Bu proje Avrupa Komisyonu’nun sağladığı destek ile finanse edilmiştir (226388-CP-1-2005-1-DE-COMENIUS-C21). Bu çalışma sadece yazarların fikirlerini yansıtmaktadır ve buradaki bilgilerden faydalanılarak yapılan herhangi bir çalışmadan Komisyon sorumlu tutulamaz.
Okula veya işe giderken otobüse binmeden önce, otobüsün birileri tarafından bir yerlerde geliştirilmesi, üretilmesi ve satılması zorunludur. Aynı şekilde, bir ülkenin ekmek üretebilmesi, televizyon üretebilmesi, DVD üretebilmesi, fuarlar düzenleyebilmesi veya ulaştırma yapabilmesi sonuç olarak o ülkenin ulusal üretimini oluşturan ekonominin üretken kapasitesine bağlıdır. Mal ve hizmetlerin üretimi öncelikle,
gerekli aktiviteleri organize etmede (yönetim) yardımcı olan,
müşterilerin ihtiyaçlarına göre üretimi yönlendirmeye (pazarlama) yardımcı olan,
işletmelerde gerçekleşir.
Üretim olanakları,
işgücünün miktar ve kalitesine (ekonomik olarak aktif erkek ve kadın nüfus miktarı; beşeri sermaye birikimi),
makine ve ekipmanın miktarı ve kalitesi (sermaye stoğu),
teknik ilerleme (teknoloji),
üst yönetimin tipi (liderlik) ve
kamu (ör. yetki veren kurumlar) ve özel (ör. işletmelerin mülkiyet yapısı) kurumların özellikleri,
tarafından belirlenir.
Firmaların üretim olanakları genellikle ülkeden ülkeye ve bölgeden bölgeye oldukça değişiklik arz eder. Üst yönetim, kar maksimizasyonu güdüsüyle, üretebilecekleri
mal veya hizmetin,
üretim kapsamı (üretim miktarı) ve
malların çeşidine karar verir. Bu süreçte üretim faktörlerinin (işgücü, toprak, sermaye) mevcudiyetini hesaba katarken, işletmeler bulundukları lokasyonda kararlarını özellikle şu faktörlere göre alırlar.
Yeni bilgi ve iletişim teknolojilerinin (BİT) gelişmesi işletmelerin geleceği sorusunu doğurmaktadır. Günümüzde (özellikle endüstride) dijital teknoloji ve uydu destekli lojistik işletmelerinin gittikçe daha da kolay bir şekilde güçlü yönlerine konsantre olmalarına ve kendi dışındaki işletme ve ülkelerden diğer ürünlerin imalatında kendisine belirli avantajlar sağlayacak mal ve hizmet alımlarına olanak sağlamaktadır.
Ulusal piyasaların liberalizasyonu ve ticaretin önündeki engellerin kaldırılması bağlamında BİT bazı işletmelerin gelişmesine katkı sağlamıştır. Bunlar Yeni Ekonomi olarak adlandırılan faaliyet dallarında yer alan işletmelerdir. Burada mesele bir taraftan tamamlayıcı ürünler ile ortak pazarlar geliştiren şebekeleşmiş işletmelerdir. Bunun bir örneği tüm katma değer zincirinde, belirli bir alanda uzmanlaşan farklı işletmelerin yer aldığı haberleşme piyasasıdır.1 Şebeke endüstrileri olarak adlandırılan Yeni Ekonomi işletmeleri kendi ürünleri ile önce şebekeleşme ön şartını yaratır; bu sayede bugüne kadarkinden daha fazla işletme veya müşteri, daha düşük fiyat veya daha yüksek performans ile iş ilişkilerine girebilir. Bu, sadece örneğin çok uluslu yazılım işletmelerini değil, evrensel dil olan İngilizceyi işletmelerin uluslararası iletişimini sağlayacak veya kıtalararasında olanaklı kılacak şekilde öğreten inovatif dil okullarını da kapsar.
İşletmeler Neden Vardır?
Daha katı anlamda bir işletme, yasal şeklinden bağımsız olarak
Terim temelde bir aktiviteyi tanımlamakta ve ilk planda duran varlık olarak bir ofis varlığını ön şart olarak kabul etmemektedir. Gerçekte ise reel veya sanal işletmeler için yasal sebeplerden dolayı belirli bir yerde ülke veya bölge ile ilişkili bir ofis olmaktadır.
İktisat
İş
Toprak
Sermaye
İşletme İktisadı
Planlanmış İş
(Yönetim ve İşletme Liderliği Aktivitesi)
Nesne-Bağlantılı İş (Ürün Üzerindeki İş)
Kaynaklar
Fabrika çevresi, üretim araçları, ör. makine parkı, aletler, ölçme ve test ekipmanı, ulaştırma ve depolama, üretimi imkanlı kılan petrol gibi yakıtlar.
Malzeme
(Ham maddeler, nihai ürünlere ilk girdi olarak giren ve yarı mamül ürünler)
Organizasyon
Planlama
İzleme/
Liderlik
Tablo 1. İktisat ve İşletme İktisadı Üretim Faktörleri
Tüccar
Serbest çalışan veya
Ticaret Kanunu’na tabi kişi
tarafından yürütülen tüm aktiviteler işletme olarak sayılır.
Ekonomik anlamda bakıldığında işletmeler mal ve hizmet üretiminin yapıldığı yerlerdir. Burada girdi ve çıktı olarak adlandırılan bileşenlerin dönüşümü yer alır, ör. üretim faktörlerinden pazarlanabilir ve halkça arzu edilen nihai ürünlere değişen süreci. Burada daha belirgin şekilde tanımlanmış firmalardan üretim faktörleri olarak anlaşılan ekonomik yönlere dikkat edilmelidir.
Tablo 2: İşletmede Üretim Süreci Öte yandan bireyler veya lobiler neden bir organizasyonel birim olarak bir işletmeye katılıyor ve böyle yaparak üretim faktörlerini sadece kendilerine bağlıyor sorusu doğmaktadır. Temel olarak piyasaların ve fiyat sisteminin işletmelere doğrudan mal hizmet ve sağlaması mümkündür. Örneğin, bir sözleşme yardımı ile bir proje ile ilgili olarak -ör. sadece ihtiyaç duyulduğunda- bir sekreter emeğini bir firmaya önerebilir. Neden inşa edilmiş pahalı bir fabrikada veya ofis binasında belirli zamanlarda işçiler çalışırlar? Prensip olarak yeni makinelere yatırımlar en azından kişisel sermaye kaynakları ile değil de, bankalar yolu ile alınan krediler (yabancı sermaye) aracılığıyla yapılamaz mı?
Nobel ödüllü Ronald COASE 1930’larda işletmelerin varlığına olan ihtiyacı sorgulamıştır. Düşüncelerinin arka planında piyasa ve fiyat sistemini kullanmanın maliyetli olduğu yer almaktadır. Örneğin eğer siz araba üretmek veya satmak istiyorsanız, önceden bilgi toplanmalı ve sözleşmeler üzerinde pazarlıklar yapılmalıdır. Üretime başlamadan önce prototipler geliştirilmelidir; son olarak ilk ürünler satın alınmalı veya üretim yapılacak binalar kurulmalıdır. Ek olarak, dağıtım ve teslimat için kalite kontrolleri ve karmaşık lojistik ağları gerekmektedir. Dolayısıyla, sadece imalatı, satışı ve hizmetin başlangıcını sağlamak için bile bu sayılardan kat kat fazla ekonomik aktiviteye ihtiyaç vardır. Bunlar işlem maliyetleri adı verilen özel maliyetler doğurmaktadır. COASE, bireysel üretim aktivitelerinin merkezileştirilmemesi ve genel bir organizasyona tabi olmaması durumlarında bu işlem maliyetlerinin genelde daha yüksek olduğunu kanıtlamıştır. Bir işletme bu fonksiyonları yerine getiren ve işlem maliyetlerinin düşük kalmasını sağlayan bağımsız bir ekonomik birimdir.
Aynı zamanda, ürünler, teknolojik olanaklar ve üretim faktörlerinin hareketliliği değişebileceği için işletmelerin büyüklüğü, şekli ve organizasyonunun sürekli bir değişime konu olacağı açıktır.
COASE’nın bu yaklaşımı neden bir işletmenin sonsuz büyüyemeyeceğini ve neden büyüklüğünün değişken olabileceğini açıklayabilmekteydi. Eğer işletmeler daha büyüklerse, yönetimindeki insanlar daha fazla bilgiyi işlemek, karar vermek ve personeli izlemek zorunda kalacaklardır. Hiyerarşi kabarmakta ve organizasyonel maliyetler artmaktadır. Eğer firma-içi bürokrasi maliyetlerindeki artış (marjinal maliyet), birisi doğrudan piyasalara girmek istediğinde gerçekleşecek işlem maliyetlerinden daha yüksekse işletmenin ideal büyüklüğü aşılmıştır. Eğer bir fark varsa, o da bugün endüstriyel ülkelerde modern iletişim ve yönetim araçlarının bir işletmenin bireysel kollarını eskiye nazaran küçülttüğüdür.
İşlem maliyetleri yaklaşımının da yardımı ile bireysel kolların ortaya çıkışı da açıklanmıştır. Örnek olarak modern bankacılık sisteminin kaynağı bu yolla açıklanmıştır: Bankalar, üreticilerin kredi ve ödeme işlemleri yolu ile herkesin kendi bankasını kurmasından daha kolay ve ucuz işlem yapmasını sağlamaktadır.