007. Close Sesame/Yakın Arkadaşlar
Nuriddin Farah (Somali, 1983)
Kuzey Afrika’daki başlıca romancılardan biri olan Nuruddin Farah, romanında politik tema olarak, memleketi Somali halkına karşı yapılan baskıları kullanmıştır. Yakın Arkadaşlar, Somali’de yayınlanan, üzerinde çok konuşulan, en fazla tanınmış üç romanının sonuncusudur.
1945 yılında, Farah doğduğunda, Somali’nin yönetimi geçici olarak İtalyanlara verilmişti; savaş sonrası İngiliz işgaline uğradı ve kontrol İngilizlere geçti. Bu dönem ülke için bir geçiş dönemi oldu. 1960 yılında Somali’ye bağımsızlık verildi. Çalkantılarla geçen on yıllık bir sürecin sonunda Somali, yönetimi devraldı. Tümgeneral Muhammed Siad Barre liderliğindeki askeri darbeyi, 1969’da yapılan bir başka darbe izledi. Vatandaşların pek çoğu Barre taraftarı olduğundan, o darbe yapmaya teşvik edilmiş ve desteklenmiştir. Ancak, demokrasi ve yoksulluk gibi politikaları gerçekleştirmeye kararlı olmasına, yolsuzluklara savaş açmasına rağmen Barre, Farah gibi önder yazarları seviyesiz yöntemlerle tehdit etti. Marksizm ve İslamı korumak adına bir polis devleti yarattı ve kabilelerin küçük çıkarlarını kendi lehine kullandı. Barre, kendini eleştirenleri idam ettirdi; KGB tarafından eğitilmiş bir polis gücü, gençlere vatandaşlar arasında casusluk yapma hevesini aşılamak ve siyasi muhaliflerine işkence yapmak gibi Stalinist taktikler kullandı. Söylemler ve edebiyat, ağırlıklı olarak sansür edildi. Batı Kapitalizmine karşın, Sovyetlerle yakın bağlar kurdu; Barre’nin bu bağlamda yaptığı operasyonlar neredeyse hiç algılanmadı; devrildiği 1991 yılına kadar yönetimin başında kaldı.
Yakın Arkadaşlar’da, erken dönem İtalyan ve İngiliz sömürge hükümetlerinin sakıncalı tutumlarının tasvirinin yanı sıra, Barre diktatörlüğüne doğrudan meydana okuma vardır. Romanın kahramanı bir özgürlük savaşçısı olarak haklı bir üne sahip Deeriye adında eski bir beyefendidir. O, kurtuluş hareketinin bir parçası olarak İkinci Dünya Savaşı’nda İtalyanların faşist girişimlerinin açığa vurulmasında aktif rol oynar ve cezaevine gönderilir. Oğlu da, ülkeyi zorbalıkla yöneten generale karşı suikast planlayan bir gruba katılır. Ancak hükümet tutuklamalara başlar. Deeriye, en yakın arkadaşları ve oğlunun en iyi arkadaşıyla birlikte eylemlere katılır ve açıkça kurtuluş savaşının bir sembolü haline gelir. Aralıksız saldırılar ve sürekli taciz, doğrudan ülkenin diktatörüne ve onun ebeveynlerle çocuklar, kocalarla eşleri ve kızları üzerindeki zorba baskısına yöneliktir.
Oğlu hükümet güçleri tarafından öldürüldüğünde, Deeriye buna tepki olarak diktatörü öldürmeye karar verir; amacı oğlunu bir eylem kahramanı olarak gösterebilmektir. Onun giysilerini giyer, tabancasını, hatta tespihini bile alır. Onu kasıtlı olarak, siyasal bir amaca hizmet ederken şehit edilen bir kahraman olarak gösterecektir. Ama son anda, diktatör kendi muhafızları tarafından öldürülür. Deeriye üzüntü içinde çılgına döner.
En tehlikeli kitaplardan biri olarak algılanan Farah’ın Yakın Arkadaşlar romanı, Somali’de yirmi yıl boyunca yasaklandı. Buna rağmen, sözlü gelenek/fısıltı yoluyla her tarafa ulaştı ve Somali yeraltı faaliyetlerine önemli etkisi oldu. Romanın aynı zamanda Afrika dışındaki alanlarda da ölçülebilir etkisi olduğu tespit edilmiştir. Farah romanında, tam anlamıyla körü körüne siyasi bir çizgiyi takip etmeyi reddetmiş, ancak Kuzey Afrika’da birçok kişi, bunu farklı yorumlayarak değiştirmiştir. Onun okuyucuları, Afrika’da uygulanan baskıda, Avrupa ve Afrika geleneklerinin birlikte yorumlandığını görmüşlerdir. Her iki geleneğin de Somali’ye olumlu katkıda bulunduğu vurgulanmıştır. Onun hedef aldığı ve eleştirdiği konular sadece; Somali’de adalet ve özgürlüğü yok etmek için kullanılmış olan Afrika’daki kabile ayrımcılığı, İslam ve Marksizm olmuştur.
1976 yılında, İngiltere’de iki yıl kalmasının ardından Somali’ye dönerken Farah, Roma Havaalanında Somali Adalet Bakanı’na rastladı. Bakan ona, Somali’ye ayak bastığında tutuklanacağını ve otuz yıl hapis cezası alacağını söyledi. Anlaşılan bu söylem onun planlarını değiştirdi ve geri dönmedi. O zamandan beri sürgünde yaşadı ve Somali sorununun kalbine bıçak sapladı. Barre hükümeti, sekiz yıl sonra yayınlanan Yakın Arkadaşlar’ı en tehlikeli kitap olarak kabul etti ve yasakladı. Dünyanın diğer bölgelerinde yaşayan Somalililer, kendi ülke sınırları içinde değil de, neden sürgünde yaşamayı ve yazmayı tercih ettiğini sorgulamaktadırlar.
Ek Kaynaklar:
– Jamil Abdulla Mubarak, From Bad Bolicy to Chaos in Somalia
(Westport, CT: Praeger, 1996)
– Derek Wright, The Novels of Nuruddin Farah
(Bayreuth, Germany: Bayreuth University Press, 1994)
(Yazanlar: Claudia Durst Johnson & Vernon Johnson-Çeviren: D.Yılmaz Tekin)