This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
ANADOLU’YA ve İRAN’A SEYAHAT Josaphat Barbaro Çeviri ve Notlar Tufan Gündüz İstanbul 2009
.
© Yeditepe Yayınevi Seyahatname Dizisi: 1 Davutpaşa Caddesi No:14 K:2 Topkapı / İSTANBUL Tel: 0212 493 11 06 Çatalçeşme Sk. No: 27/15 34410 Cağaloğlu-İstanbul Tel: (0212) 528 47 53 Faks: (0212) 512 33 78 www.yeditepeyayinevi.com | firstname.lastname@example.org
Tufan Gündüz
1964 yılında Tomarza/Kayseri’de doğdu. 1987 yılında G.Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Tarih Öğretmenliği Bölümünü bitirdi. 1996’da “Bozulus Türkmenleri 1540-1640” adlı tezi ile doktorasını tamamladı. 2006 yılında Doçent ünvanını aldı. Halen Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nde öğretim üyesi olarak görev yapmaktadır. Yazarın “ Anadolu’da Türkmen Aşiretleri/Bozulus Türkmenleri 1540-1640” (Ankara 1996; İkinci baskı Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2008), “XVII. ve XVIII. Yüzyıllarda Danişmendli Türkmenleri” (İstanbul 2005), Tuzlanski, Bijeljinski, Srebreniçki Sidzil (1654-1883),
Bosna-Hersek Cumhuriyeti Tuzla Kantonu Arşivi Yayını (Tuzla 2008) adlı üç araştırması, altı Venedikli seyyahın seyahatnamelerinden oluşan “Josaphat Barbaro, Anadolu’ya ve İran’a Seyahat” (İstanbul 2005); Uzun Hasan-Fatih Mücadelesi Döneminde Doğu’da Venedik Elçileri, Caterino Zeno ve Ambrogio Contarini’nin Seyahatnâmeleri, (İstanbul 2006); Seyyahların Gözüyle Sultanlar ve Savaşlar, Giovanni Maria Angiolello, Venedikli Bir Tüccar, VincenzoD’Alessandri’nin Seyahatnâmeleri (İstanbul 2007) adlı üç tercüme kitabı ve
özellikle Osmanlı devrinde konar-göçer Türkmenler üzerine pek çok akademik makalesi bulunmaktadır. Tufan Gündüz,
.Osmanlı Devleti ve Safeviler döneminde Türkmen aşiretleri üzerinde araştırmalar yapmaktadır.
.
önce tüccar olarak daha sonra elçi sıfatı ile Doğu’ya iki yolculuk yaptı. hattâ duyduğu şeylerin büyük bölümü Türklerin hayatına dair konulardı. en azından kendisinden önce Akkoyunlu ülkesine gitmiş olan seyyahların anlattıklarına karşılık kendisin daha doğru şeyler naklettiğini ortaya koymak amacıyla seyahatnâmesini kaleme aldı. Bunları yazmak için başlangıçta hevesli değilse de kendisinden sonra bölgeye gidecek olanlar kılavuzluk yapmak. İlkinde. O’nun Anadolu. Ramazanoğlu ve Dulkadir topraklarından geçerek. çevresindekilerin merakını gidermek. İkinci yolculuğunu ise Venedik-Osmanlı savaşlarının hız kazandığı bir dönemde elçi sıfatıyla 1474 ile 1478 yılları arasında İran’a yaptı. Bu elçilerden biri olan Josaphat (Giosafa) Barbaro. 1436 ile 1452 yılları arasında Karadeniz’in kuzeyindeki Tatarlar arasında bulundu. şahit olduğu. Elçiler Osmanlı topraklarını kullamaksızın ya güneyden Karaman. ya da Kuzey’den Tatar ülkesini kat edip Karadeniz’in kuzeyindeki yolu kullanarak İran’a ulaşıyorlardı.ÖNSÖZ Fatih Sultan Mehmed zamanında Osmanlı Devleti’nin doğuda Akkoyunlularla batı da ise Venedik Cumhuriyeti’yle giriştiği mücadeleler esnasında Akkoyunlular ile Venedikliler Osmanlılara karşı ittifak kurmak çabasında olduklarından birbirlerine elçiler göndermekteydiler. İran ve Kıpçak . Her iki bölgede Türklerin hâkimiyetinde olduğundan gördüğü.
kitabın sağladığı katkıdan dolayı affedileceğini umuyorum. İosafa şeklinde de yazıldığı için. Yeditepe Yayınevi’nin değerli yöneticisi Mustafa Karagüllüoğlu’na ise eserin okuyucuyla buluşmasını çabuklaştırdığı için teşekkür borcum bulunuyor. Farsça çeviri özellikle İran coğrafyasında bulunan birçok yer adının okunmasını oldukça kolaylaştırdı. 1873’te İngilizceye. Yazarın adı olan Giosafa batı dillerinde Josef. Tufan GÜNDÜZ . 1972 yılında da Farsça’ya tercüme edildi. Kendilerine teşekkür ederim. Josaphat. İngilizce çeviride yer alan Josaphat adı tercih edildi. Bu eserin birinci baskısı okuyucu tarafından büyük ilgi görmüş ve kısa sürede tükenmişti. İngilizce metin ile karşılaştırmalar yapmak suretiyle de çeviriyi doğrulama ve anlatımı güzeleştirme imkânı buldum. Eser ikinci baskıya hazırlanırken yeniden gözden geçirilip gerekli düzeltmeler yapıldı. Değerli meslektaşım Erhan Afyoncu’nun teşviki ve Yeditepe Yayınevi’nin cesaretlendirmesiyle Farsça tercümeden dilimize kazandırılması çalışmalarına başladım. Yine de görülebilecek hataların.bozkırlarında Türkler ve Tatarlar arasında geçen seyahat izlenimleri ilk olarak 1543’te İtalya’da yayınlandı. Aziz dostum Fahri Temizyürek’in tashihleri sayesinde pek çok yanlıştan döndüm. Bizim kültürümüz ve tarihimiz bakımından fevkalade değerli olan bu eserin şimdiye kadar Türkçeye çevrilmemiş olması ise büyük eksiklikti.
.
.
Tana’ya (Azak) gitmişti. Tatarlar arasında bulunduğu sıralarda Kazan. Onun bu devre ait anlattıklarından bazıları tarihi gerçeklerle de uygun düşmektedir. Ülkesine döndükten bir müddet sonra.JOSAPHAT BARBARO VE SEYAHATNÂMESİNE DAİR Tufan GÜNDÜZ Venedikli tüccar Josaphat Barbaro 1436’da. Kırım. hattâ başkalarının inanmayacağı korkusu ile bazı konuları yazmaktan çekinir. Bir İtalyan şehirlisi için oldukça garip gelen bu hayat tarzı karşısında Barbaro zaman zaman şaşkınlığını ortaya koyar. Bununla birlikte eseri değerli kılan husus onun Tatarların hayat tarzına dair naklettikleridir. Barbaro. Burada yaklaşık olarak 16 yıl kalan ve meraklı bir kişiliğe sahip olan seyyahımız civardaki pek çok şehri gezdiği gibi Tatarlar arasında da uzun süre yaşamıştı. o sıralarda Cenevizlilerin denetimi altında bulunan. Türkler arasında kalmış olmasından kaynaklanan tecrübelerinden istifade . Astrahan hanlıkları arasında çekişmeler yaşanıyordu. Buna rağmen onun naklettiği kısa bilgiler bile konar-göçer Türklerin gelenek ve görenekleri ile ilgili pek çok aydınlatıcı bilgiyi ihtiva etmektedir. Bu esnada hem Tatarların hem de Osmanlıların Karadeniz’deki pek çok faaliyetine dair bilgi sahibi olmuştu.
Barbaro ise cesaretle yoluna devam ederek sufi kılığında Osmanlı ülkesinin güney sınırlarından Ramazanoğlu ve Dulkadirli topraklarını geçerek Akkoyunlu ülkesine girdi. Bunun dışında şahit olduğu veya duyduğu pek çok tarihî olayı nakletmektedir ki diğer kaynaklara dayanarak bunları doğrulamak mümkün . Fakat Osmanlıların. Karamanoğlu topraklarını ele geçirmesi üzerine Kıbrıs’a kadar getirilmiş olan silahlar ve subaylar mecburen geri döndürüldü. Yanında Venedik Cumhuriyeti tarafından Akkoyunlulara gönderilen ateşli silahlar. sadece başkent Tebriz’e yaklaştığı sıralarda Kürtlerin saldırısına uğradığı ve Uzun Hasan Bey’in elçisinin öldürüldüğü olay ile bir Türkmen’den yediği sert bir tokatı nakletmektedir. Uzun Hasan Bey ya Karaman sınırlarına kendisi gelerek ya da adamlarını göndererek getirilen silahları ülkesine götürecekti. Barbaro ise deniz yoluyla Karamoğullarının ülkesine ulaşmış ve yolculuğuna Anadolu’dan geçerek devam etmişti. Seyahatnameden anlaşıldığına göre ateşli silahlar Karaman limanlarına indirilecek.etmek gayesiyle Venedik Cumhuriyeti’nin elçisi sıfatıyla Uzun Hasan Bey’in nezdine gönderildi. Bu sıralarda diğer Venedik elçileri Zeno ve Contarini de Karadeniz’in kuzeyindeki yolları kullanarak Akkoyunlu sarayına ulaşmışlardı. bunlara ait mühimmat ve bu silahları kullanmayı öğretecek subaylar ile bunları temin etmek amacıyla Uzun Hasan Bey tarafından Venedik Cumhuriyeti nezdine gönderilen elçi de bulunuyordu. Meşakkatli yolculuğu esnasında başından geçenleri anlatmaktan pek hoşlanmadığı anlaşılan Barbaro.
Ancak bunları yaparken bile Müslümanların adetlerini övmekten kendini alamaz. Hattâ kendi kanaatini desteklemek gayesi ile Müslümanların -ya da iyimser bir yaklaşımla Müslüman fanatiklerin. anlattıklarının diğer seyyahların anlattıklarından daha doğru bilgileri ihtiva ettiği iddiasını -diğer seyyahların anlattıklarını küçümsemeden. Bu yönü ile Barbaro’nun seyahatnâmesinin başında. Onun tespitleri kendisinden önce seyahat etmiş olan İspanyol seyyah Clavijo ile kendisinden yüzyıllar sonra Anadolu’yu gezmiş olan Charles Texier’e kadar pek çok seyyah tarafından doğrulanabilmektedir. Bu sıralarda bölge henüz bütünüyle Osmanlıların eline geçmemişti. gördükleri ile İtalyan şehirleri arasında zaman zaman kıyaslamalar yaparak kendi devrinin okuyucularına fikir vermeye de çalışır. Öte yandan o.olabilmektedir. onun Batılı-Hıristiyan kimliği zaman zaman ön plana çıkar ve belki de devrindeki yargıların tesiri ile Doğu’yu ve Müslümanları küçümsediği görülür. Silifke Limanı’nda başlayan yolculuğuna Osmanlı topraklarına girmeksizin Çukurova’dan -yani Ramazanoğlu topraklarından. Bununla birlikte. Barbaro. Karamanoğlu İshak Bey çok az taraftarı ile bölgede idi.devam etmiştir. Barbaro’nun yanısıra .Hıristiyanlara yaptığı zulümleri ön plâna çıkarmaya çalışır ve bunun için bazen tanık olduğu bazen de duyduğu bir takım olayları nakleder.yabana atmamak gerekir. Barbaro’nun Akkoyunlu ve Tatar ülkelerinin şehirleri hakkında verdiği bilgiler de fevkalade değerlidir.
Çünkü Üveys Bey. sayılarının çokluğu ve anlatmanın imkânsızlığını gerekçe göstererek söz etmemiş olması tarihçiler için bir şansızlık olarak düşünülebilir. Venedik elçisi. Anlaşıldığına göre Akkoyunluların Venediklilerle ittifak kurmaya çalışması ümera tarafından memnuniyetle karşılanmaktaydı. Barbaro’nun Urfa’dan . Barbaro’nun güzergâhı üzerinde olmasına rağmen Adana ile Urfa arasında kalan şehir ve kasabalardan.Haçlı donanmasının Silifke’ye gelmesi ve bölgeye asker çıkarması İshak Beyi sevindirmişse de onların etrafta yaptıkları tahribatın kendisinde derin bir hayal kırıklığı meydana getirdiği anlaşılmaktadır. bütün bunları geride bırakarak kıyı yolundan önce Tarsus’a daha sonra Adana’ya uğramıştır. Barbaro. Bu sıralarda bölge Memlük Devleti’ne tâbi olan Ramazanoğullarının hâkimiyetinde olmasına rağmen o sehven Dulkadirlilerden bahsetmektedir. Urfa’ya ulaştığında bölgenin valisi Uzun Hasan Bey’in kardeşi Üveys Bey idi. Bununla birlikte Barbaro’nun Üveys Bey’in korku içinde yaşadığına dair tespiti Akkoyunlu Devleti’nde içten içe gelişen taht mücadelelerinin yarattığı gerginlikle ilgili olmalıdır. Onun tespitine göre Üveys Bey Venedik elçisi ile karşılaşmaktan çok memnun olmuştu. Bu durum adı geçen şehirleri terk ettikten hemen sonra Dulkadir topraklarına girmiş olması ve Dulkadir ailesi ile ilgili pek çok hikâye dinlemesi ile ilgili olmalıdır.
Hizan yakınlarında ise Kürtlerin . Safevî kaynaklarında oldukça kısa geçilen bu bahislerin bölgede dolaşan bir İtalyan elçisinin kulağına kadar gitmiş olması olayın Hıristiyanlar üzerinde yarattığı tesir bakımından önem taşımaktadır. Hizan ve Vestan Kalesi’ni geçip Zağros dağlarını aşarak Tebriz’e ulaşmıştır. bir rahipten dinlediği “Müslümanların Hıristiyan beldelere saldırdığı ve çok sayıda Hıristiyanı öldürdüğüne dair hikâyeler”. Bu gibi dervişlere Adana’dan Tebriz’e hattâ İran’ın derinliklerine kadar geniş bir coğrafyada rastlaması sufî hareketin izlerini takip etmek bakımından önemlidir. Safevî Devleti’nin kurucusu Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar’ın Gürcistan’a ve Çerkes ülkesine yaptığı akınlar ile örtüşmektedir. çok geçmeden Uzun Hasan Bey’in kuvvetleri tarafından öldürülmüştür. Mardin’de iken hastalanmış ve Cihangir Bey’in yaptırdığı ve günümüzde de ayakta duran darüşşifâda tedavi olmak için bir müddet yatmıştır. Bu esnada Siirt’in müstahkem bir kaleye sahip olması dikkatini çekmiştir. Venedik elçisi. Burada iken karşılaştığı bir Kalenderî dervişten dinlediklerinin onu epey şaşırttığı gibi dünyaya değer vermeme konusunda derin bir tesir bıraktığı da anlaşılmaktadır. Barbaro.ayrılmasından bir süre sonra yeğeni Uğurlu Mehmed’in Şiraz’ı işgal etmesi ve kardeşlerine göre tahta geçme önceliğini ele geçirmeye çalışmasında etkin rol oynamış. Daha da önemlisi. Mardin’den sonra Hasankeyf. Siirt.
saldırısına uğramış. Dahası. Uzun Hasan Bey. Akkoyunlu Sultanı. Barbaro. bu konuda herhangi bir işaret dahi göstermemişti. Uzun Hasan Bey’in huzuruna vardığında sefil bir görünümde idi. Yolda başına gelenleri izah etmesine vesile olarak kullanmak ve nihayet Sultan’ın hediyelerine nail olmak amacı ile kasden böyle giyinmişti. Hattâ Sultan. Venedik’ten gelen misafirine çok iyi davrandı ve onu sarayında iyi bir şekilde ağırladı. Uzun Hasan Bey. bunların değerini Avrupalı misafirine sorup aslında Doğu’daki ülkeler arasında ne kadar güçlü ve itibarlı olduğunu göstermeye çalışmıştı. aşağılayıcı bir üslupla. sarayının benzerinin Batı’daki ülkelerde olup olmadığı sorusunu dahi yöneltmişti. Bunda Otlukbeli Muharebesi’nin kaybedilmesinin onun üzerinde derin bir teessür yaratması ve daha çok ülkesinin iç . Onun bu davranışında her ne kadar uzak ülkeleri merak ettiği seziliyorsa da aslında yardımına ihtiyaç duyduğu Avrupalı devletleri küçümsediği de hissedilebilir. yeni müttefikine karşı güç gösterisinde bulunmak amacıyla Hindistan’dan gelen elçilerin kabulü ve kendisi için getirilen hediyelerin takdimi esnasında Barbaro’nun da yanında bulunmasını emretti. Barbaro. canını zor kurtarmıştır. Uzun Hasan Bey’i Osmanlılara karşı kışkırtmak ve cesaretlendirmek hususunda çok başarılı olamamıştır. zengin ve göz kamaştırıcı hediyeleri Barbaro’nun önünden geçirterek ve daha sonra.
Barbaro. atletizmden ok atma yarışlarına. anlattıklarının doğrulanabilmesi için birilerinin bu diyara gelmesi gerektiğini söylemek zorunda kalmıştır. Bunlar arasında şüphesiz Sultan’ın halkı ile birlikte yaylaya göçü esnasında oğlu Uğurlu Mehmed’in isyan ettiği haberinin gelmesi önemli olaylardan sayılabilir. Akkoyunlu ülkesinde kurtlarla dövüşmekten güreş tutmaya. panayırlardan sultanın hediye dağıtmasına. bu vesile ile Akkoyunlu askerî gücü hakkında emsalsiz bilgiler vermektedir. Böylece Barbaro. Gürcüler üzerine yaptığı bir sefere Barbaro’yu da davet etmiştir. O.meseleleri ile ilgilenmesi etkili olmuştu. Barbaro. Gürcüler üzerine yapılan sefere ve savaşın sonunda imzalanan antlaşmalara tanık olmuş. Ancak Akkoyunlu hükümdarı. mezarlık ziyaretlerinden dinî törenlere kadar pek çok olaya tanık olmuştur. bu esnada ordunun mevcudunu sayma ve silah gücünü değerlendirme imkânı bulmuştur. Bu cümleden olarak tamamen gönüllülük esasına dayanan ve konar-göçer gelenekleri içinde varlığını devam ettiren askerî unsurun sefer esnasında kadınlar. hattâ ödenmesi gereken vergilerin bir kısmını karşılamak üzere gönderilen mücevherlerin değerinin belirlenmesinde aracılık dahi yapmıştır. çocuklar ve yaşlılarla birlikte yavaş hareket edeceği zannedilirken. Bütün bunlara rağmen Barbaro’nun naklettikleri Akkoyunlu ordusunun çağına göre modern . beklenenin tam aksine o kadar süratle yol katetmişlerdir ki Barbaro buna kimsenin inanmayacağını düşünerek.
ve XIX. Barbaro.sayılabilecek durumda olan Osmanlı ordusuna nispet edildiğinde ne kadar zayıf durumda olduğunu da göstermektedir. Karadeniz’in kuzeyindeki karayolundan ülkesine dönmek istemişse de Tatarlar arasındaki çatışmalar sebebiyle yarı yoldan dönmek zorunda kalmıştır. Akkoyunlu ülkesinden ayrılmak için Uzun Hasan Bey’den izin almış. Halep üzerinden Beyrut Limanı’na ve oradan da gemi ile ülkesine ulaşmıştır. bu seyahatnâme. tehlikeyi sezdiğinden acele olarak Akkoyunlu topraklarını terk etmiş. Barbaro. Bu ikincisi XVIII. Doğu Anadolu’dan Maveraünnehr’e. İran’a seyahat edecek olan hemşehrilerine yol göstermesi için gezdiği ve gördüğü şehirler ve beldeler hakkında kısa kısa bilgiler vermektedir. ikinci olarak da tarihî mekânlara ve antik uygarlıklara ait izlere dikkat etmiştir. Barbaro ülkesine döndükten sonra 1494’te ölmüştür. Barbaro. öncelikle şehirlerdeki iktisadî faaliyetlere ve mahsusen ipekli kumaş dokumacılığına. yüzyıllarda Doğu’yu keşfe çıkan arkeologlar için fevkalade önemli bilgiler olup. Bu cümleden olarak onun. Kafkaslardan Basra Körfezi’ne kadar uzanan Akkoyunlu ülkesinin önemli şehirlerini gezdiğini ve buraların vasıflarını naklettiğini söylemek gerekir. . Akkoyunlu ülkesine geri döndüğünde ise şehzadeler arasında taht kavgalarının patlak verdiğine tanık olmuş. Şiraz yakınlarında bulunan Persepolis harabelerinden bahseden ilk eser olsa gerektir.
.
.
Josaphat Barbaro’nun Seyahatnâmesi .
.
Kara parçalarının tümü ise yer kürenin oldukça küçük bir bölümünü oluşturmaktadır. göreneklerin. hiç kimse bütün ufukları gezmemiştir. Çünkü bir zamanlar dünyanın her tarafında hüküm süren Romalıların zayıfladığı dönemden beri. Venedik vatandaşı Josaphat Barbaro. çılgın dünya. dünyanın mühim bir kısmını görebilmiş olan çok az kişi bulunabilir. Bölüm Ben. insanoğlunun gücü o kadar acizdir ki. sanırım haklı olarak onları bütün her şeyden daha iyi tanımak gerek. Başlangıçtan bugüne kadar benim Venedikli babalarım ve önderlerim bu iki meslekte öyle üstünmüşler ki-hâlâ öyleler-. Azak’a ve İran’a yaptığım seyahatlerimde gördüğüm ve duyduğum şeylerin hikâyesi burada başlıyor.I. mühendislerin kesin delillerle ispatladığı gibi felekler âlemi karşısında o kadar küçüktür ki. âdetlerin ve dinlerin ihtilafının tesiriyle öyle ayrışmış ve bölünmüştür ki eğer Venedikli tacirler ve denizciler işe el atmasaydı bu kara parçaları tanınmamış olarak kalacaktı. sanki daire içinde bir nokta olup onun büyük bölümünü ya su kapladığından ya da aşırı sıcak veya soğuk sebebiyle yerleşilemez durumdadır. Eğer günümüzde birileri onu gezmişse. “ben de onlardan bir kişiyim” . Yeryüzü. dillerin. Bununla birlikte. Bizim devrimizde dünyanın bir bölümünü görenler genellikle tacirler ve denizcilerdir. Eğer yanılmıyorsam.
Plinio Solino. beni sayısız tehlikelerden koruyan Yaradan’a şükran nişanesi olarak gördüğüm şeyleri yazmalıyım diye düşündüm. Herodote. Gerçekte bu sebeple. bütün geçliğimi ve ömrümün büyük kısmını uzak ülkelerde. bizim Venedikli hemşehrilerimiz Marco Paulo. Ambrozio Contarini’nin eserlerinin benim söylediklerimden daha az inandırıcı olan bazı konuları ihtiva ettiğini gördüğümden. Bu kitapta yolculuk esnasında yüzyüze kaldığım tehlikelerden ve belalardan çok az . İngiliz Jhon Mandevile ve bu yazarların sonuncuları Pietro Quirini.demelidir. Buna rağmen. ki Venedik’ten dışarı gitmemiş olanların nazarında efsane gibi görünür. İkinci bölüm İran’a yolculuğumdan ibarettir. Nicolo Conte. Birinci bölüm benim Tana’ya[1] seyahatimi içermektedir. Aluise da Mosto. Bu amaçla kitabımı iki bölüme ayırıyorum. Dionisio Halicarnasso (ve sonrakilerden). bizim diyarımızda tedavülde olmayan birçok şey gördüm ve tespit ettim. gelenek ve görenekleri bizden oldukça farklı olan vahşî kavimler ve medenî olmayan insanlar arasında yaşadım. Diodoro. bana emretme ve yasaklama hakkına sahip bazı kişiler. Strabone. Pompino Mela. Ben. benim gördüğüm ve işittiğim şeyleri yazmamı istediler. gördüğüm şeyler hakkında bir şeyler söylemek veya yazmak için ısrar etmiyorum. ben de bundan sonra yolculuk yaptığım yerlere gideceklere ve hemşehrilerimin asayişi için gelecekte bizim saygın şehrimiz tarafından o bölgelere gönderilecek olan kişilere yol gösterici olması için.
Tatar[2] ülkesi düzlük olup ortasından İdil[3] ırmağı geçmektedir. Peygamberimiz Mesih’in miladından sonra 1436 yılında Tana tarafına seyahata başladım. Her büyük taşın üzerinde oyuk var ve buraya tek parça taştan bir . Geçen 16 yıl boyunca bu yolculuğuma devam ettim ve bütün ülkeleri kara ve deniz yolundan. Tatarlar onları dağıtmış ve kaçmaya mecbur bırakmıştır. Bu bölgede. Çünkü herkes o bölgeleri yeteri kadar tanımaktadır. Söylediklerimi daha iyi anlamanız için diyorum ki onun bir parçası Karadeniz sahiline ve bir diğer parçası Kefe’ye 40 mil mesafede yer alan Elice Irmağı’na ulaşıyor. Alan halkının toprakları olduğu için Alan ülkesi diye tanımlanmakla beraber. Moncastro[5] tarafına akan bu ırmağı geçtikten sonra. Hıristiyandırlar. tepeler. ırmaklar. ovalar ve sayısız miktarda tıpkı mezarları çağrıştıran küçük tepecikler görünüyor. sadece çalışıp çabalayarak değil aynı zamanda heyecan verici bir şekilde de gezdim. kuzeyden Rusya ve güneyden Karadeniz ile Alanlar. Tuna nehrinin aktığı ve buradan sonra yer alan topraklardan bahsetmeyeceğim. Batı ve kuzeybatıdan Lehistan. Bu bölgenin tamamı Tabaçi Denizi [4] ile çevrelenmiştir.bahsedeceğim. bizzat onlar kendi ülkelerini As diye isimlendiriyorlar[6]. Kumanlar ve Hazarların bölgeleriyle çevrelenmiştir.
Giovan da Vale. Halk.Bartolomeo Rosso ve sekizinci kişi olarak ben[10]. Gerçekte. Venedik ahalisinden olup Tana’da ev sahibi olan . Judecca ahalisinden Alessandro’nun oğlu Moises Bon. Bu tacirlerin isimleri şöyledir: Bankacı Jacomo Cornaro’nun kardeşi Francesco Cornaro. bu gruptan üç kişi bundan önce hazinenin bulunduğu bölgede yaşamışlardı. iki sene çalıştıktan sonra da vefat etmiş. o kadının iddiasını ispat etmek için tepenin ve tepenin bulunduğu bölgenin yerinin işaretlerini ona verdiğini söylemiş. Candia[9] ahalisinden Andrea’nın oğlu Giovan Barbarigo. çukurlar ve bir çeşit kuyu açmış.oraya konuk olmuştuk. Bunun üzerine Kutbeddin[8] işe girişip bu tepenin muhtelif noktalarında yarıklar. 1437 yılının Saint Catherine yortusu gecesi Tana’da yerleşmiş olan Venedikli tacirler bizimle oturup hazineyi bulma ve Kutbeddin’in kazıları hakkında konuşup tartıştılar. Bu yüzden. Konsolosumuz Pietro Lando. daha sonraları İstanbul’da bir işle meşgul olan Catarino Contarini. Orada. maddî yetersizlik sebebiyle hazineyi bulup muradına eremediğini tasavvur ediyordu. Kutbeddin’in. Tana’da bulunduğu sırada Kutbeddin adlı biri Kahire’den gelmiş ve Kumtepe[7] adlı küçük tepelerin birinde Alanların değerli bir hazine saklamış olduklarını bir Tatar kadınından işittiğini. küçük tepelerin birinde bir hazinenin gizlenmiş olduğu konusunu bildirmekle bizleri keyiflendirdiler. diğerlerini definenin bulunmasının mümkün olabilecek bir iş olduğu .haç oturtmuşlar.
Eşyalar. 120 kişi ile birlikte Tana’dan hareket ettik. biraz toprak çıkardıktan sonra daha yumuşak bir zemin bulduk. Ama ertesi gün oraya döndüğümüzde toprağı iyice buz tutmuş bulduk ve mecburen. Nehrin buzlarının üzerinden sürüp ertesi gün hedefimize vardık. Yedi gün sonra bizden altı kişi. İlk işler bir araya getirildikten sonra daha küçük olan tepenin başladığı yer olan büyük tepenin üzerinde kazıya başladık. Biraz uzağında öylesine büyük bir taş yer alıyordu ki üzerinden iki kişi omuz omuza geçebiliyordu. Tepenin içine giriş için geniş bir yol açmak istiyorduk. Yüksekliği 12 ayaktı. öteberiler ve silahlar ile kazı için gerekli olan malzemeleri çıkarıp kızağa yükledik. Daha aşağıdaki tepe öylesine yuvarlaktı ki pergelle yarıçapı 80 adım olan bir daire çizmişler dersiniz. Bu tepe 50 adım yüksekliğe sahip olup üstü düzlük idi ve bu düzlüğün üstünde de yuvarlak takke şeklinde başka bir küçük tepecik vardı. Bunun üzerine herkes yemin etmek konusunda anlaştılar. Bu hususta hemfikir olduktan sonra bizimle birlikte çalışmaları için 120 kişi bulduk ve her birine aylık 3 duka maaş vermeye karar kıldık. Bununla birlikte. Çünkü o tepe ırmağa yakın ve Tana’ya 60 mil mesafede yer almaktaydı.hususunda ikna ettiler. . Bu sözleşmenin muhtevasını bu kitapta bildirmem gerekir. o tepede araştırma yapmaya karar verdik. Bu yüzden o gün bir hayli çaba sarf ettik. Ama yer öylesine buz bağlamıştı ki kazma ve keser ile onu yaramıyorduk. Sözleşme metnini yazma işini Catarino Contarini uhdesine aldı.
Çünkü o havalide haddinden fazla kamışlık vardı. Mart ayının sonlarında 110 kişi ile birlikte irili ufaklı kayıklarla o bölgeye geri dönüp kazıya başladık.çalışmaktan vazgeçip Tana’ya geri dönmeye karar verdik. Kül tabakasından sonra bir karış derinliğinde bulgur veya darı yer alıyordu. Nitekim 21 gün sonra 60 adım uzunluğunda. Şimdi inanılmaz gariplikleri benden dinleyiniz: Her şeyi daha önce işittiğimiz gibi bulduk ve geriye kalan işler bakımından zihnen rahatladık.[11] Onu burada depoluyorlar. 10 adım yüksekliğinde bir yol açtık. Ama bu olmayacak değildi. Bu yüzden hazineyi bulma ümidi bizi tünel kazma için daha fazla çalışmanın ve ücretli adam tutmanın daha iyi olacağı düşüncesine yöneltti. Kömürlerin altı bir karış derinliğine kül idi ve bu da normaldi. 7 adım genişliğinde. Cevap olarak söylemeliyim ki bu . Ben de tünel işinde usta idim. Çünkü o bölgede yakmak için kullanılan kamışlar görünüyordu ve küllerinin burada kalması garipsenecek bir durum değildi. Bunun ise halkın yiyeceğinden kaynaklanmış olması mümkündür. Halk onlarla kolaylıkla tepenin üzerinde ateş yakabilirdi. Dediklerine göre o bölge halkının ekmeği darıdır. Oldukça hayret verici bir durum ile karşılaşmıştık: Otların altında yer alan toprağın birinci tabakası siyah renkliydi ve onun altında kömürden bir tabaka görünüyordu. Bunun yanı sıra başka bir zaman oraya tekrar dönmek için kesin karar aldık.
tabanda bazıları kül. Seramikten yapılmışlardı ve üzeri cam ile kaplanmıştı. bilmiyorum. bir karış derinliğinde balık pullarından tatlı su balığı veya ona benzerlerden. turunç iriliğinde büyük taş bilye bulduk. büyük tepenin üzerinde üç adım yüksekliğinde ve genişliğinde iki çukur kazmaya karar verdik. Bundan başka. başı yılan şeklinde olan küçük gümüş bir kazan kulpunun yarısını . Eğer benden sorarsanız. Öyle yaptık ve topraktan oldukça beyaz bir tabakaya ulaştık. Ayrıca. Aynı şekilde beş-altı tane. Buraya kadar defineden bir eser bulamadığımız için.durumda böyle büyük bir tepenin bir karış derinliği olan bir tabaka ile örtülmesi için ne kadar darı lazımdır. Orada. Böyle bir işin gerçeğe yakın veya mümkün olmasını okuyucunun hakemliğine bırakıyorum. bazıları ise kömürle ve alttaki bir grubun bir kaçı da balık kılçıkları ile dolu taş kaplar bulduk. onun emriyle uzun müddet içinde meydana getirildi ve zamanla bütün bu şeyler derlenip yanına toplandı.bir tabaka yer alıyordu. bu hususun hakikat olduğunu söylerim. Bu tabakanın altında. kazılan yerden yukarı çıkmak için kullanacağımız bir basamak meydana getirdik. oradan bir ırmak geçiyordu ve tatlı su balıkları o kadar çoktu ki onların pullarıyla böyle bir tepe örtülebilirdi. Yerin altında aşağı indikten sonra. Dediklerine göre. Tıpkı Ancona[12] pazarında halkın oyun oynadığı bilyeler gibiydiler. bilinmeli ki bu mezarın yapılması emrini veren İndiabu adındaki kişi belki de kendi devrinde revaçta olan bütün geleneklere uyulmasına önem verdiği için.
kendisi için bir mezar yaptırmış ve değerli eşyalarını gizlice getirip mezara koymuş. Çünkü orada birkaç gün içinde öylesine büyük bir iş yapmıştı ki bu kadar kısa süre içinde bin kişi büyük zahmetle ancak yapabilirdi. Öyle görünüyor ki -İranlıların geleneğine göre. Bununla birlikte. Öyle ki yüzlerinden kan akıyordu. üzerine de bu küçük tepeyi yığmış. İslâm dini Tatarlar arasında yüz yıl önce yayıldı. Erran[14] hükümdarı İndiabu. toprak ve işçilerin kazdığı yerlerden çıkan kesek parçalarını yerinden çıkarıyor ve onların yüzüne savuruyordu. Nihayet. Tatarlar Geleneksel Olarak Bütün Avrupa Milletlerine Frenk Diyorlar Bu bölgeye eskiden Kutbeddin Mağarası diyorlardı ama orada kazı yapmaya başladığımızdan beri Frenkler Mağarası diye söylemeye başladılar. Bu yüzden orayı terk etmeye ve kazı işinden vazgeçmeye karar verdik. Bu yüzden bir .bulduk. Gerçekte ise Tatarların pek çoğu bundan önce de Müslümandılar. Eğer. hazinesini gizlemek istemiş. Ama her kes istediği gibi inanmakta özgür idi. biz defineyi bulacağımızdan emin değildik. burada bir define bulunursa bunun sebebi şuydu: İşittiğime göre. Tatar imparatorunun kendisine karşı savaşa geldiğini işitince. İsa’nın Çilesi haftasında doğu rüzgârları öylesine şiddetli esmeye başladı ki taş. Aziz yortusuna tesadüf eden salı gününden sonra[13] da öyle yaptık.
Bu yüzden Astrahan yolundan Tümen ovasına doğru yola koyulup oradan Kırgızistan havalisine Tabaçi [23] denilen denizin körfezine gittiler. Daha sonra Mansur ile Tatar imparatoru arasında bir ihtilaf meydana geldi. Oldukça fazla askere ve sayısız atlara sahip olduklarından. O esnada hem burası hem de Tana Irmağı buz tutmuş idi. arkalarından gelenlerin yem ve yiyecek sıkıntısı çekmemeleri için dağıldılar. Bu kişi Tatarları İslâm dinini kabul etmeye mecbur etti[20].kısmı. tahtadan veya eski parçalardan yapılan ve arabalarla taşınan putlara tapıyorlardı. Her ikisi Uluğ Muhammed Han’a karşı askerî ittifak kurmaya karar verdiler. Tatarların büyük imparatoru Uluğ Muhammed Han gerçekte Müslümanların en büyük imparatoru idi. Bu yüzden ordunun öncü kolu ve sürüler Palastra denilen . Mansur’un[17] babası idi. Şimdi ondan bahsedeyim. Kendisinden az önce bahsettiğim Edige’nin oğlu Mansur’u[19] kendisine kumandan yaptı. Mansur. otların ve bitkilerin tahrip olmasından kaçınıp. Bu Edige.saltanat yıllarından uzun süre geçtikten sonra ordusuyla 1438 yılında Rusya üzerine sefere çıkmıştı[18]. bütün taraftarları ile İdil ırmağı tarafına ve imparatorun akrabalarından Chezimameth’in[21] yani Küçük Muhammed’in[22] yanına gitti. Tatarların arasında İslâm’ın yayılmasının başlaması Tatar imparatoru Seyyid Ahmed Han’ın[15] ordularının başkumandanı Edige[16] ile ilgilidir.
Ama bunlara. Onların sayısı her gün giderek artıyordu. Dizginleri gevşetmekten ve bir iki saat bir yerde kalmaktan çekinmiyorlardı. ikisi-üçü bir ata binip. Tana’a gelenler. “Nereden geliyorlar. . İki nokta arasındaki mesafe 120 mildi. Konsolos hemen ona bazı hediyeler göndermeye karar verdi. tam bir düzen ve tertip içinde ortaya çıkıyorlar. Ona. o gençler 25-50 kişilik gruplar hâlinde ve şarkılar söyleyerek. Han. Biz üç ay önceden onların geldiklerini haber almıştık. “genç olduklarını. Ama durmaksızın yola koyuluyorlardı. annesine ve Mansur’a ayrı ayrı Nounea gönderdi. ki burayı -her ne kadar onların hepsi yolculuğa hazır değillerse de. esas ordu ise Tana ırmağının kenarında yer alan Bosagaz (yani kül sazlığı) denilen mahalde bulunuyordu. Tana’ya daha da yaklaştıkça gençlerin sayısı da yüz kat artıyordu. diğerini de yedekleyerek gelmeye başlamışlardı. söylendiğine göre ipekli kumaşlar. Bu ordu Tana’ya beş altı günlük bir yol mesafesine varınca. işleri-güçleri nedir?” diye sorduğunuzda. Nounea. Ama üç ay önce gelen ordunun öncü kuvvetlerinin hepsi genç olup. konsolos tarafından davet edilip güzelce misafir ediliyorlardı.yerde olup. Nihayet o da geldi ve Tana’ya bir ok atımlık mesafede bulunan bir camiye yerleşti. erguvani çuvallar gibi on çeşit hediye ve armağanlardan oluşan bir tür hediye vermeye deniliyor. gezip-tozmaya çıktıklarını” söylüyorlar ve bundan fazla bir şey demiyorlardı.anılan halk tutmuş idi.
içini yiyecek olarak bulgur veya darı ile dolduruyorlar. bizim heyetimizden olan Boran Tay Pietra adındaki Türkmen’in sadece bir gözü vardı. 10. beni de diğerleriyle birlikte Han’ın yanına gitmem için görevlendirdiler. Elinde Engebin şarabı bulunan kişi de tek gözlü sayılırdı. Kendisi 21. Eğer yol ortasında vahşî canlıların avı olmazlarsa (halbu ki bu canlılar bu . Benden tarafa yüzünü döndürür döndürmez gülüp elini eline vurdu: “Burası garip bir şehir. Birinin inanmakta güçlük çekmesi mümkün: Muhafızlar 3. Mansur ise 25 yaşındaydı. Engebin’de imal edilmiş olan şarap ve arpa suyu ile diğer şeylerden on tane gönderip. Onun kast ettiği şey. bunu hamur ve birazcık da bal ile karıştırıyorlardı. Daha sonra Han’dan izin alarak geri döndük. Camiye girdiğimde Han’ı bir halının üzerine uzanmış ve başını Mansur’un eteğinin üstüne koymuş halde gördüm. keza Konsolos’un hizmetkârı olan Zuan Greco’nun da bir gözü kördü. Bu yüzden ekmek.günlük yol mesafesinde olan ikamet mahallerine kadar düzlüğü geçiyorlardı. Cevap olarak diyorum ki kavimlerinden ayrılmış olanlardan her biri siyah keçi postunu çıkarıp. Bunu işitince mütekebbir bir şekilde cevap verdi. bakınız o iki adamın sadece iki gözü var.” dedi. Hediyeleri ona sunduktan sonra şehri ve şehir halkını ona emanet ettim ve herkesin onun emri altında olduğunu söyledim. 20 ve 30 kişilik gruplar ile yola çıkıp on ilâ onbeş -bazen 15. Bundan başka yanlarında ağaçtan bir tabak taşıyorlardı.Çünkü bu bölgenin ileri gelenlerinin hediyeleşme âdeti böyledir.
Bu birinci kısım olup. O esnada iyi huylu bir kişinin evinde yaşıyordum ve elleri asalı çiftçiler ona hizmet ediyordu. Tuza ihtiyaçları yok.” dediler. Doğrusu bu kavim. bana “Bir insan açlıktan niçin ölür?” diye sorup “Eğer benim hayatta kalmak için çok az bir şeyim olsa yeter. (Yunanca olan bu kelimeyi ben Mora’da öğrenmiştim. Bu tür maddeler genellikle kanlı ishale sebep oluyor. otları. şimdi insanların ve hayvanların sayısının ne kadar olduğunu düşününüz? Biz şehrin surlarının üzerine dikilmiş ve kapıları da kapatmıştık. bozkırı geçerken ne yediklerini sorduğumda. Akşama kadar bu manzarayı seyretmekten yorulmuştuk. bitki köklerini ve ele geçirdikleri her şeyi yemekle işlerini çok iyi görüyorlardı. Çünkü insanların ve hayvanların hepsi büyük bozkırın üzerini öylesine kaplamıştı ki yetmiş millik bir Paganea göze çarpıyordu. Sonra deve katarları. Yolların insan ve hayvanlarla dolu olduğu göze çarpıyordu. Han yola koyulur koyulmaz. Bu iş altı gün boyunca devam etti. Eğer tuzdan tadarlarsa ağızları öyle yanıyor ve tatsızlaşıyor ki bu yüzden içlerinden bazıları ölüyor.) . 100 ve 200’lü gruplarla hareket etti.bozkırda oldukça fazladır ve göçebeler ok ve yay ile kolaylıkla onları avlayabiliyorlar) ondan biraz çıkartıp. Onlardan bazılarına. İlk olarak at sürüleri 60. Sözün başına gelelim. onun İl’i de sürüleriyle birlikte yola düştüler. çok az su ile karıştırıp çorba yapıp içiyorlardı. sığır sürüleriyle birlikte keçi ve koyun sürüleri de yola çıktı.
üzerindeki renkler de tavus kuşunun renklerine benzer. Onu uzun bir çubukla evin duvarının dışına asıyor. şahinleri ve tazılarıyla uygun bir yerde pusu kurmuşlar. Oğlanlar bu kuşları yakalıyorlar ve her ikisini bir “aspre”ye satıyorlar. Bazen . Avladıkları hayvanlar. Bu kişi kuşları avlamak için bir ağ imal etmişti. Bu kuşların kuyruğu tıpkı tavukların kuyruğu gibi kısa ve başları aynı bizim horozlarımız gibi yüksektir. Yaklaşık olarak tavus kuşunda büyükçedir. bununla bir defada 10-20 tavuk yakalıyordu. Tana’nın kurulduğu tepelerden eski Tana’nın bulunduğu yere kadar ki dairenin yarısında pek çok çukur bulunmaktadır. içeriyi de biraz aydınlatıyorlardı.[24] O sıralarda Tana’da Aziz Fransuva cemaatine bağlı Rahip Thermo adıyla bir rahip bulunuyordu.Hepsinin saflar hâlinde yürümesi âdetleriydi. Asalarını yere bastırıyorlar. Her birisinin diğerine yüz ayaklık mesafesi vardı. Kuşlar ve diğer av hayvanları bu çukurlara sığınırlar. keklik ve bizim “hetcecoke” dediğimiz diğer kuşlar idi. Her aspre yedide bir Venedik Baggatino’sudur. Şehirde yaşayanlar kuşları aldatıp tuzağa düşürmek için her gece odalarının pencerelerini açıp. Diğer taraftan bir gurubu atlı ve bir bölümü de yaya olan avcılar ve şahinciler. sıra onlara gelince şahinlerini ve tazılarını serbest bırakıyorlardı. bazen avlarını ürkütmek için yüksek sesle bağırıyorlardı. Petriche diye isimlendirip rahip yaptıkları Circasso[25] adlı bir oğlan çocuğunu satın alabilmişti. Kuyruğu hariç. Onların satışıyla. Tana şehrinin surlarının çevresinde ve çukurların içerisinde o kadar çok keklik ve hetcecoke vardı ki sanki oralar tavukla dolmuş gibi görünüyordu.
kamışlardan yapılan hasırlar ile örtüyorlar. Göçebelerin pek çoğu buraya geliyor ve ister taze ister tuzlanmış balık veya havyar olsun öyle yağmalıyorlardı ki onlar gittikten sonra geriye bir zerre tuz kalmıyordu. İşittiğime göre. ordunun geldiğini haber alınca. Bu halk. Ama bu tür şeyler Tana yakınlarında meydana gelmiyordu. ortasından geçtiği bozkırda av hayvanlarının sayısız miktarda olduğu aşikar idi. oldukça fazla miktarlarda Moroni balığı ve havyar tuzlamışlardı. Ama bu tedbir bir fayda sağlamadı. Bazı arabaların üzerinde evler . balıkçılar bütün kış balık avlayıp. Çünkü göçebeler onları bulup götürdüler. yerinde de hiçbir şey bırakmadılar. Göçebeler kamışları ve fıçıları da kırıyorlar. iki tekerlekli ve bizim arabalarımıza göre daha yüksek olan pek çok araba ile taşınıyor. Halkın. büyük bir çukur kazarak yaklaşık 300 fıçı havyarı onun içine gizleyip toprakla kapattırdı ve üstünde bir de ateş yaktırdı. Eğer araba tanınmış birinin ise. Tana’ya 40 mil mesafede olan Bosagaz adlı mahalde balık avlama yeri buldum. Bundan başka. Arabalarını. bir bölümünü keçeyle bir kısmını ise kumaşla kapatıyorlar.inanılmaz sayılarda geyik ve diğer vahşî hayvanlar evlere giriyorlardı. tuz öğütmede kullanılan değirmenin demir milini de yağma esnasında kırıyorlardı. Benim başımdan da şöyle bir olay geçti: Balık avlama yerinde bulunan Zuan de Valle . fıçı kırıklarını da kendi arabalarını süslemek için yanlarında götürüyorlardı.
İzni aldıktan sonra şehrin kapısına gidip onu iki arkadaşıyla birlikte yanıma kabul ettim. Tatarı evime götürüp iyice ağırladım. Bir buçuk adım yarıçapında ağaçtan bir daire yapılıyor ve dairenin her dörtte birlik aralıklarına yay gibi kavisli ağaçlardan direkler dikiyor. üzerini de kumaş veya keçeyle örtüyorlar. Böylece arabanın hangi şahsa ait olduğu belli oluyor.bulunuyor. Evimden ayrılacağı zaman. Tatarlardan iki kişi ile birlikte yaya olarak şehirden ayrıldım. “Bir şeyden korkmadığını. Çünkü beni kardeşi saymıştı ve istediği her yere güvenle gidebilirdim. İkamet edilecek mahale varıldığında bu evleri yere indirip içinde dinleniyorlar. onunla birlikte gelmemi rica etti. daire ile çubuk direklerin arasını kamış hasırlarla kaplayıp. onunla gitmeye karar verdim. Sonunda. Han’ın damadı olan Edelmulgh adlı kişiyi buldum. Ben de Şura’dan izin istedim. Tana ahalisinden bazıları yanıma gelip benden şehrin surlarına gitmemi ve burada beni bekleyen bir Tatar ile konuşmamı rica ettiler. Bu ordunun gitmesinden iki gün sonra. Özellikle şaraptan ve ikramımdan o kadar hoşnut oldu ki iki gün yanımda kaldı. Bir ata binip . Bu konuyu bazı tüccarlara deyince bir hayli şaşırdılar. ben razı olursam şehre girip benim misafirim olmak istediğini” söyledi. Şöyle ki. Oraya gittim. Çünkü o zamana kadar şehrin bütün kapıları kapanmış idi. Yani evler arabaların üzerinde taşınıyor.
süt ve diğer şeylerden verdiler. Yolculuk esnasında buz tutmuş bir nehri geçmek zorunda kaldık. diğer birkaç kişi ile orada dinlenmeye çekildi. yolculuk adabını ve onların hayat tarzlarını bilme hususunda hevesli olduğumdan tespitlerime başladım. O. ekmek. Onu da büyük zahmetlerle geçtik. ırmaktan geçip başka bir ırmağa ulaştık. 20 dakikadır düşe kalka sürücüsünü götürüyordu. at. burnundan kan geliyordu.güneşin doğuşundan iki saat kadar sonra yola koyulduk. İyice yorulmuş olan Tatar. Bahsettiğim ırmağın bir kolunu geçtikden sonra. Öyle şaşırtıcı şeyler gördüm ki eğer onların çok küçük bir . karıncaların sayısı gibiydi. Nihayet. (Onların sayısı. dizginleri atın kendi kontrolüne bırakmış. üzeri karla kaplanmış buzu geçmeye çalıştım. Attan inip. başka nerde bu kadar çok şarap bulacağım” dedi. zorlukla sabah ettik. Ona “şarap içerken aşırı gitmemesini” söylediğimde. sarhoş ve berbat bir durumda olduğundan. maymun gibi bir hareket yaptı ve “Bırak içeyim.) İki gün yolculuk yaptıktan sonra Han’ın ikamet ettiği yere vardık. Ona istemeyeceğimiz kadar çok et. teçhizatımızla birlikte orada geçirip. Ertesi gün. Diğerlerinden önce benim kılavuzuma hürmet gösterdiler. diğer ahalinin gittiği yolu takip ettik. Ertesi gün sabahleyin yola koyulduk ama önceki gün gibi kolaylıkla ilerleyemiyorduk. karlı olmayan muhtelif yerlerden geçiyor. Ama mihmandarım o kadar sarhoştuki. Bütün geceyi.
Bu yüzden bizim hakkımızı güzellikle ver. İki kişi arasında ihtilaf çıkıp ağız dalaşı yaptıklarında (Çünkü bu kavim bizim hilafımıza. ikimizin arasında ihtilaf var. Çünkü bu tür hakemliklerde halkın çoğu toplanıyor. Birileri onun huzuruna çıkmak istediklerinde. Şikâyetçiler. Mahkeme ordunun[27] her tarafında oldukça hızlı gerçekleşiyordu.bölümünü açıklamak istesem yazacaklarım 70 batman[26] kâğıt olur. Han’ın ikamet ettiği yere gittik. beklemeksizin her ikisinin konuşmasını dinliyor. İlave olarak.” diyorlar. O kişi. Daha sonra eliyle kalkmalarını işaret ediyor. Şöhretli ve itibarlı bir kişiye varıp. iyi gördükleri her yolu deniyorlardı. etrafına toplanmış pek çok kişi ile birlikte gördük. dışarıda bir taş atımlık mesafeye bırakıyorlardı. onlar da ayağa kalkıyorlardı. hakemliği üzerine alan kişi de orada bulunanları şahit tutuyordu. bu şekilde Han’a daha da yaklaşıyorlar ve nihayet huzura çıkıyorlardı. Han’ın çadırına girmeden önce silahlarını.) her ikisi veya daha fazlası (eğer fazla iseler). “Ey önder. Han onlardan birkaç kişi ile sohbet ediyor ve ihtiyaçlarını soruyordu. Onu yuvarlak çadırında. Hepimiz. Bir şeyler yazmadan -ona göre en iyi yol barışmaktırkararını açıklıyordu. o ne söylediyse inkâr veya red etmeden kabul ediyorlardı. Ama sekiz adım bile olmadan tekrar diz vuruyorlar. işlerini kavgaya ve çatışmaya götürmüyorlar. orduda bu hakemlikler revaçta olup ahali arasında meydana gelen . ayrı ayrı diz vuruyorlardı.
Altına yuvarlak bir ekmek koymuşlardı. tıpkı bizim Zeki Petros. Cevap olarak: “Onu putperestler oraya koymuşlar” dedi. Onlardan bazıları Tülü Bagatur sıfatı ile diğerlerinden ayrılırlar. Benim tahminime göre bu kavmin nüfusunu saymak imkânsızdı. Çünkü yiğit olduklarından dolayı yaptıkları her şey halka güzel ve sevimli görünür. şunun için söylüyorum. “Yoksa bu kavmin arasında hâlâ putperestlik var mı?” diye sordum. ordunun bir bölümü daha önce de söylediğim gibi Uluğ Muhammed Han’a bağlıdır. Yanımda bulunan bir Tatar’a “Bu nedir?” diye sordum. Orduda bulunduğum sıralarda. Bunlardan biri her ne yaparsa diğerlerinin hoşuna gider. Kadir ve kıymeti. Ama ben.anlaşmazlıkları bahsettiğim usül ile ortadan kaldırmaya gayret ediyorlardı. “akıllı” ve “güzel” vasıflarıyla övülür. Bu “Deli . Bu kavmin ileri gelenlerinin hepsi. Bunu. Bu kelimenin manası “Deli Bahadır” veya “Eşek Bahadır”dır[28]. ama inançlarını sıkıca gizliyorlar. “Evet çokturlar. cesur ve güçlü kişilerin zümresindendir. İyi İşli Polis şeklindeki vasfetmemiz gibi. Onların meziyetleri ve iyilikleri. onların bir araya geldikleri zaman otuz bin kişiden daha az olmadıklarını kabul ediyorum. bir noktaya kadar akıl ve mantığın dışındadır. bir gün yere atılmış ve parçalanmış.” dedi. ağaçtan bir kap gördüm.
” . O gülerek benim arkamdan geldi: “Acaba. 100 kişilik bir Çerkes atlısının pusu kurduklarını ve her zamanki gibi şehre saldırma niyetinde bulunduklarını” söylediler. Çünkü onlar arasında -ahmaktan başkayiğitlik veya bahadırlık unvanına layık kimse görmedim. bay Frauncs’u aramaya çıktım. Bunu işitince ayağa kalkıp: “Niçin onları yakalamak için gitmiyoruz. bunu yapmak istiyor musun?” diye sordu. korkusuzca ve akılsızca ileri saldırıp kılıç savururlar. birkaç Tatar. size soruyorum. bir kişinin dört kişiye karşı savaşması ahmaklık değil midir? Bir hançer ile birkaç kılıca karşı savaşa gitmek delilik değil midir? Ben Tana’da iken meydana gelen bir olayı burada sizin için anlatayım. şehre gelip: “Tana’ya üç milden daha az bir mesafede bulunan küçük korulukda. Bu haberi işittiğimde ok imal eden birinin dükkânında idim ve Swenzina’dan gelmiş olan bir Tatar tüccar da orada oturuyordu. kadın gibidirler. Çerkesler erkek değil. Hattâ. Daha sonra. Ben: “Kırk kişi” dedim. “Ne güzel. ardı-önü kaç kişiler?” dedi. Ben: “Yüz kişiler.” diye cevap verdim. Zira. “Evet.” dedi. biz beş kişiyiz. Nitekim korkaklar da onlardan örnek alıp savaşta cesaretli davranırlar. hiçbir tehlikeden korkmazlar. Birgün. Bana göre bu Deli Bahadır unvanı onlar için oldukça uygundur. gelin gidip onları yakalayalım. sokaktan geçiyordum. O: “İyi. Onu görünce Tatar tacirin sözlerini naklettim.Bahadır”lardan pek çoğu savaş veya çatışmalarda canlarını hiçe sayarlar. sen kaç atlı hazırlayabilirsin?” dedi.
Daha önce söylediğim gibi ordu. Sonra. süvarilerimi toplayıp “Nehir yolunda bize katılmaları” emrini verdim. Ama Tatar tacir. Kimse onun önerisini kabul etmeyince. Eğer kış olursa. gölgede bir kısmı oturan. et pişiriyorlar. Ama onlara kavuşmadan kısa bir süre önce kötü bir olay oldu: Bizim borazancı boruyu öttürmeye başlayınca Çerkesler kaçma fırsatı buldular. bir yerde konaklar konaklamaz. Öğleye doğru. Bakınız bu iş delilik değildir de nedir? Eğer kaçanlardan dört kişi geri dönse onu parça parça etmeleri mümkündü. bazıları da uykuya dalmış olan Çerkeslerin üzerine saldırdık. yolda bir tehlike varsa keşif yapmaları için muhafızları önceden yola çıkarıyorlar. sofrayı süt. tereyağı ve peynirle donatıyorlar. Bir saat kadar sonra döndü. tıpkı Deli Bahadır aklınca “kaçakları takip etmenin ve yakalamanın iyi olacağını” söylüyordu.dedim. bize bıyık altından güldü. İl’in fertleri hemen yükleri indirip çadırların arasında bir yol açıyorlar. silah imalatçısı gibi ihtiyaç . yazları ise oldukça fazla toz-toprak kalkıyor. Ordu’da. tek başına kaçakların arkasına gitti. Tana tarafına hareket edeceği zaman. Han. Yüklerini açar açmaz tandırları yakıp. hayvanlarının sayısının çokluğundan her yer çamur oluyor. Biz hep bir ağızdan “Asla geri dönemezsin! Asla geri dönemezsin!”[29] diye bağırdık. terzi. Bununla birlikte onlardan altmış kişiyi öldürdük veya esir ettik. Hele hele av ve bilhassa kızartılmış geyik eti hiç eksik olmuyor. Bunun için ona sitem edince. Çerkeslerden bir kişiyi bile esir alamadığı için hayıflanıyordu.
korkuyordur?” diye cevap verdi. onların Çingeneler gibi konup göçtüklerini sorarlarsa. boynunu. Bu âdet bizde yaygın değildir. o doğru söylüyordu. Bu şekilde geyik ve diğer büyük yabanî hayvanları da avlıyorlar. O gülümsedi ve: “Her kim burç inşa ediyorsa. çok itibarlı olup bol miktarda şahine sahipler. eğri-büğrü oklarını onların tarafına atarlar. askerlerden bazıları tüysüz. “Hayır” derim. Çünkü şehirleri sadece kale ve surdan ibaret olmayıp oldukça büyük ve güzel. Şahinci Tatarlar. Eğer benden.duyulan her iş için oldukça fazla meslek ve sanat sahipleri yer alıyor. ordunun üzerinden bir grup kaz uçar. Düşünüyorum da. Çünkü bu kuşların her biri iki kartal büyüklüğündedir. asıl konuya yani ordu ve askere geri döneyim. ayağını veya kanadını kırarlar. yoruldukları zaman şahin taşıdıkları ellerine destek vermek amacı ile bir asa taşırlar. Bu oklar havada oraya buraya uçup her nasılsa kazların. Bazen bu kaz sürüleri o kadar . şehrin oldukça güzel burcuna gözüm takıldı. Şu kadarcık diyeyim ki bazı tüccarlar. Bunlarla yaban tavuğu avlarlar. şahinleri ellerinin birinin üstünde tutarlar ve diğer ellerinde. ticarî mallarını çeşitli yollardan taşıyıp ordudan geçirerek başka yerlere götürüyorlar. Bazen. Tatarlar. Tüccarlardan söz ediyordum. Bu konu hakkında sizin için bir noktayı daha anlatayım: Tana’ya dönerken şehrin kapısına vardığımda. Dikkatle aynı burca bakan bir Tatar tüccara: “Ne düşünüyorsun? Acaba bu burç güzel bir şey değil mi?” diye sordum.
Öncelikle atlardan bahsedeyim: Satıcıların çoğu onları bu . oldukça küçük olan parçayı ise hizmetkârına verdi. O da hemen atın kuyruğundan iki tutam kıl koparıp şahinlerin başının üzerine şapka yaptı. Birini kendisi yiyip birini bana. Söz kuşlardan açılmışken sizlere bu hususta işitmeye değer bir konudan daha bahsedeyim.kalabalık olur ki havayı siyah bir bulut gibi kaplarlar. Efendi. buyurun alın. sana vermeye layık bir şeylerim yok. hizmetkâr da hemen çalı-çırpı toplayarak. Tatarların ordusundan geçtiğimde bir ırmağın kenarında hizmetkârı ile sohbet etmekte olan tanınmış bir şahısla karşılaştım. Efendi. Yiyecekleri şahinlerin pençesinden alıp efendisinin yanına getirdi. kuşları kebap yapıp efendisine tekrar getirdi. Bu esnada etrafa bakarken onun yanında dört ya da beş tane şahin gördüm. ama Allah benim için bunları gönderdi. bana dönüp: “Senin edep ve nezaketine karşı. Bu adam hizmetkârlarından birine emir verdi. Ben durumu açıklayan bir cevap verdim. Bu bölgedeki vahşi hayvanlar o kadar fazla ve kalabalık ki onlardan nasıl bahsedeyim? Acaba birileri inanır mı? Ama her halükârda onlar hakkında bir şeyler söyleyeyim. Her biri bir çengele bağlı idi.” dedi ve her bir pilici üç parçaya ayırdı. Böyle zamanlarda. piliçlerin pişirilmesi için emir verdi. Beni görünce yanına çağırıp atımdan inmemi söyleyip: “Nereye gidiyorsun?” diye sordu. öylesine bağırıp çağırırlar ki kuşlar başlarını çevirip yere düşerler.
Onlardan bazılarının kuyruklarını tekerin üstüne koyduklarını gördüm. hepsini size teslim ediyor. Çünkü. İran’a giden bir kervanda -ben de onlarla birlikte idim. yüksek boylu ve zorluklara dayanıklı olan çift hörgüçlü devedir. Transilvanya ve Almanya üzerinden İtalyan mezbahalarına ulaşır. Çünkü buradaki atlar büyük karınlı ve küçük boyludur[30]. zira. iyice beslenmekten başka bir işe yaramazlar. Bu kuyrukları etle birlikte yiyorlar ve ondan yağ yapıyorlar. Bu memleketin dördüncü hayvanı uzun bacakları. uzun yünleri ve iri kuyrukları ile şaşırtıcı ve iri boylu olan koyundur. Oldukça iyi. ucunda halka bulunan bir çubukla atların boyunlarından yakalayıp sürüden dışarı çekiyor. Çünkü at burada koyun gibi sürüler hâlinde bulunuyor. isterseniz burada binden iki bine kadar at satın alabilirsiniz.topraklardan sürüler hâlinde İran’a götürüyorlar. . Her biri on iki duka değerindedir. Eğer at sürüsünden yüz tane seçerseniz ve bunu atların sahibine söylerseniz. Yağın tadı lezzetsiz değil.dört bin at bulunuyordu. Satıcılar o kadar çok ata sahiptiler ki geniş bozkırı bütünüyle kapladığına defalarca şahit oldum. Yem yemezler. Bu memleketteki ikinci hayvan sığırdır. Bu memleketin üçüncü hayvanı. yem yemeye alışabildikler için övünmeyi hak ediyorlar. büyük ve o kadar boldur ki Polonya yolundan veya bazen Valaşi. Onları İran’a götürdüklerinde. Bu sözlere şaşırmamalısınız. Onlardan çoğunu İran’a götürüp bir tanesini yirmi dukaya satarlar. Daha küçük boylu olan tek hörgüçlü deveyi ise on dukaya satarlar. Bu memlekette çok iyi at oldukça azdır.
develerle veya işe yarayan başka şeylerle tarlaya gönderiyor. öküzlerle. Emir ilân edilince. hazırlanıp diğerleriyle uyum halinde tohumlarını. . Daha sonra. uzaktan-yakından çiftçilerin ekinlerini gözetliyor. davarlarını. çiftçilikle uğraşan herkesin mart ayında filan yerde ekin ekmek için hazır olmaları. kadınlarını ve çocuklarını ya da onlardan bazılarını at arabalarına yüklüyorlar. Orayı ekip işlerini bitirene kadar kalıyorlar. Daima. belirlenen mahale gidiyorlar. Ondan sonra orduya geri dönüyorlar. Ekin biçme zamanı erişince ordu ile oraya gitmiyor. o ayın belli bir gününde herkesin o yere gitmeleri gerektiği ilân ediliyor. Çocuğunu oyuna gönderip onu gözetleyen anne gibi imparator da çiftçilerle kendi arasındaki mesafenin dört günlük yol mesafesine ulaşmasına izin vermiyor. ihtiyaç duydukları hayvanlarını. yiyeceklerini nereden getiriyorlar ve öteberilerini nereden temin ediyorlar diye ne kadar çok soruyorlar. çadırlarını kurdukları yerden iki günlük yol mesafesinden daha uzak değil. halkına bir annenin çocuklarına davrandığı gibi davranıyor. ekip biçme işiyle meşgul olanlar. Onların yaşantısına tanık olmuş biri olarak ben bu sorulara şöyle cevap veriyorum: Yaklaşık olarak şubat ayında ordunun her tarafında. İmparator. Çünkü bu kadar insan nasıl oluyor da bütün günlerini yolculukla geçiriyor.Şimdi söyleyeceğim manzarayı birinin görmüş olacağından veya buna inanacağından ümitli değilim. genellikle. Burası. ama ekin ekenleri ve onları satın almak isteyen kişileri at arabalarıyla.
ayakta duracak güçlerinin kalmadığını gördü. Atlar (çıplak adamların kılavuzluğunda) yüzerek ırmaktan .[31] öylesine korkuyordu ki çiftçileri işlerine gitmeye bırakmıyordu. Bu iş tehlikelerle dolu olduğundan on bir yıl kadar ekip-biçmelerine izin vermedi. Sonunda Uluğ Muhammed’in torunu yenildi. orduyu yerinde bırakıp çocukları ve diğer akrabalarıyla birlikte kaçtı. inanılmaz ve o kadar da şaşırtıcıydı. bu sıralarda Volga tarafında yaşayan amcasının oğlu Cormeyn’den. Onların ırmaktan geçiş tarzı şöyleydi: Bir grup çevik ve güçlü erkeği. süt ve bunun gibi başka şeylerle kendi evi de dâhil olmak üzere oldukça pahalı olan Panico idi. Daha sonra yumuşak kamış destelerini birbirine bağlayıp. Bu süre içinde halkın yiyeceği et. at arabaları ve hayvanlarıyla karşı kıyıya geçirdi. Uluğ Muhammed kaçınca Ziya Muhammed bütün ordunun imparatoru oldu.Toprak verimlidir. O. Ziya Muhammed onun ülkesine ayak basınca. Bu konuda size bir hikâye anlatayım: Uluğ Muhammed’in bir kaç yıl hüküm sürmüş olan torunu. Bu toprakta darı bir tohuma yüz tohum verir. Onları da atlara bağlıyorlar. Bir tohuma bin tohum kaldırılır. ellerinin altında etlerinin olduğunu söylediler. Bu iş. Haziran’da Tana ırmağı tarafına yönelip ırmağın iki menzil yukarısında bir yerde bütün halkı. görmeye değer. Çünkü ırmağı öylesine korkusuzca geçtiler ki sanki kuru yerde yürüyorlar sanırsınız. keleklerin ve at arabalarının altına koyuyorlar. Bu yılları nasıl geçirdiklerini sorduğumda. çevrede bol miktarda bulunan ağaçlardan kelekler yapmaları için önden gönderiyorlar. öyle ki bol miktarda bitmemişse hasat etmeyip tarlada bırakırlar.
Böylece devam edip gidiyor. Rusya’dan aldığım ganimettendir.) O kadar çoktular ki nehirde kayık sürmemize imkân bırakmıyorlardı. Dostluk için gerekli olan âdetleri ve gelenekleri yerine getirmezler. Bu hadiseden bir ay sonra ırmakta balık avlama yerine doğru kürek çekerek gidiyordum.geçiyor. Çünkü dağ dağa kavuşmaz. bir daha asla onlarla karşılaşmayacağını düşünürler ve dostluk sözünü kolayca unuturlar. (Bunları biraz önce boşlamışlardı. O iki gün benim evimde kaldı. Tatar ülkesinden geçerek önce Polonya’ya daha sonra Venedik’e ulaşmayı istemiştim. Oğlunu da yanında getirmişti. Hasan Bey’in elçisi ile birlikte İran’dan dönüşte. Bu tasavvurun hatalı olduğu tecrübe edilmiştir. Balık avlayacağımız yere varınca buranın durumunun anlattığım yerlerden daha kötü olduğunu gördük. oğlundan bir cübbe alıp sırtıma attı ve sekiz tane de Rus köle verdi: “Bu senin kârındır. şaşırdım. insan insana kavuşur. Bu esnada. Aynı zamanda kıyıda çok sayıda kelek ve kamış desteleri de gördüm. Suyun üzerinde gelen çok sayıda kamış destelerine ve keleklere rastladım. Tana’ya geldi. Ben de ona layık olacak şeylerle hediyelerine karşılık verdim. Hemen beni kucakladı. Bazı insanlar bir diğerinden ayrılınca. Tatar tüccarlarından bazı gruplarla . Dostlarımı asla unutamam: Daha önce kendisinden bahsettiğim İmparator’un damadı Edelmulgh.” dedi. daha önce bu yoldan gitmemiş olmama rağmen.
Çünkü O. Ama Tana’dan ve Yusuf’tan [35] (Çünkü bana Tana’da .” dediler.[34]” dedi. Şahid anlamına gelen “Cehbochzi. O Venediklinin odasında sahipleri. Ama otuz beş yıl sonra uzak bir memlekette bir Tatar ile bir Venediklinin tekrar görüşebileceğine kimse inanamaz. Onu iyice seyrettikten sonra: “Beni tanıdın mı?” diye sordum. Adının ne olduğunu sordum. Şimdi buna benzer başka bir maceradan bahsedeyim: 1455 yılında Venedik’te daha sonraları satın aldığım bir Rialto’da[32] idim.birlikte hareket ettiğimden Edelmulgh’un izini bulmam durumu ortaya çıktı. Şüphesiz baba ve oğul gibi olduğumuzu bildiğimden saygıda kusur etmeyeceklerdi. küçük bir kayıkla kaçmışlar ve Venediklilerin eline düşmüşler. ki ben de onu iyi tanıyordum. Cazadahuch’un hizmetkârıydı. Kim ve hangi ülkeden olduklarını sordum. Bu şekilde onları serbest bırakıp evime götürdüm. Adını söylemelerinden ve tariflerinden onun imparatorun sarayında yüksek bir mevkie sahip olduğu anlaşılıyordu. değerlerini de ödedi. “Hayır. “Bunlar kim?” diye sordum. Bu macerayı ona hatırlattım. Zincire vurulmuş suratları Tatarları andıran iki kişi getirdiler. Hemen Signoridi Notte’nin[33] yanına gittim. Onlardan biri Tana halkından olduğunu söyledi. “Katalanların esirleri. Eğer biraz daha yol alırsak eline düşecektik. Onu Tana’da defalarca gördüğüm için ve hattâ evime kadar gelmiş olduğundan yüzünü çok iyi hatırlıyordum. köleleri bana verdi. Tana’ya gelen bütün ticarî mallardan imparator adına satın alma nâzırı idi.” dedi. O da kısa müddet sonra mübaşirleri gönderip onları saraya getirtti.
Bu havalinin ileri gelenleri. Bu iki kişiyi iki ay kadar evimde barındırdıktan sonra gemiler Tana tarafına yola çıkınca onları da gönderdim. Çünkü Tana’da yangın çıkınca hisarda bir tünel açmıştım ve pek çok kişi oradan dışarı kaçmıştı. Onun çok sayıda köyü olup ihtiyaç duyduğunda onlardan bin tane at alabilir. Çünkü başka bir zaman sizin onunla karşı karşıya geleceğiniz binlerce olay meydana geliyor. Bu söz doğruydu. bu ve hizmet ettiği bey dâhil pek çok kişi canını kurtarmış. Şimdi Tana’nın hikâyesine dönelim. ormanlara ve nehirlere sahiptir. ki sol tarafında ileriye doğru gidince Karadeniz’den bir bölüme hattâ Mengleria bölgesine ulaşırsınız. Onun canını iki kere kurtardığımı söyledi. Çok güzel otlaklara. Neyse. birinden ayrılırken eğer o arkadaşı asla görmeyeceğinizi düşünürseniz yanlış bir düşüncedir. Biri köle olup kendini ölmüş sandığında. diğeri ise Tana’da yangın çıktığı bir zamanda. Onu şöyle tavsif edeyim: Batı ve kuzey tarafında Tabaçi Denizi yer alır. Onlardan biri de Cazadahuch idi.Yusuf derlerdi) hatırlatmalar yapınca. Nice zengin var ki fakir ve aciz kişilere muhtaç olur. öpmek için hemen ayaklarıma kapandı. haydutlukla ve bölgenin düzlüklerinden geçen kervanların yolunu kesmekle vakitlerini . Tana’dan ve bahsedilen kıyılardan karada üç menzil kadar gidince “Tanrıverdi” anlamına gelen Biberdi’nin[36] bölgesine ulaşırsınız. O ordunun “oniki han’ı” manasına gelen Cheuerthai’ın oğludur. Şehrin hisarında bir delik açmışım.
İyi adamdan maksat kocası idi. Onlar on iki menzil kadar geride oturuyorlar. Tuzu Kefe’den getirirler. Sobai. Onların daha ötesinde birbirinden çok farklı olmayan Elipehe. Cenevizli hemen kadının dudaklarından öptü. Orada bir kadın kapının eşiğine oturmuş idi. Cenevizli: “Sarina patri nicocon?” yani “Ey kadın o iyi adam içerde midir?” dedi. Daha önce bu son gruptan söz etmiştim. Çerkes ülkesinden geçen dağlar ile sınırdaş olan. Bunlar çok güzel atlara sahip olup akıllıca ve yiğitçe at binerler. Karadeniz’in ve Gürcistan’ın bir bölümü oluşturan Kafkas dağlarının yanındaki Kaytaklarla[39] Mengleria’ya ulaşırlar. Ama suratları tutuk ve ekşidir.[37] Tatarcosia.[38] As Alani’den ibaret olan çeşit çeşit dillerin bulunduğu bir memleket var. Bölgenin Bendian adı verilen sahiplerinin Karadeniz kıyısında surlarla çevrili iki tane şehirleri var: Biri Vathi diğeri Sivastopol[40].geçirirler. Halkı çok az kumaş dokur ki hem sert hem de değersizdir. “Bak ne . Bu ırmak bölgeyi çevreler ve Karadeniz’e dökülür. İstanbul’dan bizimle birlikte gelmiş olan Türklerden bir Paranderia ile bize katıldılar. Bu memleket taşlık olup verimsiz ve Panico’dan başka ürünü yoktur. “Archilimisi” yani “Gelecek” dedi. Bunu ispat için anlatayım: Ben Vathi’de iken Cenevizli Azolin Squarciafigo. Bunlardan başka çok sayıda bayındır yer ve kalelere sahipler. Tahıl. Bunlar hayvan gibi bir halktır. Cheuerthai. et ve balları vardır ama şarapları yoktur. Oranın bir tarafından Phaso adlı bir ırmak akar.
Kadın yerinden hiç kıpırdamadı. Şimdi Tana’ya tekrar dönelim. Daha önce söylediğim gibi. Bu Cenevizli her yerde bu memleketin halkının geleneğine aykırı her ne isterse yapıyordu ve hiç kimse bundan dolayı rahatsız olmuyordu. Cenevizliler için burada bir atasözü söylerler: “Thowarta mongrello” yani “Ahmak ve akılsız”. Venedikliler geçmişte ve günümüzde paranın bir çeşidine Bianche derler. Bundan sonra biraz hava almak için şehirde gezmeye çıktık. İspanya’da da Bianche denilen bir para vardır.güzel dişleri var” diye bana gösterdi. Fazla bir parası yok gibi görünüyordu. Göğsünü bana gösterdi ve memelerini eline aldı. Kadın da bu işi dindarlıkla ve layık olduğu vechile yerine getirdi. Tetari’nin tam olarak “beyaz” manasına geldiğini iyice hatırlıyorum. Kadını onu ezmesi için çağırdı. Öyle görünüyor ki bu isimlendirme -bir kelimenin sadece belli bir anlamda söylenmesi. Şimdi. “tertari”[41] para anlamındadır. Bundan gümüş para anlaşılıyor. Daha sonra evinin içine girip oturduk. Gidip öteberi alması için birkaç sikke verdi. Yunanlıların paraya beyaz anlamına gelen “Aspri” dedikleri gibi. Buradan onların hayvan olup olmadıkları ortaya çıkıyor. Cenevizli’nin vücudunda bit varmış gibi görünüyordu. Oradan Alama’nın kenarında bulunan bir ırmaktan geçiyorum ve benim sağ . O iyi adam (kocası) gelince yanımdaki arkadaşım elini kesesine götürdü ve “Patron tetari sica?” yani “Beyefendi paran var mı?” dedi.birkaç milletin dilinde var. Türkler de beyaz anlamına gelen “Akçe” derler.
onlar adına Vlubi[44] adlı bir kişi hüküm sürmektedir. Çünkü herkes halifeyi tanıyor. Bu olayı. Daha öte tarafta asıl karaya bağlı bir toprak parçası olan Kefe adası var. Calamita. İhtiyaç duyduklarında üç-dört bin kadar at temin edebilirler. orada bir yerde hadiselere tanık olan ve sonra Gürcistan’a oradan da İran’a kaçan Antony da Guasco’dan dinledim. Çok fazla sağlam olmayan iki kaleye sahiptirler: Biri kale manasında İncremin[45] diye söyledikleri Sorgathi[46] ve diğeri oniki mahal anlamına gelen Cherchiarde’dir. Onun hakkında bir şey söylemiyorum. Bu toprakların yanında. Tana’da Pico de Gazzaria diye adlandırılır. o memleketin âdetine göre Kefe’den yıllık . Bunların hepsi Osmanlı Halifesi’nin[50] hâkimiyeti altındadır. kendi kendine kuruyan ve tuza dönüşen bol miktarda tuz çeşmeleri var. Gazzaria’da[43] aynı burası imiş. Tesadüfen ben de o esnada İran’da idim. Bu adada önce Tabaçi denizinin ağzında bizim Bosforo Cimerio diye isimlendirdiğimiz Cherz[47] adlı bir yer ve daha sonra. Daha ötede Kefe’nin bulunduğu bir adanın kıyısına varıyoruz. Bu kara parçasında. Cymbalo[48]. Onlar. Kefe adası Tatarların elinde olup. Tabaçi Denizi’nin kıyısında Kuman halkından dolayı Kumanya[42] adlı bir memleket var. Bu sıralarda.tarafımda kalan Tabaçi ırmağının kıyısında ilerliyorum. kumaş ölçümü için kullanılan Pico. Şimdi bile. oldukça kalabalık ve zengin bir ahalidir. Grasui ve Saldai[49] var. Fakat Kefe’nin ne şekilde elden çıktığını anlatmanın uygun olacağını düşünüyorum.
Böylece. Bu konuda arzulu olan Osmanlı Halifesi[53] de ordu gönderdi. Ceneviz’in Kefe Konsolosu. Eminek Bey. Bu faaliyetten şüphelenen Eminek Bey.” dediler.[54] Bu sırada Mengli Giray oradaydı. çünkü ahali Mengli Giray’ı çok sever. bir elçiyi gemiyle Tana’ya gönderdi.vergi alan Tatar beylerinden Eminek Bey[51] oradaydı.izin aldı. O zaman Türklere “Eğer Mengli Giray’ı Kefe’ye gönderirler ve gözaltında tutarlarsa şehirde bolluk olur. Kısa zamanda şehrin kapısı ele geçirildi. şehri Türklerin hâkimiyetine vermesinden kısa zaman sonra pişman olup şehre erzakın ulaşmasını engellemeye başladı. şehirde kıtlık ve pahalılık baş gösterdi. Bu elçi orduya gidip İmparator’dan akrabalarından Mengli Giray’ı[52] Kefe’ye göndermesi için eğer Kefe halkı Mengli Giray’ı kabul etmezse geri göndermek üzere. Onu Osmanlı Halifesi’nin yanına gönderdiler ve yıllarca zindanda kaldı. Kefe halkı ile onun arasında anlaşmazlıklar ortaya çıktı. eğer deniz yoluyla Kefe’ye ordu gönderirlerse kendisinin de karadan şehre akın edeceğini ve bu şekilde şehrin Türklerin eline geçeceğine dair söz verdi. Osmanlı Halifesi de öyle yaptı. Çünkü . Eminek Bey’in akrabalarından birini göndermesi ve onun hatırına Eminek Bey’i memleketten sürmesi için Tatar İmparatorunun sarayına bir elçi göndermeyi düşündü. Her şey hızlı bir şekilde bollaştı. Osmanlılara bir elçi gönderip. zahire ve et bulunmaz oldu. Bu amaçla.
hedefin yanından geçerken ok atmak için arkalarına bakmaları gerekiyor. Adanın bütün silahlı adamları da onun arkasından geldiler. Kendisiyle sözleşmiş olan bir süvariyi şehrin yakınında bulunan bir dereye gizlenmesi için görevlendirdi. O gözetim altında olarak her yere gidiyordu. Felakete uğramış olan Mengli Giray güzel bir düzen içinde Kefe’ye geldi. Onu yenip ilini hâkimiyeti altına aldı. at koşturarak o topa çatallı oklar atıyorlar. kendisi de kışı ırmağın kenarında geçirdi.Mengli Giray. Bu sayede Mengli Giray tarafından hapse atılmış olan Murtaza Han biraz güçlendi.[55] İpi kesen kişi kazanmış oluyor. Bu arada. Eminek Bey’i öldürüp bölgenin hâkimi durumuna geldi. Bunlardan kalabalık bir grubu Kefe adasına gönderdi. İdil kıyısında yer alan ahalinin hanı idi. halkın sevdiği bir kişiydi. Murtaza Han[58]. Ertesi yıl Kefe’ye onbir mil mesafede yer alan ve Murtaza Han’ın hâkimiyetinde olan Astrahan’ın[57] üzerine yürümeye karar verdi. Bu sayede kuvvetlenip Kefe’ye altı mil mesafedeki Sorgathi[56] şehrini ele geçirdi. Murtaza Han da ordusuyla ertesi baharda . tesadüfen bir başka Tatar Hanı da birkaç menzil daha ötede idi. Mengli Giray’ın vaktini ırmak kenarında geçirdiğini duyunca onun üzerine akın düzenleyip büyük zararlar verdi. Günlerden bir gün hediye kapmak için ok atma yarışması yapıldı. Mengli Giray bu yarışmayı kaçmak için fırsat saydı. Yarışmaya katılanlar. Şu şekilde: Bir okun üstüne ince iplikten gümüş bir top asıyorlar. Bu esnada. Avlanma bahânesi ile o adamın yanına gitti.
Daha önce söylediğim gibi Montecastro yolu oradadır. Almanca konuşuyorlar.Kefe’ye kadar yaklaştı. Onlar Yunan ve Çerkes âdetlerini takip ederler. Ama oralara ait çok değerli hatıralarım olduğundan onlar hakkında bir şeyler yazmamın doğru olacağını düşünüyorum. Görünüşe göre. Hanlar arasındaki savaşın nereye varacağını ve Büyük Han ile Murtaza Han arasındaki anlaşmazlığın neticesinin ne olacağını bilmiyorlardı. Gelecek. O sıralarda Gotlar gelip bu toprakları aldılar. Halbuki Osmanlıların Kefe’nin arkasında üsleri vardı ve Karadeniz kıyısındaki Gothia ve Alan’a yakın idiler. Bununla birlikte başka bir orduyu Kefe’ye gitmek ve Mengli Giray’ı sürmek için hazırladığını duyduk. Kendi adlarını Alanların adları ile karıştırdılar ve Gotitalani adı ortaya çıktı. Tümenler ve Astrahan konusundan söz etmiştim. Ama şehri ele geçirmenin mümkün olmadığını görünce geri döndü. bu haberin doğruluğunu göstedi. Dolaylı olarak. Onların yani Alanların ve Gotların birbirlerinin dillerini anladıklarını hizmetkârım olan bir Alman’dan duydum. akılsızca yalan haberler de yayıldı. . Adaya ulaşmak için yol aradı. Gotların ve Alanların komşuluğundan sanki Gotitalani adı ortaya çıkmış. Çünkü Alanlar daha önce bu havalideydiler. Murtaza Han’ın Kefe’ye asker sevk etmek için ordu hazırladığı haberi yayılınca. buna Osmanlılarla savaşmak için Büyük Han’ın da Kefe’ye geleceği haberi eklendi. Gothialılar. etrafı tahrip etti. Montecastro yolundan Valaşi’ye oradan da Macaristan’a gireceklerdi.
Her yıl tuz götürmek amacıyla Moskova’dan Astrahan’a gemiler gelir. Deniz çok tuzludur. Bu sıralar küçük ve harabe bir şehir durumunda olan burası geçmişte büyük. Bu ağaçlar tek parça olup o kadar büyük ki. sekiz dokuz hayvan. Adalardan bazılarının çevresi otuz mile ulaşıyor. meşhur bir yer imiş. Ama kuzeydoğu tarafına giderseniz Rusya’nın sınırlarına ve Rusya dükü John’un . Sadece Venedik’ten ticaret malları getirmeleri için altı veya yedi gemi gönderiliyordu. Volga (İdil) geniş ve büyük bir ırmak olup Astrahan’a yirmi yedi mil ukaklıkta Karadeniz’e dökülür. İçi boşalmış olan ağaçlardan kayık yapıyorlar. Bu ırmağı geçince kuzey doğuya doğru ırmağın kıyısına paralel olarak onbeş menzil yol katettikten sonra çoğunlukla Tatarların oturduğu bir yere ulaşıyoruz. Çünkü Timur burayı harap etmeden önce. şimdi Suriye yolundan gelen baharat ve ipek Astrahan üzerinden Tana’ya getiriliyordu.Tümen’den kuzeydoğu’ya doğru gidince sekizinci menzilde İdil (Volga) ırmağına ulaşacağımızı söylemiştim ki Astrahan[59] bunun kenarında yer almaktadır. Bu ırmağı kullanarak Rusya’da bir şehir olan Moskova’ya kadar gidilebilir. Bu ırmakta ve denizde oldukça bol miktarda balık bulunmaktadır. Bu küçük ormanlarda ise oldukça iri ağaçlar yetişiyor. bir o kadar da insan içine sığabilir. Bu ırmağın ortasında adalar ve küçük koruluklar var. O dönemde ne Venedik ne de bu kıyılarda bulunan milletlerden hiç biri Suriye yolundan ticaret malları getiriyordu.
kayınbiraderinin şehri olan Risan adlı bir şehre varırsınız. Orada herkes Hıristiyan olup Yunan Kilisesi’ne bağlıdırlar. Bu topraklar oldukça verimlidir. Buğday, et, bal ve diğer pek çok şey bol miktarda bulunur. Siyah arpa suyu anlamına gelen Boza adlı bir içecekleri vardır. Aynı şekilde pek çok orman ve köy bulunmaktadır. Biraz daha öteye gidince Colona adlı bir şehre varırsınız. Her iki şehir de ahşap surlara sahip olup, bu çevrede taş az olduğundan evleri de ahşaptan yaparlar. Oradan üç menzil geçtiğinizde Moskova’ya ulaşırsınız. Yukarıda zikredilen Rusya Dükü John burada oturur. Bu şehrin ortasından oldukça görkemli Moskova Irmağı geçiyor. Üzerinde bir köprü var. Sanırım şehrin adı bu ırmaktan geliyor. Şehrin kalesi bir tepenin üzerinde olup orman etrafını çevrelemiştir. Etin ve zahirenin bolluğunu şu örnek ile aydınlatabiliriz. Et ölçü ile satılmıyor, sadece değiş tokuş yapılıyor. Şüphesiz dördünü bir “marchetto”ya[60] satıyorlar. Yetmiş tavuğu bir duka’ya ve üç kazı bir marchetto’ya satın alabilirsiniz. Fakat aşırı soğuklar sebebiyle ırmaklar buz tutar. Kışın domuz, sığır ve diğer hayvanlardan öldürüp mutfak için hazır hâle getirirler; ki hepsi depoda beklemiş gibi donmuş olarak sunulur. Bu yiyecekler epey bol olduğundan, eğer bir kişi iki yüz baş satın almak isterse bir gün içinde hazır olur. Fakat bunlar mermer gibi sert olduklarından büyük bir ateşin yanına götürmezseniz kesmeniz mümkün değildir. Ama çok az miktarda elma ile yabanî fındıktan başka meyve bulunmuyor.
Ne zaman isterlerse yolculuk yaparlar, özellikle kışın her taraf buz tuttuğu için -soğuk havayı hariç tutarsak- kolayca yol katedilebildiklerinden uzun yolculuklara çıkarlar. At arabası şeklindeki kızak üstünde -bizimle beraber- istedikler her şeyi taşıyorlar. Fakat yazın etraftaki bataklıklar ve ormanda çokça bulunan zararlı böcekler yüzünden evden dışarı ayak basmaya cesaret edemiyorlar. Bu ormanların büyük bölümü yerleşilmemiş durumdadır. Bunların üzümü yoktur, şarabı baldan, birayı darıdan imal ederler. Her ikisine de herkes içsin, sarhoş olup kendinden geçsin diye bir bitki dökerler. Bunlardan başka, bana göre, daha önce bahsedilen Dük’ün aşırı şarap tüketimini engellemek için koyduğu kurallardan da bahsetmek uygun olacaktır. Tasavvur edersiniz ki sarhoşluk halkı işinden geri koyuyor. Dük bira ve bal şarabı üretilmemesi, sarhoşluk veren o bitkiden bunlara katılmaması için tellal çağrılmasını emretti. Bu yöntem ile onları makul bir hayata döndürebildi. Şimdi yirmi yıldır bu durum devam ediyor. Geçmiş zamanlarda Ruslar, Tatar imparatoruna vergi verirlerdi. Fakat Tatarlar şimdi Volga ırmağının kenarında bulunan Kazan -onların dilinde büyük tencere anlamına geliyor- şehrinde otururlar[61]. Bu ırmağın sol kıyısında Bakü Denizi[62] tarafına doğru giderseniz beş gün yolculuktan sonra Moskova’ya varırsınız. Kazan, alış veriş merkezi durumunda olan bir şehirdir. Çağatay beldelerinin kuzey ve kuzeydoğusundan, Moxia ve kuzeydeki Tatarların çoğu putperesttir- topraklarından gelip Moskova’dan
Polonya, Prusya ve Felemenk ülkesine giden kürklerin çoğu buradan geçer. Moxii’de kaldığım sıralarda bazı şeylere tanık oldum. Onların açıklamasını yazıyorum. Yılın bir zamanı, bir atı düzlüğün bir köşesine bırakıyorlar. Atın ayaklarını bağlıyorlar; bir kişi ok ve yay ile belli bir mesafeden onu hedef yapıyor, at cansız kalıncaya kadar ok atıyor. At ölünce derisini yüzüyorlar ve etini merasimle yiyorlar. Derisine saman doldurup düzgün durması için bacaklarına da ağaç yerleştiriyorlar. Öyle ki at canlı gibi görünüyor. Sonunda büyük bir ağacın altına gidiyorlar, göze hoş görünen bir yaydan götürüyorlar ve hayvanı ağacın üstüne koyup buna tapınıyorlar. Tıpkı bizim kiliselere mum dikmemiz gibi bu ağacın üstüne de kakım, sincap ve tilki kürklerini asıyorlar. Böylece ağacın her tarafı pahalı kürklerle örtünmüş oluyor. Bu halkın en çok yediği şey av eti ve balıktır. Şu an Moxii’den söz ettim. Tatarlar hakkında, mağaralarında tapındıkları putları olduğundan başka, söyleyeceğim bir şey yok. Onlardan bazıları her sabah dışarı çıktıklarında karşılaştıkları ilk hayvana tapınıp ona secde ediyorlar. Rusya Dükü Novgororoth’u da ele geçirdi. Novgororoth onların dilinde dokuz kale anlamındadır. Burası Moskova’nın kuzeybatısında sekiz menzil mesafede bir şehir olup oldukça büyüktür. Bu şehir daha önce halk tarafından yönetiliyordu. Bunlar akılsız ve kâfir dinli idi. Bununla birlikte yavaş yavaş Katolik mezhebine girmeye başladılar. Onlardan bir grubun gerçek imanı vardı bir grubun ise yoktu. Ama şimdi akıl ve
Torichi’den on günlük yolculuğun sonunda Lonici adlı surları olan bir şehre varırsınız.adalet onlar arasında hüküm sürüyor. ateş yakan ve onun yanında sızan bazı kişilere rastlarsınız. Polonya içlerine doğru yedi gün boyunca ilerlediğinizde -bütün bu çevre hoş ve güzeldirPolonya’nın sınırı olan Marsaga’ya varırsınız. Ama Gürcistan toprakları hakkında çok az söz kaldı: Mengli Giray’ın komşusu olduğundan daha önce . onun şehirlerinden ve kalelerinden çok fazla bilgim olmadığı için bahsetmeyeceğim. Bu topraklar hakkında açıklama yapmayı gerekli görmüyorum. Menzilden menzile yol giderken sizden önce yolu kesip. Litvanya beldelerine vardığınızda Varsonich[64] şehrine ulaşırsınız. Zaman zaman evlere tesadüf ettiğinizden başka Trochi’den bu tarafa her yer orman ve tepelerle örtünmüştür. Bu ülkenin kralının ve çocuklarının imanlı birer Hıristiyan olduklarından başka. Bu topraklardaki ilk bayındır yer Trochi[63] adlı kaledir. Polonya kralının büyük oğlu Bohem Kralı olmuştur. ancak çok önemli değildirler. Bazen tepelerle dolu ve yer yer de vahşidir. Trochi’den. şehirleri ve köyleri pek çoktur. Bu ülke verimli olup. Buradaki bey Polonya kralı Cazimir’e tâbidir. Çünkü burasını herkes tanır. Ama bu tür köyler çok azdır. Polonya’dan dışarı çıktığımızda dört gün yol gittikten sonra Andenburg markizinin şehri olan Frankfurt’a varırız. Moskova’dan çıkınca Polonya’ya kadar yirmi iki gün yolunuz var. Moskova yolu buraya kadar ormanlıktır. Bazen yoldan uzakta köyler görürsünüz. Nihayet Almanya’ya girdik.
Bu konuda onları kınamıyorum. bol miktarda ete. Ama görünüşleri pis ve kirli elbiselere sahipler. Bıyıklarını sakallarından da uzun olacak şekilde bırakıyorlar. Neticede iki yüksek topuklu ayakkabının üstündeki ayak epey yukarıda olup altındaki boşluktan bir yumruk kolayca geçer ve zorlukla yürünür. Oranın halkı güzel ve iricedir. Tigris Irmağı’nın geçtiği Tiflis[65] adlı kalabalık ve güzel bir şehir var.): Yarım metre genişliğindeki masaların üzerine bir miktar darı ve tuzsuz kaynamış bir şey veya yağ koyup çorba yerine içiyorlar. ekmeğe. yani yüksektir. Bu ülkenin kralına Pancratio deniliyor. O güzel bir ülkeye. çorba içtim. zahireye ve bolca meyveye sahip. Giydikleri ayakkabının tabanı. Şarap bol ama diğer yiyecek çeşitlerinden birşey yok.yaban domuzu eti koyup iştahla yiyorlar. Bundan bıyık vergisi topluyorlar. Ata binebilmek için arkası kısa olan uzun bir palto giyiyorlar. Onların yiyeceği (Onların ileri gelenelerinden birinin sofrasına oturdum.bahsettim. Ben onları bundan dolayı kınamıyorum. tepesinde püskül olan küçük bir şapka koyuyorlar. Bu . şaraba. Başlarını traş edip bizim keşişlerimizin yaptığı gibi çok az saç bırakıyorlar. çünkü Fransızlar da böyle yaparlar. Ben yaban domuzundan tadamadım. ayağın tabanını ve topuğu yukarıda tutar. Başlarının üzerine çeşit çeşit renklerde. Orada üzüm tıpkı Trabzon’da olduğu gibi daha çok ağaçta yetişiyor. Diğer bir masanın üzerine çok az pişirilmiş –öyle ki kesince kan akıyor. çünkü İranlılar da bu tür yüksek ayakkabılar giyerler. Bu ülkede dağlar ve ormanlar çoktur.
Bütün bunlar. Karadenizin kıyısına yerleşmiş Guri adlı bir şehir daha bulunuyor. özellikle seçilmiş ve görmeye değer şeyleri dikkate alarak anlatmam gereken konulardır.havalide. benim Tana’ya ve o hudutlara yaptığım yolculuk hakkında. . Şimdi İran ile ilgili olan ikinci yolculuğumun konularını nakletmeye ve açıklamaya başlamak uygun olacaktır.
.
birkaç top. Osmanlılara karşı savaşa devam etmeleri için teşvik etmek amacıyla gelmişti. kurşun ve 3000 duka değerinde muhtelif silahlardan ibaretti. İki yüz kişi. Sefernâme’min ikinci kısmı burada başlıyor.II. tecrübe kazanmış ve yukarıda bahsettiğim Ekelanslarına hizmet etmeye razı olduğum için. Bölüm Elçi olarak İran’a sefer yapan ben Josaphat Barbaro. Bunları Saygıdeğer Signioria -armağanlardan ayrı olarak. gülle. barut. üç subay ve Thomas of İmola adlı bir komutan’ın -on . tüfek. Benim bütün bu mühimmatı ona teslim etmem gerekiyordu. bomba malzemeleri. Hediyeler. Saygıdeğer Signioria[66] ile Osmanlı Sultanı’nın 1471’de yaptığı savaşlar sırasında[67]. Hasan Bey’in elçisi Venedik Cumhuriyeti’ni. Karaman ülkesine inmem için emir vermişlerdi. beni o sıralarda İran Padişahı olan Hasan Bey’in elçisi[68] ile yoldaş olarak İran’a gönderdiler. barbarların arasında gezip dolaşmaya ve onlarla yaşamaya alışmış. Bana.bizimle beraber Hasan Bey’e gönderiyordu. Askerler ok-yay ve tüfekliydiler. Bütün hediyeleri ve mühimmatı teslim etmem için Hasan Bey’in sınırlara kadar gelmesi veya birilerini göndermesi imkân dâhilinde idi. Savaş mühimmatı ve askerlerle dolu iki büyük gemi de arkamızdan geliyordu. Biz iki gemi ile Venedik’ten yola koyulduk.
-onları bırakıp Karaman ülkesine ulaşmam mümkün olduğundan. Onlar. biz iki kişi. Bize iltifatlar ettiğini görünce onunla sohbet ettik. 2000 duka değerinde kırmızı kumaşlar ve diğer yünlü kumaşlardan ibaretti. Osmanlı Sultanı’nın bütün sahil şehirlerini ve iç kesimlerde olan bütün beldeleri ele geçirdiğini öğrendim.kişiyi her biri bir takımın başına geçecek şekilde seçmiş ve techiz etmişti. Burada Sigi adlı bir kale vardı. mecburen bir süre Famagosta’da kaldık.küçük bir gemiyle Karaman sahillerine kadar gittim. Nihayet Kıbrıs adasına ulaştık ve Famagosta’ya[69] girdik.güvenli yollar konusunu tahkik ettim. Hasan Bey’in yazdığı bir . Bu kişi diğer bütün kalelerini elinden aldırdıysa da henüz yüz asker ve birkaç hâne onunla beraberdiler. yoluma devam etmek arzsusunda olduğumdan. Osmanlılara karşı yardım istemek amacıyla Hasan Bey’in yanına gitmişti. Bunların birinde bir limana indim. beyleri nereye giderse onun arkasından gidiyorlardı. Ben orada. Bu diyarın hâkimi[71] ile sohbet ettim. Armağan ve hediyeler: 3000 duka değerinde gümüş kaplar. Bu Bey’in büyük kardeşi[72]. Bize iyi haberler verdi: O da bizim yolumuzu gözlemekte imiş. yani ben ve Uzun Hasan’ın elçisi.emri altında bulunuyorlardı. Bu yüzden. Bu müddet zarfında. 2500 duka değerinde sırmalı kumaşlar. Kıbrıs’ta bulduğum Karaman Beyi’nin elçisi ile birlikte birkaç defa -İran elçisini arkamda bırakıp. Orada. Papa’nın elçisi ve Kral Ferdinand’ın[70] elçisi ile birlikte o yerin kralının yanına gittik.
Bu arada bizim askerlerimizin komutanı Pietro Mocenico’nun yüksek rütbeli Vetterio Soranzo. onların yardımıyla Karaman sahillerini yeniden ele geçirebileceğini yazmıştı. Bu yüzden. Rahat olunmasını. Venedikli askerlerin hızlı bir şekilde ona ulaşacağını. Hepsi Venedik Cumhuriyeti’ne ait olan gemilerimizin toplamı 60’a ulaştı. 15 gemi Kral Ferdinandos’a. Amiral benim görüşümü ve önerimi duyunca. Corcho’nun 20 mil uzağında yer almakta. 55 gemi dolusu askeri vardı. 2 gemi Rus kralına. Zira bu yolla daha çabuk zafer kazanmak mümkün olabilir. Stephano Malipiero ve diğer gemiler ve komutanlarla birlikte aynı isimle güzel bir kalesi de olan Corcho’ya (Korikos) ulaştıklarını işittim. Limana gelir gelmez süvariler .ait idi. Sigi’ye. daha önce orada toplarını hazırlamış olmasına rağmen bırakıp. benim yanıma geldi.mektubu gösterdi. Famagosta’da demir atmış olan gemilerimizin Sigi limanına gelmeleri için emir verdim. Böylece 99’dan fazla gemimiz vardı[73]. Durmaksızın Augstino Contarini Sopracomito’yu hemen onun yanına yolladım ve “Eğer mühim bir işi yerine getirmek istiyorsa derhal benim yanıma Sigi’ye gelsin. Ama eğer bu işi doğru bulmuyorsa onu takip etmeye hazırım. Benim getirdiğim iki büyük ve iki küçük gemiyi saymazsak. 5 gemi Kıbrıs kralına. 15 gemi de Papalığa. Sigi. Bu gemilerde Stradiotte[74] ile birlikte 430 tane de atımız taşınıyordu.bu esnada Modone’da idiler. Yani 5 gemi hariç her gemide 8 at ve süvari yer almaktaydı.” diye haber gönderdim. Askerlerimizin bu sahillere gelmek niyetinde olduğunu işitince.
” dedi. Ertesi gün güneş doğduktan yaklaşık dört saat sonra İshak Bey bana: “Kale halkından birinin. “Kaledekiler teslim olurlarsa can ve mallarının emniyette olacağını. Ertesi gün komutan beni çağırıp kendisine göre kalenin oldukça sağlam göründüğünü. Daha sonra İshak Bey’in yanından ayrılıp saldırının ilk hazırlık aşamasında kendi askerlerimin yanına gittim. bir cevap vermedi.” dedi. Uzun müddet durdu. Ben de bu kalenin şüphesiz sağlam olduğunu fakat diğer taraftan oradaki 25 kişinin bu kaleyi korumak ve savunmak için tecrübelerinin olmadığını kalenin çevresinin bir mil olduğunu. Fakat bundan iki saat sonra Kaptan. bu hususta benim fikrimin ne olduğunu öğrenmek istediğini söyledi. Ben.atlarına binip büyük bir bölümü savaşa hazır hâle geldi. Ben de bu konuyu komutanımıza ilettim. yanına gelip kalede oturanların can ve mallarını bağışlamamız şartıyla kaleyi teslim etmeyi önerdiğini” söyledi. Ben de öyle yaptım. İshak Bey’in aracılığıyla söz verdiğimizi” bildirdi. Çok sevindi. benim hesabıma göre bir hamlede onu ele geçirebileceğimizi söyledim. Bu sözü İshak Bey’e iletince “Senin ona ve kale beyine söylemen daha iyidir. tıpkı eskiden olduğu gibi burada yaşamayı istemezlerse nereye isterlerse gidebileceklerini. benden oğlunu bu hususta bilgilendirmemi istedi. zira nüfuz etmenin oldukça güç olduğu bir tepenin üstünde yer aldığını. Konuyu ona söyledim. hemen Karaman beylerinden İshak Bey’in[75] yanına gittim. O. Sonra kalenin kapısına . yardımcısını benim yanıma gönderip: “Gönlün rahat olsun kaleye saldırmaya karar verdim.
Sonra kalenin kapısından dışarı çıktı. Onun yanına varınca öylesine sızlandı ki benden Karaman Beyi’nin yanına gitmemi ve yapılan haksızlıklardan dolayı özür dilememi rica etti. nisbeten kalabalık bir tayfa grubu ile kaleyi teslim almak için yukarı gelen komutanımızla karşılaştılar. Emin olmak için oğlu. karısı ve mallarını bizim gemilerimizden biriyle o diyara göndermeyi çok istiyordu. yağmacıdan zarar gören kale halkının .gittim. Suriye’ye gitmek eğiliminde olduğunu söyledi. Aynı gece geç vakitte komutanımız birini gönderip beni yanına çağırdı. hattâ kendileri adına söz verilen ve yemin bağlanan kişiler için epey üzüntü vericiydi. emri altındakiler. Tayfalar. Orada dört köşeli küçük bir pencerenin arasından onunla konuştum. Yaklaşık 150 kişiyi bulan kaledekiler de onun arkasından çıktılar. Benim. kale halkını soymaktan ve bazılarını esir etmekten kendilerini alamadılar. Onun konuşması daha çok kalenin teslimi hususunda oldu. Eşyalarını ve yüklerini bağlamaları için beklemeksizin emir verdi. komutanımızın emirlerine ve tehditlerine itina göstermeyip. Bu iş komutan. Ben de isteklerini yerine getireceğim hususunda vaatte bulundum. Tepenin üzerine gelir gelmez. Kaptan’ın. Olayların tayfaların itaatsizliği ve ayaklanmaları yüzünden meydana geldiğini ve böyle gerçekleştiğini. “Nereye gitmek istiyorsunuz?” diye sordum. gemi tayfalarından üç kişinin ve bir tercümanın içeri girmesi için izin verdi. Kalenin teslim alınmasından sonra gemiye geri döndüm. Daha önce yüklerinin çoğunu bağlanmışlardı. Söz ve karar verildikten sonra kalenin kapısını açtı.
Esirleri ve yağma edilen malların büyük bir bölümünü bulduk. tayfaların kızgınlığının ve çılgınlığının neticesinde. Sahile dönünce tercümanımı. Aynı şekilde keseler ve diğer şeyler arasından ona ait olanları da dışarı çıkarıp . Komutanımızın yanına döndüğümde O. O emin bir şekilde beni kabul etti. Değeri az olan malları bir köşeye yığdık. “Oğluna karşı ayaklanmış olan Sigi hâkiminin niçin etrafındakilerle birlikte öldürülmediği konusunda şikâyeti bulunduğunu ve bu olayın yanında yağmanın önemsiz bir şey olduğunu” söyledi. Onlar arasından kale komutanına ait olanları ayırdım. yanında üzerine yağmadan ele geçirilen mallar yüklenmiş olan bir eşekle buldum. askerlerimizin arasında yüksek sesle bağırarak: Esir edilen kişileri ve yağmalanan malları karaya getirmelerini emrettiler. komutanların ve onun emri altındakilerin isteğine aykırı olarak olayların olduğunu” söyledim. Vettor Sorenzo’ya kalenin teslimi antlaşmasına aykırı olarak tayfaların eline geçmiş olan şahıslarla malların iade edilmesi için tertip alması hususunda emir veriyordu. Ertesi günün sabahı.ziyanının karşılanması hususunda adımlar atmak istediğini bildirdi. Görüşmemizin sonunda bütün mallarını ertesi gün geri vereceğimiz konusunda söz verdim. Ondan özür diledim. Hemen malları ondan almaları ve hattâ onu iyice dövmeleri için emir verdim. Sonra Karaman Beyi İshak Bey’in yanına gittim. Ben işimi tamamlayıp “Vaad ettiğim şeyi yerine getirmemin münasip olacağını. Bundan başka gemilerin dikkatle inceleneceğini ilân edip emre uymayanlara ceza vermekle tehdit ettiler.
mallarını kurtardılar. Bunu ispat etmek için söylemem gerekiyor ki.hepsini Vettor Soranzo’nun gemisine götürdüler. Çünkü Kale Komutanı ve karısını oraya götürmüşlerdi. Ondan sonra . Bu esnada Karaman Beyi de askerleri ile kara yolundan geldi. kardeşleriyle birlikte vatana geri dönmesi için türlü bahâneler ileri sürerek yola çıktılar. Bununla kalmayıp onlardan biri öldürülen kardeşin eşini kendisine nikâhladı. Zira Türk kışlası o kalede bulunmaktaydı. Ona ait bulunabilen ne varsa vermek istiyorlardı. Adam orada öldü ama kale beyinin mallarının hırsızlığının telafisi için ona sekizbin duka vermelerini vasiyet etmişti. inciler. Bu vasiyetten sonra bu emirin kardeşlerinden ikisi gemi ile onun yanına gidip. Candiot adlı yüksek rütbeli biri. altınlar. diğerini ise Rodos’a götürdü. kale beyine ait iki keseyi almıştı. gümüşler. Askerlerimiz daha önce size bahsettiğim Korcho’ya geri dönüp karaya ayak basar basmaz bulundukları yerden kaleyi topa tutmaya başladılar. onlar da öyle yaptı. bu kale beyinin babasından büyük bir miras aldığını düşündüm. Ama gemi hareket eder etmez adamı öldürdüler. Çünkü malları arasında değeri on binlerce dukayı bulan değerli taşlar. elbiseler bulunmuştu. Bu suretle biz kaleyi açıp Karaman Beyi’ne emanet ettik. sahip olduğu mallarını alıp. Birini iade etti. Türkler kalenin duvarlarının biri yıkılır yıkılmaz teslim olup canlarını. Kendi kendime. Diğer kişilerin mallarını kendi beylerine emanet ettikten sonra herkesi mallarını geri almaya çağırdılar.
Ben üç küçük. kendilerini parça parça edeceğimizi” söyledim. Katalan halkından olup Kral’ın bir hizmetkârı da Kral James’in gayr-i meşru kızının evliliğini düzenlemek üzere yanındaydı. O. Bu esnada Nikosia’nın büyük kardinalinin de içinde bulunduğu Kral Ferdinandos’a ait iki gemi geldi. iki büyük gemi ve yüce Venedik Devleti’nin hizmetime verdiği asker ve muhafızların bir kısmıyla Famagosta limanında kalıp birkaç gün orada geceledim. hizmetkârlarıyla birlikte pazara geldi ve neticede Cirenes ve Ada onun eline geçti. şimdilik uzakta durmamı. Gerçekten öyle yaptılar.ben Karaman Beyi’nin askerlerinden bir grup ile birlikte Osmanlı hâkimiyetinde meşhur bir şehir olan Silifke’ye[76] gittim. Herkes adanın Venedik’in idaresine girmesi ve kanun ve düzenin yerleştirilmesi için Famagosta yakınında ikamet etmeye hazırlandı. Bana. “Geliniz ve kaleyi teslim alınız. “Eğer şehri teslim ederlerse can ve mallarının emin olacağını. Bütün işler yoluna koyulunca herkes Archipelago’ya gitti. Bu işlerin olduğu sıralarda bir gece karışıklıklar meydana geldi.” diye haber gönderip teslim oldular. Çünkü Biz Karaman toprağında iken Kral James ölmüştü. o zaman teslim olmak isterlerse kabul etmeyeceğimizi. eğer olmazsa saldırıya geçeceğimizi. Kardinal. ertesi gün sabahleyin kararlarını Karaman Beyi’ne açıklayacaklarını söylediler. Allah’a yemin ederek. . Çanlar çalınmaya başladı. Bundan sonra komutanımız bütün askerleriyle birlikte Kıbrıs’a döndü.
Her ne kadar bu bugün virane olmaya yüz tutmuşsa da henüz yerli yerinde duruyor. onun yanındakilerle birlikte Kıbrıs’a gittiğini tahmin etmişti. Venedik Devleti’nin emriyle onlardan bir bölümünü Kandiye’ye bıraktım. askerlerimi de Kıbrıs garnizonuna gönderdim. deniz kıyısında yer alıyor ve batı tarafında çevresi 1/3 mil olan bir bozkır var.Komutanımız bu iki geminin geçişinden ve Kardinal’in doğu tarafına hareketinden haberdar olur olmaz şüphelenip. Küçük bir gemi ile Korcho’ya döndüm. Bu sebeple önce büyük gemilerden ikisini Kandiye’ye geri yolladım. Roma Kardinali ise Famagosta’da kaldı. Şimdi onu tavsif etmeye gayret göstermem gerekiyor. Bundan sonra Kral Ferdinandos’un elçisi Napoli’ye geri döndü. Vettor Lorenzo Famagosta’ya ulaştığında Kardinal’in gemilerinden birini burada buldu. bir kısmını ise tekrar Venedik’e. Şehrin büyük kapısının üzerine Ermeni yazısına benzeyen oldukça güzel yazılar kazımışlar. Onun üzerinde sağlam ve güzel görünüşlü bir kale yapılmış. çünkü bundan önce ondan bahsetmemiştim. Ama bugün Ermenilerin . Uzun müzakerelerden sonra sonra Kardinal ve beraberindekiler şehri ve her ne aldılarsa hepsini geri verip oradan gitmeye karar verdiler. Bu ikisi daha önce söylediğim gibi toplar ve hediyeler ile yüklüydü. Bu yüzden Vettor Lorenzo Provoditor’u 10 hafif gemi ile arkasından gönderdi. Ben. Korcho (Korikos). Hasan Bey’in elçisi ile kendi yoluma devam etmek istiyordum.
Sokakların başında içi tatlı su ile dolu. Şehirden birkaç ok atımlık mesafede doğu tarafındaki anayol üzerinde birkaç tane tek parça mermerden kemerler görünüyor. Ahalisinin hepsi Karaman Beyi’nin tebaası olan bu şehrin zemini küçük tepeciklerle dolu. Orada daha çok buğday ve pamuk ekiliyor. Bu kemerler oldukça büyük şeyler olarak göze çarpmakta olup. Bunlar yolun iki tarafında kilisenin bulunduğu mahale kadar yaklaşık iki mil boyunca yer alıyorlar. Bundan dolayı İstria’ya[78] benziyor. Doğu tarafında kayalık yerleri kazarak büyük bir hendek meydana getirmişler. mermerden kocaman sütunlarla ve diğer büyükşeylerle inşa edilmiş. Kapının üstüne de Ermenice yazılar kazımışlar. Buna benzer başka bir mahalde çok yüksek duvarları olan ve çevresi 2/3 mile ulaşan oldukça müstahkem bir kale yapmışlar. Çünkü benimle birlikte bulunan birkaç Ermeni bu yazıları okuyamamışlardı[77]. Bu harabe kale. Çoğunluğu kırılmış. oldukça müstahkem bir sur çekmişler. Bu şehirde her evde kendilerine mahsus sarnıçlar var. Ehlî hayvanlardan özellikle inek ve at bol miktarda yetiştiriliyor. Tepeye kadar uzanan kumluğun üzerine. büyük bir şehrin ihtiyacını karşılayacak kadar geniş dört sarnıç yapmışlar. Tecrübe .kullandığı yazıdan farklı bir tarzda idi. Oldukça iyi ve çok çeşitli meyveler göze çarpıyor. bir bölümü ise tepenin deniz tarafındaki yamacına kurulmuş. hepsi. Korcho’dan birkaç ok atımlık mesafede olup limanın ağzında yer alıyordu. Korcho’nun bir bölümü kayalık üzerine. top güllelerinin bile tesir etmediği.
Onların çoğunu tepenin içinde oymuşlar. Kapılar 50 ayak yüksekliğinde.Sigi’dir.ettiğim kadarı ile havası da mutedil. Aynı şekilde. Diğeri oldukça müstahkemdir. şimdiki durumundan bilgi sahibi değilim. çünkü işittiğime göre. (Daha önce söylediğim gibi). Tepenin altından yaklaşık olarak Brenta [80] büyüklüğünde bir ırmak[81] akmakta olup Korcho yakınlarında denize dökülmektedir. Burası tepenin üzerinde yer alıyor ve büyük şehrin her tarafı görünüyor. Bu kapıları demirden yapmışlar. Ancak. tahta kullanmamışlar. şehrin surlarının birinci kapısına ulaşıyoruz. yeterince sağlam ve kuvvetli . Bu tepenin yakınında oldukça büyük ve bizim Verona’daki[82] tiyatroya benzer bir tiyatro bulunuyor. Surları çok sağlam olup gözcülerle dolu olup. Deniz kıyısına yakın iki kale bulunuyor. tahrip etmişler. Osmanlılar oraları ele geçirip. Bunlardan biri tepe üzerine inşa edilmiş olan -daha önce bahsettiğim. deniz kıyısında Korcho’dan on mil uzaklıkta Kuzey-doğu tarafında bir tepenin üzerinde Silifke şehri yer almaktadır[79]. Oldukça müstahkem ve kalın olan bu kapıların imalatına ve parlatılmasına öyle bir çaba göstermişler ki sanki demirden değil de gümüştendirler. diğeri de buna 6 mil uzaklıkta bulunmaktadır. Tek parçadan büyük sütunlarla çevrelenmiş olup etrafında basamaklar var. Tepeden biraz daha yukarı çıkınca. genişliği ise bunun yarısıdır. Tepeden yukarı gidip şehre girmek istediğimizde sol tarafta çoğu tek parça pek çok kemer göze çarpıyor. Birincisi denize bir ok atımı mesafesinde.
Kalenin içinde. Birinci gün. duvarların dışına toprak dökülmesi ise düşmanın yakınlaşmasını bütünüyle önlüyor. uzunluğu 30 ve genişliği yaklaşık 7 adım olan bir çukur meydana getirmişler. uzun bir yolculuk yapmadan Karaman toprağından geçip Tarsus [85] adlı güzel bir şehre ulaştım. Ben bir müddet orada kaldım ve sonra İran tarafına doğru yola çıktım. Başka bir yol olmasına rağmen ben deniz sahilinden gittim. İç sur ile arazi arasında ortalama 300 adımlık bir alan da geriye kalıyor. kayalık yerde daire şeklinde. Bu şehir Küçük Ermenistan’da yer almaktadır ve onların diliyle Kürdistan[84] dedikleri Toros dağlarına kadar uzanmıştır. Burasının beyine Dulkadir[86] deniliyor. Şehrin çevresi 6 mil olup yanından bir ırmak akmakta ve onun üzerine taştan bir köprü yapmışlar. Şehrin iç ve dış surları arasındaki o kadar boş arazi var ki 3 0 0 bushel[83] buğday elde edebilirsiniz.yaptıklarından surlardan yukarı çıkılamaz. Onun kardeşi Şehsuvar’dır[87]. Bu dairenin içinde burçlarla dolu duvarlarıyla Silifke kalesi yer alıyor. Bu şehir her ne kadar Büyük Ermenistan’da yer alıyorsa da Mısır Sultanı’nın hâkimiyeti altındadır[88]. derinliği 5. Şehirden dışarı çıkmak isteyen herkes oradan geçmek . hiçbir zaman susuz kalmamak için büyük bir sarnıç yapmışlar. Bu çukurun içine savaş techizatı yapmak için pek çok ağaç ve direkler koymuşlar. Bundan başka.
Bu ırmak şehri neredeyse sarmış. Bu şehir çok fazla yüksek olmayan bir tepenin üzerinde yer alıyordu. Burada taştan yapılmış. Onlardan biri Muhammed sevgisinden bahseden bir ilâhi söylüyordu. Sufiler ulaştıkları her menzilde böyle yapıyorlar. Oradan bir günlük yol mesafesinde. Bu durum halktan pek çok kişinin etrafa toplanmasına sebep oldu. yere düşenlerin dostlarından birkaç kişi gelip onları kendi evlerine götürünceye kadar. 15 adım yüksekliğinde duvarları olan müstahkem bir kale yapmışlar. yanından koca bir ırmak akan oldukça büyük bir şehir olan Adana yer almakta. Öyle bir noktaya geldiler ki bir kaçı yere düştü. Dans etmeye yavaşça başladılar ve sonra ilahinin ritmine uygun olarak adımlarını gittikçe hızlandırdılar. kaleye girilen merdivenlerin ayağına kadar uzanan oldukça güzel. Burada da her iki tarafı burç ve hisarlı. şaşkınlıkla seyretti.durumunda. Cezbe ve coşkudan yere düştüklerini söylediler. dört köşeli bir halı serilmiş. Sanırsınız ki bu . Bu avlu o kadar geniş ve uzun ki aynı anda yüz kişi kolaylıkla sıralanıyordu. Ziyaretçi[90] diye isimlendirebileceğimiz bir kaç sufî ile beraberdik ve onlar gibi giyinmiştik. Bu duvarları çekiçle yontmuşlar. Dans edenler okudukları şarkının ritm ve ahengine uygun olarak ayak vuruyorlar. yolculuk esnasında da defalarca bu işle meşgul oluyorlardı[91]. Avlunun karşısında. uzunluğu kırk adım olan bir köprü var[89]. hoplayıp zıplıyorlardı. Ahali bunları. Köprüye varınca bu sufîler vecd hâlinde dans etmeye başladılar.
Irmağı geçtiğimiz bu kayık oldukça ilginçti. Mısır Sultanlığı’na ait on altı at yüklenebilen bir kayık bulduk. Bu şehir. Fırat ırmağına varınca. havanın fırtınalı ve yağmurlu olduğu zamanlarda bu mağaralara sığınıyorlardı. Bu şehir Memlüklerin hâkimiyetindedir ve Küçük Ermenistan’da yer almaktadır[92]. Bu bölge ile Fırat nehri arasında yer alan şehirler ile harabe kalelerin bahsini geçiyorum. Suyun öbür tarafında Ermenilerle meskûn köyler bulunmakta olup biz bir geceyi orada geçirdik. Bire’yi [94] muhasara ettiğinde Mısır Sultanı Urfa’yı baştan aşağı tahrip etmiş. Adana’da ve nahiyelerinde kadife kumaş dokuyorlardı. Bu şehre . Irmağı geçtikten sonra Şah Hasan Bey’in hâkimiyetinde olup onun kardeşi Veli Bey[93] tarafından yönetilen Urfa adlı bir şehre ulaştık. Buranın valisinin günlerini korku ve kaygı içinde geçirdiğinden başka şehir hakkında daha fazla bir şey söyleyemiyorum. Ama Şah Hasan Bey.işten bir kaçış yok. Şehrin valisi (Veli Bey) benim kim olduğumu anlayınca pek memnun oldu. Öyle ki. Çünkü arada o kadar uzun bir mesafe var ki anlatmak mümkün değil. ben mektupları ona verince çok neşelendi. Burası eskiden büyük bir şehirmiş. Bundan sonra bir tepenin üzerinde yer alan bir başka tepenin eteğine vardık. Irmağın yakınındaki kayalıklar arasında mağaralar görünüyordu. Buradan geçen insanlar. Burası Mardin adlı şehirdir. tepe üzerinde çok fazla müstahkem olmayan bir kaleye sahip.
gönül okşayıcı bir şekilde ve samimiyetle okumaya başladı.giriş yolu bir tanedir. “Yabancıyım. Uzunluğu 1/8 mildir. evlerin duvarlarından başka hisara sahip değil. Bir kalender[95] yanıma geldi. Bu basamakların yukarısında büyük bir kapı bulunuyor ve onun arasında şehirde son bulan bir yol var. Bizim dua okurken takındığımız üsluba benzer. Şehrin içinde eski tarzda yapılmış bir başka tepe ve onun üzerinde de yaklaşık elli adım yüksekliğinde bir kale yer alıyor. Kaleye giriş yolu tıpkı önceki gibi basamaklardan geçiyor. 30 yaşlarındaydı. O da dört adım genişliğinde taş basamaklı. tüyleri kazınmış ve sırtına kahve renkli bez örtmüş bir adam idi. Burada iken başıma. Bu şehir. bizim diyarda nadiren görülebilecek garip bir olay geldi. Türkler ve Mağrip Arapları derler ki: “Bu şehir o kadar yüksektir ki halkı şehrin üzerinden uçan kuşları asla göremezler” Burada Uzun Hasan Bey’in kardeşi Cihangir Bey’in yaptırdığı bir hastahânede yattım. Eğer hasta meşhur bir kişi ise yere her birinin değeri 100 dukadan fazla olan halılar seriyorlar. Yanıma oturup şalından bir dua kitabı çıkardı. işimi gücümü sordu. Kadife ve ipek kumaşların bolca dokunduğu bu şehir de Hasan Bey’in ülkesine dâhildir. Çıplak. bir mil kadar uzunluğu olan tek parça bir merdivendir. Bir müddet sonra yanıma yanaştı. Bir gün hastanede tek başıma oturmuştum. İçinde yaklaşık olarak 300 hâne bulunmaka olup. nüfusu nisbeten kalabalıktır. Orada hastalara yemek veriyorlar.” diye cevap .
Bunu duyunca “Ben de yabancıyım. Şehir herkesin gelip geçtiği bir güzergâh . “Gördüğün gibi çıplak olup dünyayı dolaşıyorum. Bu tepenin eteklerinde bol miktarda mağara görünüyor. Bu ağılların bir bölümünün zeminden yüksekliği 300 adımdır mağaralardan ve yollardan daha yüksekte yer alırlar. gördüğün gibi. İnsanlar bunların içinde yaşıyorlar. Mardin’den dışarı çıkıp altı günlük yolculuktan sonra Hasan Bey’in şehirlerinden biri olan Hasan Keyf’e[96] ulaştık. Şehir bunun üzerine kurulmuş. Sol tarafta şehrin üzerinde kurulduğu başka bir tepe var. Bu yollardan geçip sol tarafa dönerek şehre girdiğinizde orada kumaş tacirleri ve diğer insanlar yaşıyorlar. Şehre varmadan sağ tarafta küçük bir tepenin üstüne birkaç ağıl oymuşlar. Bu yüzden dünya işlerinden elimi eteğimi çektim. iyilikten ve dervişlikten o kadar hoş bir şekilde bahsetti ki gariptir. pek çok yer gördüm. bütün bunlar arasında hoşuma gidecek hiç bir şey bulamadım. ağıllarda oturanların meskenlerinde son bulan sokaklar ve yollar var. İnsanlar ve hayvanlar bu sokaklardan geçtiklerinde onların havada yürüdüklerini zannedersiniz. Böyle yaşamaktan. bu yüzden dünya işlerini terk etmeye gayret ediyorum” dedi. ömrümün sonuna kadar bu şekilde günlerimi geçiriyorum. Tepenin olduğu bölgede zemin yüzeyinden kâfi miktarda yüksekliğe sahip olan sayısız miktarda mağara bulunmakta olup.” diye cevap verdi. bu dünya da hepimiz garibiz.verdim.bende de dünyayı hakir görme duygusu oluştu.
Burası üçgen şeklinde inşa edilmiş olup bir tarafında büyük burçları olan. Şehrin girişinde iki ırmağın üzerine kurulmuş olan iki taş köprüden geçtik. Bizim Bari’deki kayıklarımız yelkenlerini açarak onun altından geçebilir. Bu bölgeden geçtikten sonra. Çünkü bu iki ırmak hem büyük hem de hızlı akıyor. Bu köprülerin her birinin sadece bir gözü var. sığır. tarlaların ve köylerin arasında ne çok yüksek. ne de geçitleri zor olan irili ufaklı tepelerle dolu dağlarda yol aldık. Şehrin dışında çok güzel ve derin bir ırmak akıyor.üzerindedir. Bütün bunlarla birlikte şehir çok güzel görünüyor. at ve davarlara sahipler. sadece kendi ağırlığına dayanan ve suyun içine dikilmiş kalasların ucunda yer alan. Küçük Ermenistan buraya kadar uzanıyor. Burada ne büyük tepeler var ne de orman. büyük bir köprü yapmışlar. Bundan başka keçi beslerler ve bu . duvarları çok az harap olmuş oldukça müstahkem bir kale göze çarpıyor. Su o kadar derin ki hiçbir şey tek parça olarak onun dibine değmiyor. Bunlardan birine Bitlis[97] diğerine de Hısn/Hasan[98] diyorlar. Şehrin çevresi bir mil olup içinde birkaç cami ve çok sayıda güzel yapılı ev görünüyordu. güzel evlere çok sayıda cami ve çeşmeye sahip olan şehrin çevresi üç mildir. Kalabalık bir nüfusa. evler ise sıradan. Yeteri miktarda kumaş. Genişliği 300 ayak olup üzerine ağaçtan. tahıl. meyve. Doğu’ya doğru yaklaşık iki günlük yolculuktan sonra Siirt adlı bir şehre vardık. Bu şehrin etrafında halkı tıpkı buradakiler gibi tarımla uğraşan çok sayıda köy var.
Şimdi. Bu yüzden bu şehirlerden pek çoğunu. benim yazıcımı ve diğer iki kişiyi öldürdüler. Tek başıma kaçıp güzergâhtan dışarı çıktım. Kürtlerden eziyet . Atlarımızla birlikte her ne buldularsa hepsini götürdüler. Elçiyi. Daha önce sözünü ettiğim Hasan Bey’in elçisiyle beraber. Bu yüzden keçileri çok iyi koruyorlar. Ben atın üstündeydim. dahası onları yıkayıp temiz bakıyorlar. Orada Kürtler denilen insanlar yaşıyor. Onların dilleri komşularının dillerinden tamamen farklıdır. Merhametsiz insanlardır. 1474 Nisan ayının sekizinci günü Hizan[100] denilen ve Hasan Bey’in yakınlarından biri tarafından idare edilen şehirden çıktık. şehirden yarım günlük mesafede iken yüksek bir tepenin üzerinde Kürtler bize saldırdılar. Kürtlerin -bütün geçitleri kontrol edebilmek ve oradan geçen kişileri soymak için. Bana ve geriye kalan yoldaşlarıma eziyet ettiler. Fars Körfezi’ne kadar uzanan Toros dağlarına giriyoruz[99]. Bana gelince. memleketin emirleri ve hâkimleri harap etmişlerdir. Güneydoğu’ya. ben onların hâl ve hareketlerine dair tecrübelere sahibim.hayvanın yünlerini her yıl kırkıp. Zira Kürtler oradan geçen kervanlara büyük zararlar veriyorlar. fakat tanıdıklarına yağmacılık yapacak kadar hırsız değiller. Bu dağın girişinde oldukça yüksek ve dik yamaçlı bir tepe var. kaba yünlü bir kumaş dokurlar.ırmak kenarlarına ve yüksek yerlere kurulmuş çok sayıda şehirleri var. Trabzon bölgesinden Karadeniz’e kadar ve Doğu bölgesinde.
Zira 300 hâneden fazla ev yoktu. Ertesi gün hemen bir kişiyi . Halkı el sanatları ve tarımla geçiniyordu. Onunla birlikte gidenlerden birini kendime kılavuz seçtim. Kürtlerden bir grup ile birlikte yanımıza gelip nereye gittiğimizi sordular: “Onun adına yazılmış mektuplarla Sultan Hasan Bey’in yanına gittiğimizi” söyledim. Üç gün sonra Vestan’a vardık.gören diğer kişiler de arkamdan geldiler. O kadar çok yol gittim ki sonunda ziyaretçilerin[101] reisi demek olan Halife’ye[102] katıldım ve onunla yoluma devam ettim. Orada Halife’den ayrılmak durumunda kaldık. Bundan başka tercümanımı da iyice dövdüler. Tebriz’e varır varmaz bir Kervansaray’a. İki günlük yol mesafesinde Hoy adlı bir şehre vardık. Harabe ve az nüfuslu bir şehir idi. Orada iken. geldiğim ve huzuruna çıkmak istediğim haberini gönderdim. Bu şekilde Zagros dağlarının[103] bittiği yere kadar ilerledik. yani bizim “Inn”[105] diye isimlendirdiğimiz yerlere benzer bir yere indik. Üç günlük bir yolculuktan sonra Tebriz[104] adı verilen şehrin yakınına geldik. o sıralar Tebriz’de bulanan Sultan Hasan Bey’e. Bu da harabe durumda olup 400 hâne idi. Bunun üzerine onlardan biri mektupları kendisine göstermemi istedi. Tasavvur edeceğiniz gibi bizi sızlanır bir durumda bıraktılar. Geniş bir bozkırda ilerliyorduk ki birkaç Türkmen’e rastladık. Edepli bir şekilde bu mektupları ona vermemin doğru olmadığını söyleyince yüzüme öyle bir tokat vurdu ki dört ay sonra dahi acısı kaldı.
bunlardan başka elçi sıfatıyla istediğim bir şey varsa bildirmemi emretti. Bahsettiğim yaya yolu dörtyüz beşyüz adımdan daha uzundu. Şah’ın huzuruna çıktığım saray şöyle idi: Önce büyük bir kapı ve dört ya da beş adım uzunluğunda kare şeklinde bir salon.bana gönderdiler ve beni Hasan Bey’e takdim ettiler. Öyle bir elbise giymiştim ki iki duka bile etmezdi. zararımızın telafi edileceğini vaad etti. yol kesicilerin benden çaldıkları hakkında bilgi vermemi. Koynumda taşıdığım itibarnâmelerimi kendisine takdim ettim. sağ tarafında yürüyüş yolu olan kerpiç duvarlı. Şah ucunda sırmalı bir minderin üstüne oturmuş ve yastığa . Bu yerin ortasında içi su dolu küçük bir havuz vardı. Sonra eve geri döndüm. Otuz adım ileride bizim ikametimize uygun bir saray bulunuyordu. kapıcının elinde küçük bir çomak ile kenarında durduğu bir başka kapı vardı. Münasip bir vakitte beni yanına çağırdı. yabani mantarlarla dolu çayırlığa benzer. İçeride saray ricalinden sekiz veya on kişi oturmuşlardı. Elçisinin ve diğer iki kişinin katl edilmesi ile benim yol kesenlerle olan maceramdan haberdar olduğunu söyledi. Bu kapıdan girip. kendi âdetlerine göre Saltanat Şurası’na dönmemi.” dedi. yemyeşil bir bahçeden geçtim. Şah beni saygı ve lütuf ile kabul edip “Hoş geldiniz. Benim sıkıntımı anladıklarını. Sonra aynı kapının yanında. Etrafında onları okuyabilecek kimse bulunmadığından benim onları okumamı ve muhteviyatını tercümanın kendisine söylemesini emretti. Mektupların muhteviyatından bilgi sahibi olduktan sonra.
çalpara ve tulum vardı. Bu küçük sarayın her tarafına. Kurda vurmak istedi. Arptan başka ud. Ertesi gün. Kurt adamın boğazına doğru atıldı. kurt. Küçük sarayın her tarafına halılar serilmiş ve en önemli şehzadeler etrafına oturmuşlardı.yaslanmış. şarkıcılar ve çalgıcılar huzurdaydılar. Orada üç atlı ve bunun iki katından fazla yaya gördüm. Çok güzel çalıyorlardı. yanına çıplak kılıçlı bir nöbetçi dikilmişti. Yani altın işlemeli bir kaftan. Birinci kurt ile dövüşecek olan kişi öne doğru çıktı. bele kadar uzanan ipek bir şal ve bombazin[107] adlı nefis bir kumaş olup en azından ikiyüz duka değerindeydi. Bu çalgıcıların yarım metreden biraz fazla uzunlukda arpları olup onun ince ucunu yukarı doğru tutuyorlardı. Şah “meydan”a gelmem ve “teferrüc”[108] yani bir tür oyunu seyretmem için haber yollamıştı. Şah’ın yanına gittiğim birinci gün. adamın boğazı yerine kolunu kaptı. Bundan başka Şah’ın çocuk yaştaki oğulları da -bazıları pencerelerden seyrediyorlardı. Ayakları iplerle bağlanmış birkaç tane kurdu getirip meydanın ortasına gitmeleri için birer birer serbest bıraktılar. kemançe. Bu esnada atlar korkup . oldukça güzel ve muhtelif renklerde “mozaik”[106] yapmışlardı. sadece bizim kullandığımız gibi küçük mozaikler değil aynı zamanda büyük. Ata binip oraya gittim. Ancak adama bir zararı dokunmadı. Şah benim için ipek bir elbise gönderdi. Çünkü adamın kolları bu iş için hazırlıklıydı. Adam öylesine çevik ve atılgan biriydi ki hemen yana çekildi.orada idiler.
Ondan sonra iki fil getirdiler. Üzerinde kırmızı. Bu hayvana kendi lisanlarında baburt diyorlar. arslanı görür görmez aniden kavgaya hazırlandı. bir su ibriği ve küçük gümüş bir kap koydular. yanlarında acaip hayvanlar ile geldi. Herkesin karşısında bir gümüş leğen. Bu esnada Hind padişahı tarafından gönderilmiş olan birkaç adam. Bunlardan işinde mahir olduğu anlaşılan birinin zincire bağlanmış bir kaplanı vardı. ağzı arslanın ağzı gibi korkunç ve acaip görünüyor. Sanki karşısındaki arslan bir kediydi ve onunla dövüşmek istiyordu. Karnı beyaz. Geriye kalanlar ise makamlarının rütbe ve derecesine göre Müslümanların âdetleri üzere halıların üstüne oturdular. Saygı ve nezaketle beni bir yere oturttular. Bunların bir kısmı hemen bu meydanda yere yıkıldı. Bu hayvan aslana benziyor ama kırmızı renkli ve vücudunu çizgiler kaplamış. Bu “teferrüc” ve seyirden sonra beni. daha önce bahsettiğim yere. Oyun sırasında bir kurdu yorduktan sonra başka bir kurdu serbest bırakıyorlardı. Sonra bir arslanı yanına getirip bir müddet kaplana gösterdiler. Kaplan. Şah’ın huzuruna götürdüler. Diğerleri de küçük sarayın içinde her biri kendi makam ve mevkilerine göre yerlerini aldılar. Şahın karşısında yer alır almaz fil bakıcıları fillere bir şeyler .meydandan kaçıştılar. Eğer kaplan bakıcısı onu geri çekmeseydi öyle de olacaktı. bir testi şarap. bir kısmı ise şehrin ortasından akan ırmağa düştüler. siyah-beyaz benekler var. Halıların üstüne sofra yaydılar. Her Cuma günü bu oyunu oynuyorlardı.
Göğsü bir atın göğsünden daha geniş ama gövdesi eşek gövdesi gibi incedir. tıpkı eşeğin ağzı gibi çok az tüylüydü. İlginç ve güzel bir hayvan olarak görünüyor ama buna yük yüklemek mümkün değil. Ağzı. Bundan sonra 3 kafes içinde üç çift siyah ve beyaz güvercin getirdiler. Gövdesi mor renkliydi. Keçinin boynuzu gibi boynuzları vardı. Kaz gibi uzun boyunlu olmaktan başka . atın bacaklarına göre daha yüksek bacaklara sahip bir hayvan olup arka bacakları ön bacaklarına oranla bir ayak daha kısadır. Zürafa boynu ve başıyla bir yerde durduğunda boyunun uzunluğu 15 adım a ulaşıyor. sonra gidip ağacın diğer tarafından aynı şeyleri yaptı. Tıpkı tevazu göstermek ister gibiydiler. irili ufaklı siyah benekler iri gövdesini baştan ayağa kaplamıştı. Zürafa diliyle ağaçların yapraklarını o kadar hızlı topluyor veya yiyor ki tasavvur edemezsiniz. Toynakları tıpkı sığır toynağı gibi ikiye yarılmıştı. Boynunun uzunluğu bir adımdan. Zürafa. Karnı beyaz ve karnının tüyleri birazcık uzundu. Başı geyik başı gibi haşin ama daha güzeldir. Dili yarım metreden fazla olup tıpkı mor taşemen balığı gibi yuvarlak idi. onlar Şah’a baktılar ve sonra vakarlı bir şekilde başlarını eğdiler. sonra kökünden söktü. Fil bakıcısı file birkaç kelime birşeyler söyledikten sonra.söylediler. Daha sonra bir zürafa getirdiler. önce başıyla ağacı bir taraftan salladı. Onlar Cirnaffa[109] diyorlar. Daha büyük olan fili bahçede bulunan bir adam gövdesi genişliğindeki ağacın yanına götürdüler.
Bütün bunlarla birlikte. Sarayın giriş kısmında yüz kişi. Onu dövdüklerinin ertesi günüydü. Değilse.bizim ülkemizdeki güvercinler gibiydiler. “Öğle yemeğinden sonra niçin hızlı bir şekilde evine gittin?” diye sordu. sarayın iki kapsının arasında elliye yakın adam ve dış sokakta yaklaşık yirmi kişi elçinin kabulü için . yünlü ve rengarenk görünen elbiseler giymişlerdi. sekiz gün sonra benim isteğim üzerine o şahıs yeniden padişahın iyiliğine mazhar oldu. Yanına varınca. Saray görevlileri. yere yatırmalarını ve dövmelerini emretti. onları asla buraya getirmezlerdi. Sanırım bu kuşlar bu ülkelerde zor bulunuyordu. görevi elçilere kılavuzluk etmek olan biri benden evime dönmemi isteyip vedalaştı. En önemli devlet adamlarından da kırk kişi sarayda oturmuşlardı. Hind elçisinin gelişi ile ilgili olarak mühim bir karşılama töreni hazırlamışlardı. O gün tatildi. “Kılavuzum izin verdi. Çok geçmeden birini gönderip Şah’ın huzuruna çağırdılar. daha önceki gibi karşısına oturdum.” dedim. Bütün bunlardan sonra evime döndüm. ipekli. Orada öğle yemeği yedik. Şah bunu duyunca çok sinirlenip hemen o adamı huzuruna getirtti. Sofradan çekilir çekilmez. sırmalı. Size daha önce bahsettiğim yerde idi. Onun emriyle. Şah sabahın erken saatlerinde birini gönderip beni huzuruna çağırdı. girişlerin dışında yaklaşık iki yüz kişi. Son olarak üç tane çeşitli renklerde papağan ve derisinden post yapılan iki tane kedi[110] getirdiler. Bundan sonra beni evin yukarısına götürdüler.
Sonra. önce yay çekmek için parmağa takılan altından bir yüzüğü bakmam için bana . Öğle yemeğinden sonra Şah elçilerden “Onların padişahından başka Müslüman padişah olup olmadığını” sordu. Her birinin elinde birer top ipek kumaş vardı. sonra yaklaşık yüz kişi birbiri ardına geldiler. her birinin elinde içi değerli taşlarla dolu küçük kaplar vardı. Onların her biri beş veya yedi duka değerindeydi. Bundan sonra birkaç kişi öd ağaçları ve sandal’dan[111] büyük bir parça ile içeri girdiler. Her adamın elinde beş sarık vardı. daha önce açıklamasını yaptığım hayvanlar. Şah’ın ve beraberindekilerin önünden geçirdiler: Önce. Bunların açıklamasını sonra yapacağım. Onlar da “İki padişah daha Müslümandır. Yani.hazır idiler. Diğerleri Hıristiyandırlar” diye cevap verdiler. Hindlilerin sarık yaptıkları ve başlarına giydikleri oldukça değerli bombazin adlı kumaştan yapılmış beş parça. Ertesi gün Şah beni çağırıp Hindistan’dan kendisi için gönderilmiş olan mücevheratı göstererek beni biraz meşgul etmek istediğini söyledi. Daha sonra dokuz adam geldi. Daha sonra her birini dört adamın taşıdığı teskereler ile 25 defa dikefzar[112] getirdiler. Hepsi bu tertip ve düzenle dururken iki Hind elçisi geldi. Daha sonra birkaç adam çini tabaklar ve kâseler getirdiler. Daha sonra altı adam geldi. Onları Şah’ın karşısına oturtup hemen hediyeleri getirdiler. Bu armağanları Şah’ın huzurundan geçirdikten sonra et getirip hep beraber yemeye başladılar. Ortada dört bin süvari görünüyordu.
adamlarına dönüp gülümsedi: “İtalyalı’ya bakınız!” dedi. Diğer hediyeler. Bu hediyelerin çok güzel ve oldukça pahalı göründüğü ama bana göre kendisinin daha kıymetli olanlara layık olduğu cevabını verdim. Bu şapkanın üstünde. beğenip-beğenmediğimi sordu. Şah baktı. parlak ve yüz karat ölçüsündeydi. Bu kuşları bizim kuşlarımız ile mukayese ettiğimizde oldukça şaşırtıcı görünüyorlardı.vermelerini emretti. Bundan başka çini ve yeşim taşından yapılmış çok güzeldiler. ama eskiydi. her tanesi beş krat olan 60 dizi inci -inciler beyazdılar ama yuvarlak değil idiler-. . Üzerine dikilmiş olan inciler de eskiydi. ikiye yarılmış ve hurma tanesi şekline benzetilmiş tek parça bir taş vardı. Etrafında iri firuzeler göze çarpıyordu. Sanki benim.bir kabı bana göstermeleri için emir verdi. yirmi karat ölçüsünde keskin uçlu olan bir elmastan -çok şeffaf değildi ama parlaktı. Şah mücevherleri bana gösterdikten sonra deniz tarafından yani Fars körfezi tarafındaki bir padişahtan kendisine gönderildiğini söyleyip. Ben hediyeye elimi sürmemek için hemen mendilimi çıkarıp elime aldım. Bu yüzüğün ortasında iki krat ölçüsünde bir yakut vardı ve etrafına elmaslar yerleştirilmişti. Temiz. takkeyi bu şekilde tutmak istemem hoşuna gittiğinden bu hareketimi övüyordu.ve üzeri mücevherler ile işlenmiş iki ölü kuştan ibaret idi. Bunu duyunca ipekten dokunmuş çocuk takkesini bana vermelerini söyledi. dört karat ölçüsünde iki yakutla iki altın küpe.
Salonun içinde. her biri elli ilâ seksen karat ölçüsünde parçalar çıkardı. kendinden öncekilerin bunu yapmadığını kendisinin . Doğrusu bu salon gerçekten çok güzeldi. Delinmemiş olup rengi çok güzeldi. Çünkü ağaçları ve direkleri kubbe şeklinde döndürmüşler. “Bu salonu gerçekten beğendiğimi. etrafından nakış işlemeli. sarayın ileri gelenleri de etrafına dizilmişlerdi. Bu çadırla kubbenin arasında içinin her tarafı nakışlı bocasineden bir otağ bulunuyordu. Bu durum beni “o yazıların ne olduğunu” sormaya itti. Salonun bir tarafında.Bir başka gün yanına gittiğimde onu kubbeli bir salonda buldum. Terkibi güzel ve parmak kadar idi. Bir yüzüne Mağrip Araplarının yazısı kazılmıştı. kendi ülkemde böylesine güzel bir bina olup olmadığını” sordu. Sonra yaklaşık seksen gram ağırlığındaki[113] siyah renkli[114] birini aldı. Ortaya. kendisinin pek çok Frenk hükümdarından daha kudretli olması sebebiyle böyle bir saraya ve köşke sahip hiçbir yerin bulunmadığı. Onu açtı. Şah bunun üzerinde oturmuş. üzerine altın iplikler ve inciler işlenmiş ağaçtan bir sandalye vardı. sırmalı ipekli kumaşlar sarkıtmışlar. Hasan Bey “Bir padişahın bu harfleri kazımaları için emir verdiğini. salonun tabanına oldukça güzel ve her biri en az on dört adım uzunluğunda halılar döşemişlerdi. gölgelik yapması için dikilmiş olan dört sıra ağaçların arasında dört köşeli ve nakışlı büyük bir çadır görünüyordu. ayrıca bizde böyle salonlar yapmanın âdetten olmadığı” cevabını verdim. zeytin tanesine benzer on iki tane. çok parlak. Benden “Burayı beğenip beğenmediğimi. Karşısında bir paket vardı.
Ona bakıp gülümsedim. O ciddiyetle bana bakıp: “Pran Cataini Cataini…[115] Dünyadaki bütün ahali üç göze sahiptir. bizim Kefe ile yakın bir ilişkimiz var ve buna bağlı olarak değiş-tokuş yaparız. bana bunun benzerini başka bir yerde görmüş müyüm? diye soracaktır. Pekala. Bu yüzden sanırım onun değerini altın ile ölçemeyeceğiz. bana sorduğu soruyu ve cevabımı onlara tekrar etti.” dedi.de bu mücevherin üzerine bir harf kazımayacağını.” dedi. Doğru sözü sen söyledin. Bunlarla otururken söz Çinlilerden açılınca. Çinliler iki göze. “Onun gibi bir şey görmedim ve sanırım buna benzer bir mücevher bulunamaz. Belki birileri onun cevabını verebilir” diye cevap verdim. Bu sırada benden “bu yakutun değerinin ne kadar olduğunu” sordu. Elçi: “Biliyor musun. Etrafındakilere döndü. Aynı şekilde onlar da Tatar ordusuna (kampına) gelirler. Frenkler ise bir. eğer onun değerinin ne kadar olduğunu söylersem. hayır diye cevap vereceğim. mücevherin dili olsa. Mecburen. Tekrar onu beğenip beğenmediğimi sordu. elçi bana: “Devrin padişahının sarayının reisi Frenkleri iyi tanır. yoksa bir defada şeklinin kaybolacağı” cevabını verdi. Ben: “Tatarların Frenkleri tanıması nasıl mümkün olabiliyor?” diye sorunca: “Bizleri (Frenkleri) niçin tanımamaları gerekiyor?” diye cevap verdi. Ben daha önce bu Çin atasözünü 1436’da Çin’den dönen ve yanındakilerle birlikte Tana’dan geçen ve bu sırada bir miktar mücevher alma ümidinde olduğumdan evime misafir olan Tatar elçilerinin birinden duymuştum. Biz Çinliler iki .
Ertesi gün tekrar Şah’ın yanına gittim. siz Frenklerin bir gözü var.” dedi. Bundan dolayı Şah bu sözleri söyleyince bu atasözünün anlamını daha iyi anlamış oldum. bana ceviz şeklinde. Bu cümleden. delinmemiş ve altından bir hokkanın üzerine yerleştirilmişti. Sonra Şah. Bana yaklaştı ve biraz eyleneceksin dedi. Uzun.göze sahibiz. bakır para büyüklüğünde bir mücevher parçası . Bundan sonra yerleştirilmiş ve yerleştirilmemiş pek çok mücevher gösterdi. Her biri yaklaşık yirmi karat olan iki tane daha vardı. çünkü eskiydiler. “Onları Yezd şehrinde diktiklerini” söyleyip: “Bizim elbiselerimiz çok güzeldir ama birazcık ağır. Bana çok ilginç bir şey gibi görünüyordu. Ama (bu esnada yüzünü yanında bulunan Tatarların tarafına döndürdü) siz Tatarların bir gözü bile yok. parlak. Sırmalı. Çok iri idi. bir buçuk ons ölçüsünde bir yakut gösterdi. bu konuşmalar şaka ile karışık sürüp gitti. ipekli. Daha sonra bir kadın başı şeklinde yapılmış. küçük çiviye benzer dört köşeli bir yüzey ve onun çevresinde de ayrıca beş tane mücevher vardı. O hepsinden daha iri olup yaklaşık otuz karattı. Astarları ipekten ve çok güzel olan kürkler kakım ve samur postundandı. Onların arasında iri firuzeler ve inciler de görünüyordu ama o kadar değerli değillerdi. şeffaf.” dedi. Ondan sonra kaftanları getirmeleri için emir verdi. yünlü ve çiçekliydiler. Daha çok güzel ve ilginç olan ipek halıları getirip göstermelerini emretti.
yontulmuş elmas gösterdi. bir şey söylemedi. Şah tebessüm edip. Sonra kırk dizi inci çıkardı. Bir başka elmas parçası da on-on iki karattı. delinmemişlerdi. Daha sonra emretti: Gümüş bir leğende yaklaşık kırk tane armut ve balkabağı şeklinde inci getirdiler. “Nereden biliyorsun?” diye sordu. “Eski çağlardan bir tanrıçanın heykelciğidir. daha önce buğday ektikleri bir yerde Şah’ın alayına katıldım. Saçı arkaya atılmış başının üstüne gülden bir taç yapılmıştı. oradan biliyorum. Buğday tarlalarının sahipleri de hakları ödenerek razı edilmişlerdi. Her birinin ölçüsü otuz karat olup aşağı-yukarı hepsi şeffaf idi.” diye cevap verdim. Bu esnada buğdaylar biçilmiş olup eğlence ve karşılama merasimi düzenlemek için hazırlıklar yapılıyordu. Geriye kalanlar ise mücevher olarak göstermeye uygun değildi. “Hayır” dedim. Burada çok . bana: “Bu incilerden bir merkep yükü[116] gösterebileceğini” söyledi. Putperestler ona tapınıyorlardı. Sonra üç parça.gösterdi. Ertesi gün şehrin içindeki geniş düzlükte.” dedim. “Peki kimdir?” dedi. Şah “Gördün mü? Acaba bu Meryem midir?” diye sordu. “Bu tür şeyler yapmak İsa Mesih’in ortaya çıkışından önce yaygın idi. her dizide otuz tane inci vardı ve her biri beş altı karat ölçüsünde idi. Bu gösteri de Şah’ın kendi âdetlerine göre oğullarından ikisini sünnet ettirmesi münasebetiyle ziyafet verdiği gece gerçekleşti. Bir süre başını salladı. Benim yanımda bu tür mücevheratın bulunup-bulunmadığını sordu. İncilerin yarısı yuvarlaktı. “Hayır” cevabını verdim. İncilerin rengi çok güzel olup.
sıralanmış idi. Altı ayak yüksekliğinde. sedef ve incilerle işlenmiş idi. Daha sonra Şah’ın yanına dönüp eve gitmek için izin istedim. İnancıma göre bu halılar ile Kahire ve Basra halıları arasındaki fark. Ertesi gün Şah’ı sözleşilen bir yerde buldum. eğerli ve gümüş süslere sahip at gördüm. her bir Tharsia tarzında altın. Bu dükkanların içinde odalar bulunuyordu. Bunun biraz uzağında küçük kaplar içinde ve elvan renklerde tatlılar -ama daha çok akide şekerleri. Şah daha önceki sekiz küçük tahta tepsinin onun bunun arasında taksim edilmesi işini kendi üzerine aldı. tabanları ise en güzel halılarla döşenmişti. Ayrıca sandal ağacından iki büyük kapı gösterdiler. Çeşitli tatlı ve meyvelerle dolu pek çok kap getirdiler. Onların sayısı yüze ulaşıyordu ama ben en iyilerinden 40 tanesini gezdim. Çatıları rengarenk yapılmış. Her birinin içinde muhtelif şekillerde beyaz şekerler konulmuş sekiz tane küçük tahta tepsi getirdiler. Bana bütün bu elbiselerin ve eğerlerin merasim ve teşrifat sırasında Şah tarafından bahşiş olarak verileceğini söylediler. Dükkanın bir tarafında kırk tane. Ben birinci kişi olduğumdan bir tepsi de bana .sayıda küçük dükkanlar kurmuşlardı. Şah beni görür görmez adamlarından bir kaçına benimle birlikte gitmeleri ve bu dükkanları bana göstermeleri için emretti. İngiliz yünlü kumaşı ile Saint Mathewes yünlü kumaşı arasındaki kadardır. Daha sonra beni kendi tarzlarına göre dikilmiş ipekli elbiseler ve başka çeşitlerden oluşan kumaş yığınlarıyla dolu iki dükkana götürdüler.
şapkanın bekçisine. ama hil’at alanların sayısı iki yüz elliden fazla idi. Bu dans etmeler ve kumaş . bazılarına da at veriyorlardı. bunun üzerine birkaç adam adı söylenmiş olan kişinin yanına gidip onu yanlarına alarak elbiselerin bulunduğu odaya götürüyorlar. Bir kaçı da saz çaldılar. dans eden kişinin. derecesine ve makamına göre bir hil’at giydiriyorlardı. Şapka o kadar çirkindi ki saygın bir adamı utandırması için yeterliydi. Bir kısmına eyer. dans eden kişiye bir parça çelvar[118] vermesini emrediyordu. Daha sonra Şah. tepesinde kıvrımlar ve ponponlar bulunan. o kişi şapkayı alıp gösterilen kişiye götürüyor. Daha sonra halının üstüne kelle şekeri şeklinde. Şah işaret verir vermez. Ama o.ihsan olundu. Bunun yanına Şah’ın vereceği emirle hareket edecek olan biri durdu. Beş-altı kişi de Şah’ın karşısına dikilmişti. Geriye kalanları huzurda bulunanların derece ve makamına göre taksim ettiler. Bunlar. o da sarığını çıkarıp palyaço şapkasını giyiyordu. Bu işlerden sonra kadınlar gelip dans etmeye başladılar. diğer erkeklerin ve kadınların başının üstüne yayıyor. şapkayı başına koyduktan sonra ileri çıkıp dans ediyordu. Zubiaurların[117] şapkalarına benzeyen bir şapka koydular. Şah’ın övücü sözlerinin ardından şarkıcıların önüne fırlatıyordu. O da kumaşı çıkarıyor. sanırım kırk kişiydiler. O: “Falana hil’at veriniz” diye emrediyor. Her tepsi 4-5 duka değerinde idi. Ertesi gün Şah’ı reislerinin başında gölgelik bulunan 15 kişilik bir grubun arasında buldum.
bu suretle kurtulmasından ve onu kaldırıp yere atmasından ve sırtını yere getirmesinden başka çaresi yoktu. Her ne kadar bazen onlardan biri yenilme merhalesine kadar geliyorsa da kurtuluyordu. Birbirlerinin belini tutmayıp biri diğerinin boynunu tutmaya çabalıyor. diğerinin mümkün olduğu kadar eğilip öbürünün sırtını tututarak yerden kaldırmasından. çelvar ve buna benzer şeylerle elliden fazla at onabuna bahşiş olarak verilmişti. Şah “güreş tutması ve kendisi için bir rakip seçmesini” emretti. Genç ve uzun boyluydu. Aşağı yukarı otuz yaşlarındaydı. Değilse. Fakat pehlivan diz vurup bir şeyler söyledi. ipek. Bu zamana kadar. onu güreş . Nihayet bu çıplak güreşçilerden biri şahın önüne geldi. Dev gibi görünen iri cüsseli bir adamdı. güreşten muaf tutulmak için Şah’tan ricada bulunduğunu” söylediler.fırlatmalar akşama bir saat kalana kadar devam etti. Ben ne söylenildiğini öğrenmek istiyordum: “Geçen defa güreş sırasında rakiplerinden çoğunu ezdiği. kendilerini sıkıca savunuyorlardı. Güreşçilerden biri diğerinin boynunu tutunca. Bu yüzden Şah. Bundan sonra güreş tutma şu şekilde başladı: Yarım pantolonlarıyla ve ayak bileklerine kadar ulaşan deri çoraplarıyla iki çıplak adam şahın karşısında yer alıp güreş tutmaya başladılar. sadece yere düşmek güreş açısından “yenilgi” sayılmıyordu. yaraladığı ve ölümlerine sebep olduğundan. Bu noktaya gelindiğinde diğeri yenilmeye mecbur bırakıyor ve güreşi kazanıyordu. benim hesabıma göre üç yüzden fazla parça şal.
Onların hepsi Şah’ın şatırlarındandılar -ki kendileri için ödüller belirlenmişti-. Nihayet onların arasından biri ödülü alıyordu. başka bir yarışma çizgisinin sonuna vardığında. Yarışma başladıktan sonra. Adamların hepsi çıplak olup kaslarını korumak için baştan ayağa yağlanmışlardı. Bu grup yarı çıplak ve yalın ayak bazen on günlük yolu. Koşucular meydanın bu tarafından o tarafına koşarak. bacaklarının gücünü tecrübe ediyorlardı. Bana “kendisiyle birlikte yolculuk yapmaya meylimin olup olmadığını veya geride kalıp . Çünkü her esnaf en iyi mallarını satışa sunmuştu. Bu şenliklerin sona ermesinden sonra Şah. birlikte kat ediyorlardı. Bu oyun benim ayrılmamdan sonra gece yarısını iki saat geçene kadar devam etmiş ve başka pek çok hediye vermişlerdi. Bu esnada şehri ve özellikle dükkanları süslemişlerdi.tutmaktan muaf eyledi. bütün yolu koşmaksızın. bir ok daha alıyordu. kendi alayıyla âdetleri üzere göç etmeye başladı. Şah’ın Şatırları[119] için de bir buçuk mil mesafelik bir yolu koşmaları ve yarışmaları için bir armağan belirlemişlerdi. yarışma çizgisinin sonuna ulaşan her koşucu. Her birinin bacağında deriden yarım pantolon vardı. Sadece bütün kuvvetleriyle değil aynı zamanda uzun adımlarla çok hızlı koşmalıydılar. Bu güreşçiye bahşiş olarak atlar verdiler. uzakta duran ve onun hedefe ulaştığını göremeyen kişilere delil olarak göstermeleri için özel bir ok alıyorlar. görevlilerden.
yüz deve ve birkaç top ipek hediye etti. Yolculuğun birinci günü on-onbeş mil yol kat ettiler. yazacağı şeylerin bir kısmı inandırıcı olmayacak. Birisi dikkat çekici bütün konuları yazmak istese. Şah da hemen onları. belki. Fakat çok geçmeden. onun arkasında kalıp bolluk içinde yaşamaya tercih ettiğimi” söyledim. Bu yüzden sadece bir konudan bahsetmenin uygun olacağını düşünüyorum ve geriye kalan konularını yorumunu benden daha zeki olan yazarlara bırakıyorum. o da şehri (Şiraz’ı) ele geçirmek istemişti. Şah’ın Uğurlu Mehmed[121] adındaki diğer oğlunun büyük ve meşhur şehirlerden olup babasının hakimiyetinde yer alan Şiraz’ı aldığı haberi geldi. Daha sonra Şah’ın oğlunun hizmetinde olan ayan ve eşraf da çok sayıda at ve deve takdim ettiler. her kim istiyorsa bağışladıktan sonra öğle yemeğine gitti.oturan oğullarından biri[120]. Şahın oğulların üçü de onunla birlikte idi. Bu haber . benim için bir miktar Dirhem ve Dinar ile birlikte bir at ve bir çadır gönderdi. annesi ile birlikte Şah’ı görmeye geldi. bozkırda olduğumuz sırada. bozkırda olduğumuz bir gün. Şah’ın Bağdat’ta -yani Babil’de. suya ve otlara ulaşmak için en iyi güzerâh olarak bildikleri bir yola saptılar. Çünkü ona babasının öldüğü haberi ulaşmış. Sonra. Bu cevabı işitince çok memnun olduğu anlaşılıyordu. Şehirden dışarı çıkınca. benim de önümde. Şah ve alayı.rahat olmayı isteyip istemediğimi” sordu. Neyse. Ben “üzüntü ve eziyet içinde onun hizmetinde yaşamayı. Babasına yirmi iyi at.
) Hepsinin et. Sol el ile . kadın ve erkeklerden oluşan hizmetkârlarını. Bu beldeleri görme niyetinde olmayan kişiler de bahsettiğim şeyleri okusunlar. anneleri veya sütanneleri onları emzirebilsin diye eyerin ucunda taşırlar. O kadar süratli hareket ettiler ki gece yarısından ertesi gün akşama kadar geçen zaman içinde 40 mil yol kat ettiler. kadın.Şah’ın kulağına gelir gelmez hemen kalkıp adamlarıyla birlikte 120 mil uzaklıktaki Şiraz yoluna koyuldu. kadınlarını. (Bu kavmin çoğunluğu şarap içmezler ve bu yüzden şarap kıtlığı da yaşamazlar. Şah’ın mülazımlarından olan ayan ve eşraf. Yaygın olarak pek çok deve ve katıra sahipler. Bunların sayısını biraz sonra sonra söyleyeceğim. elbiselerini ve eşyalarını yanlarında götürüyorlardı. Erkek. meyve ve diğer ihtiyaçları yanlarındaydı. Sadece inanıyor değil aynı zamanda iyice biliyorum ki bundan sonra birileri bu beldelere gelirse ve feleğin bir günü böyle bir olay olursa. çocuklarını. çocuk hattâ bebeklerden oluşan topluluğun bu kadar hızlı yolculuk yapacağına hiç kimse inanamaz. beğensinler ve inansınlar. Bu şekilde üç günde Şiraz’a vardılar. Bazı beşikler. diğerlerine göre daha güzel olup sahiplerinin mevkiine ve makamına göre üzerleri sırmalı veya ipekli kumaşlarla örtülüdür. Ben bu duruma şahit oldum. keza. bu konuda yazdıklarımın doğruluğu veya yanlışlığı hakkında hakemlik edebilir. Bu görkem ve büyüklüğe rağmen asla ekmeksiz kalmadılar ve çok az şarap darlığı yaşadılar. Beşiğe koydukları küçük bebekleri.
Her elli kişi için bir tane fasulyeyi cebime . babalarının makam ve derecesine uygun olarak yapılan ve süslenen iki tarafını örttükleri kafeslerin içinde. Öyle ki bir atın başı diğer atın başına çarpıyordu. sahip oldukları mevkiilere göre erkek ve kadın hizmetkârlarını önden gönderirler. atlarla taşırlar. Kadınlar yüzlerini açık havada güneşin yakmasından korusun diye at kılından yapılan bir örtü ile kapatırlar. Layık ve müstahak erkekler. Fasulyelerle askerlerini saymaya başladım. Onların sayısının toplamı o kadar çoktur ki saflarının uzunluğu o taraftan bu tarafa bir günlük yol kadardır. Hepsi sabahtan akşama kadar safta durdular. Süvarilerin bazıları silahlı bazıları da silahsız olup bu dairenin çevresi otuz mile ulaşıyordu. Ama bizim aramızda âdet olduğunun aksine kişilerin isimlerini kaydetmekle veya atları dağlamakla uğraşmayıp sadece beyleri çağırıyor. Bu esnada askerleri ve hayvanları saymakla meşgul olmaya başlayıp süvarilere ovada geniş bir halka oluşturmaları emrini verdiler. sonra bir başkasının gidiyordu. Diğer çocukları.beşiği ve dizgini tutarlar ve sağ el ile atı sürerler ve küçük parmaklarına bağladıkları kırbaçla da vururlar. Daha sonra çıkarmak ve saymakla memur olan bir kişi geçti. Ben hizmetkârımı yanımda götürüp onların arasından geçtim. onun emri altındaki sipahilerin sayılarının doğru olup olmadığını görmek istiyor. Kadınlar da ata binerler. Şah’a hizmet ve korumacılık yaparlar.
Geriye kalan atların bazıları. Asker teftişi sona erer-ermez hesap ettim. Demir zırhların eteği yere kadar uzanıyordu. Sizin için açıklayacağım: Çadırların adedi Develerin adedi Katırların adedi 6000 (Altı bin) 30000 (Otuz bin) 5000 (Beş bin) Yük atlarının adedi 5000 (Beş bin) Eşeklerin adedi Seyislerin adedi 2000 (İki bin) 20000 (Yirmi bin) Süvari atlarından iki bin tane vardı. dipleri ve püskülleri altın idi. demirden veya altın ve gümüşten yapılıp zincirlerle birbirlerine bağlanmış küçük dört köşeli zırhlarla örtülmüşlerdi. Askerleri ve hayvanları aşağıdaki şekilde buldum. tıpkı bizim atlarımız gibi deri ile bazıları ipekle bazıları .koyuyordum.
ise ok geçemeyecek kadar kalın kaba ipekle örtülmüşlerdi. Süvariler de daha önce bahsettiğim türdendiler. Daha önce bahsettiğim bu demir zırhları Beşköy’de -yani bizim dilimizde “Beş şehir”- imal ediyorlar. Burasının etrafı iki mil olup bir tepenin üzerinde yer alır. Burada bu işleri yapan zanaatkârlardan başka hiç kimse oturmamaktadır. Eğer yabancı biri bu işi öğrenmek isterse, mesleği öğrendikten sonra oradan başka yere gitmeyeceğine, köyün diğer ahalisiyle birlikte yaşayacağına ve bu mesleği icra etmeye başlayacağına dair taahhüt alındıktan sonra onu kabul ediyorlar. Doğrusu, başka yerlerde de bu tür sanatlar yaygın, ama hiçbir yerde bu kadar güzel zırh ve göğüslük yapılmıyor. Bundan sonra şöyle şeyler saydım: İki bin iyi katır, yirmi bin küçükbaş hayvan ve iki bin büyükbaş hayvan, toplam yüz tane av kaplanı (Pars), ortalama iki yüz şahin, üç bin tazı, bin adet av köpeği, elli tane doğan. Kılıçlı sipahi: yaklaşık olarak on beş bin kişi; Köleler, çobanlar ve ulaklar ve buna benzer kılıç bağlamış kişiler: iki bin kişi; Okçular: bin kişi. Ayrıca bunlardan da bahsedilmeli: Yaklaşık yirmi beş bin seçkin süvari, üç bin mızraklı ve okçu piyade, on bin yüksek ve orta tabakadan kadın, beş bin kadın hizmetkâr, altı bin en
az altı yaşından on iki yaşına kadar küçük oğlan ve kız çocuğu ve yaklaşık olarak beş yaşlarında beş bin çocuk. Süvariler arasında bin kişi mızrakçı, beş bin kişi kalkancı ve yaklaşık on bin kişi okçuydu. Geriye kalanlar ise çeşitli silahlara sahiptiler. Askerin ardında görülen ve mal satan esnafın izahı ise şu şekildedir: Öncelikle, ordunun ihtiyaç duyduğu şeyleri taşıyan sayısız miktarda terziler, ayakkabıcılar, demirciler, eğerciler ve ok imalatçıları. Daha sonra, ekmek, et, meyve, şarap ve diğer şeyleri satan esnafı anmam gerekiyor. Her yerde uyulan büyük bir düzen ve tertiple hareket ediyorlar. Baharat satan attarları da ordu içinde bulmak imkân dâhilinde. İran’da ekmeğin fiyatı Venedik’teki fiyatlardan daha ucuzdur. Bir küp[122] şarap ise dört duka’dır. Bu durum, şarabın bu ülkede sadece az bulunmasından değil aynı zamanda halkın da az içmesinden kaynaklanmaktadır. Etin yarım kilosu[123] bir veya bir buçuk penny[124] ve peynir bir çeyrek penny, pirinç bir çeyrek penny, herçeşit meyve bir çeyrek penny, her biri on-oniki kilogram ağırlığındaki karpuz ve kavunun kilosu iki buçuk penny, bir gün yetecek miktarda at yemi üç penny, bir takım nal on iki penny; eyer, dizgin ve diğer at koşumları ise oldukça az bulunuyordu. Alınıp satılan atlar hakkında söyleneceklere gelince;
pazarda sadece değeri sekiz ilâ on iki duka olan küçük atlar
satılıyor. Tataristan’dan tacirlerin getirdiği atların -daha önce
bahsetmiştim- tanesi dört-beş bin duka değerinde olup dört bin, beş bin veya altı bin dukaya satıyorlar. Bu atlar küçük boylu oldukları için sadece yük taşımada kullanıyorlar. Daha önce de sözünü ettiğim develerin arasında sekiz bin tane çift hörgüçlü deve vardı ve hepsinin yünleri kırkılmıştı. Bu develerin çok güzel örtüleri, boyunlarından asılmış olan çok çeşitli zilleri, çanları ve boncukları var. Herkesin derece ve makamına uygun olarak on devesi var. Bazıları ise yirmiotuza yakın deveye sahipler ve onları katar yapıp ağızlarından birbirine bağlıyorlar. Herkes, kendi büyüklüğünü ve görkemini göstermek için deve katarlarını kendisi sürüyor, kimsenin onların üzerine oturmasına fırsat vermiyor. Diğer tek hörgüçlü develer çadır, otağ, elbiseler, sandıklar, torbalar ve sahiplerinin denklerini taşıyorlar. Aynı şekilde develerin arasında yaklaşık iki bin baş hiçbir şey taşımayan deve görünüyor ki onlar sadece gösteriş için yola sürülüyorlar. Bunların örtüleri diğer develerin örtülerine göre daha güzel ve daha kalitelidir. Bu cümleden olarak, daha önce bahsettiğim atlar arasında da yaklaşık bin tane atı aynı bu şekilde süslemişler. Bizde de âdet olduğu üzere, eğer gece yol alınıyorsa öndeki namlı ve rütbeli kişiler meşale taşıyorlar. Bu işi onların nökerleri ve cariyeleri yerine getiriyor. Şah ata bindiğinde hemen önünde beş süvari ve bunların ilerisinde keşifçiler, dört köşeli bayraklarla hareket edip: “Hazır ol! Hazır ol!” diye bağırıyorlar. Bütün halk kenara çekilip yol veriyorlar. Şah yaylaya göç ederken yanında bulunanlar tarafından icra edilen gelenek, düzen, tertip, çağrışıp-
bağrışmalar ve gösterişler hakkında benim müşahede ettiklerimin bir bölümü bunlar olup geniş bir şekilde anlatabileceğim hikayelerden bir özetti. Bu esnada kendimi rahatsız hissettiğim için ordudan ayrılıp, yarım günlük yolu geride bırakarak Sultaniye’ye -bizim dilimizde İmperial manasına geliyor - vardım. Burası da zikredilen padişaha ait olup öyle görünüyor ki oldukça sağlam inşa edilmiş. Surları yok ama bir kaleye sahip. Hisarları harap olmaya yüz tutmuş. Çünkü dört sene önce Cihan Şah[125] adlı bey tarafından tahrip edilmiş. Kalenin etrafı bir mil olup içinde dört sıra sandalye uzunluğunda bir kilise var. Bu kilisenin kubbesi, Venedik’teki San Joanni Paulo kilisesinin kubbesinden daha büyük. Kapının parmaklıkları yuvarlak ekmek iriliğinde toplara sahip. Turunç iriliğindeki toplar yapraklarıyla birlikte işlenmiş olan dallara yerleştirilmiş. Hatırladığım kadarıyla hepsi bir yerde bir tahtanın üzerine kakmacılık şeklinde yapılmıştı. Bu altın ve bakır işlemeciliğinde o kadar usta ve hüner sahibi olmuşlar ki bizim ülkemizde harcayacak çok uzun vakitleri olsa bile bu işleri yapabilecek ve sunabilecek adamlar bulunmuyor. Şehir nisbeten büyüktü. Etrafı dört mil olup oldukça bol suyu var. Başka bir kanıtım olmasa bile Sultaniye adı burasının mühim bir şehir olduğunu gösteriyor. Doğrusu şimdi ahalisi az olup altı ilâ sekiz bin belki biraz daha fazla nüfus sahip.[126]
Çevresi iki mil olup beş yüz eve sahip. Hepsi Şah’ın yakın adamlarından sayılan beş veya altı oğlu vardı. Şah önce bu yaşlı adamın sakalının tıraş edilmesini. Şah’a oğlunun Şiraz’ı ele geçirdiği haberinin ulaştığını ve Şah’ın da bütün hizmetkârlarıyla birlikte hızlı bir şekilde hareket ettiğini işittim. Bu bölgede iken tercümanım vefat etti. Burası küçük bir şehirdir. O esnada bile sağlıklı ve sağlam bünyeliydi. Orada onu soydular. Kasapların et astığı askılardan iki tanesini omuzlarının her birinin arkasından soktular ve onu et astıkları yerde astılar. Bunun üzerine hemen Sultaniye’den ayrılıp Çulper Han’a -bizim dilimizde Şah’ın kölesi manasına geliyor-gittim. Şah’ın mülazımları arasında Hoşkadem[127] adlı yetmiş yaşında bir adam vardı. Hoşkadem’e bir mektup yolladığı ve onun da Şah’a bunu göstermediği dedikodusu yayılmıştı. Diğer elçilerin aksine kendi kendimin tercümanlığını yaptım. Öğrenebildiğim . İki saat geçmesine rağmen hala sağ idi. daha sonra öldürüleceği yere götürülmesini emretti. Bu yolculukta garip bir şiddet gördüm. Çünkü Hasan Bey’in Şiraz’ı ele geçiren oğlu Uğurlu Mehmed’in. Şah’ın alayının tarafına gittim. daha önce de bahsettiğim gibi. Bu yüzden bundan sonra İran’da kaldığım süre içinde (bu olaydan sonra beş yıl daha kaldım) benim dilimi bilen birini asla bulamadım. Oradan çıkıp. Harabelerden anlaşıldığına göre eskiden burada iyi binalar varmış.Şehirde ikamet etmekte iken. Bu muhteşem adamı Şah’ın fermanı ile tutukladılar. Hızlı bir şekilde Şiraz’a gidiyorlardı.
Her tarafta görülen şehirlerin pek çoğu harabe durumda idi. kendisi için Şah’tan af dilemesini. . taşlık ve kumluk idi. Su az idi. oldukça fakir. Buna rağmen İranlılar suyu ırmağa beş altı günlük yol mesafesinde yerin altından çıkarıyorlar. Amcalarından birine mektup yazarak. meydana getirdikleri su kanalına oradan da kuyudan kuyuya ve hattâ nereye istiyorlarsa oraya geçiriyorlar. teslim olmaya hazır olduğunu. oradan yola devam ederek ve yer tabakasını yararak (yani arklar açarak) suyu zeminin yüzeyine ulaştırmak istedikleri noktaya getiriyorlar. Katettiğimiz yola komşu olan İran toprağının bu bölümü. kurak. Tahıl ve meyveyi su kanalları ile elde ediyorlar. Böylece suyu.kadarıyla Uğurlu Mehmed. Bu işi sona erdirdikten sonra kuyunun arkını kanal tarafına açıp suyu mecrasına bırakıyorlar ve şehirlerine ulaştırıyorlar. Giderek çukurları yayıyorlar ve daha önce bahsettiğim kuyudan daha derin bir su yolu meydana getiriyorlar. babasının Şiraz’a doğru geldiğini işittikten sonra. Irmağa yakın kuyuya benzer bir çukur açıyorlar. Bu şehirlerin her biri kerpiçten ve sağlam görünüşlü kalelere sahipti. Çünkü su her yerde az olduğu için hayat zordur. babasının tayin ettiği bir yerde yaşayacağını ve canının emniyette olmasını talep ediyor[128]. şehirden çıkıp yabancı bir ülkeye doğru gidiyor. Bu kazdıkları yerden iki yüz adım sonra daha öncekine benzer başka bir kuyu kazıyorlar. Eğer suyu kendi yatağından akıtmak isterlerse kanallardan akıtıyorlar.
Gerçekten. daha iyi otlaklara ve köylere ulaştıklarını söylediler. Usta marangozlara sahipler: İki karış genişliğindeki bir kütüğü doğrayarak tahta çıkarmak ve iki adım uzunluğunda güzel bir kapı yapmak zorundalar. Onu doğramak. Kullandıkları direkleri ve kalasları bol sulu yerlere diktikleri ve ihtiyaçlarının çoğunu karşıladıkları bu ağaçlardan elde ediyorlar. bağlamaları çok iyi ayırt edilebiliyor ve bu kütüklerden sandıklar da yapıyorlar. ne büyük ne de küçük hiç bir ağaç bulunmadığını ispat etmek için şunu söylemeliyim: Dallarına kumaş parçaları asılmış olan dikenli bir çalıya rastlamıştım.Çünkü böyle yapmazlarsa yaşayacak bir yer bulamazlar. Yağış o kadar az oluyor ki askerlere ülkelerinin oldukça kurak ve verimsiz olduğunu söylediğimde. ağaç mafsalları. bana cevaplarında. Bu diyarda ister dağda ister ovada olsun. Şahın ordusunda büyük bir kalabalık oluşturmasına rağmen . Halk bunu hastanın ateşinin düşürülmesi ve şifa bulunmasının bir nişanesi olarak yapıyordu[129]. Pencereleri ve diğer ev gereçlerini de bu şekilde çok güzel yapıyorlar. yoksa büyümüyorlar. şaşırmamam gerektiğini geçen yazın sularla dolu bir yola koyulup. Meyve ağaçlarına da kanallarla su getiriyorlar. parlatmak ve parçaları birbirine tutturmak konusunda öyle maharet gösteriyorlar ki bu durumu görmek bile heyecan vesilesidir. Bu beldelerde kendilerinin diktiği meyve ağaçlarından başka ağaçtan ve ormandan bir eser yok.
bugün şehrin altıda biri tekrar meskûndur. Çünkü hepsi sarhoştu. Bunun etrafı sütunlar. Orada İsfahan halkının oldukça kalabalık olduğuna vakıf oldum. askerlerin kestikleri başları yanlarında götürmeye güçleri yetmemiş. oynamak ve gülmek istiyorlardı. suyu tatlı. Öyle ki. Varoşların evleri güzellik bakımından hisarın içindeki evlere yetişiyordu. Yolumuza devam ederek buralardaki önemli şehirlerden biri olup kerpiçten bir hisara ve hendeğe sahip olan İsfahan’a vardık. bu sefere katılan kişilerden işittiğime göre. sultanın emrini yerine getirebilmek için başlarını kestikleri kadınların saçlarını tıraş etmişler ve onları götürmüşlerdi. Şehrin çevresi dört mil olup varoşlarıyla birlikte on mildi. Bununla birlikte. mallarını satmak ve akşam olunca bunları . ama kısa zaman sonra halk tekrar ayaklanmış. Askerler bu emri özenle yerine getirmişler. Bazen padişahlarına boyun eğmiyorlar. O da İsfahan’a ordu gönderip şehri yağmalamalarını. güzel kubbeler. O askerler Sultan’n emriyle bütün şehri harap etmişler. Bunlardan en önemli olanlarından biri. Bundan yirmi yıl önce İran padişahı olan Cihan Şah bu şehre gelmiş halkını itaat etmeye mecbur bırakmış. sayısız odalar. hoş içimli ve oldukça lezzetli olan dört köşeli sarnıçtır. yakmalarını ve geri dönen her askerin kestiği başı yanında getirmelerini emretmiş.hiç kimse ne sızlanıyor ne de feryat ediyordu. İsfahan büyük ve tarihi binalara sahip. Onları tâbi kıldıktan sonra buradan ayrılmış. Bunların arasında iyi huylu ve zengin de sayılabilecek pek çok erkek var.
Hisarı vardır. Şehri etrafı yaklaşık üç mildir. Esterabad. Onların dışı yeşil. Oradan Yezd şehrine gittik. Belki birileri naklettiğim konularla ilgili olarak doğruluk sınırını aştığımı sanıyorlar. Azzi v e Bakü . Karpuzları o kadar büyük ki onlardan bir parçasının ağırlığı bir buçuk kiloya varıyor. pamuklu ve yünlü kumaşlar dokuyan zanaatkârlar var. Varoşlarındaki evler geniş ve güzeldir. Bu şehrin hisarının çevresi beş mil olup varoşa sahiptir.korumak için buraları kilitlemek isteyen tüccarlara özel hücreler ile çevrilmiş durumdadır. içi beyaz. tatlılığı da şeker gibidir. çok lezzetli karpuzlara sahiptir. Bundan sonra Kum adlı bir şehre ulaştık. Halkın hepsi kumaş dokumacılığı ve çeşit çeşit ipek dokumacılığı ile uğraşırlar. Bununla birlikte. -daha önce de bahsettimsöylediklerine göre bu şehirde on beş bin kişi yaşıyor. İpeği. Burası çok sayıda üzüm bağlarına ve bahçelere. Yezd şehrini görenler onun hakkında söylediklerimin bütünüyle doğru olduğunu bilirler. Orada ipekli ve pamuklu kumaşlar o kadar çok üretiliyor ki herkes bir günde on bin dukaya bu kumaşları temin edebilir. Bu şehir zanaatkârlar şehri değil çünkü halkı ziraatçilikle uğraşıyor. Bu şehirde ipekli. Kum şehri bin eve sahiptir. kaba ve yontulmamış taşlarla inşa edilmişti. Ancak şunu belirtmeliyim ki. İsfahan’dan sonra kalabalık bir nüfusa sahip olan Kaşan adlı bir şehre vardık. Bu şehirde başka şeyler ve güzel binalar da görünüyor fakat onların bahsini geçiyorum.
Suriye’nın hoş ve güzel dokunmuş ipekli kumaşlarını satın alanlar. Güneş doğduktan bir saat sonra ipekli kumaşları ve diğer ticaret mallarını ellerine alan kişiler konuşmaksızın oraya buraya gidiyorlar. Hıtay’ın bir bölümüne. Satıcıyı bir şey konuşmadan bırakıyorlar. Çin’e. Bu tüccarlar ve ortakları. Eğer. Tüccar eğer malı beğenirse onu satın alıp küçük odasına atıyor. Maçin’e. bunların her biri özel bir odada konaklıyor. satıcı bir gün fiyatını belirlediği malını satacak birini bulamazsa ertesi . atlar aralarından geçmesin diye iki kapısına da zincir çekmişler. Bursa’ya ve Türkiye’ye[131] gönderirler. eğer tanıdıkları bir yer varsa orada konaklıyorlar. yoksa her biri bu odalardan birinde kalmak istiyorlar. Tüccarlar ticarî mallar almak için bu şehre gelip etrafında küçük odalar ve dükkânlar ile ortasında dört köşe küçük bir alan bulunan büyük bir Fondaco’ya[132] iniyorlar. Bu alışveriş öğleye kadar sürüyor. İpeğin en iyisi Yezd’den gelir. Çağatay’a. Öğle yemeğinden sonra satıcı gelip parasını alıyor.Denizi[130] yoluyla Çağatay beldelerinden getirirler. Eğer tüccarlar bir şey görürlerse ve onu satın almaya rağbet ederlerse satıcıyı yanlarına çağırıyorlar fiyatını kâğıda yazdığı ve üzerine diktiği malına bakıyorlar. Her odanın alanı kare şeklinde olmak üzere altı adımdır. hiçbir soru sormayıp kendi yoluna koyuluyor. çünkü malı teslim eden oda sahibini tanıyor. İran’a. sanki giderler ve Yezd’in ipekli kumaşlarını seçerler. Eğer bu sayı her biri mallarını alışveriş ile meşgul olan tüccardan ibaret olursa. Yezdliler bu kumaşlardan önemli bir miktarını kendi çabaları ile Hindistan’a.
Şiraz Sultan Hasan Bey’in ülkesine dâhildir. Çağatay beldesinde yer alan Merhum Sultan Ebu Said’in oğlunun şehirlerinden olan Herat yoluna koyuluyorlar. Evleri. büyük ve güzel camilerinin çoğu. her ne kadar Şiraz’ın üçte biri kadar yoksa da büyük bir şehirdir. Çünkü kuzey beldelerinden yani Herat’dan. Kerpiçten duvarlar. Şimdi doğuya dönüyorum. Buraya kadar. Bu bizim hesabımıza göre on bin yüke ulaşıyor[133]. çini ve diğer güzel şeylerle süslenmiş. Oldukça büyük olup varoşuyla birlikte çevresi yirmi mildir. güney doğuya doğru yolculuk yaptım. Bu şehir ikamet etmek için güvenli bir yerdir. büyük ve küçük ipekli kumaşlar. Şiraz’ın evlerinin sayısı iki yüz bin veya belki daha fazladır. Fakat yünlü ve pamuklu kumaşlar ve buna benzer şeylerin miktarı hakkında bir şey diyemiyorum. Semerkant’tan. Orada da ipek ve benzeri . mücevherat. baharat ve ışgındır. Şehir her gün iki at yükü ipeğe ihtiyaç duyar diyorlar. Nesa’dan İran (Fars) yolunu tutan kişilerin hepsi Şiraz’dan geçiyor. İran’dan çıkıp. ayaklanma ve kargaşalık burada ortaya çıkmaz. Bu şehrin ithalatı. Tüccarlar buradan yola koyulup. Herat. Bu tarafta indiğimiz ilk şehir Şiraz idi. derin hendekler ve uygun kapılar ile çevrilmiştir.gün yine geliyor ve böyle sürüp gidiyor. Şiraz sayısız nüfusa sahiptir ve tüccarlarla doludur. Çünkü eğer ipekli kumaşların miktarını kıyas tutarsanız diğer mensucatın oranının ne kadar olduğunu kolaylıkla tahmin edebilirsiniz.
Bu yolu geride bıraktıktan sonra yine Çağatay beldelerinden Semerkant adlı. Su temin etmek için bazı yerlere kuyu vurmuşlar. kalelerin ve köylerin adlarını anmadan geçiyorum. Hıtay ülkesine gidiyorlar. Semerkant çok sayıda zanaatkâra ve tüccara sahiptir. ülkelerden geçiyormuş -onların bahsi gelecek-. Çünkü onlarda hatırlanacak bir şey görünmüyordu. ipekli ve ipekli olmayan kumaşlar olan ticaret kervanları sıklıkla gelip geçiyor. Ben bu yoldan dışarı çıkmadım ama orada başkalarından bazı bilgiler öğrendim. Ama oradan biraz kuzey tarafa doğru kırk günlük yol kat edip susuz çöl ve çorak toprakları geçmek gerekiyor. Orada porselen kaplar ve tabaklar imal ederler. Hıtay topraklarına girer girmez onun parasını Hanbalık şehrine varıncaya kadar bir yerden başka bir yere taşıyorlar. Tana’da bulunduğum sırada. Burada çok az ağaç ve ot göze çarpıyor. Maçin’den ve Hıtay’dan gelen tüccarların ve yolcuların gelip geçtiği bir yerdir. Bu yol üzerinde bulunan şehirlerin. Daha önce sözünü ettiğim Çin ve Maçin.işittiğim şeylerdir. Burası Çin’den. nüfusu kalabalık ve çok büyük bir şehre vardım. bir evi ona tahsis ediyorlar. O beldelerden yükleri mücevher. O dedi ki. halkı putperest olan iki büyük ülkedir. Bunlar Tataristan elçisinden -oradan geliyordu. Ben o diyar hakkında her ne biliyorsam söyleyeceğim. Bu şehrin hâkimi Cihan Şah’ın oğullardandır.şeylerin dokumacılığı revaçtadır. orada kendisini izzet ve ikram ile kabul ediyorlar. tesadüfen o elçi ile Hıtay ülkesi hakkında sohbet ettim. .
Hızlıca. O elçiye cevabında “Hoş geldiniz” deyip diğer cevabı beklemek üzere evine dönmesi için izin veriyor.Söylediğine göre Hıtay halkı. O da öyle yapıyor ve tercümanlar Hakan’a varması kulaktan kulağa ulaştırıyorlar. Bu cümleden . yoldan geçen bütün yabancı tüccarın masraflarını karşılıyorlar. güzel bir üslupla ve gönül kazanarak elçiyi kendi vatanına doğru yola çıkarıyorlar. düz ve geniş imiş. Ona getirdiği haberleri vermesini emrediyorlar. onu dizini yere vurmaya mecbur tutuyorlar. Bu yolculukta elçinin yanında bulunan hizmetkârı. Yukarı bölümünün sonunda taş döşemeli bir yol olup Şah oradaki kapının arkasında oturuyormuş. Bu yolun ortasında bazı tercümanlar -bizim kadınlarımızın misafirlikte yaptığı gibi. orada her şeyi daha önce söylenen düzen ve tertibe uygun olarak buluyor.oraya buraya bağdaş kurarak oturuyorlarmış. Bu elçiyi sarayın kapısına kadar getiriyorlar. Sarayın kapısına varır varmaz. görevlileri onun evine gönderiyorlar ve bu suretle gelip gitmeler başlıyor. Sonra onu Hakan’ın huzuruna götürüyorlar. Ona padişahın huzuruna tekrar dönmesine ihtiyaç olmadığını belki bu işlerle görevli kişilerle görüşmesi gerektiğini söylüyorlar. Kapıdan bu dört kişinin yakınına iki taraflı olarak gümüş çomaklarla nöbetçiler diziliyorlarmış ve ortada bir yol meydana getiriyorlarmış. Onun iki yanında adamlarından dört kişi yüzü kapıya dönük olarak oturuyorlarmış. Saray çok fazla yüksekliği olmayan. o halkın adaletperverliği hakkında hikâyeler anlatıyordu.
Siz. Çok geçmeden o adamcağızı da yakaladılar ve kılıçla ikiye böldüler. Bu nokta da gösteriyor ki. ondan şikâyetçi olursa. alıp gitti. Yoksa ceza veriyorlar. ip eğirme işi yapan bir kadın bu amaçla kullanılan ince uzun bir boruyu sırtında taşıyordu. Kadıncağız arkasına bakıp boruyu göremeyince bağırıp çağırmaya başladı. sahibi olmayan bir şey görürlerse veya bulurlarsa hiç kimse onu almaya cesaret edemez. Tesadüfen onun yanından gelip geçen biri küçük boruyu çıkardı. . o kişi muhakkak sorduğu soruya kanunî bir gerekçe göstermelidir. Diyorlar ki. sadece şehirde değil aynı zamanda halkın yolculuk yaptığı şehrin dışındaki yollarda da bir taşın üzerinde veya başka bir yerde.olarak. bir gün o ve arkadaşları meydana[134] gitmişler. Kadın “Ey aman! Niçin biz dul kadınları malımızı götürmeye ve satmaya bırakmıyorsunuz?” diye bağırmış. Ona hırsızlığı yapan kişinin hangi yola gittiğini sordular. o ülkede özgürlük ve adalet geniş bir şekilde uygulanmaktadır. Bundan başka eğer biri yolda giderken bir başkasına nereye gittiğini sorarsa. göz açıp kapayıncaya kadar süt ve kanın onun bağırsağından döküldüğünü görebilir misiniz? Daha sonra elçi bana bu hikâyenin de doğru olduğunu söyledi ve dedi ki. Bir adam onun yanına gelmiş. Bir anda adamcağızı yakalıyorlar ve kılıçla iki parçaya ayırıyorlar. testiyi başının üzerinden almış ve içindeki sütü içmiş. Başının üstünde bir testi süt taşıyan bir kadın görmüşler. o kişi eğer soruyu sorandan şüphe ederse veya ona güvenmezse.
açık kolları ile eskiden Venedik’te palto veya kürkün üstüne örtülen elbiselerin tarzında bir elbise giymişti. o dönemdeki tüccarın hepsi mallarını saray görevlileri gelip görsünler diye kervansaraylarda arz ediyorlar. oradan gelen Çağataylılar ve bazı kişiler Hıristiyan olduklarını söylüyorlarsa da Hıtaylıların başka bir dine sahip olduklarını sanıyorum. Tana’da bulunduğum sırada o bahsettiğim elçi benim yanımda durmuştu. Nicolo Diedo adlı Venedikli bir kadın idi. Onlar eğer hakana layık bir şeyler bulurlar ve beğenirlerse. kıymet bakımından ona eş değerde başka bir mal veriyorlar ve malların geri kalanın tüccarın ihtiyarına bırakıyorlar. Çünkü “Onların Hıristiyan olduklarını nerden biliyorsunuz?” diye sorduğumda. Gerçi.Ticarî mallar hakkındaki işittiklerime gelince. Yılın sonunda eski kâğıt paraları darphâneye götürüp karşılığında yeni paraları alıyorlar. Her sene paraları yeniden basıyorlar.” diye cevap verdiler. Bu sırada yaşlı bir kadın yanımızdan geçti. O diyarda rayiç olan para kâğıttandır. Fakat altın ve gümüşü ölçü ile satıyorlar ve bu metallerden de büyük sikkeler imal ediyorlar. Daha sonra eski paraları ateşe atıyorlar. Elçi bu kadını görünce şaşırıp. Bütün bu işlerin mukabilinde yüzde iki halis gümüş veriyorlar. “Tıpkı siz Hıristiyanlarda olduğu gibi kendi kiliselerinde heykeller ve resimler var. O esnada astarı ipekli kumaştan uzun pamuklu. Omuzuna şal atmış ve başına tanesi bir paraya satılan hasır şapka giymişti. bana: “Bu tarz elbise giymek Hıtaylıların tarzıdır ve bizim ruhanilerimizin .
Alaca leke hastalığına yakalanmıştı. Ben orada gecelediğim sırada buranın ileri gelenlerinden önemli pek çok konu öğrendim. Kızıl Deniz’den amacım Fars Körfezi’dir[136]. sizin için güneydoğu ve doğu yolundan bahsedeceğim. Kızıldeniz tarafına giden bütün yolcular buradan geçtiği için Çerç şehri küçük. Öncelikle yolda görmeye değer bir şeyler bulunmayan bazı şehirlerde gözlerimi kapadım ve onların kenarından geçtim. fakat işlek bir yol üzerindedir. Hürmüz adlı şehrin bulunduğu bir ada vardır. Bu konuyu. Gidip o suda yıkanmak istediğini duydum. Bu şehirde çeşmeye benzer artezyen kuyusu vardır. Hıtay ülkesi soğuk olduğu için üzüm yetişmiyor. Bu denizde. şimdi. Fakat her türlü yiyecek yeteri miktarda bulunabiliyor. Ben şahsen oraya gitmeyip Tebriz’e geri döndüm.” dedi. Bundan önce kuzey ve kuzeydoğu yolları hakkında bilgiler verdiğim için. Burayı onların keşişleri yani Talaftimannileri koruyor. Tataristan elçisiyle onun tanıdıklarından Hıtay ülkesi hakkında işittiğim ve zikrettiğim türlü türlü konuları burada bırakıyorum. İlk olarak Çerç (Chuerch) adlı bir şehre vardım.giydikleri elbiseler tıpkı sizin ruhanilerinizin giydiği elbise gibidir. Asıl karaya (İran . Bu su vücudunda beyaz lekeler[135] olan hastalara derman olması için çok faydalıdır. Bu esnada Fransalı bir adam birkaç hizmetkârı ve batılı bir kılavuz ile beraber o yoldan geçiyordu.
Bu şehrin halkı Hasan Bey’e vergi verirler. ipek ve baharat yüküyle geldiler. Yeme ve irilik bakımından ayvaları da bizim ayvalarımıza benzer. aynı zamanda onlardan her ne görseniz oldukça hoş ve güzeldir. Hattâ onların çoğu ince bir kabuğa sahip olup tıpkı bizim portakalı soyduğumuz gibi soyuyorlar ve aynen elma yer gibi . ama bizimkiler gibi içi sert olmayıp en tatlı armutlarımızdan bile daha tatlıdır. Bu şehir o kadar şöhretlidir ki her ne kadar büyük bir bölümü harabe ve on binden fazla ev yoksa da bütün dünya onu bilir.tarafına) uzaklığı 18 ilâ 20 mildir. Bunlara benzer şeyler sadece büyük miktarlarda elde edilmiyor. Hindistan’dan İran’a veya İran’dan Hindistan’a yolculuk yapan tacirler. genellikle bu adaya konarlar. içme suyu kuyulardan veya sarnıçlardan temin edilmektedir. Onların en önemli zanaatı ipek dokumacılığıdır. Bununla birlikte burasının nimeti boldur. kuraklık olduğunda suyu ve tahılı İran’dan getirmektedir. büyük ve kalabalık nüfusa sahip bir şehir olup. Halk. Fırat ırmağı Fars körfezine dökülüyor. Bu ırmağın yukarısına doğru altı gün yol alırsanız. Hurma ve fıstık gibi meyve haddinden fazla bulunur. Adanın hâkimi Sultan Sabahaddin adlı biridir. Babil’in yeri diye söylenen Bağdat şehrine ulaşırsınız. Şehirde ikamet ettiğim sırada iki tacir Hindistan’dan inci. mücevher. Orada iri olmayan bir tür nar bulunuyor. Hürmüz. Gemilerini balık veya inci sedefleri avlamak için Hindistan tarafına gönderiyor ve onlardan pek çoğunu kaybediyor.
Hürmüz’e tekrar dönersek: Şimdi. çok çeşitli ticaret mallarının giriş çıkış yaptığı bir yerde olup büyük ve kalabalık bir şehirdir. Eğer Hürmüz’ün karşısındaki büyük sahile dönüp yolculuğunuza devam ederseniz Lar adlı büyük.dişliyorlar. Fars körfezinde yolculuk edenler bu şehirden geçerler ve kolaylıkla burada konaklayabilirler. Fars körfezinin genişliği üçyüz mildir. Bu narlar çok az ekşidir. Bazıları da bizim narlarımızın aksine küçük çekirdeklere sahip olmayıp o kadar yumuşak tanelere sahip ki eğer ağzınıza koyarsanız tükrükle dışarı atana kadar hissetmezsiniz. Bu yüzden burada pek çok gemi görürsünüz. tıpkı nar eti yemiş gibi olursunuz. bahsettiğim körfezin öbür tarafında. Çünkü burada şiddetli fırtınalar nadiren eser. üstelik bunlar oldukça büyüktürler de. İran’a ve diğer yerlere gönderiyorlar. Burası. bilhassa şerbetleri oldukça mükemmel yapıyorlar. Burada iki bine yakın ev vardır. Eğer karanın güneydoğu tarafına inersek körfezin ucunda Kalikut adlı oldukça meşhur bir şehre ulaşırız. Körfezin diğer yakasında yer alan toprakların hepsi üç Müslüman şehzadenin hâkimiyeti altındadır. Zira burası. Bağdatlılar şeker ve tatlıları. Bu bölgenin sakini olan halk Müslümandır. Hürmüz adasının karşısında. Daha sonra . güzel ve ticaret merkezi olan bir şehre ulaşırsınız. Hıtay körfezi veya diğer yerler gibi çok çeşitli yerlerden gelen tüccarın uğrak merkezlerinden biridir. Çünkü bu narın tohumluk çekirdeği yok ya da çok az. kuzeyde yani İran sahilinde yer alan yerlerden çok az bahsedeceğim.
Genave[137] adlı bir şehre ulaşırsınız. Onların altında da bol miktarda başka kabartmalar var. bu tepenin üstünde üzerinde insanlara ait devasa resimler bulunan tek parça büyük bir taş vardır. Genave şehrinde bir köprü yapılmasını Süleyman’ın[138] emrettiğini söylerler. Heykellerin her her biri küre şeklinde bir cisimdir. Buna rağmen. Eğer aynı şekilde bu yolda ilerlerseniz. Orada yuvarlak bir tepe görülüyor. bu harabelerden oldukça güzel bir bina olduğu anlaşılan bir harabe kalmış. sanki onun altında yer alan kişiler için dua ediyor ve onu seyreden kişiler de ondan bereket talep ediyorlar . Elini açmış. Bu resmin. heykel vardır. Onun tepesinde düzlük yer alır ve etrafında kırka yakın sütun vardır. onun bir tarafını kazıp altı adım yüksekliğinde bir cephe meydana getirmişler. Bütün resimlerin üstünde ve bir dairenin ortasında bizim ilahi babamıza yaptığımıza benzer. Süleyman[139] olduğunu söylüyorlar.Şiraz şehrini anmam gerek ki daha önce ondan bahsetmiştim. sanki. Sanki yukarıdaki resimleri koruyorlarmış gibi görünüyorlar. Heykelin altında daha küçük resimler ve onun karşısında yaya dayanmış şekilde bir adam resmi var. Onların ortasında büyük Papa’nın tacını başına giymiş gibi duran bir resim var. Oradan bir günlük yol mesafesinde Bend-i Emir üzerine yapılmış büyük bir köprüye varırsınız. Ancak sütunlardan bazıları harap olmuştur. Bend-i Emir büyük ve görmeye değer bir ırmaktır. Bunlara kendi dillerinde kırk sütün anlamında “Çehel Minar” derler. Her birinin çapı üç adamın ancak sarabileceği ölçüde olup yükseklikleri 20 yarddır.
Buradan üç günlük yol mesafesinde ahalisi ziraat ve dokumacılık ve uğraşan Dehbid adlı bir şehre varırsınız. yolunuza devam edince üç gün sonra Teft adlı şehirlere varırsınız.zannedersiniz. Bunun çevresinde Fransızların elbiselerine benzer elbiseler içinde. İranlıların “Süleyman’ın Annesi” diye söyledikleri bu binanın yönü batıya dönüktür. uzun saçlı ve tamamı kabartma şeklinde başka tasvirler de görünüyor. Bu resimlerin hepsi yarı röliyeftir. ama şimdi bin hâneden fazla ev yok. Bu yere dört günlük yol mesafesinde Şuşter. Bu bölgeye iki günlük yol mesafesinde Timar adlı bir şehir var. Buraya bir günlük mesafede Yezd şehri bulunmaktadır ki daha önce ondan söz ettim. Burada İbrahimî adlı bir halk oturmaktadır. Bu bölgeden iki günlük yol mesafesinde ise Zergân adlı bir yere ulaşırsınız. Bu bölgeden iki günlük yolculuktan sonra Gürd adlı bir şehre inersiniz. Timar’a iki gün mesafede ise bir başka şehir bulunuyor. Biraz daha önde ata binmiş şekilde iri yarı ve cüsseli bir adam kabartması var. Oradan küçük bir şehir olan Merut’a varırsınız. Bu tasvirin Sampson[140] olduğunu söylüyorlar. Buradaki bir mezarın Süleyman’ın annesine ait olduğunu söylerler. Burasının halkı da çiftçilik ve dokumacılık ile meşgul oluyor. Bütün erkekleri uzun sakallı olan bu yerin . Geçmişte büyük ve güzel bir şehirmiş. Onun yukarısında üzerinde Arap harfleri kazınmış küçük bir kilise bulunuyor.
Ondan sonra üç gün yol alınca Kum adlı şehre gelirsiniz. Eğer yolunuza iki gün daha devam ederseniz Erdestan adlı küçük ve beş tane ev bulunan bir şehre varırsınız[142]. Bütün bu şehirlerde halkın mesleği çiftçilik ve dokumacılıktır. Afşar’dan Save’ye kadar dört günlük. İki günlük yol mesafesinden sonra ise Neyistan adlı bir şehre ulaşırsınız. Oradan bir sonraki menzil bir günlük yol mesafesinde olan Save şehridir. Erdestan’ı geçip üç günlük yol katederseniz Kaşan adlı bir şehre ulaşırsınız.ahalisi. . Save’den küçük bir şehir olan Hoy’a kadar altı günlük. Burada yaklaşık bin hâne var. Lahican’dan küçük bir şehir olan Termican’a kadar üç günlük. Hoy’dan yine küçük bir şehir olan Sari’ye kadar üç günlük. Daha önce bu şehirden de bahsetmiştim. Daha önce bunun hakkında söz etmiştim. Sari’den küçük bir şehir olan Lahican’a[143] kadar dört günlük. tahminime göre. Şimdi birisi buradan Bakü Denizi’nin doğu tarafına yani Çağatay bölgesine yolculuk yapmak isterse şu beldelerden geçmesi gerekir: Tebriz’den Sultaniye’ye yani Tebriz’den Afşar’a kadar üç gün. Bu şehirden iki günlük yol mesafesinde nüfusu çok az olan ve beş taneden fazla ev bulunmayan Nain adlı bir şehre varırsınız. buradan Tebriz’e kadar olan yol yedi gün sürer. Save’den üç günlük yol mesafesinde Afşar yer alır ve oradan yolunuza devam ederseniz daha önce kendisinden bahsettiğim Sultaniye’ye varırsınız. Termican’dan Gilan’a kadar altı günlük yol olup. ya İbrahim’in[141] neslindendirler ya da İbrahim’in dininden.
Güneybatı tarafına gittiğimizde önce Trabzon’a varırız. Bizans imparatorunun kardeşi olduğundan kendisini de İmparator sayıyordu.pek çok şehir bulunmaktadır. Mazenderan[144] ve bunlar gibi -şimdi onlardan söz etmeyeceğim. İklimi o kadar da elverişli değildir. Bunlar o kavmin damak tadına göre çok lezzetli olmayıp sıradan yiyecektir. Bu yüzden onun halefleri de -her ne kadar imparatorun kardeşleri . Bu bölgelerde elde edilen ipekli kumaşların en güzelleri bu şehirlerde dokunur. “Esterabad İpeği” adı da buradan gelmektedir. Bu şehirde ve buna tâbi su bulunan bütün köylerde ahali. Buğday az yetişir. Deniz kenarı boyunca. Çünkü buralarda çok sayıda dut ağacı olduğundan sayısız miktarda ipek böceği yetiştiriliyor. Bu bölgede sayıya gelmeyecek kadar çok keklik var. Lanzibut. Kazanlarını ve sergilerini ırmakların uzun sahilleri boyunca yayarlar. ipekli kumaş dokumacılığı ve ipek ipi eğirme işiyle uğraşır.oradan doğruca Eseterabad’a gidersiniz. Karadeniz kıyısında büyük ve güzel bir şehir olup. Trabzon[145]. Esterabad. Halk pirinç yer ve ondan ekmek pişirir. isimlerinden de bahsettiğim Esterabad. Bir şehzade veya ileri gelenlerden biri eğlence veya ziyafet tertip etse keklikleri pişirip herkese pişmiş pirinç ile keklik verirler. buranın yöneticisi eski devirlerde İmparator unvanına sahipti. Bakü Denizi’nin yakınındadır. Şimdi Trabzon-Tebriz yolundan bahsetmek yersiz olmayacaktır. Çünkü o.
Oradan iki mil mesafede Güneybatı tarafına doğru sürerseniz görkemli Fırat ırmağına varırsınız. Erzincan’dan yola koyulduğunuzda beş gün sonra Harput’a[148] inersiniz. daha iyisini söylemek gerekirse gasp ettiler. Orada on yedi gözlü. Şehir büyüktür fakat şimdilerde büyük bölümü harabe olmuştur. çünkü daha önce bahsedildiği üzere. Oradan Helle ve daha sonra Thene’ye inersiniz. Bundan sonra insan bulunmayan tepelerin ve ormanların arasından geçip bu yoldaki birinci önemli menzil ve kale olan Bayburt’a[146] ulaşırsınız. Trabzon’dan Tebriz’e yani Güneybatı’ya doğru gidince çok sayıda köy ve küçük kaleler görürsünüz. Şehir müstahkem bir yerdedir. herkesin bu şehir hakkında yeteri kadar bilgisi var. Burası düz bir derede yer almakta olup etrafı tepelerle çevrilidir.devamlı olarak kendilerine bu unvanı verdiler. Kalenin altında yer alan şehir beş bin hânedir. tuğladan yapılmış. Müstahkem bir yer olup surları vardır ve oldukça verimli topraklara sahiptir. Bayburt. güzel ve büyük bir köprüden geçersiniz. Trabzon ile ilgili olarak. Oradan beş günlük yol mesafesinde Erzincan[147] şehrine ulaşırsınız. Şehrin sakinlerinin çoğu Rum olup Hasan Bey’in eşi olan melikeye hizmet ederler. bunlardan başka bir şey söylenmeye gerek yok.değillerse de. Her üç kale de . Sultan Hasan Bey’in hâkimiyetindir. Harput’u geçtikten sonra. Muşun’a[149] varıncaya kadar yolunuzun üstünde pek çok kale ve şehir görürsünüz. Trabzon imparatorunun kızı olan Sultan Hasan Bey’in eşi bu şehirde oturur.
Bunun altında üç yüz hânelik şehir bulunur. Buraya Ermenistan denilirdi. Üzüm asmaları koruma olmaksızın büyür ve bu yüzden bu diyara özgü olarak bir küp şarabı bir dukadan daha az paraya satarlar. Kenarlarından Harput’a yakın bir yerde doğan büyük bir ırmak akar. Bir düzlükte yer alır ve çok az halkı vardır.denilir. Bu bölgenin -adını andığım kalelerin ve bunlara tâbi yerlerinsakini olan bütün halk Koyun Eri[150] diye anılıyorlar ki bu kelime bizim dilimizde çoban manasına gelir. Yine doğu tarafına doğru yolculuk ederseniz. Güzel surları ve her birinin dibinde yaklaşık beş bin hâne bulunur. Bunlar bu beldelerdeki boylarının isimleridir. Ghibbellini. Onun ormanları Apulia [151] cevizi türünden ceviz ağaçları ile doludur. (Nitekim biz de Guelfi. Bazı beldelerde Zamora adlı bir şarap imal ederler. kayalık bir tepenin üstünde surlarla çevrili Palu denilen bir kaleye ulaşırsınız. Trabzon ülkesinin her yerinde bolca şarap yaparlar. Buradan Türkmen Ülkesi[152] topraklarına girilir. dört gün sonra Amos adlı kaleye varırsınız. Aynı şekilde İran ve Çağatay şehirlerine Akkoyunlu[154] -beyaz koyunlular manasına gelir. ama şimdi orada doğan kişilere Karakoyunlu[153] -yani siyah renkli koyunu olanlardenilmektedir. Zamberlani ve Mastruccieri gibi isimlerle sülalelere sahibiz. Daha sonra doğu tarafına doğru sürerseniz. Onun altından da bir ırmak akar. Halk bu nehri kayıklarla geçer.müstahkemdir.) Büyük bir grup bayrağın altında . Burada oldukça iyi meyveler elde edilir.
Cevaz ile Erciş arasında ırmaktan geçmek için dört tane daha köprü yapmışlar. beş gün yolculuktan sonra bir düzlüğe varırsınız. Burada Timurlenk’in harap ettiği büyük bir şehir yer alır. Bu şehirden üç menzil mesafesinde oldukça iyi tahkim edilmiş bir kalenin bulunduğu bir mahalde Ahlat yer alır. Her iki gölde de seyreden çok sayıda gemi bulunmaktadır. . uzunlamasına kırk mil ve genişliği elli mile kadar ulaşan bir gölün kenarındadır. Bu daha önce bahsettiğim Hoy şehri değildir. Sonra. Eğer gölün kıyısı boyunca daha fazla yol kat edersek Erciş şehrine varırız. her halde aynı isimle başka bir şehirdir. Bu gölün etrafında kaleler yer alır.göğüslerine vururlar. Burası güzel ve hisarı olan bir beldedir. halkı kalabalıktır. Buradan beş günlük yol mesafesinde küçük bir tepenin üstünde yer alan müstahkem bir kale olan Orias’a[157] varırsınız. İkinci gölün kenarında Cevaz[156] adlı bir şehir yer alır. Dağların arasında bir tepenin üstünde yer alır. Bu gölün kuzeyinde 15 mil mesafede çevresi seksen mil olan başka bir göl daha vardır[155]. İran ve Çağatay’ın hükümdarı olan Cihan Şah’ın annesinin türbesi Erciş’tedir. Ahlat’tan daha aşağıda bin hâneye sahip şehir vardır. Ondan sonra Muş adlı küçük ve sağlam bir kaleye varırsınız. Onun altında yer alan şehrin etrafı üç mil olup. Burasının suru ve üzerine beş gözlü köprü yaptıkları bir ırmağı vardır. Eğer aynı şekilde doğuya doğru ilerlerseniz yarım günlük yol mesafesinde Hoy’a ulaşırsınız.
Et özellikle kuzu eti oldukça boldur.tarafına doğru hareket ederseniz. Ahalisi kendi tarzlarına göre ipekli ve pamuklu kumaş dokuyarak geçinirler. Bu şehir Büyük Ermenistan’da . Dönelim Tebriz’e: Eğer bu şehirden kuzeydoğu -bazen kuzey ve çok az kuzeybatı. Burası Media’da Thezichia bölgesinde bir şehirdir. halkın genellikle kumaş ve pamuklu elbise dokumacılığı. Sol tarafında ise Karadeniz yönünde Mengrelia ve Kafkas[161] dağlarının etrafında yaşayan Kaytak[162] halkının toprakları ile sınırı vardır.Daha sonra. uzunluğu iki yüz mil ve genişliği otuz mil olan bir göle ulaşıncaya kadar çok sayıda köyü geride bırakıyorsunuz. Buradaki adaların iskân edilmiş olduğu görülüyor. Sonunda Tasuc [158] ve Şebster[159] adlı iki şehre varırsınız. muhtelif yerlerden ve patikalardan geçersiniz ki açıklama yapmaya değmez. Şamahı’ya altı mil mesafede bulunan ve sağ tarafta yer alan Bakü Denizi ile sınırlıdır. İkisini arasındaki mesafe üç fersahtır. Şehir bir taraftan. Şarap ve meyveler yeteri kadar bulunabiliyor ve bu şeyleri Karadeniz yolundan çevredeki şehirlere götürüyorlar. halı ve çok az ipekli kumaş dokumacılığı ile meşgul olduğundan başka görülmeye değer bir şey görmedim. Bu beldelerde. nakışçılık. Bu şehirde dört ilâ beş bin civarında oldukça güzel ev bulunmaktadır. Bu şekilde Tebriz’e on iki menzil mesafesinde Şamahı’ya varırsınız. Bu diyarın yöneticisine Şirvanşah[160] deniliyor. Bu şehrin halkı zaruret halinde dokuz ilâ on bin süvariyi savaş için hazır edebiliyor.
Suriye ve aşağıdaki diğer topraklardan Saka ülkesine gitmek isteyen kişiler. Derbend’in kapılarının birinden içeri girip diğer kapısından dışarı çıkmak mecburiyetindedirler. bu kalenin iki de hisarı vardır. Öyle ki bölgenin durumunu bilenler ona Demir Kapı derler. Bu toprakların her yeri dağlar ve derelerle doludur.yer alır ve sakinlerinin çoğu da Ermeni’dir. Eğer bir kimse bu yoldan geçmek isterse. Derbend’den ayrılır-ayrılmaz. Sağ taraftaki suya batmış ve duvarı suyun iki adım altında kalmıştır. Bu konu bölgeyi tanımayanların nazarında ilginç ve hemen hemen mümkün görünmemektedir. Dağın üzerinde bir kale bulunmakta olup. Osmanlı. Yol kesenlerin korkusundan kimse onların topraklarından geçemez. mecburen. Derbend bizim dilimizde dar ve ince demektir[164]. Şehrin genişliği bu kapıdan öbür kapıya kadar yarım mildir olup duvarları Roma yapılarının tarzında büyük taşlardan inşa edilmiştir. Zira bu şehir Media’yı Saka ülkesinde ayırır. Doğrusu onu böyle isimlendirenlerin de hakkı var. Ama büyük bölümü meskûn değildir. . Bu yüzden İran. Ama konu şöyledir: Bakü Denizi’nden Karadeniz’e kadar aradaki mesafe düzgün bir çizgi ile beş yüz mildir. önce Gürcistan daha sonra Karadeniz kıyısındaki Mengrelia’dan geçmesi. Şamahı’yı geçtikten sonra İskender’in inşa ettiğini söyledikleri Derbend[163] şehrine varırsınız. Burası Bakü Denizi’nin kenarında ve dağdan bir mil mesafede yer alır. Buranın bazı yerlerine bazı aşiretler yerleşmiştir.
geçişin güçlüğü bakımından. Bu şehrin yakınında . sol tarafta arkaya doğru kıvrılır ve dağlık yollardan yolculuk yapılabilen bir şekil ortaya çıkar. Bazıları ise Katolik’tir. Burada yaşayan halk ise daha önce kendilerinden bahsettiğim Kaytak[166] adlı topluluktur. Bu kavimden kitabın başında söz ettim. ülkenin hiçbir yerinde başka bir geçit yok. bir kısmı da Ermeni kilisesine tabidir. Bu yüzden bu darlık yaklaşık altmış mil devam eder. Denizin bu tarafında Bakü adlı bir başka şehir bulunmakta olup Bakü Denizi adını buradan alır. Çok çeşitli dillerde konuşurlar. Bununla birlikte bütün yol atla yolculuk yapmak için çok az elverişlidir. deniz dağın göğsüne kadar yani Derbend’in bulunduğu yere kadar uzanmıştır.aşağı inmek arasında iki menzil yol kat etmesi ve daha sonra Çerkeslerin topraklarına girmesi gerekiyor. Konumuza tekrar dönelim: Bu doğal durum sebebiyle.Aluathi adlı bir kalenin inşa edilmiş olduğu bir mahalde öylesine yüksek bir dağ var ki mecburen attan inmesi ve yaya olarak kayalıklardan yukarı çıkması. Derbend’den sonra her yer kayalıktır ve çok az toprak vardır. Buraya yakın yerlerde yaşayan kişilerin menfaat sağladığı bu geçitten başka. yukarı çıkıp. Buradan dağ. onlardan bazıları Hiristiyan olup bazıları Yunan kilisesine. Bu yer aynı zamanda Kafkas[165] dağı diye de anılır. Roma kilisesinin takipçileri olan Gray Freers rahipleri ve keşişleri burayı mesken tutmuşlardır.
şehzadeye on . Genç şehzadeyi bu evlerden birine kondurdular. Kafkas dağının eteğinde bulunan düzlükte Tümen Bey hüküm sürüyor. Yılda iki kez develerini bu yağ ile yağlarlar. Bu kelime bizim dilimizde “lider.bulunan bir dağdan siyah renkli bir neft[167] çıkar. Tümen Bey’in kızıyla evli bulunan Tataristan imparatorunun oğullarından biri geldi. Sahiplerinin makam ve mevkilerine göre onları keçe veya kumaşlarla örtüyorlar[168]. Ona eğik tahtaları bağlıyorlar ve bunları tahtanın yukarısına tutturarak küçük bir daire meydana getiriyorlar. Bununla birlikte halk bu nefti aydınlanmak için kullanır. Çünkü böyle yapmazlarsa develeri uyuz hastalığına yakalanır. Bunu iki üç defa tekrar ediyorlar. Çok kötü kokuludur. Yere oturdu. Şöyle ki: Çatının bağlama tahtasını etrafı delik ve bir buçuk adım çapında yuvarlak bir ağaçtan yapıyorlar. daha sonra kapı tarafına doğru birkaç adım atıyorlar ve dizlerini yere vuruyorlardı. Bir yerde oturmaktan usanır usanmaz bu evleri arabaların üzerine yükleyip başka bir yere gidiyorlar[169]. Vatandaşlarından ve o memleketin halkından bir kaç kişi onu görmeye geldiler. Tam olarak bu kitabın birinci bölümünde bahsettiğim evlerin benzeridir. Bu Tümen Bey’in ülkesindeki halk. Çünkü babası onu mülkünden daha yeni sürmüştü. O askerlerin yanına döndüğüm sırada. bin kişilik asker” anlamındadır. evlerini tabut şeklinde yapar. Şehzadenin huzuruna çıkış şekli şöyleydi: Onun evine bir taş atımlık mesafeye vardıklarında eğer yanlarında silahları varsa yere bırakıyorlar.
on ay önce gideceği yere doğru yola koyulmuş. Her ne kadar bazıları silahlı değilse de Tezechia’nın taşrasında ve Kafkas dağlarının sınırında yer alan Terch adlı yere.adım yaklaşıncaya kadar bu şekilde ilerliyorlardı. Rahip diyor ki. Ne istediklerini söylüyorlar veya arz ediyorlar. Kafkas dağları hakkında konuşmuş ve o bölgenin ahalisinin durumları hakkında açıklamalar yapmıştım. yani çoğulukla Katolik Hıristiyanların yaşadığı bölgeye gelince. Yanık bir şekilde ve dinlerinde olan taassubla: “Kâfirlere ölüm!” diye bağırıyorlardı. Onun naklettiği sözler dinimiz ve geleneklerimiz bakımından faydalıdır. cevabı işittikten sonra arkalarını şehzadeye dönmeksizin geri geri geliyorlardı. hepsini kadın. Bu başıbozuk halk Bakü Denizi’nin kıyı yoluna koyuldular. Derbend ve Tümen’e geldiler. Sonraları Siyah Elbiseli[170] rahiplerin birinden duyduğum bir hikayeyi anlatmak yersiz olmayacak. erkek. Kefe’de doğan bu adam bazı işleri yerine getirmek için bu diyara gönderilmiş.buldukları yerde öldürdüler. Sayıları epey çoğaldı. Ben birkaç defa bu Emir Tümen Bey’in huzurunda bulundum. İran topraklarına yaklaştıkça bu fırkanın mensupları çoğalıyordu. Şamahı. Gördüğüm kadarıyla ömürlerini sarhoş olarak geçiriyorlar ve baldan yaptıkları şarabı içiyorlar.Hıristiyan halka diğer . Yecüc ve Mecüc[171] topraklarına da girip -her ne kadar Yunan kilisesine bağlılarsa da. çocuk. Ondan sonra. Sultanın topraklarından çıkınca Müslümanlardan bir fırkayla karşılaştım.
Bu nokta. onlarla savaşıp hepsini dağıtana -öyle ki her yüz kişiden yirmisi canını kaybetti.ve kendi ülkelerinin tarafına kaçana kadar bu işten vazgeçmediler. buradaki insanların geçmişte büyük gemilere sahip olduklarını gösteriyor. Orada da insanları öldürdüler. çoğunu ise gözlerimle gördüm. Bundan başka bir dükkânda her biri 750 belki daha fazla ağırlıkta[175] gemi demirleri gördüm. Her ikisi de Karadeniz sınırında olan Chipichr ve Charbatri[172] yoluna koyuldular. Halbu ki şimdi onların en büyük gemi demirlerinin ağırlığı 150 veya 250 den fazla değil. Derbend’in diğer tarafında bazı yabani ağaçlardan başka hiçbir meyve bulunmuyor. Kapılardan birinden bu bölgeye girer girmez hisara varıncaya kadar her çeşit üzüm. Bunların bir kısmını duydum. Şimdi Tebriz’e dönelim ve Sultan Hasan Bey ve benim . Şimdiye kadar bu sahifelerde bazı şeylerden bahsettim. Daha sonra Çerkeslerin topraklarına tekrar döndüler. Titracassa ve Chremuch[173] halkı bunlara karşı bayrak kaldırana.Hıristiyanlara yaptıkları muamelenin aynısını yaptılar. Bu olay 1484 yılında meydana geldi[174]. Sizin için Derbend hakkında heyecan verici bir konuyu anlatacağım. Bu hikâyeden o dönemdeki Hıristiyanların acınacak hallerine vakıf olunabilir. Bu durum Derbend’in diğer tarafında on. meyve ve özellikle badem bulacaksınız. on beş veya yirmi mil mesafeye kadar görülüyor.
Tiflis’ten Guri’ye ve etraftaki diğer yerlere gittik. Sonunda Hasan Bey. çocuklar ve hizmetkârlar hakkında başka şeyler söylememe gerek yok. korulukları yakıp yerle bir ettiler.aramda geçen şeylerden söz edeyim. ve Tiflis’e ulaştık. Karadeniz sınırındaki topraklara girdik Şah orayı yağmalamak istediğinden önceden kendi âdetine göre beş bin süvariyi öncü gönderdi. O benim çıkarabildiğim kadarıyla yirmi ilâ yirmi dört bin arasında savaşçı süvariye sahipti.ordunun ihtiyaçlarını temin için gelmişlerdi. Osmanlı Sultanı ile savaşacağı sözünü verdi. Tebriz’e doğru yol aldığı sıralarda. Fakat çeşitli ipuçlarını gördüğüm için inanmadım. Onlar ilerlemek için en iyi yolu seçtiler. Fakat kadınlar. Hasan Bey’in ordusu oraları da tıpkı bu bölgenin büyük bölümüne yaptıkları gibi yağmaladılar. Böylece yol Gürcistan topraklarında iki günlük yolculuk için hazır hale getirildi. Yangın öyle büyüktü ki uzaktan alevleri görebildiğimizden hangi yoldan gitmemiz gerektiğini biliyorduk. Burada yaşayanlar tıpkı diğer yerlerin ahalisi gibi kaçıştıklarından hiç bir mukavemetle karşılaşmadan şehri aldık. Çünkü bundan önce onlar hakkında yeteri kadar bahsetmiştim. Geri kalanlar -altı bin kişi. Çünkü askerin güzergâhı yüksek dağların ve oldukça büyük ormanların arasından geçiyordu. Gürcistan kralı Pancratio[177] ve onun komşusu Giurgura[178] kralıyla barış yaptı. Buna göre bu ikisinin Hasan Bey’e yirmi dört bin . Sekiz gün yolculuktan sonra sağ tarafa döndük ve Gürcistan yoluna koyulduk[176].
” diye cevap verdim. Bana: “Ne kadar değer biçtiğimi” sordu.duka haraç vermesi ve onun da Tiflis hariç olmak üzere bütün ülkeyi iadesi kararlaştırıldı. Mücevherler Hasan Beyin eline ulaşır ulaşmaz bunlara kıymet biçmem için beni çağırdı. Birini dikkatlice inceledim.ona gönderdiler[179].. Bu yüzden Kral Pancratio ve Giurgura. vergi olarak dört parça Bedehşan yakutunu – nisbeten güzel idiler. Bu köprüden geçip Schender tarafına gittiğinizde oldukça müstahkem. Kral Pancratio ve Giurgura’nın yanından gelen ve mücevherleri getiren elçiler bana adam göndererek. Daha sonra başka bir dağdan geçtiğinizde Hasan Bey’in ülkesi olan Büyük . Onun aşağısından üzerinde taştan köprü bulunan bir ırmak geçiyordu[181]. Ele geçirdiğimiz yerler sol tarafta Giurgura bölgesinin devamındaydı. Şah katıla katıla gülmeye başladı ve “Yazık! Yakutun değeri sizin ülkenizde oldukça pahalı. Kral Pancratio’ya bağlı olan Koutais[180] küçük ve bir tepenin üzerinde yer alan bir şehirdi. yakutları bana vermelerini emretti.” dedi. arasından büyük bir ırmağın geçtiği bir kale vardır. Ben mücevher değil. Şah’ın huzuruna varınca. Gori’ye dört menzil mesafede yer almaktadır. Bu söz yayıldı ve hemen 4-5 tane psons toplandı. Ama onun yanına gitmeden önce. yakutlara iyi değer biçmem için ricada bulundular. onlar da benim gibi Hıristiyan olduklarından. Ben de “Sanırım dört bin duka.. para istiyorum. Fakat bu mücevherler kaliteli yakutlar değillerdi –genel olarak Venedik’teki Saint Markes kilisesinin mihrabında halkın seyretmesi için konulmuş olan yakutlar gibiydiler-.
Kral Pancratio ve yukarıda zikredilen Giurgura ile sulh yaptıktan sonra on dört bin dukayı alıp Tebriz’e dönmek için hazırlandı. Bu kişi.Ermenistan’a ulaşırsınız. Onların en önemlisi Alıncak[186] diye anılmaktadır. Çünkü o.[183] Burası. Bu bölgeden iki günlük yol mesafesinde Cagri[185] kalesi yer alır. Tatar toprakları yoluyla kendi ülkeme dönmek için izin istedim. İki manastır vardır. Seyahatnâmenin . ilahî akşam yemeği ayinini bizim yaptığımız gibi ve kendi dillerinde eda eden Saint Benette cemaatinden bin kişi yaşıyor. Bu kalenin etrafında Ermeniler oturmakta olup mezhepleri Katolik’tir. Bu dağın zirvesi yaz-kış karla örtülüdür. Osmanlı Türkleri ile savaşma konusunda kararlı bulunca. Hasan Bey. Onların reisi benim Venedik’e dönmemden sonra vefat etti ve o hânedanın efradından biri buraya geldi (Venedik’teki Saint Giovanni Paolo kilisesinde konakladı). Bu manastırda. Hasan Bey’in elçisi ve pek çok Tatar tüccarı ile yola koyuldum. Oradan üç günlük yol mesafesinde Loreo isimli bir kaleye ulaşırsınız ve oradan üç günlük yol mesafesinde bir dağa varırsınız ki Nuh[182] büyük tufandan sonra gemisiyle buraya oturdu. Orada Şah’ı. ölen rahibin kardeşiydi. Bu dağa bitişik olarak küçük bir dağın zirvesi de karla kaplıdır[184]. Çevresi iki günlük yol kadardır. Saygıdeğer Venedik Cumhurbaşkanı’na ve Roma Papa’sına benden bir tavsiye almak ve bahsettiğim rahiplerin reisi olmaya nail olmak için benim evime geldi. eteğinde yer alan geniş düzlükle yüksek ve heyecan verici bir dağdır.
Aynı gece o üç kardeş.Erzincan’a giden ve aynı zamanda orada oturan bir Ermeni ile yola koyuldum. Ertesi gece -Epiphany günü. Bizim peygamberimizin doğumundan sonra 1478 yılında Tebriz’e döndüm. üvey kardeşleri olan dördüncüyü boğdurdular[189]. Ortamın karmakarışık olduğunu görünce -Uzun Hasan Bey’den ve oğullarından gitmek için izin istemiştim ve onlar da güzel işlerin hatırına rıza göstermişlerdi. Şimdi padişahlık yapıyor[190]. Önce lütuf ve iyilikler göreceğimden emin olduğumdan onun yanına gitmeyi çok istedim. imparatorun onu oğlu gibi gördüğünü anlattılar. yırtık pırtık bir elbise giydim. Daha sonra ülkeyi kendi aralarında paylaştılar. Eski. Tebriz’e varınca. babasının ölümünden sonra yukarıda bahsedilen imparatorun yanında büyüdüğünü. Karışıklıkların ve çatışmaların korkusundan -genellikle padişahların ölümünden . Bundan sonra ikinci kardeş en büyük olanı öldürüp kendisi padişah oldu.başlangıcında yazdığım gibi Tataristan imparatorunun kardeşinin oğlu Edelmugh’un oğlu Hagmeth’in.vefat etti[187]. Ama o sıralarda öyle şiddetli savaşlara tutuşmuştu ki yoluma devam etme cesaretini gösteremedim ve mecburen onu görmekten vazgeçtim. O yirmi yaşlarında bir genç idi. İran’a götürdüğüm yardımcılarımdan sadece Scalvonie halkından bir oğlan benimle kalmıştı. üçü bir anadan ve biri diğer anadan dört oğul kaldı[188]. Bu yolculukta da yine benim yanımdaydı. Sultan Hasan Bey’i hasta bir halde buldum. Ondan geriye.
Şimdi onun yanına git kendini muaf eyle. Beş duka ödemem gerektiğini söyledi.sonra ortaya çıkar.gece-gündüz hızlı bir şekilde sürekli at sürdüm.[193] manasına gelen sakız denilen şeyin ticareti oldukça revaçtadır. Kervancılardan biri yanıma gelip “Senin mesleğin nedir? Senin Kudüs’e -bizim dilimizde Hierusalem. ticaret merkezi durumunda ve Mısır Sultanı’nın ülkesinin sınırında olan güzel bir şehre vardık. Erzincan’dan yola koyulduktan sonra Cymis. Bir ay orada kalıp Haleb’e gitmek için Haleb kervanını bekledim. Yolda. Ben de o memurun yanına gittim.gittiğini söyledikleri için gümrük memuru senden b e ş duka isteyecek. Arapgir ve Casseg’den[191] geçtim. Malatya’ya vardığımızda. “Benden ne istiyorsun?” diye sordum. İran’da ve etrafındaki ülkelerde hakkında çok şey söylenen bir şehirdir. gümrük memuru benim de içinde bulunduğum kervanın arasında aşağı yukarı dolaşıyor ve vergi vermesi gereken kişileri dikkatlice teftiş ediyordu. Neyse. Bizim dilimizde …. Bir torbanın üstüne oturmuştu. Yolları bütünüyle taşlıktır. kervanın hareket etmesini bekliyordum. Bu esnada ben bir köşeye oturmuş. Erzincan’dan bu şehre kadar çok fazla dağlar ve dereler vardır. bu tartışma esnasında. Siyo. Daha sonra Malatya[192] adlı. Bütün kervancıların şahitlik etmesine (onlara daha önce oğlumu aramak için Siyo’ya gittiğimi söylemiştim) ve ben de türlü bahâneler iler sürmeme rağmen bu parayı muhakkak ödemem gerektiğini söylüyordu. 31 Nisan’da Erzincan’a vardım. gümrük memuru ile . ahalisi çok fazla olmayan beldelere ve evlere rastladık.” dedi. Bunlar küçük şehirlerdi.
Onlardan bazıları benim kılavuzumu gördüler ve yolumu kesmek için dizginlerini çektiler. İyi kalpli kişi beni kavgadan dışarı çıkarıp vedalaştı. Halep’den ayrılma zamanı gelince bizim tüccarlarımız bana bir mekkâri[194] yani bir kılavuz verdiler. Çünkü herkes onun hakkında yeteri kadar bilgiye sahip. Bu arada onun burnundan kan akmaya başladı: ”Ey ahmak. Onlar iki ok atımlık mesafe kadar benden uzaklaştılar. şehirleri geçtim. Onunla ve hizmetkârımla birlikte deniz kıyısına doğru yani Beyrut[195] tarafına hareket ettik Trablusşam’ın[196] tam karşısında deniz kenarına ulaşınca. Ben onların bize eziyet etmek niyetinde olduklarını görünce hizmetkârıma. avlanmakta olan kalabalık bir Memlük[197] topluluğu gördük. benden biraz uzaklaşmalarını.” dedi. Ama o sürekli “Her hâlükârda paranı vereceksin. Süklüm-püklüm bir . Ey cahil deli!” diye bağırdı. Şu kadarını diyeyim ki büyük ve mühim bir şehir olup ticaret revaçtadır. kaleleri.tanış olan bir adam beni işaret edip ona: “Bırak gitsin. Yolun kenarında biraz gittikten sonra Memlüklerden biri “A-hay! Baba duyuyor musun?” diye bağırdı.” diyor. Sonra bir ata binip kervana katıldım. Bunun üzerine öbür kişi onun burnunun üzerine yumruğunu bindirdi ve “Cehennem ol!” dedi. Yine yolculukta idim. Halep hakkında bir şey söylemeyeceğim. inat ediyordu. kendisinin ve kılavuzun önden gitmelerini. sonra onlara kavuşmak için yavaşça arkalarından geleceğimi söyledim. Türlü güzellikteki memleketleri. Nihayet Fırat’tan geçip Haleb’e ulaştım.
Dönüşünde ona binip Kıbrıs’a gittim. Baştan ayağa çıplak idi. kısmet…” dedim. “Git ey yoksul adam. “Kötü kader nereye sürüklerse. Ona . “Hazret-i Meryem’e yemin olsun ki on iki ay önce bir tüccara bir yük ipek satmıştım. Şu anda kendi çaresizliğimin arkasına gidiyorum. Sadece ayıp yerlerini önden ve arkadan küçük bir parça ile örtmüş ve yere serilmiş olan hasırların üstüne oturmuştu. Dünyanın o bölümündeki insanların Hıristiyanlarla birlikte yaptıkları hurafeler hakkında. Orada eyvanın altında bir mezar gördüm. Böylelikle Beyrut’a vardık. Çünkü o ne Türkçe biliyordu ne de Fas dili[198]. Oradan Tanrı’nın yardımıyla Venedik’e geldim. Şimdi. Ona göre Memlüklerin pençesinden kurtulmak için iyi bir tedbir almıştım. birazcık da dinî iki yüzlülükleri ve kötü davranışları hususunda birkaç söz söylemek uygun olacaktır. Beni görünce gülüp: “Hey! Hey! Hey!” dedi. Birkaç gün sonra bir gemi Kandiye’den Beyrut’a geldi. Sakallı ve uzun saçlı bir ihtiyar oturmuştu. Allah sana yardım etsin.şekilde onun yanına varıp: “Ne istiyorsun?” dedim. Bu sözler onun gönlünde öylesine tesir yarattı ki bana acıdı.” dedi. o beldelerin yolları ile ilgili şeylerden feragat edeyim. Yoluma devam edip kılavuza yetiştim.” dedim. Şimdi Beyrut’a gittiğini duydum. Şamahı’ya vardığımda hastalanıp küçük bir hastahânede yattım. “Nereye gidiyorsun?” diye sordu. Bu sözlerden neyi kastettiğimi sordu. Paramı almak için onu Halep’te aradım ama bulamadım.
Bu adam onlardan birini çağırdığında o kuş hemen onun yanına gidiyor. Orada bulunan kişilerden “Bu nedir?” diye sordum. Aynı şekilde onun arkadaşı olmak için yanındayım. Bir mezarın yanına oturmuş bir adam gördüm. çünkü o adam Allah’ın evliyasıdır. Sonra benden gidip onu yakından görmem için ricada bulundular. Ölülerin hayırları günüydü ve halk ogün bir merasim yerine getiriyordu.” diye cevap verdiler. Bu tür günler sadece onlar arasında yaygın değil aynı zamanda Hıristiyanlar arasında da tesadüf ediliyordu.” dediler. İhtiyar adam et ve diğer yiyecekler bulunan bir kap ile görülüyordu. Kuşlar. Şimdi ölüm zamanına kadar onun yanında bu şekilde kalayım. Babasının kim olduğunu sordum. Şimdi o öldü. Daha sonra “Otuz yıl yani bütün ömrüm boyunca onun komşusu idim.” dedi. ondan . Bundan başka dünyayı yeteri kadar gördüm. “Yaşayan azizlerden ve pirlerden biridir. özellikle kargalar ve çaylaklar onun etrafında sıçrayıp oynaşıyorlardı. Mezarlığa gitmiştim ve uzaktan seyrediyordum. Sonra “Bu kuşları görüyor musun? Her gün buraya gelip taneleri topluyorlar. Babasını koruduğunu söyledi.” cevabını verdi. Bir taş atımlık mesafe kadar vardık. Onun gibi bir adam hiçbir ülkede bulunmuyor. Daha yakına gittik. Bir ölünün cesedi sandım. Ben ölünce beni de hemen buraya gömecekler. “Bu mezarda uyuyan kişinin yaptığı gibi komşusuna iyilik yapan kişidir. Başka bir gün Tebriz’de idim. Çok sayıda kuş.selam verip “Ne yapıyorsun?” diye sordum.
Bazı şeyler söyleyip bütün kapları kırdı. Şah. Sonraları sözünü unutmadı O eblehi yanına getirmelerini ve ona saygılı davranmalarını emretti. kuşları eliyle yere bırakıyor. Şah savaşa gidip düşmanını yenip öldürdü. Bir başka zaman Şah’ın yardımcılarından olup sarayda sofraya oturan bu dervişlerden birini gördüm. Şah. Şah “Doğru mu söylüyorsunuz?” diye sordu. Bu zaferden sekiz ay sonra ben de oradaydım onun . savaştan dönünceye kadar onu koruyup kollamalarını emredip onu yüceltme ve saygı gösterme sözü verdi. bütün İran’ı hattâ Herat’ı aldı. Bütün ülkeyi kendisine tâbi kıldı. kendi tasavvuruna göre onun kerametleri hakkında hikâyeler anlatıyordu. Bu derviş gelip şah ve saray ileri gelenlerinin sofrada olduğu sırada elindeki asayı kapların ortasına fırlattı. delilik ve hezeyan belirtilerinden başka bir şey göstermeyeceği mümkündür. Bu sıralarda Sultan Hasan Bey. bazen onlara bir parça et veriyordu.” dediler. Bu eblehi herkes iyi bir ebleh sanıyordu. şimdi Türkmen Ülkesi diye anılan Büyük Ermenistan’da idi.tane almak için ihtiyarın suratının yakınından bile uçuyorlardı. Herkes dervişin böyle şeyler söylediğini tasdik edince. Bütün bunlarla birlikte bu konuşmaların akıllı insanların yanında. Halk. Ama o. Dervişin söylediklerini anlamış olanlar: “Diyor ki şah muhakkak zafer kazanır ve düşmanlarını tıpkı kırılmış olan tabaklar gibi mağlup eder. İran’a gelip o sıralarda İran ve Çağatay hükümdarı olan Cihan Şah ile savaşmak istiyordu. dervişin ne söylediğini sordu.
İyi yaşıyor. acaba delilik yapıyor mu. sohbet ediyor mu ve yemek yiyor mu?” diye sordu. Bazı kereler tehlikeli delilikler gösteriyordu. onu bir katıra bindiriyorlar. Böylece şu neticeye ulaşıldı: O dmemleketlerdeki delilerinin işleri iyidir. Bazen iki üç gün bir şey yemiyor ve öyle delilikler yapıyor ki mecburen onu zincire bağlıyorlar. Ona her ne verirlerse yiyor. güzel elbiseler giyiyordu. dervişler daha az . Onların sayıları hiç bir zaman iki yüz kişiden az ve beş yüz kişiden fazla değildi. Önce herkesin oturmasını ve halka oluşturmasını emrediyordu. Güzel konuşuyor ama hepsi manasız ve amaçsız sözler. Bu hikâyeyi gülümseyerek bana izah etti. Türk arkadaşım ona : “Bütün bu harcamalar için parayı nereden temin ediyorsunuz?” diye sordu.” diye cevap verdi. Benim Türk arkadaşım ona “O deli dervişin durumu nasıl. Birgün. benimle arkadaş olan bir Türk’ün çadırında oturmuştum ki bu dervişlerden biri girdi.” dedi. Eğer onlar Divan’dan daha çok para isterlerse tekrar ödenir. Bunun gibi dervişlerden pek çoğu yaya olarak onun yanında gidiyorlardı. her gün belli saatlerde onun tekkesine giden kişilere yemek veriyordu. ellerini ön taraftan cübbenin altından bağlıyorlardı. “Bu iş için belli bir miktar ayrılmıştır.diğerleriyle olan davranış tarzını gördüm. bozkıra veya ovaya gittiğinde derviş de bir cübbe giyiyor. Ama bazen elbisesini diğer başka şeyleri parçalıyor. Asanın fırlatılması ve tabakların kırılması hikâyesini bu kişiden duymuş idim. “Her ay dönüşümlü deliliği var. Şah göç ettiğinde. Bu kişi.
Şimdi ölülerin hatırlanması konusundan bahsedeyim. vaazlar vermiş ve iyi bir şöhret .zahmet ve çalışma ile para kazanabiliyorlar. Bana göre birinci şık bizim için iyidir. Toplu olarak hocalarla oturuyorlar ve yanan mumları ellerine alıyorlar. levhaların üzerine de mezarda yatan kişinin adını yazmışlar. Yoksullar mezarlık yoluna uzanıyorıp sadaka talep ediyorlar. yaşlı ve çocuk mezarlıkta toplanıyorlar. ama ikinci şık da kötü değil. Bazıları ise kendilerine sadaka verilmesi karşılığında işlerinin iyi gitmesi için dua etmeyi öneriyorlar. Dindaşlarının nazarında Allah’ın kölesi sayılan Müslüman bir kişi vahşi yaratıklar gibi çıplak yaşıyordu. Şimdi onların din ve imandaki iki yüzlülüklerini açıklamak için bir hikâye anlatacağım. kadın. Onların hurafelerini göstermek için bu kadarı kâfidir. Duadan sonra etleri bu mezarların bulunduğu yere getirmelerini emrediyorlar. Taşları. Umarım Tanrı biz Hıristiyanlara nasip etmez. Hocalar dua ediyorlar veya sessizce bir şeyler okuyorlar. Bu mezarlığın alanı dört beş mildir. Din ve gelenek hakkında çok konuşmuş. Yani ya biz bu ikiyüzlülüğü yapmayız veya eğer yaparsak şimdi hikâyesini dinleyeceğiniz o kişinin tutulduğu gibi ilahi sona düçar oluruz. Bu kabirlerin bir kısmı küçük bir namaz yeri olarak çevrilmiş. Öyle ki sokaklar mezarlığa gelişgidiş yapan halk yüzünden dolup taşıyor. O diyarın halkı ölmüşlerini anmak isterlerse çok sayıda erkek. mezarların üzerine dik olarak yerleştirmişler.
Kırk gün oruç tutacak ve bir şey yemeyecek gibi görünüyordu. duvarda bir delik açmış. kadı da geceleyin bir boruyu oradan sokmuş. Bu olay padişahın kulağına gitti. İhtiyar bu kerpiçle çamur ve tuğla -bu diyarda kullanılıyor. çorba. Onlar.meydana getirmişti. Kırk gün sonra onu sağ salim buldular. Bu çileyi sağlıklı bir şekilde sona ulaştıracağından ve vücuduna bir hastalığın girmeyeceğinden emindi. Ama diğerlerinden daha akıllı olan bir adam kulübede çok az da olsa et kokusu aldı. Padişah. Ben İran’da bulunduğum sırada oraya gelip üç ay müddetle . Kendini buraya hapsetti. O memleketlerin halkının Hıristiyanlara karşı benim de tanık olduğum kötü davranışlarını açıklamak için.kullanarak dairesel bir kulübe yaptı. Bu durum toprağı kazmalarına sebep oldu ve böylece ihtiyarın sihiri ortaya çıktı. Ustalığın ve güçlülüğünü ispatlamak için hazırlanıp. onun müridlerinden birini ve Kazaskeri yakalamalarını emretti. bu niyetle bir miktar kerpiçi kendisi için koruluğa götürmelerini emretti. O. Ceneviz ahalisinden olup Kefe’de dünyaya gelmişti. Halk şaşkınlıktan parmaklarını ısırdı. Kendi etrafını duvarla çevirmek istedi. Sonra kazaskeri ve müridini öldürdüler. çok az bir işkenceden sonra açıkladılar: O. Cahil insanları kendi taraftarı yapmakla birlikte buna kanaat göstermedi. 1487 Aralık’ında İran’da Pietro di Guasco adlı bir adamdan dinlediğim bir hikâye anlatacağım. et ve diğer gıda maddelerini ihtiyara ulaştırmıştı.
Sonra ihtiyar hemen kaçtı. ağladı.” söyledi.yanımda kaldı. Choza edepli bir şekilde cevap verip yakasını bırakması ricasında bulundu. Ama Hacı dirhem ve dinarı almayıp onu dininden döndürmekte ısrar etti. Bir kişiyi onu getirmeleri için derhal etrafa gönderdi. Ama öbürü aynı şekilde dinini terk etmesi için ısrar etti. bu diyarların haberlerini topluyordu. Choza dirhem ve bir dinarı ona gösterip adamı yumuşatmak istedi. köpeklerin yemesi için bırakmalarını emretti: “Acaba Muhammed’in dinini yaymanın . Şah bir hançer istedi ve onu kendi elleriyle öldürdü. Cesedini sokağa atmalarını. Sonunda adamı iki gün sonra Tebriz’e iki günlük yol mesafesinde olan Merend’de yakalayıp Şah’ın huzuruna getirdiler. Bundan sonra o aşağılık adam diğer adamın kılıcını çekip Choza’nın kafasının ortasına öyle bir indirdi ki adamcağız öldü. Choza’nın otuz yaşlarında bir oğlu vardı. saraya gidip haberi Padişah’a ulaştırdı. Padişah bu hadiseden dolayı çok kızıp Hacı’yı yakalamaları emrini verdi. O. O sıralarda dükkânda veya etrafta bir yerde idi. Şöyle anlattı: “Bir gün Tebriz’de idim. Babasını öldürülmüş bulunca. “Hacı” denilen yaşlı dervişlerden biri onun yanına gelip onun Hıristiyanlıktan vazgeçip Müslümanlığa girmesini istedi. Her yerde zengin bir tüccar sayılan Choza Mirech[199] adlı bir Ermeni sarraf dükkânında oturmuştu. Sonunda Choza Mirech “Kendi dininden vazgeçmeyeceğini ve bu güne kadar olduğu gibi yine İsa Mesih’in dininde kalacağını. dükkândan dışarı çıktı.
Şah. Oldukça güzel ve cömertçe bir konuşma yapıp onu okşadı. Derviş Kasım’ı yakalayıp yanına getirmelerini emretti. Bu iş üç-dört saat sürdü. Bu haber hızlı bir şekilde Şah’ın kulağına ulaştı. Daha sonra Şah “Yağmadan vazgeçmeleri” emrini verdi. Derviş Kasım’ın yanına gittiler. oldukça meşhur ve zengin bir tüccar idi. Fakat şehir halkına altın para ile ödemeleri şartıyla düşük bir meblağ vergi saldı. O işin sonunu düşünmeyip kaldırmaları için rıza gösterdi. Bu adam şimdiki Padişah’ın babası Uzun Hasan’ın türbesinin mütevellisi ve bizim tabirimize göre hastahânenin de yöneticisi olup. Halk ondan. Onu görünce: “Benim emrime aykırı hükmetmeye nasıl cesaret ediyorsun? Çok iyi. Nihayet bir kişiyi Choza Mirech’in oğluna gönderip ona baş sağlığı diledi.töresi ve yolu bunun o adamı öldürmesi midir?” diye sordu.” dedi. Hemen onu da öldürdüler. Bunun üzerine şahın adamları yağmaya girişip ahaliye korku saldılar. Bu anlattıklarım. Çünkü maktul Choza Mirech saygın. Ondan sonra “Halk benim emrimden dışarı çıktığı için. onun dininde sıkı taassubu bulunan halktan bir grup. bırakınız ölsün. Gece olunca. (Çünkü adamın cesedini attıkları sokak sultanın sarayına yakındı). o memleketlerde Hıristiyanların nasıl kötü davranışa maruz kaldıklarını göstermeye .” dedi. şehrin bütün halkına layık olduğu şeyi vermeli ve yağma yapmalı. Hacı’nın naaşını köpekler yemesin diye kaldırmak için izin istediler. eski şahın hazinedarlığını uhdesine almış saygın ve tanınmış biriydi. Halk cesedi kaldırıp defnetti.
Ondan daha doğru olan ise vahşi halkların bütün terbiye ve güzel geleneklerden yoksun. yollarının ve törelerinin kötülük olduğudur. en güzel tertibe ve düzene riayet ederek. Tanrı’mıza ve İsa Mesih’e şükürler olsun ki biz Hıristiyanların. . Ben konuları. Seyahatnâmem burada sona eriyor. özellikle çok değerli ve saygın Venedik şehrinde doğmuş olanların. büyük şeylerin.yeter[200]. hepsinden çok onun lütfunun ve yardımının kefili oldukları doğrudur. mekanların ve zamanların zıtlıklarına dikkat çekerek açıkladım.
.
Eğer onu elde edemezlerse oldukça sıkıntı çekerler. Çoğu günler o saygın kişi ile Padova dağlarında vaktini geçirme saadetinde olan Anzolo kardeşimden. Tataristan topraklarında adına Baltracan dedikleri bir bitki vardır. Bu yüzden bu bitkinin kökleri yeşerir yeşermez tüccarlar. özellikle yemek için bir şey yetişmeyen uzun ve geniş bozkırda bir yerden bir yere gidemezler. Bunların birinden bahsedeyim. “Geliniz gidelim.JOSAPHAT BARBARO’NUN SEYAHATNAMESİ’NİN EKİ Müellif’in Padova şehrinin Kardinali Piero Baroci’ye Baltracan bitkisinin vasıflarını anlatmak için yazdığı mektuptur. Sadece bu bitki onların yemek ve güç kaynağıdır. Eğer onların kölelerinden biri bu bitkinin yeşerdiği mevsimde . çünkü Baltracan yeşermiştir. uzun ve uzak yolculuğa çıkmak isteyen kişiler emin bir şekilde yola koyulurlar. özellikle herkes tarafından tanınmayan bitkilerin vasıflarını duymaktan ne kadar zevk aldığınızı işittim.” derler. Bu yüzden istedim ki o hazret karşısında bir vazifeyi aklımdan çıkarmayayım. Bu cümleden Tataristan ve Tana’da ikamet ettiğim sıralarda bazı bitkiler gördüm. bitkilerin. Benim Önderim.
Kökü bir adamın parmağından daha kalındır. Bu bitkinin tohumu rezene tohumuna benzer ama daha büyüktür. Söylenmemiş olmasın. Beş yüz kişi ile Kirvasi’den geçerken yolun kenarında Baltracan’ı buldum ve yemeye başladım. Diğerleri ondan tatmak istediler ve onu damak tatlarına uygun buldular. Bu. Çünkü o nereye giderse kuvvetini temin edeceğini biliyorlar. Hoş kokulu olduğundan ağırlığından şikâyet etmiyorlar. Tohuma ulaştığında uzunluğu bir buçuk metreden[201] fazladır. Yemeği acı ve lezzetlidir. Bu bitkinin yeşerdiği mevsimde taneleri yumuşak kısmına kadar gevrektir. Yemeği kepeklenmiş turunç yemeği . o dağlarda Baltracanları aradığım sıralarda idi.kaçarsa onu takip etmekten vazgeçiyorlar. Arnavutlar: “Baltracan! Baltracan!” diye bağırıyorlardı. Herkes bu bitkiden birkaç deste alıp atlarının terkisine veya kendi sırtlarına yüklediler. Her bir yaprağın kök ile arası yaklaşık çeyrek metredir. Bu bitkiden Tana’ya her getirdiklerinde biz tüccarlar hemen ondan yiyorduk. Sadece yeme için değil aynı zamanda yemek ve kokusu yönüyle ihtiyaç duymuşlardı. ben Venedik’e döndükten sonra elçi sıfatıyla Arnavutluk’a gittim. Tatarların ordusu hareket ettiğinde bu bitkiden atların terkisine veya kendi sırtlarına çok miktarda yükleyerek taşıyorlar. Bu bitkinin yaprağı lahana veya yağ şalgamına (rape) benzemektedir. Şimdi birkaç kelime de onun vasıflarını anlatmak için sarf edeyim. Sonraları bu bitkiyi Padovana’daki Terrarsa’da da buldum.
O hazrete arz ve bağlılıkla. Bu yüzden tuzsuz yenilebilir. Tatarlar ve bu bitkiyi tanıyan diğer milletler yapraklarını bir kazanda pişirip. Aciz Kul Josaphat Barbaro.gibidir. Bu bitkinin kabuğu sarıya çalan yeşildir. gerek Ruslar gerekse İslâm dünyası tarafından Moğolların . Aynı zamanda her iki cumhuriyet de burada konsolos bulunduruyordu. Sanırım bu bitkinin tohumları diğer bitkiler gibi özellikle ılıman yerlere ve iyi topraklara ekilebilir. Venedik. Yunanlıların Tanias. Bundan dolayı. [2] Tatar adı İdil boyu Türklerine verilen umumî bir ad olup. [1] Tana.-XV. 23 Mayıs 1491. Moğol istilası sırasında askerî teşkilatın. Eğer bir kişi onu onun özelliklerini bilirse tohumlarını da bileceğini sanıyorum. Türklerin Ten adını verdikleri Don Irmağı’nın mansıbında yer alan Azak şehridir. XIII. Yüzyıllarda burası Venedik ve Cenevizlilerin önemli ticaret kolonilerinin bulunduğu bir yerdi. istilâdan sonra Altınordu Devleti kurulduğunda idarî teşkilatın başında bulunan Tatarlara izafeten verilen bir isim idi. Ben de tecrübeme dayanarak bunu tasdik ediyorum. şurubu soğur soğumaz şarap gibi içerler ve çok lezzetlidir derler. Tadını değiştirmek için başka bir şeye gerek yoktur. Her sap kendine mahsus bir kökte durur.
[4] Azak Denizi. Cenevizliler buraya Moncastro derlerdi.hakim olduğu sahalardaki ahaliye denilmiştir.–XVIII. Akdes Nimet Kurat. Ankara 1972. Bu cümleden olarak Tatar adı etnik değil. Zabachi. [7] Metinde Contepe [8] Metinde Gulbedin [9] Kandiye. s. Türkler bu ırmağa Etil veya İdil. . İschaback Denghissi veya The Palus Maeotis diye de anılmaktaydı. İdil boylarında bulunan ve Kazan Türkleridir. Ayrıca bkz. daha çok siyasî anlam ifade etmektedir. İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Bkz. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. [3] Metinde Ledil. [5] Akkerman şehri. [6] İran menşeli olduğu öne sürülen bir kavimdir. R. Barbaro’nun temas ettiği Tatarlar. 15. Müslüman coğrafyacılar ise “elLan”. IV. Ruslar ise Volga diyorlardı. “Lan” veya “As” diye isimlendirmişlerdir.Şeşen. Romalılar “Alani”. Ankara 1985. Çinliler “An-tsi”.
[15] I. İslâm coğrafyacılarının eserlerinde bazan Arapça kaidelere uydurulmaya çalışılarak “el-Ran” diye de geçer. Babası İçkili Hasan’dır. [12] İtalya’da bir yer adı. [13] Hıristiyanların baharın ilk günlerine tesadüf eden yortuları. Kür ile Aras nehirleri arasında kalan bölgenin adı olup. 1433?-1465? [16] Metinde Hedighi [17] Metinde Navrus [18] A. [11] Metinde Miglio olarak verilmişse de ilerleyen sahifelerde bunun Darı olduğu anlaşılmaktadır. Tuka-Timur budağına mensuptur. Altınordu devletinde meydana gelen iç savaşlara katılmış ve 1419’da Saray’ı ele geçirdiyse de . Seyyid Ahmed Han. [14] Errân veya Arrân. N. Uluğ Muhammed Han Çingiz soyundan olup. Bu yüzden darı diye tercüme edilmiştir. Kurat’a göre.[10] Metinde her ne kadar sekizinci kişi olarak kendisinden bahsetmişse de görüldüğü gibi sadece yedi kişinin ismini zikretmektedir.
154-155. [19] Metinde Hedighi’nin oğlu Navrus [20] Bu bilgi elbette bütünüyle doğru değildir. .–XVIII. [21] Kiçi Muhammed. [23] Metinde Tabacche. Ankara 1972. 1436 sonları veya 1437 başlarında Kırım’ın kuzeyinde bulunan Moskova knezliğinden arazilerinde bir müddet kalma talebinde bulunmuş. Azak Denizi. s. IV. daha X.karışıklıkların önünü bir türlü alamamış. Karadenizin Kuzeyinde bulunan Türklerin İslâmiyete girmeye başlamaları Bulgar Türkleri zamanında. 1427’den sonra Kırım ve Taht İli’ni bırakmak zorunda kalmıştır. yüzyıldan itibaren başlamıştır. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Kıpçak bozkırlarında bulunan ve Altınordu Devleti’nin varisleri olan bütün toplulukları Tatar olarak adlandırdığından bu ikincilerin müslümanlaşmalarını yeni bir olgu gibi takdim etmektedir. Akdes Nimet Kurat. Müellif. ancak onların izin vermek yerine büyük bir ordu ile saldırıya geçmeleri üzerine onları Belev şehri yakınlarında ağır bir yenilgiye uğratmıştır. [22] Uluğ Muhammed’in Altınordu tahtını ele geçirdiği sıralarda ona karşı isyan eden Timur oğlu Küçük Muhammed Han.
İstanbul 1995.[24] Bakır veya gümüşten eski Venedik parası. eserin Farsça ve İngilizce tercümelerinde metnin akışına bakarak “Asla geri dönemezsin!” diye anlamlandırılmıştır. 91. çev. [27] Ordu tabiri konar-göçer grupların topluca bir mahalde bulundukları durum için. mahsusen ahali. Turgut Akpınar. bahsettiği kişilerin davranışlarından hareketle onların gözünü budaktan sakınmayışını tasvir etmeye çalışmaktadır. [29] Metine “Noi mahe torna!” ifadesi yer almakta olup. B k z. cesur anlamına gelmektedir. [30] Johannes Shiltberger de Tatarlar arasında bulunduğu dönemleri anlatırken atların küçüklüğüne dikkat çekmiştir. Türkler ve Tatarlar Arasında . halk anlamına gelmektedir. [25] Çerkes? [26] Bir batman sekiz kilodur. Ancak. Öte yandan “Ordu” kelimesi anlam kaymasına da uğrayarak sadece silahlı kuvvetler anlamında kullanmaktadır. Ordu kelimesini karşılamak için günümüz Türkçesinde “kamp” kelimesi kullanılmaktadır. Yazar elbette bu manayı öğrenmiştir. Metinde sık sık geçen “ordu” tabiri ilk anlamı ile “ahalinin topluca bulunduğu yer” ifade edilmektedir. . [28] Bahadır kelimesi yiğit. s.
. [40] Metinde Seuostopoli. [36] Belki Beyverdi. [42] Azak Denizi ile Volga/İdil Irmağı arasında kalan bölge kast edilmektedir. Yusuf isminin Batı dillerindeki telaffuz şekli olduğundan Türkler’in ona Yusuf dediğini hatırlatıyor. [37] Chippiche veya Kippike? [38] Kabarday? [39] Kaytaklar bir Kafkas kavmidir. [32] Venedik’te tüccarların toplandığı yer. [41] Yukarıda Tetari diye geçmiştir. Bölge Müslüman coğrafyacılar tarafından yüzyıllar boyu Deşt-i Kıpçak diye anılmıştır.[31] Anlamlandırılamadı. [34] Belki Çaputçu? [35] Josaphat veya İtalyanca’da yaygın kullanım şekliyle Giosafa. ki eserin Farsça tercümesinde de aynı kanaat dile getirilmiştir. [33] Gece Bekçisi.
[44] Vlubi. Uluğ Bey ya da Uluğ Muhammed Bey olmalıdır. [54] Azak (Tana) şehrinin Timur tarafından tahrip edilmesinden sonra Kırım’ın güney sahilinde yer alan Kefe şehri hızla gelişmeye ve önemli bir ticaret merkezi haline gelmeye başladı. [51] Eminachbi.[43] Kırım sahil bölgesi Osmanlı hâkimiyetine geçinceye kadar Hazar Türklerinin bir hatırası olarak Hazaria adını taşımaya devam etmiştir. [52] Menglieri. [48] Balıklava. [46] Solhati ya da Eski Kırım. [45] İnkirman olmalıdır. Burası kısa süre içinden Karadeniz ve . [49] Soğdak [50] Bu sıralarda Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmed idi. [53] Ottomuo. [47] Kerç.
Hacitarhan. s. . Şehir daha sonra Osmanlı hâkimiyetine girdi. Astrahan. İslâm Ansiklopedisi . [56] Eski Kırım. Osmanlıların Kefe’yi ele geçirmesi ve bölgedeki olaylar için bkz. Bu usül Türklere mahsustur. Mahmud’un oğlu Kasım Han tarafından burada Astrahan Hanlığı kurulmuştur. Ankara 2000. 212 ve devamı. Ejderhan. emtia. Karadeniz’in Kuzeyindeki Türk Kavimleri. Akdes Nimet Kurat. yüzyılda Küçük Muhammed’in torunu. Kıpçak bozkırları. [59] Astarhan. XV. esir ve bilhassa balık ticaretinin (ya da değiş tokuşunun) yapıldığı bir merkez durumuna yükseldi. Barbaro’nun bölgede bulunduğu sıralarda da benzeri kargaşalıklar yaşanmaktaydı. Tsitarhan gibi isimlerle de annılan ve İdil ırmağının Hazar Denizi’ne döküldüğü yerde yer alan şehrin adıdır. Ecderhan. İdil boyu ve Kafkaslardan hattâ daha uzaklardan gelen eşya. [55] Yani at koştururken geriye doğru dönerek ok atma usulü. Şehir mühim bir ticaret merkezi olması yüzünden sık sık istilâlara uğramış ve dahilî istikrarsızlıklar yaşamıştır. Osmanlı Hakimiyetinde Kefe 14751600. Eçtirhan. Estirhan. Rusya. [57] Metinde Kitcherhan. Yücel Öztürk.Akdeniz sahalarından gelen tüccar ve ticaret emitası ile Kırım. [58] Seyyid Ahmed’in Kardeşi Murtaza Han olmalıdır.
[63] Litvanya’da bir şehir. [65] Zifilis. [62] Hazar Denizi.I/682. [61] Kazan şehri İdil ırmağı boyunda yer alan en eski Türk şehirlerinden olup. Barbaro’nun buradaki tespiti Kazan Hanlığı ile ilgilidir. Venedikliler. Osmanlılara doğu tarafından cephe açmak gayesiyle Karamanoğulları ve Akkoyunlular ile ittifak yolları aramaya başlamışlardı. [60] Eserin Farsça tercümesinde “marchetto”nun birbuçuk “penny”den daha az değerde olduğu belirtilmiştir. Kazan Türklerine Tatar denilmesi de Altınordu hâkimiyetinin mirasıdır. burası bölgenin en önemli ticaret ve kültür merkezlerinden biri idi. [64] Varşova. Bu cümleden olarak . Öte yandan hem Karamanoğulları’nın hem de Akkoyunluların böyle bir ittifaka çoktan hazır oldukları da Venedik nezdine gönderdikleri elçilerden anlaşılmaktadır. [67] Osmanlıların Eğriboz’u almalarından sonra OsmanlıVenedik savaşları kızışmış. [66] Venedik doju.
Hammer. Aynı eser. III. Barbaro’nun kast ettiği kişi Hacı Mehmad olmalıdır. Osmanlı Devleti Tarihi. “Akkoyunlular”. 755. Pietro Mocenico’nun emri altında bulunan ve yağmacılık ve savaşçılıkları ile meşhur olan Epirlilere denilmektedir. Osmanlılara karşı kışkırtmak ve ateşli silahlar temin etmekti. Quirini. [68] Kaynaklarda Uzun Hasan’ın elçisi olarak Hacı Mehmad’ın adı geçmektedir. . 753 ve devamı. Hammer. [70] Napoli Kralı. [72] Osmanlılar Karaman topraklarını ele geçirince Karamanoğlu Pir Ahmed Bey Akkoyunlu Uzun Hasan Bey’e sığınmıştı. Bunun görevi Barbaro’nun bahsettiği gibi Akkoyunlu-Venedik ittifakını tesis etmek Venediklileri. [71] Karamanoğlu Kasım Bey’i işaret ediyor. J. [74] Stradiotte. Zeno ve bu seyahatnamenin sahibi Barbaro’yu Akkoyunlu sarayına göndermiştir. s.Venedik. J. 1984. İslâm Ansiklopedisi . XIII/92. [69] Gazi Magosa. Bkz. İzmir’den Antalya’ya kadar Osmanlı kıyılarını tahrip etmiştir. [73] Osmanlılara karşı Papalığın organize ettiği bu Haçlı ittifakı. III. İstanbul. Bu hususta bkz.
Herdönemin ve özellikle Bizans eserlerini içerir. Eski Selucie şehri koyun 120 stade yani 22 kilometre kuzeyinde .Kopraman-M.Y . Burası hakkında Texier şöyle demektedir: “… Calycadnus adındaki gemilerin geçişine elverişli küçük nehrin kenarına Selaucia şehri kurulunca Holmi adındaki şehir halkı burayı terk ederek yeni şehre geldiler. 479. Harabeleri yerlilerce Viranşehir adıyla bilinmektedir. [78] İtalya’da bir yer adı. Ermeni hükümdarlarının tamir ettiği bir hisar ile çok sayıda Bizans kiliseleri harabei. s. Burası Silifke’nin iskelesidir. Tarihi ve Arkeolojisi. Ankara 2002. [76] Silepica. çev. [79] Metinde Selutia. Küçük Holmi limanı bugün Ağa limanı adıyla ünlüdür. Küçük Asya Coğrafyası. [77] Korikos hakkında Texier: “Bu gün Korgos adı verilen Corycos şehri. Bu isim ile kast edilen kişinin Karamanoğlu İshak Bey olması dolayısıyla tercümede İshak Bey’i kullandık. eski şehre aittir” demektedir.[75] Metinde Theminga. Yıldız). Ortaçağa ait müstahkem bir kalesi ile bunun etrafında birkaç ev vardır. Bu terk edilen şehrin harabesi Silifke’nin güney tarafındadır. Charles Texier. iki küçük koy meydana getiren bir dağ çıkıntısı üzerindedir. Ali Suat (Latin harflerine aktaranlar ve sadeleştirenler: K.
En önemli eser dağa oyulmuş ve içine merdivenle inilen sarnıçtır” Texier. [83] Bushel= kile. [80] Brenta. [82] İtalya’da bir şehir. Bk. Seleucus Nicanor tarafından milattan önce 300 yıllarında kurulmuş olan Seleucie şehri. [81] Göksu çayına işaret edilmektedir.25 kg. 478-479. ne olduğu tanınmaz halde enkaz yığınından ibaret olup yalnızca tamamının Roma dönemine ait olduğu söylenebilir. Tepedeki kale. Acar Sevim. [84] Müellif ilerideki sahifelerde Kürdistan bölgesini Zağros dağlarının bulunduğu bölge olarak tarif etmektedir. Aynı eser. çev.. Kuzey İtalya’da bir ırmak. İstanbul 1990.. yüzyıldan daha eski değildir ve bir Bizans eseridir. XVII.eski Calycadnus suyu olan Göksu çayı üzerindedir. Yüzyılda 1 kile pirinç 12.. s. Harabesi.828 kg.656 kg idi. bu adda diğer şehirlerden Trachaea. Bu ölçü unda değişmez iken arpada 22. yani dağlık unvanı ile ayırt edilirdi. Şimdiki Silifke köyü eski şehrin hisarının bulunduğu tepenin yamacına kurulmuştur. İslâm’da Ölçü Sistemleri. Walter Hinz. idi. XI. idi. Osmanlı Devrinde 1 kile yaklaşık 25. Dağın yamacında bir tiyatro harabesi ile çok sayıda kemer altı enkazı ve eski enkaz ile yapılmış Bizans tarzı bir kilise harabesi görülür. Bu yüzden burada bir eksik hatırlama yahut karıştırma olduğu . Bu sudan altı gözlü bir köprü ile geçilir.
[88] Mısırda edilmektedir. Şehsuvar Bey’e dair duyduğu hikâyeler dolayısıyla yanlış hatırlıyor olmalıdır. Adana adı verilen ve yüksek dağlardan inen büyük bir ırmak surlar boyunca akmakta ve üzerinde şimdiye kadar gördüğüm köprülerden daha geniş oldukça uzun bir köprü bulunmaktadır. Bertrandon de la Broquiere’in Deniz Aşırı Seyahati. her yanı surlarla çevrilmiş. Bu şehrin Türkmen bir komutanı vardı ve şehir ahalisi de Türkmendi” denilmektedir. Köprü. 2000. Barbaro’nun bölgeden geçtiği sıralarda Şehsuvar Bey hayatta değildi. Ancak. çok iyi durumda bir ticaret şehriydi. Editör Ch. Tarsus’u Dulkadir şehri diye kaydetse de aslında burası Ramazanoğullarının toprakları idi. [86] Burada bahsedilen kişi Dulkadir beylerinden Şah Budak bey olmalıdır [87] Metinde Sessuar. Schefer. . hüküm süren Memlük Devleti kast [89] Bertrandon de la Broquiere’nin seyahatnâmesinde “Adana güzel bir çevrede ve denize yakın bir yerde kurulmuş.anlaşılmaktadır. [85] Barbaro. Çev. Hadrianus tarafından yaptırılmıştır. İstanbul. İlhan Arda.
174. vücutlarını ve başlarını sallayarak kendi tarzlarında kaba saba bir biçimde ilahiler okuyorlardı. Bertrandon de la Broquiere. bu diyarın başkenti. [94] Bugünkü Urfa iline bağlı Birecik kazası. Onların Antakiyye adını verdiği büyük bir şehirdi. Ancak.” Aynı eser. [92] Çukurova bölgesi Batılı kaynaklarca.[90] Hac yolcuları veya şehirden şehire dolaşan dervişler olabilir. Üveys Bey Urfa hakimi iken Akkoyunlu ümerası arasında çıkan anlaşmazlıklar sırasında Uzun Hasan’ın kuvvetleri tarafından 1475’de öldürülmüştür. s. [95] Metinde Carandolo . s. 164. seyahatnâmesinde Çukurova bahsinde şöyle demektedir: “Suriye’den çıkınca bizim Ermenistan adını verdiğimiz Türkmen ülkesine girdim. [93] Her ne kadar Veli Bey (Valibech) diye kaydedilmişse de bu kişinin Üveys Bey olması gerekir. Biz ona Antakya diyorduk.” Aynı eser. bölgede Küçük Ermeni Krallığı’nın bulunmasından dolayı Küçük Ermenistan olarak tarif olunmaktadır. Türklerin bölgeye hâkimiyetinden sonra bu isimlendirme yavaş yavaş unutulmuştur. [91] Bertrandon de la Broquiere de benzer bir zikr ayinine şahit olmuştu: “Bir halka oluşturacak şekilde yere oturuyorlar.
[105] Otel. [103] Metinde Toros diye kaydedilmiştir. [104] Thauris. [100] Metinde Chesan.[96] Asanchef: Hısn-ı Keyfa. Hısn-ı Keyfa/Hasan Keyf adına atfen olmalıdır. [107] Bombasine veya bombazine. . [106] Çinileri kasdediyor. [97] Metinde Bettalis. [98] Metinde İsan. Zağros ile Toros dağlarının isimlerini karıştırmış olmalıdır. [99] Bahsedilen yer aslında Zağros dağlarıdır. [101] Hac yolcuları olsa gerek. Bidlis/Bitlis adına atfen verilmişş olmalıdır. yünlü ve ipekli bir kumaş. Seyyah. [102] Califfo. Ancak Zagros olacaktır.
Farsça tercümede “Aferin. [112] Bir baharat türü. Elçi anılarını anlatırken takdim hatası yaparak İngilizce’deki Giraffe ile benzeştiğini söylemek istemiştir. [110] Farsça çeviride burada bahsedilen hayvanın kedi değil ceylan olması gerektiği notu düşülmüştür. [111] Sandali. burada üstü kıvrımlı büyük şapkalar giyilmesi yaygındır. [114] Burada siyah diye tanımlamasına rağmen daha aşağıdaki satırlarda Yakut’u tarif ettiği anlaşılmaktadır. [115] Anlamlandırılamamıştır. [113] İkibuçuk ons. Hıtaî Hıtaî” diye okumanın doğru olabileceği kaydı bulunmaktadır. . sandalo. Hind kıyılarında yetişen bir tür ağaç.[108] Metinde “tarafuccio”. [109] Aslında Farsça’da Zürafa diye söylenmektedir. [118] İnce dokunmuş pamuklu kumaş. Takip eden satırlarda bu yakıştırmanın uygun olabileceği görülmektedir. Gezinti ve dinlenme. [117] Basque bölgesinde bir yer adı olup. [116] Bir merkep yükü yaklaşık 300 kg.
5 litre.[119] Şatır. [123] İngilizce metinde pound olarak kaydedilmiştir. [122] 63 galon veya 238. Uzun Hasan Tebriz yakınlarında yaylakta iken. Şiraz’ı ele geçirerek bir tür gövde gösterisinde bulunmak istedi. Bu yüzden Türk okuyucu için “yarım kilo” diye tercüme edildi. Uzun Hasan’ın 1478 kışında hastalığının ilerlediği sıralarda onu Erzincan yakınlarında öldürdüler. [125] Karakoyunlu Cihan Şah. Ancak. 20 Shilling 1 pound veya 1 İngiliz lirası olup. seyahatnamenin yazıldığı tarihte 1 pound’un 220 riyal’e eşit olduğu kaydı düşülmüştür. Fakat tahta oturmaya namzet olduğu anlamına gelen bu olay Akkoyunlu tahtının diğer varisleri tarafından hiç unutulmadı. 1 pound 454 grama tekabül etmektedir. [121] Uğurlu Mehmed 1474 yazı başlarında. Uzun Hasan hızla üzerine gelince Suriye taraflarına kaçtı. [126] Farsça çevirideki nota göre Sultaniye bugün harabe . [124] Eserin Farsça tercümesindeki dip nota 12 penny= 1 Shilling. [120] Bu sıralarda Bağdat hâkimi Maksud Mirza idi. Şah’ın süvarilerinin önünde giden koruma görevli çevik adamlar.
Kitab-ı Diyarrbekriyye’nin indeksine bakınız. Burada kıyaslama yapılırken fazlaca abartıldığı kanaati ortaya çıkmaktadır. Bununla birlikte Üveys aslında Uğurlu Muhammed’i desteklemiş olup. [132] Bedesten olmalıdır. Eserin Farsça tercümesinde “galip kanaat Türkistan” notu ile Türkistan diye kaydolunmuştur.durumdadır. [133] Metinde “weight” kelimesi kullanılmış. Farsça tercümede “yük” anlamına gelen “bar” kelimesine yer verilmiş. [129] Bu gelenek sadece İran’da değil aynı zamanda Anadolu’daki Türkmenler arasında da yaygındır. [134] Pazar yeri olmalıdır. [127] Akkoyunluların önemli beylerinden biridir. [128] Mektup yazılan bu kişi Uzun Hasan’ın kardeşi ve Urfa valisi olan Üveys Bey olmalıdır. Yazar muhtemelen bir adak ağacına tesadüf etmiştir. . 1475 yılında Uzun Hasan’ın kuvvetleriyle giriştiği savaşta ölmüştür. [130] Mazenderan Denizi [131] Metin’de Turchie. [135] Sedef hastalığını tarif ettiği anlaşılmaktadır.
[141] Hazret-i İbrahim.[136] Müellif burada Kızıl Deniz ile Fars Körfezi’ni (Basra Körfezi) aynı coğrafî mekân olarak kaydetmiştir. [139] Hazreti Süleyman. Bu elbette yanlıştır. Farsça tercümesinin notlarında ise Lahican olması muhtemel kaydı düşülmüştür. o dönemlerde büyük sayılabilecek bir şehir idi. [142] Nüfusu hakkında verdiği beş hâne bilgisi bir şehri tarif etmekten çok halkı dağılmış bir köyü çağrıştırmaktadır. İngilizce çevirisinin notlarında Sindan kaydı bulunmaktadır. [137] Metinde Camara. dipnotlarda Kinara. [138] Hz. Surları gerilerdeki dağ eteklerine kadar varıyor. Ancak Erdestan. Bu tarafında küçük bir nehir akıyor. Trabzon bu . Trabzon bahsinde:“Trabzon şehri denizin kıyısındadır. Tarif edilen güzergâha bakılırsa her halde Lahican olmalıdır. [144] Metinde Madernedani. [145] Clavijo.Bu şekilde. Süleyman’a işaret ediliyor. [143] Metinde Lindan. [140] Şemşun.
Anadolu Orta Asya ve Timur.tarftan son derece müstahkem durumda. Şehrin bulunduğu ova geriden bir dağ silsilesi ile çevrilmiştir. s. 70 [146] Metinde Baiburt. Bütün ova üzüm bağları ve buğday bahçeleriyle doludur. “Erzincan nehir kenarında olan bir ova üzerindedir. Aynı eser.. [151] Güney İtalya’da bir bölge.. [149] Metinde Moschone. Şehrin etrafı bağ ve bahçe doludur. [150] Metinde Coinari. kuleli bir duvarla çevrilidir. [148] Harpurt. . Şehre gelen bütün mallar burada satılıyor” Diye bahsetmektedir. [147] Clavijo. Şehrin içi kalabalıktır ve bi çok cadde ve meydan vardır. Diğer taraflar hep ova olmakla beraber. Bu nehir herkesin bildiği gibi cennetten kaynayan Fırat nehridir. Pek geniş olamaya şehir. İstanbul1993. Erzincan hakkında.” diye bahsetmektedir. Deniz kıyısı boyunca uzanan cadde şehrin diğer bir mahallesine ulaşıyor. 81. Ö. sur gayet sağlamdır. s..Doğrul..R. Koyun Eri tabiri konar-göçer Türkmenler için kullanılan bir tabirdir. çev. Ruy Gonzales de Clavijo.
[153] Caracoilu. [157] Metinde Orias. [161] Metinde Caspio. Bu kelime eserin Farsça tercümesinde Sivas olarak anlamlandırılmışsa da yanlıştır.[152] Turcomania. [158] Tessu. [154] Accoilu. Van gölünü iki farlklı yerden görmüş olmalıdır. Bu bölgenin hâkimlerine de bu ada nisbeten Şirvan Şah adı veriliyordu. Barbaro. Nereye işaret ettiği anlaşılamamıştır. [155] J. . [159] Zerister. Bu yüzden burada iki ayrı gölün bulunduğunu zannetmiştir. Barbaro’nun bölgeden geçtiği sırada Şirvan Şah Halil’in oğlu Ferruh Yesar hüküm sürüyordu. [156] Adilcevaz. [160] Hazar Denizi’nin batı kıyısında Kür ırmağının doğusunda bulunan ve merkez şehri Şamahı olan bölgenin adına Şirvan denilmekteydi. Metinde Ceus diye kayıtlıdır.
şehrin iki sur arasında yaklaşık üç kilometreden fazla uzanmasından ilhamla Derbend kelimesini kendi dilinde dar ve ince manasında ifade etmeye çalışmıştır. Karakol anlamına gelmektedir. keçe veya benzer şeyler örtülerek sıcaktan veya soğuktan korunuluyordu. [165] Caspio [166] Caitacchi [167] Petrol. sökmek ve taşımak çok kolay idi. Bu şehrin adı Farsça’daki anlamına yakın olarak Araplar tarafından el-Bab. [163] Hazar Denizi’nin kuzeybatı sahilinde bulunan bir şehirdir. Derbend kelimesi Farsça’da Geçit. Kapalı Kapı. kilim. Türklerin “Topak Ev” diye isimlendirdikleri çadırın kurma şeklidir. Orta Asya’dan Anadolu’ya kadar gelmiştir. Bu sonuncusu şehre Türkler tarafından verilen Demir Kapı adının Arapça tercümesinden ibarettir. Babü’l-Ebvab ve Babü’l-Hadîd (Demir Kapı) gibi isimlerle anılmıştır. [164] Müellif. Barbaro göçebe çadırlarını . el-Ebvab. [168] Bu tarif. Ağaçlardan oluşan iskeletin üzere. Birbirine iplerle tutturulan ve hiç bir suretle çivi veya benzeri şeyler kullanılmayan bu çadırları kurmak.[162] Metinde Caitacchi.
91. İslâm Ansiklopedisi. [170] Saint Dominic’e bağlı olarak 1215 yılında kurulan Dominican mezhebinin rahibi. Bu şehir metinde geçen Charbatri olmalıdır. Clavijo. c.XIII. Clavijo’da bunlara Makü şehrinde tesadüf etmişti. müslüman hükümdarların gazayı terk ettikleri gerekçesiyle Çerkes ülkesine iki seferde bulunmuş ve çok sayıda esirle dönmüştür. s . Bu husuta özet bilgiler için bkz. [169] Bu yer değiştirmeler elbette konar-göçer hayat tarzı ile ilgilidir. [172] Çalpert olmalı. O.mütemadiyen “ev” olarak tavsif etmektedir. Şeyh Haydar’ın Çerkesler üzerine sefere çıktığını ve Çalpert’i yağmaladığını kaydetmektedir. [173] Kremuk veya Kromuk olmalı. Fazlullah Ruzbihan Huncî. Aynı eser. [171] Yecüc ve Mecüc: Ortaçağlarda Ermenistan ve Azerbaycan dağlarının arkasında oturduğuna inanılan efsanevî bir kavim. Şeyh Haydar’ın faaliyetleri hususunda Safevî kaynaklarında aydınlatıcı bilgilerin bulunmayışı. [174] Burada anlatılanlar Safevî Devleti’nin kurucusu Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar’ın Kafkas seferi ile benzeşmektedir. Barbaro’nun anlattıklarını çok kısa da olsa oldukça değerli .
Gürcistan üzerine sefere çıkmaktan başka sakin bir hayat sürmüştür. Kitab-ı Diyarbekriyye. Burada bahsedilen sefer 1476 veya 1477’de vukubulmuştur. [179] Müneccimbaşı bu vergi ödeme şeklini naklederken: “Anlatıldığına göre Gürcü ülkesinden çıkarken Kral Bagrati’nin elçisi yanına geldi. [180] Cothatis. Hasan Bey onu kabul etmeyip iki taşı ona geri gönderdi” demektedir. Otlukbeli Savaşı’ndan sonra Osmanlı Devleti ile çatışmalardan uzak kalmış. [175] Ağırlık ölçüsü belirtilmemiş. [178] Kware ya da Korkora. Mürsel Öztürk.kılmaktadır. Elçinin elinde 19 Miskal ağırlığında bir yakut ve 12 Miskal ağırlığında bir lal parçası vardı. Çev. [177] İmereti Bagrat. Bu not için Kitab-ı Diyarbekriyye’nin Türkçe tercümesinin (Ebubekr Tihranî. . [182] Hazreti Nuh Peygamber. [176] Uzun Hasan Bey. Bagrati onu hediye edip karşılığında saltanatını geri istedi. [181] Fasis ya da Fasso Irmağı olmalıdır. Ankara 2001) ekler kısmına bakınız.
5 Ocak 1478’de Ramazan Bayramı arafesinde Tebriz’de vefat etti. Azerbaycan ve Doğu Anadolu’yu egemenliği antında bulunduran büyük bir devlet durumuna yükselmişti. Hızlı bir parçalanma ve yıkılma sürecine girdi. Bkz. s. Orta Asya ve Timur. Bunun zamanında Akkoyunlular mahalli bir beylikten İran. Anadolu.[183] Ağrı Dağı’nı kasd ediyor. [187] Uzun Hasan Bey. İstanbul 1993. [188] Burada Halil. E. Sibel Özbudun. Ancak onun ölümünden sonra kısa süre içinde devlet iç karşıklıklara ve taht mücadelelerine düçar oldu. 300 Yıllık Bir Türk İmparatorluğu Akkoyunlular. Hazret-i Nuh’un gemisinin Ağrı dağına oturması ile ilgili aynı inanışı Clavijo’da nakletmektedir. J. 91. Clavijo. [185] Çegri Kalesi? [186] Metinde Alengia. [189] Uzun Hasan’ın ölümünden sonra yerine oğullarından Sultan Halil geçti ve kısa süre sonra kardeşi Maksud’u öldürttü. çev. Woods. Bkz. Maksud Trabzon Rum İmparatoru’nun kızı Despina . Uğurlu Mehmed ise Uzun Hasan’ın vefatından az önce öldürülmüştür. [184] Küçük Ağrı Dağı. Maksud ve Yakup kasdedilmektedir. Zeynel.
[198] Metinde Moresco. yük taşımak için hayvanların kiraya verilmesi.Hatun’un oğluydu. Ancak bunun Arapça olması icap ediyor. [196] Tripoli [197] Memlük Devleti’nin hizmetinde bulunan askerler için kullanılmıştır. [191] Cymis ve Casseg. Daha sonra yerine kardeşi Yakup geçti. Farsça tercümede Merakeşî yani Fas dili ifadesine yer verilmiştir. Osmanlı Devleti’nde de oldukça yaygın olan bir taşımacılık kolu idi. [190] Uzun Hasan’dan sonra Akkoyunlu tahtına geçen Sultan Halil’in hükümdarlığı sekiz ay kadar sürdü. [192] Malathea. [193] Bu kelime eksik. [199] Farsça tercümede eserin İngilizce neşrindeki dipnota . [194] Mekkâri. Müellif muhtemelen eksik hatırlamıştır. şimdiki Çemişkezek olmalıdır. [195] Baruto.
Walter Hinz. . Aynı eser. [200] Barbaro burada her ne kadar Müslümanların Hıristiyanlara kötü davrandığı meselesini örneklendirmeye çalışmışsa da aslında bilmeden Müslüman hükümdarların Hıristiyanların haklarını koruma hususunda ne kadar dikkatli olduklarını. Bir Gez ise yaklaşık bir metredir. [201] İtalyan ölçüsü olarak Broxieo verilmiş olup eserin Farsça tercümesinde bu ölçü bir Gez’e eşdeğer olarak verilmiştir.dayanarak Hoca Mirek diye okunmuştur. ihlal vuku bulduğunda ise ne kadar acımasız olabildiklerini göstermiştir. s. 76.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.