Riya ve Ucub İslam’da taat ve ibadetin sağlığı açısından geniş yer verilmiş önemli iki kavramı oluşturuyor. İmam Gazali’nin kaleme aldığı Abidler Yolu adlı eserde de uzun uzadıya anlatılıyor. Muaz bin Cebel’den rivayet olunan hadis meselenin önemini vurgulayan nitelikte.
Bir gün bir kişi sahabeden Muaz’a dediki; Ya Muaz, bana, Hz. Peygamber (SAV)’in öyle bir hadisini anlat ki onun dehşetinden korkup her zaman hatırlıyayım ve daima düşünüp gereğini yapmaktan uzak kalmıyayım. Muaz bu sözü işitince bir ah çekti ve ya Resulallah deyip ağlamaya başladı. Ondan sonra dedi ki:
Bir gün Hz. Peygamber (SAV) bir bineğe binmiş ve beni de arkasına almıştı. Biraz yürüdükten sonra mübarek başını göğe kaldırdı ve buyurdu ki: Hamd olsun!
O Allah’a ki kulları hakkında gereği gibi hükmeder. Ondan sonra bana döndü ve: ‘ya Muaz’ dedi. Ben de: ‘buyur ya Resulallah’ dedim. Sana bir hadis öğreteceğim. Eğer ezberler ve hafızanda saklarsan çok faydasını görürsün. Eğer unutursan Allah’tan uzaklaşmana sebep olur dedi ve devam etti: Ya Muaz, Cenab-ı Hak bu yedi kat göğü yaratmadan evvel yedi melek yarattı. Bunlardan her birini birer gök kapısına bekçi yapıp vazifelendirdi. Her kulun amelini alıp saklamakla görevli melek o kulun amelini alıp göklere çıkarır güneş gibi parlak olan bu amelin saklayıcısı, onu överek bekçi meleğe teslim etmek ister. Bekçi melek ona: ‘Al,bu ameli götür sahibinin yüzüne vur. Çünkü o, halkı gıybet eder, arkadan çekiştirirdi. Cenab-ı Hak bana gıybet edenlerin amellerini bu kapıdan geçirmememi emir buyurdu’ der ve ameli almaz.
Sonra diğer bir kişinin amelini almak ve saklamakla görevli melek ikinci göğe çıkar. Şimşek gibi parlayan bu ameli büyüterek, överek gök bekçisine vermek ister. Bu melek de ona: ‘bu ameli götür, sahibinin yüzüne çarp. Çünkü o bu ameli Allahın rızasını almak için değil dünyalık elde etmek gayesiyle işledi. Allah bana, kendi rızası için işlenmeyen amelleri bu kapıdan geçirmememi emir buyurdu’ der ve almaz. Bu konuşmayı işiten bütün melekler, o amelin sahibine lanet ederler.
Bundan sonra diğer bir kişinin amelini alıp üçüncü göğe çıkan melek, oruç, namaz, sadaka ve iyiliklerle dolu olan bu ameli överek bekçi meleğe vermek ister. Bekçi melek, getirene: ‘Bu ameli al, götür sahibinin yüzüne vur. Çünkü bu adam kibirli ve halka karşı çok mağrurdur. Cenab-ı Hak bana, kibirli kişilerin amellerini bu kapıdan geçirmememi emir buyurdu’, der ve almaz.
Bundan sonra diğer bir kişinin namaz, oruç, hac, zekat, tesbih ve tehlilden ibadetini inci bir yıldız gibi parlayan amelini överek ve büyüterek gök bekçisi meleğe teslim etmek isterler. Bekçi melek onlara: ‘götürün bu ameli sahibinin yüzüne vurun. Çünkü o, bu ameli işlerken hep ona ucub karıştırdı. Cenab-ı Hak bana, taat ve ibadetlerine ücüb karıştıranların amelini bu kapıdan geçirmememi emir buyurdu’ der ve almaz geri gönderir.
Bu şekilde yedinci göğe kadar götürülen ameller Cenab-ı Hak tarafından hep reddedilir, ta ki;
Koruyucu melekler başka bir kişinin oruç, namaz, sadaka ve diğer bir çok iyiliklerden ibaret amelini alır yedinci kat göğe çıkarırlar. Bu göğün melekleri bu ameli kabul eder ve alır. Allahın huzuruna götürürler. Bu kişinin, bu ameli Allah için işlediğine ve salih bir amel olduğuna şahitlik ederler. O zaman Cenab-ı Hak bu meleklere şöyle buyuruyor:
– Ey kullarımın amellerini almak ve korumakla görevli melekler, siz kullarımın yalnız görünürdeki amellerine bakar hüküm verirsiniz. Ben ise onların içlerini derinden bilirim. Bu kulum amellerini benim için işlemedi, başkalarını memnun etmek ve kendini onlara iyi göstermek niyetiyle işledi. Ben de onu lanetledim. Çünkü bu ameliyle yerde ve gökteki herkesi, sizleri ve halkı aldattı. Amellerini halis ve temiz kalple yaptığına sizleri inandırdı. Fakat o, beni aldatamadı. Zira ben gaybı bilir, kalbin gizliliklerine vakıfım. Benim bildiklerimi hiç kimse bilemez. Uzak, yakın; geçmiş, gelecek ve şimdiki zaman benim için eşittir.
Bunu işiten yakın ve üç bin kadar diğer melekler: ‘Ey Rabbimiz! Senin ve bizlerin la’neti bu murai kişinin üzerine olsun’. Ondan sonra da bütün gök ehli hep birlikte ‘Allahın laneti ve bütün lanet edenlerin laneti bu adamın üzerine olsun’ diye seslendiler.
Hz. Peygamber (SAV)’den bunları dinleyen Muaz, üzüntü içinde ya Resulallah, acaba bu felaketten kurtulmanın çaresi nedir diye sorar. Hz Peygamber şu cevabı verir:
“Peygambere uy ve onun sünnetiyle amel et.”
Muaz, tekrar sorar: ‘Ya Resulallah, sen Peygambersin ben Muazım, senin için kurtuluş var. Fakat benim için bu kurtuluş mümkün olabilir mi?’ Hz Peygamber (SAV) şu cevabı verir: ‘Ya Muaz gerçek söylüyorsun, kurtuluş yolu zordur. Fakat Allahın yasak ettiği şeylerden sakınan ve riyakar olmayanların kusurlu amellerindeki kusurarını Cenab-ı Hakkın bağışlayacağına inanıp şu esaslara göre hareket eden kişi için kurtuluş imkanı kolaylaşır; o halde ey Muaz’:
– Dilini gıybet yapmaktan kes. Özellikle Kuran ehli ve Kuran’ın hükümlerine göre amel edenler aleyhine konuşmaktan kesinlikle sakın.
– Başkalarının kusurlarını arayıp bulmaktan çekin. Kendi kusurlarını bulup düzeltmeye çalış.
– Etrafındaki insanları kötülemekten ve kendini övmekten sakın.
– Etrafındaki insanları küçültmek yoluyla kendini yükseltme.
– Amellere riya karıştırıp onların sevabını yok etme.
– Ahiretini unutacak kadar dört elle dünyaya sarılma.
– Arkadaş topluluğu içinde kimseyle gizli söyleşme.
– Halk arasında kibirli, gururlu davranma ki, dünya ve ahiretin iyilikleri senin üzerinden kalkmasın.
– Topluluklarda fena sözler söyleme ki, halk senin kötü huyundan çekinip senden uzaklaşmasın.
Bundan sonra Muaz: ‘Ya Rasulallah, bütün bu saydıklarınızı yapmaya kimin gücü yeter?’ diye sorunca, Hz. Peygamber (SAV) şu cevabı verir:
Ya Muaz, bu çok güç gibi görünen işler Allahın yardımı ulaştıktan sonra gayet kolay yapılır. Yeter ki sen, şu esasa dikkat ederek hareket et: “Kendi nefsin için ne istersen başkaları için de onu iste. Kendine yapılmamasını istediğini başkalarına yapma ve yapılmasını isteme.”