardan teşekkül etmiş bir evren değildir. Bunun yanında yeraltı (Chthonic) tanrıları ve yarı tanrı sayılan kahramanların da içerisinde yer aldığı bir Yunan pantheon’u vardır. Yunan dininin belki de en garip ve ayırt edici özelliklerinden biri de bu türden bir pantheon’a sahip olmasıdır.125 Bu türden farklı bir yapının olmasının nedeni ise Homeros ve Hesiodos’un şiirsel din öğretileridir. Nitekim Homeros, evrenin farklı alanlara bölünerek her birine farklı bir tanrı tayin edildiğini ifade eder.
Kronos’tan doğma üç kardeşiz bizler,
Rhea doğurdu Zeus’u, beni126, ölümlülere hükmeden Hades’i, Dünya üçe bölündü, üçümüz de aldık payımızı,
Kura çekildi, köpüklü deniz düştü bana Her zaman orda oturayım diye,
Sisli karanlıklar ülkesi düştü Hades’in payına, Zeus’a bulutlar arasındaki engin gök düştü.127
Hades’in payına düşen sisli karanlıklar ülkesi, yeraltı dünyası (Chthonic) diye ifade ettiğimiz alanın kendisidir. Homeros, bu yeraltı dünyasının tanrılarını “andını bozmuş insanlara acı çektiren”128 olarak tanımlar. Yeraltı dünyası, Olympos gibi iyi tanrılar dünyasının karşısında kötü tanrılar dünyası olarak bilinir. Bir bakıma bu ikili ayrım, tanrısal düzendeki zıtlığın göstergesidir. Gökyüzü-Yeraltı ve İyi-Kötü gibi bir ikili kutuplaşmanın Antik Yunan din öğretisinde yer almasının nedeni, evreni Herakleitosçu bir yorumla karşıtların birliği düşüncesinden yola çıkarak uzlaşmaz olanların uyumu ve aralarındaki savaşla tasavvur edilen ve zorunlu bir ikili birlikteliğin oluş alanı olarak tasarlanmış olduğu fikri yer alıyor olabilir.Daha açık bir ifadeyle, zıtlıkların varlığının
129tanrısal düzeyde görülmesi yaşamın iki yönlü bir yapıya sahip olduğunun ve bu yapının da bir zorunluluğa işaret ettiğinin gösterisi olabilir. Fakat bu zıtlıklar nihai
124 Plutarch, Moralia, Volume IX, (Trans: Frank C. Babbitt), (3. Baskı), Harvard University Press, London 1961, s. 757B’den aktaran, Pironti, G., “Yunanların Tanrıları ve Tanrıçaları” Antik Yunan, (Ed. Umberto Eco), (1.Baskı), (çev. Leyla Tonguç Basmacı), Alfa, İstanbul 2017, s. 556.
125 Olympos ve Yeraltı kavramlarının ayrımını her ne kadar Homeros ve Hesiodos’un eserlerinden bilsek de, aslında bu ayrımın kökeni Georg F. Creuzer (1771-1858) ve Karl Otfried Müller’e (1797 -1840) dayanır. Bu iki araştırmacı bu kavramların ayrımını, farklı dünyalardaki tanrıların yaşamlarını belirtmek ve tanrısal düzendeki karşıtlığa işaret etmek amacıyla yapmışlardır. (Detaylı bilgi için bkz.
Creuzer, G.F. 1810–12. Symbolik und Mythologie der alten Völker, besonders der Griechen. Leipzig, Müller. K.O. 1833. Aeschylos. Eumeniden. Göttingen.)
126 Poseidon.
127 Homeros, İlyada, 2015, s. 323.
128 Homeros, İlyada, 2015, s.62.
129 Herakleitos, Fragmanlar, (Çev. Cengiz Çakmak), (2. Baskı), Kabalcı Yay., İstanbul 2009, 8f, s.45.
41 olarak, bir olanın iki farklı yönünü işaret ettiği düşünülebilir. Yunan tanrıları her ne kadar sayıca çok olsalar da oluşturdukları evrenin bir parçası olarak anlaşılabilir. Daha doğru bir ifadeyle, felsefede arkhe tartışmaları bağlamında karşılaştığımız çokluk içindeki birlik düşünesinin bir örneği olarak görülebilir.
Antik Yunan yarı tanrıları, yani ölümsüz kahramanlar, her şeyden önce tanrıların sahip oldukları birçok özelliğe sahip değildir ve bunun yanında onlar tanrı değil insandırlar. Adeta İslam kültür ve düşünce dünyasında çok önemli yer tutan Hıdır-İlyas örneği gibi. Tanrılar, insanların varoluş koşulunu tanımlayan ölüme yabancıdırlar.
Tanrılar athanatoi, yani ölümsüzdür; insanlar ise brotoi, yani hastalıklara ve yaşlanmaya olduğu gibi ölüme de yazgılı fanilerdir.130 Fakat bu onların önemsiz olduğu anlamına gelmez. Çünkü Antik Yunan’da bu tanrılara ibadet etme yerlerinden biri olan Kahraman kültleri vardır ve bu kültlerde kahramanlar onurlandırılır. Fakat kahramanlar kültü hem yurttaşlıkla hem de toprakla ilişkili olarak Tanrılar kültünden, hatta koruyucu tanrılar kültünden daha fazla bir değere ya da anlama sahiptir.131
Antik Yunan tanrı anlayışında tanrılar, eksiklikleri olan hatta Olympos tanrıları düşünüldüğünde fazlasıyla eksiklikleri olan tanrılar ve tanrıçalar olarak karşımıza çıkar.
Bu tür bir eksiklik haklı olarak bize şu soruyu sordurtuyor: “Olympos’ta oturanlar;
Olympos tanrıları denilenler, ne kadar Tanrıdırlar, ayrı deyişle onlara mantıkça tanrı denilebilir mi? Zira bugünkü anlamda kullanılan tanrı kavramı, cevher ya da töz olma, yaratılmamış olma, yaratıcı olma, kendi kendisinin nedeni olarak var olma, değişmeme, değişime ihtiyaç duymama, ölümsüzlük, sonsuzluk vb. özellikler içerir.132 Fakat Olympos tanrılarında ölümsüzlük dışında yukarıda saydığımız neredeyse hiçbir özellik bulunmamaktadır. Peki, ölümsüzlük dışında neredeyse tanrısallık vasfı taşımayan bu varlıklara neden tanrı deniliyor ve inanılıyordu? Theogonia’nın kendilerinde son bulduğu Olympos’lulara tanrı denilmesinin nedenini Erdemli, birçok bakımdan dünyayı etkilemiş olmaları, pek çok canlı, bitki, yeryüzü parçasının ve yeryüzündeki olayların belirleyicileri olarak açıklar.133 Dolayısıyla bizce, Olympos’lular bugünkü anlamda tanrılar olmasalar bile, Yunan insanı için onların tanrılıkları şüphe götürmez bir gerçekliktir.
130 Vernant, J., P., Eski Yunan’da Mit ve Din, 2016, s. 47.
131 Vernant, J., P., 2016, s. 46.
132 Erdemli, A., Mitostan Felsefeye, (2. Baskı), Ayrıntı Yayınları, İstanbul 2017, s. 100.
133 Erdemli, A., 2017, s. 101.
42 Antik Yunan birçok yönüyle asırlardır gizemli kalmaya devam ediyor. Bunun birçok nedeni sayılabilir fakat galiba en temel olanlarından bir tanesi; onların bu dünyayla kurdukları ilişkidir. Bu ilişki onların din anlayışlarında, yaşam tarzlarında, felsefe yapmalarında ve sanatın birçok dallında eserler icra etmelerine müsaade eden, sınırlamayan ve muhayyile ile logos’u aynı anda yanyana kullanabilmelerine olanak tanıyan türdendir. Bu türden bir bakış açısına sahip olmaları, onların neden asırlardır konuşulduğu sorunun da naif bir yanıtı anlamına gelmektedir. Zira onlardan geriye kalan ve belki de bize bıraktıkları en değerli şeyler; yöntem, yol ve tecrübedir. Bir bakıma, “Nasıl yaşanmalı?” sorusunun birçok yönden kapsamlı bir cevabıdır onlardan geriye kalan. İşte tragedyaları bu bağlamda değerlendirmemiz gerekir. Bunun için önce tragedyalardaki tanrı ve kader kavramlarını ele alıp değerlendireceğiz.