2017 Ekim ayında başladığımız Osmanlı Kültürel Mirası İzinde Medeniyetimize Yolculuk Projesinin ilk dönemini, Aralık ayında verdiğimiz küçük bir mola ile nihana erdirmiştir. Projemizin ikinci dönemine ise 10 Şubat günü Ali Emîri Kültür Merkezi’nde bismilllah
diyerek başlamış bulunduk.
Şubat ayı konumuz İstanbul’un kaybolan kültür varlıklarının izini sürmek üzerine olacak. Bizler de proje ekibi olarak Cem Eriş Hoca ile birlikte kaybolan bu kültür varlıklarının izini sürmeye niyetlendik.
“Kaybolan kültür varlıklarının izini sürmek kimliğimizin izini sürmektir”, diyen Cem hoca “kültür varlıklarının izini sürmek medeniyeti oluşturan öğelerin izini sürmek demektir” diyerek de aylardır gayretinde olduğumuz Osmanlı Medeniyetine kendimizi aşina kılma çabamıza bir gönderme yapmış oldu.
Özellikle 21. Yüzyılda bilinçli bir şekilde tahrif edilmeye çalışılan kültür varlıklarının yerine ne geleneği devam ettirebilecek ne de içerisinde bulunduğumuz çağı okuyarak bu minvalde dünya görüşümüzü yansıtacak yeni bir şeyler, bize ait bir şeyler ortaya koyabilmiş değiliz.
“Tarihi dokuya zarar veren yahut tarihi dokuyu ortadan kaldıran herhangi bir faaliyet kabul edilebilir değildir.” diyen hocamız bizlere kısaca İstanbul’u modern anlamda yenilemeye çalışan ve bu nedenle de açılması gereken geniş bulvarlar ve caddeler için yıkılan tarihi eserlerden bahsetti. Saha çalışmamızda da tatbîken yerlerini öğrenecek olduğumuz bu kaybolan kültür varlıklarının bir kısmı da bugünkü Unkapanı ile Bozdoğan Kemeri arasındaki Atatürk Bulvarı üzerinde bulunmaktaydı.
“Suriçi’ne dokunmayın, modern şehri Suriçi’nin dışında inşa edin.”, diyen şehir planlamacılarının sözlerine kulak asmayan dönemin yöneticileri Henry Prost’un planlamasını yaptığı projeyi kabul ederek Süleymaniye ile Zeyrek mahallelerini birbirinden ayırarak adeta aralarına telafisi asla olmayacak bir ayrılık sokmuşlardır. Bu alanda kamuya ait olan pek çok vakıf eser yerle bir olmuş, günümüze yalnızca belgelerden öğrendiğimiz isimleri ulaşmıştır. Kimi eserin hafriyatı doldurulan sahil şeritlerinde dolgu malzemesi olarak kullanılmıştır.
“Şimdilerde şehirlerimiz, Osmanlı şehrinin unsurları ekonomik birer meta haline getirildi. Yalnız ekonomik olarak değil aynı zamanda düşünsel ve kamusal anlamda da zihinlerimizi özgür bırakmalıyız ki şehri ruhuna kavuşturan değerlere ideolojik yaklaşmayalım.”
Alman Mavileri ve pek çok başka harita ve resim eşliğinde kaybolan kültür varlıklarının mevcut olmayan konumlarından bahseden hocamız Atatürk Bulvarı dışında Kennedy Caddesi, Menderek Caddesi ve Vatan Caddesi gibi yine İstanbul’u modern şehre benzetme çabası nedeniyle açılan açılmışlar ve bu esnada da pek çok eser ortadan kaldırılacaktır. Mesela bugün Vatan Caddesi’nin açılması nedeniyle Bizans döneminde Lykos, Osmanlı döneminde de Bayram Paşa deresi olarak bilinen dere yok olmuş durumdadır.
Atatürk Bulvarı açılırken Kırkçeşme Su Tesislerinin bir bölümü olan saka çeşmeleri, İBB binası yapılırken bugün havuzun bulunduğu yerdeki Ebu’l-Fadl Mescidi, Bakırcılar’daki otopark yapılırken yıkılan Ali Paşa Sarayı ve nicesi…
İstanbul’un modern bir şehir görünümüne kavuşturulması istendiği zaman bu yıkımlardan en çok etkilenen yapılar ise cami ve mescidler olmuştur. Osmanlı mahallelerinde, mahallenin odak noktasını mescidler oluştururdu. Bu nedenle her mahallenin bir mescidi vardı. Cumhuriyetten sonra değişen yönetim sistemi mahallelerde bulunan bu mescidlerin varlığını gereğinden fazla bulmuştur. Bu nedenle pek çok gerekçe öne sürülerek camiler ya cemaatsi yahut da imamsız bırakıldığı için işlevsiz bırakılarak yıkımlarına yol açılmıştır. Bu sebeple de İstanbul’un hem silüetinde hem de dokusunda tahrifat başlamış, ekâbir semti olan mahalleler sanayi ve ticaret bölgesine dönüşürken, ahşap konarlarla donatılmış olan mahalleler ise sefaletin görüldüğü terk edilmiş bölgeler haline gelmiş; artık zenginle fakirin, âlimle tüccarın bir arada yaşadığı statülerin önemsiz olduğu mahalle dokusu ortadan kalkmıştır.
Kaybolan kültür varlıklarının yıkım ve tahrif olması üzerine Cem Eriş Hocamız ile gerçekleştirdiğimiz seminer dersimizde elimizde olanın mislinin ise yitirilmiş olduğunun farkına vardık. Kaybolan kültür varlıklarının izini saha çalışmamızda da sürmeye devam edeceğiz. Bu ayki çalışmamızda bizleri engin bilgiler ile yalnız bırakmayan Cem Eriş Hocamıza ve proje yetkililerine teşekkürü bir borç biliriz.
Meliha AÇIKGÖZ