|I _ GENEL ESASLAR:Yapılacak vergi incelemelerinde, perakende ticaret erbabı ile otel, bar, gazino, lokanta, kahvehane, kır bahçesi, plâj ve emsali gibi eğlence ve istirahat yerlerini işletenlerin beyannamelerinde gösterdikleri gayrisâfi kazançların, Vergi Usul Kanununun 42 nci maddesi gereğince her il merkezindeki ticaret odası ve bulunmayan yerlerde belediyece kurulan özel bir komisyonca tesbit edilen “ortalama kâr hadleri”ne nazaran; açık bir surette düşük olduğu görüldüğü ve düşüklük, mükellef tarafından haklı sebeplerle izah olunmadığı gibi bu cihet yapılan inceleme ile de meydana çıkarılamadığı takdirde Gelir Vergisi Kanununun 98 inci maddesi uyarınca beyan edilen bu kazançlar yerine, Vergi Usul Kanununun 66 ncı maddesine göre kurulan takdir komisyonunca takrir olunacak kazançlar nazara alınmak icabeder.Ortalama kâr hadlerinin, defterdarın yazılı talebinden itibaren ticaret odaları ve ticaret odası olmıyan yerlerde belediye tarafından kurulacak özel komisyonlarca üç ay içinde ve ilçeler itibariyle tesbit olunması gerektiğinden, Bakanlığımızca emtia ve iş nevilerine göre hazırlanıp kâfi miktarda gönderilen cetvellerin, alınmasını müteakip yazılacak bir yazı ile ticaret odasına ve olmıyan yerlerde belediyeye tevdi olunması ve mezkûr süre içinde ortalama kâr hadlerinin ilçe itibariyle tesbit ettirilmesi lâzımdır.


II _ ORTALAMA KÂR HADLERİNİN TESBİTİ ŞEKLİ:
A _ Emtia cetvelleri
İthal ettikleri emtiayı perakende olarak satanlarla, memleket içinde ithalâtçılardan, imalâtçılardan, müstahsillerden veya toptancılardan satın aldıkları maddeleri gerek imal ederek gerekse olduğu gibi satan perakendecilerin gayrısâfi kârları bir değildir. Bu sebeple Bakanlığımızca hazırlanan emtia cetvellerindeki emtia nevileri hizasındaki ortalama kâr haddi sütunu,
Biri, ithal ettikleri maddeleri perakende olarak satanlara mahsus kâr haddini göstermek üzere (ithalâtçılarda) başlığı altında,
İkincisi imal ettikleri maddeleri perakende olarak satanların kâr haddine müteallik olmak üzere (imalâtçılarda) başlığı altında,
Ve üçüncüsü memleket içinde satın aldıkları mamul ve gayri mamul emtiayı perakende olarak satanların kâr hadlerini göstermek üzere (alım satım yapanlarda) başlığı altında,
Üç tabloya ayrılmıştır. Binaenaleyh ortalama kâr hadlerin cetvellerde yazılı her bir emtia nev’i için bu üç kategoriye göre tesbit edilmesi, ithalât veya imalâtı mevcut bulunmayan emtialarda alâkalı sütunların boş bırakılması iktiza eder. Cetvellerdeki emtia nevilerine gelince: Buradaki emtia nev’inden bakkaliye, tuhafiye, hırdavat, kırtasiye, nalburiye, züccaciye vesaire gibi muayyen sanat ve faaliyet sahalarına has çeşitli emtianın gruplandırılmış nevileri kastedilmiş olup bu gruplara dâhil bulunan her çeşit malın kendine mahsus özel cins ve nevileri mevzuubahis değildir.
Meselâ, bardak, vazo her biri müstakil birer emtia nev’ini teşkil etmekte iseler de hepsi züccaciye emtiasını teşkil ettiklerinden cetvellerde bu grup emtia arasında mütalâa edilecek ve ortalama kâr hadleri zücaciye emtiası olarak bir tek nispetle tesbit olunacaktır.
1. İthal ettikleri mahsul ve emtiayı perakende satanlar:
Bilindiği gibi perakende satış yapan ithalâtçılar satışlarına, biri (ithalâtçı kârı), diğeri ise (perakende satış kârı) olmak üzere iki nizamî kâr ilâve ederler. Binaenaleyh komisyonlarca bu cihetin gözönünde bulundurulması suretiyle bir yüzde nispeti tesbit ve cetvelin ithalâtçılara mahsus tablosuna dercedilmesi lâzım gelir.
Ancak ithalâtçılar, perakende sattıkları maddelerin kâffesini ithal etmemiş ve bu maddelerin bir kısmını memleket içersindeki diğer ithalâtçı, sanayi ve tüccarlardan satın almış olabilirler. Bu takdirde ithalâtçıların bu nevi emtialarına cetvellerin imalâtçılar veya alım satım yapanlara mahsus tablolarındaki ortalama kâr hadleri uygulanır. Bu gibi hallerde idare, ithal edilen maddelerle memleket içindeki mübayaa edilen maddeleri tefrik edecek ve ithal edilen maddelere ithalâtçılara mahsus olan kâr hadlerini ve diğerlerine de taallûkuna göre imalâtçılara veya alım satım yapanlara mahsus hadleri tatbik etmek suretiyle mükellefin gayrisâfi kazancını tesbit edecektir.
Gerçekten, ithal olunan maddelerin bu maddelere ait lisans, döviz, gümrük vesaire gibi kayıtlar ianesiyle tesbiti kolaylıkla mümkün bulunmaktadır.
2. Memleket mahsulât, mamulât ve emtiasını perakende satanlar:
Perakende ticaretle iştigal edenlerle aldıkları iptidai madde ve yardımcı malzemeyi işledikten sonra vücuda getirdikleri mamulleri perakende satanların gayrisâfi kazançlarını, sattıkları maddelerin maliyet bedelleri (Vergi Usul Kanunu madde: 246 ve 259) ile satış bedelleri arasındaki fark teşkil ettiğinden bu gibilerde ortalama kâr hadlerinin tâyininde bu noktadan hareket edilmesi, mahallî alış ve satışlara ait rayiçlerin gözönünde tutulması icabeder.
Binaenaleyh, ortalama kâr haddini tâyin edecek teşekküller emtia cetvelinde gösterilen maddeleri imal edip satanların veya doğrudan doğruya alım satım yapanların bunları yüzde kaç gayrisâfi kârla sattıklarını inceleyecekler ve ona göre emtia nevileri için ortalama kâr hadlerini tesbit ederek taallûkuna göre cetvellerdeki ilgili tablolara yazacaklardır.
Ancak, ortalama kâr haddini tesbit ederken kazancı malûm ve muayyen olanlarda, (meselâ inhisar maddesi satanlarda olduğu gibi) malûm kâr haddinin esas alınmasiyle yetinilmesi lâzımdır.
3. Muhtelif emtia nevileri üzerine iş yapan perakendecilerin ortalama kâr hadleri:
Emtia cetvelinde gösterilen muhtelif emtia nevilerinin her biri için yukarki esaslar dairesinde ortalama kâr hadleri tesbit edilmiş olacağı cihetle, aynı veya ayrı işyerlerinde muhtelif neviden emtiayı memzucen satanlara (bakkaliye zücaciye, bakkaliye kırtasiye vesaire gibi) idarece tek bir nispet tatbikına mahal olmayıp bunların sattıkları emtia gruplarına mahsus kâr nispetlerinin uygulanması suretiyle bulunacak gayrisâfi kazanç yekûnunun beyan edilen gayrisâfi kazançla mukayesesi icabeder.
B _ İş cetvelleri
Muayyen emtianın perakende satışı ile iştigal etmekten ziyade eğlence ve istirahat yerleri işletenler, otelcilik, kahvecilik, lokantacılık, tüccar terzilik, sarraflık gibi iş ve sanat icrasiyle iştigal edenler iş cetvelinde toplanmıştır.
I _ İş nev’i cetveline giren perakendeciler:
a) Ticaret sahasında aldıkları, lokantacı, kahveci, mezeci gibi, isimler altında, faaliyet mevzuları, sahaları ve hususiyetleri herkesçe bilinen ve iş nev’i itibariyle cetvele alınmış bulunan iş ve faaliyetleri icra edenler hakkında faaliyet mevzularını teşkil eden emtialar için ayrıca emtia cetveline müracaat etmeğe mahal yoktur. Bunlara iş nev’i cetvelindeki ortalama kârın uygulanması icabeder.
b) İş cetvelinde tâyin edilen iş nevilerini memzucen yapanlar (muhallebicişerbetçi veya piyazcıçorbacı gibi) hakkında, keza emtia cetvellerine müracaat edilmiyecektir. Bu gibilerin perakende satışını yaptıkları emtiaları, dâhil olacakları iş nevi itibariyle ve maliyet bedelleri üzerinden ticarî veya işletme defterlerinden tesbit etmek ve her iş nev’ine göre emtiaların maliyet bedeli toplamına o iş nev’inin ortalama kârını tatbik eylemek lâzımdır.
c) İş nev’i cetvelinde nev’i gösterilmemiş faaliyetler için o işin mevzuunu teşkil eden emtialar nazarı itibara alınarak emtia cetvellerine müracaat edilecektir.
2. Eğlence ve istirahat yerlerini işletenlerde:
İş nev’i cetvelinde gösterilen eğlence ve istirahat yerlerini işletenlerin ortalama kâr hadleri aşağıdaki şekilde tesbit olunacaktır.
Gelir Vergisi Kanununun 98 inci maddesinde, bu gibi yerleri işletenlere ait gayrisâfi kazançların, her iş nev’i için tesbit edilmiş olan ortalama kâr haddinin, işletmenin bir yıllık işletme giderlerine uygulanmak suretiyle bulunacağı ve bu suretle hesaplanacak gayrisâfi kazancın, takdir komisyonunca takdir edilecek kazançla mukayese edileceği tasrih olunmuştur.
Kanunun koyduğu bu esasa göre, bu kabil eğlence ve istirahat yerleri için özel komisyonlarca ortalama kâr hadlerinin tesbit ve tâyininde, iş nev’i cetvelinde gösterilen yerlerin belediyelerce ayrılmış oldukları sınıflar ve emsallerine nazaran arzettikleri hususiyetler (meselâ, yemekli otel, çalgılı otel, kaplıcalı otel gibi) ve bu yerler için belediyelerce verilmiş olan tarifeler ve her iş nev’inin istilzam ettirdiği bir yıllık işletme gideri (işletme giderinden maksat, ödenen kiralar, her nev’i müstahdemin ücretleri, tenvir, teshin gibi doğrudan doğruya işletme ile ilgili olan giderlerle müşterilerin istihlâk ettikleri maddelerin bedelleri gibi unsurlardır.) Gözönünde bulundurulmak ve bu gider miktarlarına nazaran yüzde ne miktar kâr temin olunduğu takdirde o yerin müsmir bir şekilde işletilmesi mümkün olacağı noktasından hareket edilmek suretiyle ortalama kâr haddi tesbit ve tâyin olunacaktır.
III _ GAYRİSÂFİ KAZANCIN MAHİYETİ VE TESBİT ŞEKLİ:
1. Perakende ticaret erbabında
a) Bilanço esasına göre defter tutanlarda:
Bu mükelleflerin tuttukları defteri kebirin emtia satış hesabının borç kısmı satılan malların maliyetini, alacak kısmı ise, satış bedellerini gösterdiğine göre aradaki fark, gayrisâfi kazanç veya zararı verir.
Şayet, ayrı bir satış hesabı açılmayıp ta bir tek emtia hesabında gösterilmişse, bu hesabın borç
kısmına, hesap dönemi başında mevcut malların maliyeti ile sene içinde satın alınan malların mübayaa bedelleri ve bunlar için işyerine getirilinceye kadar yapılan giderlerle ödenen vergi ve resimler ve iştigal mevzuu imalât olduğu hallerde, imal edilen maddelerin maliyet bedelleri (Vergi Usul Kanunu Madde: 259) kaydedilmektedir. (iade edilen mallar için ayrı bir satış iadesi hesabı açılmamış ise bunlar da emtia hesabının borcuna kaydedildiği gibi bazan burada bir takım kayıt tashihleri de yer almaktadır. Gerek, bir kıymet hareketine tekabül etmiyen bu kayıtların gerekse, iptal ve iade kayıtlarının emtia borç yekûnunun tahlilinde nazara alınması lâzımdır.)
Emtia hesabının alacağında, satış bedelleri ile hesap dönemi sonunda mevcut emtianın maliyet bedeli kaydedilir.
Bu hesabın alacak ve borç yekûnlarının yukarda izah edildiği surette tahlili sonunda, bu iki yekûn arasındaki fark: Gayrisafî kazancı veya zararı verir.
b) İşletme hesabı esasına göre defter tutanlarda:
İşletme hesabı esasına göre tek defter tutanlar defterlerinde, dönem başında mevcut emtia maliyet bedeli ile sene içinde satın aldıkları malların mübayaa bedellerini ve bu mallar için işyerlerine getirilinceye kadar yaptıkları giderleri, iştigal mevzuu imalât olduğu hallerde ise iptidaî madde ve yardımcı malzeme bedelleri ile Vergi Usul Kanununun 259 uncu maddesinde yazılı masraf unsurlarını defterin (gider) tablosuna, emtia satış bedelleri ile dönem sonunda mevcut emtianın maliyet bedelini (hasılât) tablosuna kaydederler.
Bu kayıt sisteminde, bir hesap dönemi içinde elde edilen hasılat ile giderler arasındaki fark, sâfi kazancı göstermekte olduğundan, gayrisâfi kazancın tesbiti için (gider) tablosunda kayıtlı olup emtia maliyetiyle ilgili bulunmayan ve umumî gider mahiyetinde olan giderlerin bu tablonun son yekûnundan indirilmesi veya bunların sâfi kazanca ilâvesi icabeder.
Mükelleflerin beyannamelerinde gösterecekleri ve idarenin vergi incelemeleri sırasında üzerinde duracağı (gayrisâfi kazanç) bu esaslara göre tesbit edilecek ve bulunacak miktar, her emtia nev’i ve iş nev’i için tesbit edilmiş olan ortalama kâr haddine göre hesaplanacak gayrisâfi kazanç miktariyle mukayese edilecektir.
Bu kabil mükellefler için ortalama kâr hadlerine göre hesaben bulunacak gayrisâfi kazançları aşmıyacak surette takdir komisyonunca takdir olunacak kazançlardan, sadece sattıkları emtianın maliyetine ithal edilmiyen ve umumî mahiyette olan giderlerle varsa; bağış ve yardımlar, sigorta primi gibi kanuni indirimlerin tenzilinden sonra kalacak miktar vergi matrahına alınacaktır.
2. Eğlence ve istirahat yerlerini işletenlerde
Eglence ve istirahat yerlerini işletenlerden bilânço esasına göre defter tutanların gayrisâfi kazançları, işletme hesabında görülür. Gerçekten bu hesabın borç kısmında, işletme giderleri; alacak kısmında ise, işletme hasılâtı yer alır. Binaenaleyh işletme giderleri ile işletme hasılâtı arasındaki fark, gayrisâfi kazancı veya zararı verir.
İşletme hesabı esasına göre defter tutanların gayrisâfi kazançları ise şu suretle tesbit edilir :
İşletme defterinin (gider) tablosunda, varsa dönem başındaki emtia ile sene içinde satın alınan emtia, (buradaki emtiadan maksat, müşterilerin istihlâk ettikleri maddelerdir) işletme giderleri ve sair giderler; hasılât kısmında da işletmeden elde edilen hasılât ile varsa, sene sonundaki emtia kaydedildiğinden bu iki tablo yekûnları arasındaki müspet fark, safi kazancı verir. Gayrisâfi kazancın tâyini için işletme giderleri mahiyetinde olmıyan giderlerin (gider) tablosunun son yekûnundan indirilmesi veya, bunların sâfi kazanca ilâvesi icabeder.
Bu kabil eğlence ve istirahat yerlerini işletenler için ortalama kâr hadlerine göre hesaben bulunacak gayrisâfi kazançları aşmayacak surette takdir komisyonunca takdir olunacak kazançlardan sadece, işletme giderleri dışında kalan ve işletme ile ilgili bulunmayan umumi mahiyetteki giderlerle kanuni indirimlerin tenzilinden sonra kalan miktar vergi matrahına alınacaktır.
IV _ İL VE İLÇELERDE MEVCUT BULUNDUĞU HALDE CETVELLERDE YAZILI BULUNMAYAN EMTİA VE İŞ NEV’İLERİ :
A _ Bakanlığımızca, emtia ve iş nev’ileri itibariyle hazırlanan cetvellerde gösterilen her emtia ve iş nev’i, her ilin merkez veya mülhak ilçelerinde bulunmayabilir. Bu sebeple her vergi dairesi kendi bölgesindeki emtia ve iş nev’ilerini mezkûr cetveller üzerinden işaret edecek, il veya ilçelerde mevcut bulunduğu halde cetvellerde yazılı bulunmayan emtia veya iş nev’ilerini de ayrıca altına ilave ederek defterdarlığa gönderilecektir. O il ve ilçelerde mevcut olduğu halde, emtia ve iş nev’i cetvellerinde mevcut görülmeyenler sür’atle Bakanlığa bildirilmekle beraber gönderilen cetveller defterlıkça gözden geçirildikten sonra özel komisyonlara gönderilecektir. Komisyonlar da sadece hususi işaretli ve ilâveli emtia ve iş nev’ileri için ortalama kâr tesbit edeceklerdir.
V _ ORTALAMA KÂR HADLERİNE AİT CETVELLERİN BAKANLIĞA GÖNDERİLMESİ :
Özel komisyonlarca tesbit edilecek ortalama kâr hadlerine ait cetvellerin, Vergi Usul Kanununun 43 üncü maddesi gereğince incelenmesi ve nispetsiz ve hatalı görüleceklerin; yeniden tesbit ettirilmesi icabettiğinden, defterdarların bu mevzuuda hassasiyetle hareket ederek komisyonlardan alacakları cetvellerin birer nüshasını bekletmeksizin derhal Bakanlığa göndermeleri lâzımdır.
Buna göre işlem yapılması rica olunur.