YAKUTİSTAN
Yakutistan ya da Saha Cumhuriyeti, Rusya'yı oluşturan federe cumhuriyetlerden biri. Nüfusun çoğunluğunu oluşturan Yakutlar bir Türk halkıdır. Cumhuriyetin Rusça'da tam adı Respublika Saha olarak yazılır
Describe your image
Describe your image
Describe your image
Describe your image
Orta Asya’da yer alan bir Türk devleti. Kuzeyinde Rusya Federasyonu, Ural Dağları ve Güney Sibirya, doğusunda Moğolistan ve Doğu Türkistan, güneyinde Kırgızistan, Özbekistan, Aladağ, TanrıDağları ve Aral Gölü, batısında ise Hazar Denizi yer alır. Doğu ve batı sınırları arası 3000 km, kuzey ve güney sınırları arası ise 1500 km’dir.
YAKUTİSTAN TANITIM VİDEOSU
YAKUTİSTAN Tarihi
Yakutistan arazisinde en eski insan izleri yukarı Paleolite ( M.Ö. 20-10 bininci yıllar ) aittir. M.S. 6-10’uncu yüzyıllarda güneyden gelerek yerleşen bir Türk boyu olan Yakutlar (Sahalar) 17’inci yüzyılın ilk yarısında Rus Çarlığı’nın denetimine girdi. Yakutistan’ın en büyük kenti olan Yakutsk eyaleti 1632’de kuruldu. 1638’de Yakutsk eyaleti (Voyevodstvo) oluşturuldu ve bu topraklar Rusların yerleşimine açıldı. Ruslar özellikle Lena nehrinin orta kesimi boyunca sıralanan şehirlere yerleştiler. Yüzyıllar boyunca göçebeliğe dayalı bir hayat tarzı sürdüren Sahalar 19’yy.da yerleşik düzene geçtiler. Saha (Yakut) Türklerinin milli bilinçleri gözle görülür derecede artmaya başlamıştır. 27 Eylül 1950’de “Yakut Saha Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Devlet Egemenlik Deklarasyonu” ilan edildi. 20 Aralık 1991’de cumhuriyet tarihinde doğrudan başkanlık seçimi yapıldı. Başkan göreve gelir gelmez birinci iş olarak cumhuriyetin adını “Saha Cumhuriyeti” olarak ilan etti. Yakutlar Orhun kitabelerinde de Kurıkan adıyla geçmektedir. Daha sonra kuzeye çekilen Yakutların ana Türk kütlesiyle bağları kopmuştur. Bu yüzden Saha (Yakut) Türkçesi Türkiye Türkçesi’nden ve diğer Türk lehçelerinden biraz uzaktır. Sahaların tarihte 10 asra yakın bir süre varlıklarını sürdüren İskit (Saka) Türklerinin bir uzantısı oldukları da uzmanlarca belirtilmektedir. Kendilerine Saha demeleri de, buna bir delil sayılmaktadır.
YAKUTİSTAN Cumhuriyeti
Rusya’ya bağlıdır.
Yüzölçümü: 3.103.200 km2
Nüfusu: 1.381.000
Başkenti: Yakutsk
YAKUTİSTAN Coğrafyası
Kuzeydoğu Sibirya’da Kuzey Buz Denizi’ne dökülen Lena, Yana, İndigirka ve Kolıma ırmaklarının havzasında yer alır. Ülkenin % 40’dan fazlası kutup dairesinin kuzeyindedir. Ülkenin % 20’si kuzey kutbundadır ve 2/3’ü dağlarla kaplıdır. Ortalama sıcaklık Ocak ayında -34, -50 C°, Temmuz ayında ( merkezi bölgede ) +18,+29 C° dir.
Son derece karasal bir subarktik iklim (Köppen iklim sınıflandırması: Dfd) ile Yakutsk, Dünya'nın büyük şehirler arasında en soğuk kış sıcaklıklarına sahiptir. Yakutsk'ta ortalama aylık sıcaklık Temmuz ayında +19,5 °C (67,1 °F) ile Ocak ayında -38,6 °C (-37,5 °F) arasında değişir. Yakutsk sürekli permafrost[3] üzerine inşa edilmiş en büyük şehirdir ve birçok ev beton üzerine kazık'la inşa edilmiştir.
Antarktika dışındaki gezegende kaydedilen en düşük sıcaklıklar, Yakutsk'un kuzeydoğusundaki Yana Nehri havzasında oluştu ve bu da onu dünyanın en soğuk şehri yaptı. Kışları aşırı soğuk ve uzun olmasına rağmen Yakutsk, ‘da 10 Kasım ve 14 Mart tarihleri arasında donma noktasının üzerinde bir sıcaklık kaydedilmedi.
Yazlar oldukça kısa olmasına rağmen sıcaktır, günlük sıcaklıklar zaman zaman 10,2 °C (18,4 °F) 'yi aşar ve sıcaklıktaki bu değişim onu dünyadaki en çok mevsimsel sıcaklık farkı olan yer yapar.[4] Yakutsk'ta kaydedilen en düşük sıcaklık 5 Şubat 1891'de -64.4C idi. Yakutsk’daki kaydedilen en yüksek sıcaklıklar ise 17 Temmuz 2011'de +38.4 C ve 15 Temmuz 1942'de +38.3 C idi.
Yakutsk, Pasifik Okyanusu'ndan neredeyse 1000 km içeride olmak üzere ayrı bir iç bölgeye sahiptir ve bu yüksek enlem ile birleştiğinden şiddetli kışlar yaşanır. Bu paralelde temmuzun sıcaklıklar normalin üzeri ortalama değerlere çıkar ve ortalama Vladivostok veya Yuzhno-Sakhalinsk gibi daha güneydeki Uzak Doğu şehirlerinden birkaç derece daha sıcaktır. Temmuz gündüz sıcaklıkları bazı deniz alttropikal bölgelerinden bile daha sıcaktır. Sıcak yazlar, soğuk kışlarına rağmen Yakutsk'un ağaç hattı'nın çok güneyinde olmasını sağlar.
İklimi oldukça kurudur ve kış boyunca çok soğuk kıtasal hava etrafında oluşan yoğun "Sibirya high" nedeniyle yıllık yağışların çoğu en sıcak aylarda olur. Ancak, Pasifik Okyanusu'ndan gelen güneydoğulu nemli rüzgârlar Lena vadisine ulaşmadan önce kıyıdaki dağlarda nemlerini kaybettiklerinden yaz yağışları şiddetli değildir.
Yazın, Lena nehrinin yukarısındaki Lena Sütunları'nı, nehrin aşağılarındaki muhteşem manzaraları ve Lena Deltasının vahşi yaşamı‘nı gösteren çeşitli nehir tekne turları vardır.
YAKUTİSTAN Fiziki Yapısı
Yakutistan topraklarının yaklaşık 2/3’si dağlar ve platolar ile oysa sadece 1/3’i ovalar ve düzlükler ile kaplıdır. Cumhuriyetin en yüksek noktası 3147 metre yüksekliğinde olan ve Çerski dağ kütlesi üzerinde yer alan Pobeda zirvesidir. Yakutistan topraklarında dört büyük doğal ekolojik kuşak belirgin olarak yer almaktadır. Güneyden kuzeye doğru bu ekolojik kuşaklar şunlardır: Tayga ormanları kuşağı, ormanlı tundralar kuşağı, tundralar kuşağı ve arktik kuşak. Hem orman arazi, hem de kar ve buzlarla kaplı araziler bakımından Yakutistan Rusya’nın en zengin cumhuriyetidir (Rakovskaya ve Davidov, 2003). Yakutistan topraklarının neredeyse tamamı donmuş araziler kuşağında diğer adı ile permafrost kuşağında yer almaktadır.6 Cumhuriyet topraklarının sadece güney-doğusundaki kesimleri tüm yıl boyunca donmayan arazilere örnektir. Yakutistan genelinde tüm yıl boyunca sürekli olarak donmuş toprakların kalınlığı 300-400 metredir, fakat bu derinlik 1500 metreye kadar ulaşmaktadır. Bir başka anlatımla Doğu Yakutistan’da Vilyüy havzasında 1,5 kilometre derinliğindeki sürekli donmuş topraklar tüm gezegenin en derin donmuş tabakasını oluşturmaktadırlar. Ayrıca Yakutistan’da 485 buzul yer almaktadır. Bu buzulların toplam alanı 413 km2 olup, 2000 m3 tatlı su potansiyeli barındırmaktadırlar (Rakovskaya ve Davidov, 2003). Yakutistan dağlık ve engebeli arazilerin egemen olduğu soğuk bir ülkedir. Cumhuriyetin batısında Orta Sibirya platosunun doğu kesimleri yer almaktadır. Bu orta yükseklikteki plato Lena, Vilyüy, Linde, Anabar ve Olenok ırmakların oluşturduğu derin vadiler ile parçalanmıştır. Lena nehrinin aşağı kesimlerinde Orta Sibirya platosu Prilenskoe platosu ile birleşmekte, ülkenin en güneyinde ise yüksekliği 2500 metreyi aşmayan Stanovoy ve Aldan dağları yer almaktadır. Lena vadisinin aşağı kesimlerinin hemen batısında kuzey-güney istikametinde uzanan ve yüksekliği 2400 metreyi aşmayan Verhoyansk sıradağları uzanmaktadır. Yakutistan’ın doğu kesimlerinde ise Çerski sıradağları ile Yukagir platosu dikkat çekmektedir. Yana ve Đndigirka havzaların güney kesimlerini kapsayan Çerski sıradağları üzerinde Moma ırmağının kaynak noktası bölgesinde Yakutistan’ın en yüksek noktası olan Pobeda zirvesi (3147 m) yer almaktadır (Toçenov ve Markov, 1984). Kolima havzasının güneyinde yüksekliği 1200 metreyi aşmayan Yukagir platosu yer alırken, aynı havzanın kuzeyinde ise bataklıklarla ve küçük göllerle kaplı Kolima ovası yer almaktadır. Ayrıca Yana ve Đndigirka nehirlerin oluşturdukları taşkın ovaların birleşmesi sonucunda Yakutistan’ın bir diğer büyük düzlüğü olan Yana-Đndigirka ovası meydana gelmiştir. Yana, Lena, Kolima ve Đndigirka nehirlerinin oluşturduğu sulak alanlı delta ovaları ülkenin başlıca düzlükleri arasında yer alır. Fakat sert kutup iklimi ve donmuş topraklar nedeniyle bu ovalarda tarım faaliyetleri yapılmadığı gibi büyük yerleşmelerden de yoksundurlar.
YAKUTİSTAN Nüfus ve Sosyal Hayat
1998 tahminlerine göre 1.381.000 olan Saha (Yakut) Muhtar Cumhuriyeti’nin nüfusunun % 50.5’i Ruslardan % 36.9’u, Saha (Yakut)’lardan oluşmaktadır. Geriye kalan yaklaşık % 13’lük kısım ise Ukraynalı, Kazak, Tatar ve Azerilerden oluşmaktadır. Başkent Yakutsk’un nüfusu 270.000’dir. Yakutların % 95′ i Saha (Yakut) Muhtar Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşamaktadır.
YAKUTİSTAN Ekonomisi
Halkın geçim kaynakları arasında kürk avcılığı ve balıkçılık önemli yer tutar. Ülkede bulunan samur, kutup tilkisi ,sincap, tilki ve nadir balık çeşitleri; avcılar ile maceraperestleri kendine çeker. Bu avcılar sayesinde üretilen kaliteli kürklerin ve balıkların şöhreti bütün dünyada meşhurdur. Saha (Yakut) Muhtar Cumhuriyeti’nin en önemli kaynaklarından biri de yer altı zenginlikleridir. Ülkede elmas, altın, gaz, kömür, gümüş ve bakır çıkarılmaktadır. Mendeleyev tablosundaki bütün elementler Saha (Yakut) Muhtar Cumhuriyeti’nde bulunmaktadır. Elmas Saha yurdunda çok önemli bir yere sahiptir. Bunların en değerlilerinden biri de Moskova’da müzede bulunan ve 342,5 karatlık pırlantadır. Saha (Yakut) Muhtar Cumhuriyeti’nin hemen her bölgesinde elmas çıkarılmaktadır.
YAKUTİSTAN Türkiye İlişkileri
Yabancılara, özellikle de Türklere çok sıcakkanlı ve ilgili davranan Yakutlar, ilk bakışta Kazakları ve Moğolları andırıyor. Dikkatli bakınca Kızılderililer’e çok benziyorlar. Arka sokaklardan birinde karşıma sembolik bir Kızılderili çadırı çıktı. Bu kadarı da olmaz, derken aslında bunların geleneksel Yakut çadırı olduğunu öğrendim. Giyim ve takılarda da bu benzerlik belirgin.
Yakutlar kendilerine Saha diyorlar. Türkçe karşılığı “kenarda olan” anlamında “yaka”. Tunguzlar onlara “Yako” demişler, Ruslar da bunu “Yakut” olarak değiştirmiş. Çok az tanıdığımız bir Türk halkı. Birçok Türk dilini, lehçesini çok iyi bildiğim halde Yakutça’yı pek anlayadım. Orta Asya’nın binlerce kilometre kuzeydoğusundaki bu topraklara yüzyıllar önce yerleşmişler. Moğolca, Tunguzca ve 200 yıldır birlikte yaşadıkları Rusça’nın etkisiyle dilleri diğer Türk lehçelerinden çok uzaklaşmış. Buna karşın asli uzun ünlüler gibi Ana Türkçe’nin bazı önemli özelliklerini korumuşlar. İslam öncesi Türk topluluklarının yaygın dini Şamanizm kırsal kesimde yaygın. Yakutsk halkı ise çoğunlukla Hıristiyan ve Rus ismi taşıyor.
ELMAS VE ALTIN CENNETİ
Yakutsk’da yaz boyunca hava kararmıyor, güneş ufka kadar inip tekrar yükseliyor. Helsinki, Oslo, St. Petersburg’da “beyaz geceler” sırasında birkaç saatliğine de olsa hava bulutlanıp, alaca karanlık çöküyor. Yakutsk’ta hep aydınlık. Kışın da neredeyse gün doğmadığı için bu ülkenin halkı hep uç noktaları yaşıyor.
Böylesine zorlu iklim koşulları yüzünden asfalt, demiryolu yapılamıyor. Kıta Avrupası büyüklüğündeki ülkede tek ulaşım aracı uçak. Tüm ürünler Moskova ya da İrkutsk’tan uçakla taşınıyor. Bu nedenle hayat pahalı. Şehrin nüfusu 200 bin, ülkenin nüfusu bir milyondan az. Ama 200’den fazla havaalanı var. Bu da başka bir dünya rekoru. Seçimde oy sandıkları köylere helikopterlerle ulaştırılıyor. Dünyanın ikinci büyük elmas üreticisi Rusya, neredeyse tüm elmasını Yakutistan’dan çıkarıyor. Dünya elmas üretiminin yüzde 25’i burada yapılıyor. Altın, uranyum ve doğal gaz yatakları çok zengin. Kısacası Rusya’nın en varlıklı bölgesi ama gelirlerin çok küçük kısmı burada kalıyor.
Yakutistan’da tarih öncesinden kalmış pekçok mamut ve dinozor fosili bulunuyor. Yakutsk’daki Mamut Müzesi’nde binlerce yıldır bozulmadan saklanmış mamut başını görmek mümkün. Tarih ve Kültür Müzesi ile Ulusal Sanat Galerisi, uzak akrabamız olan Yakutların, onlarla geçmişte paylaştığımız ortak kültürel öğelerimizi en özgün halleriyle günümüze dek nasıl koruduklarını görmek açısından son derece ilginç. Tıpkı dilleri gibi.
Yakutsk belki şehir olarak gezginlere çok büyük düşler vaat etmiyor. Ama Yakutistan doğal güzellikleriyle, dünyanın başka bir yerinde bulamayacağınız kadar bakir bir ülke. Etnik yapısı ve özgün kültürü ile ilginç, eşsiz doğası ile çekici bu uzak diyar, uç noktaları sevenlerin “görülecek yerler” listesine girmeyi hak ediyor.