“Söke söke almak!”.. Lozan’da Lord Curzon bile bu kadar kaba bir dil kullanmamıştı.. En ağır sözleri şunlar oldu: “Yarın bizden yardım istediğiniz zaman, bugün reddettiklerinizi birer birer çıkarıp önünüze koyacağım!”.
Anlaşmazlığın düğüm noktası kapitülasyonlardı ve bu yüzden de görüşmeler bir ara kesintiye uğradı. Oysa bu arada bile iletişim karşılıklı saygıyla ve saygın bir dille yürütülüyordu. İngiliz diplomat (Yüksek Komiser Vekili) Nevile Henderson, Curzon’dan aldığı mesajı 17 Şubat’ta İnönüye iletmiş ve aralarında geçen konuşmayı da Curzon’a şöyle aktarmıştı: “İsmet Paşa’yı bu sabah gördüm. Kendisine (…) İngiliz görüş açısını anlattım. İsmet, bu mesaja cevaben kendi dostane mesajını size (Lord Curzon) aktarmamı rica etti. Sizin ve onun, pek çok meselede mutabık olmamanıza rağmen, size karşı taşıdığı yüksek takdir hislerini ve güven duygusunu belirtti ve Lozan’da sizin tercihinizin onun önem verdiği tek düşünce olduğunu söyledi. Ona, sizin de kendisine aynı şekilde içtenlik ile güven duyduğunuzu söyledim”.
Yıllar sonra İsmet Paşa da, “Hatıralar”ında, bu mesajdan şöyle söz edecektir: “ Kimsenin bilmediği bir mesaj. Bir sır gibi gizli tutulmuş, dostane yazılmış bir mesaj. Lord Curzon mesajında sulh olacağından bahsediyor, konferans esnasında Lozan’da çalıştığım gibi Ankara’da da sulh için uğraşacağımdan söz ediyor, bana muvaffakıyet diliyor ve aramızdaki münasebetlerin konferansta bir sulh ile neticelenmesi ümidini ve temennisini tekrar ediyordu. Ben de cevap verdim, teşekkür ettim”.
Bağımsız ve laik Türkiye Cumhuriyeti’nin temelleri Lozan’da atıldı; İsmet Paşa Lozan’dan alnının akıyla döndü. Bugün gelinen noktada ise, bu bağımsızlığı yok edici bir borç yükü yaratanlar, halk çoğunluğunun istemediği bir kanal için yeni borçlara karşı çıkanları, ‘Boşuna çabalamayın; zamanı gelince bunları da ‘söke söke alırlar’!’ diye sindirmeye çalışıyorlar.. Tam da Lozan’da Curzon’un İsmet Paşa’dan duymak istediği -fakat duymadığı- sözlerle.. “Yerli ve milli değerler” adına!!
Yazıklar olsun!.