Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen halk şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilişki eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ilişkin ve Türk’e özgü demeında da kullanılır.
Türkü, kendine özgü ve muayyen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle makaslamaklan ve zamanla anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. Türküler asıl murabbaklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Türkülerdeki murabbaklere (üçlük yahut ikilik bile mümkün) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise halk dilinde “saz” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yeniden edilen ikilik (ya da henüz çok) dizelerdir.
Türkünün muayyen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir halk şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü evet. Bu yüzden türkü tipinin en sarih özelliği melodisidir. Türküler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Doğrusu hece adetsı itibarıyla bir sınırlama gerçekleşemez.
Türkülerin yetişkin çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. Türküler bu şekilde halkın orospuı olurlar ve halkın her kesimine seslenme eden sanat erilar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir müzik türüdür. Türküler çoğu kat, bir tabiat hadiseı ya da bir kahramanlık karşısında doğar ve yayılırlar. Türküler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, mevki adlarının, hatta konuların bile değiştiği görüldüğü dâhilin, nerede doğduklarını saptamak meşakkatlileşir.
Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere göre usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki ayrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı dâhiline vadi uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise umumiyetle entrika havaları mevki düzenır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da melez alım adı verilmektedir.
Türklerde aksiyonlenen konulara göre bile sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Konularına göre ırlamakler:
Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Doğa ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve bayrakaltı ırlamakleri
Resim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Katlıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Dubara ırlamakleri
Tabiat ve hayvan ırlamakleri
Efe ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve şiddetliklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri