2.4. FELSEFENİN SONLANMASI VE SANATIN ORTAYA ÇIKIŞI
2.4.2. Sanatın Ölümü ve Tarihdışı Olarak Estetik
53
varlık ve hiçlik sorusunu sormasındaki amacı, varlığı kökensel olarak açık kılmak ve insanlığın tarihsel varoluşunu bu açıklığa, güce geri getirmektir.
Heidegger, varlığın kendisini geri çektiği ve nihilizmin zirveye ulaştığı teknoloji çağında, varlığın talebini karşılayacak olan alanlardan birinin de sanat * olduğunu düşünmektedir.
54
yani varlık ve ben bilincinin örtüşmesi- günümüzde gerçeklikten ayırt edilemeyen araçların temsil ettiği dünyanın genelleştirilmesi olarak kendini göstermektedir. (Vattimo, 1999: 104) Kitle iletişim araçları ruhun çarpıtılmış halini ifade etmektedir, dolayısıyla kitle iletişim araçları Hegel’in mutlak ruhunu oluşturan öğeler değildir.
Tüm metafizik mirası -varlığın unutulması- gibi sanatın ölümü de, bizim tarihsel ve ontolojik bakış açımızı yansıtan bir durumdur. Sanatın ölümü yazgımızı belirten geschicklich* anlamında bir şeydir. Sanatın ölümünden bahsetmek Heidegger’e göre -ki Heidegger Niezsche’yi metafiziğin tamamlayıcısı olarak görür- ömrünü tamamlamış bir metafizik çerçevesinde konuşmak demektir. “Sanatın ölümü, Hegel’in öngördüğü, Nietzsche’nin yaşadığı ve Heidegger’in de bunu doğruladığı şekliyle metafiziğin sonunu tasvir etmektedir.” (Vattimo, 1999: 104)
Heidegger’in sanatı düşünme yolunun başlangıcı, Hegel’in sanatın ölümüne ilişkin düşüncelerine dayanmaktadır. Heidegger’in bu yöndeki ilk belirlemesi, büyük sanat anlamındaki sanatın Batı düşüncesinden çekilmiş olmasıdır. Heidegger’in büyük sanat olarak adlandırdığı sanat, içerisinde bir bütün olarak varolanların hakikatinin, kendisini insanın tarihsel varoluşunda açık kıldığı sanattır. (Altuğ, 2011: 63) Ne var ki Greklerden bu yana büyük sanat tarihte kalmış bir şeydir. Sanat, tarihsel varoluşumuz için mutlak bir gereksinim olmaktan çıkmış ve modern çağda insanın sanatla kurduğu ilişki alışkanlık haline gelmiş bir kültürel fenomen olarak onu, bireysel şekilde yaşamaktan ibaret olmuştur.
Sanatın tarihsel durumuna ilişkin olarak Heidegger’in -yine Hegel’in düşünceleri doğrultusunda- ortaya koyduğu ikinci belirleme; büyük sanatın sona ermesiyle birlikte estetiğin, yani sanat ve güzel üzerine felsefi düşüncenin başlamış olduğudur. Sanat ve güzel üzerine düşünüm anlamına gelen estetik, onsekizinci yüzyılda ortaya çıkmıştır. Yunanca aisthetikos, aisthanesthai, duymak, algılamak sözcüklerinden türeyen, güzel duygusuyla, güzelin algılanmasıyla ilgili şey anlamına gelen aisthetike
* Nihilizm gibi, sanatın ölümü de bir yazgıdır. Geschichte (Tarih) ile Geschick (Kader) arasında kurulan ilişki anlamında geschichtlich bir meseledir. (Vattimo, 1999: 73)
55
(duyum) ya da estetik, güzelin ve güzel sanatların yapısını inceleyen bir felsefe dalıdır. (Bozkurt, 2014: 37) Güzel ve sanat, Platon’dan beri felsefenin düşünce konusu olmasına rağmen, terimi bugünkü anlamıyla kullanan ve bir felsefe dalı olarak yerleşmesini sağlayan, bir aydınlanma filozofu olan Alexander Baumgarten’dır. Estetiği geliştirenler ise büyük ölçüde Kant, Hegel ve romantik filozoflar olmuştur. Estetik Kant’a göre, insanda bir şeyin güzel olduğu duygusunu neyin uyandırdığını belirlemeye çalışan felsefi bir teoridir. Hegel’in etkisiyle estetik daha çok sanatsal güzelliği ve sanatın anlamını araştıran bir disiplin haline gelmiştir. Estetik öğreti Nietzsche’ye göre, etkin bir bakış açısı seçerek sanatla yaşamı uzlaştırmaya çalışan bir öğretidir. (Bozkurt, 2014: 38)
Estetik için sanat, hoşlanma veren, hoş olan anlamındaki güzelin tasarımlanmasıdır. Buradaki sanat eseri, bir özne için bir nesne olarak konumlanır. Estetik düşünüm için belirleyici olan özne-nesne ilişkisidir.
Sanat eserini, estetik deneyimin nesnesi olarak kavrayan bu anlayış sanat eserinin varlığını öznelleştiren, metafiziksel bir sanat anlayışına bağlanmaktadır. Heidegger’e göre estetik:
Sanat yapıtını bir nesne olarak (duygusal kavrayışın, aisthesis’in, nesnesi olarak) ele alır. İnsan, sanatın özüyle ilgili bilgi sağlama amacıyla sanatı deneyimler. Bu deneyim, sanatın değerlendirilmesi ve sanat zevki için olduğu kadar, sanatsal yaratım için de ölçü olan kaynaktır. Estetik deneyim, içerisinde sanatın öldüğü öğedir. Bu ölme o kadar yavaş gerçekleşir ki, bu birkaç yüzyıl sürebilir. (Heidegger, 1971: 79)
Heidegger, Tekniğe İlişkin Soruşturma’nın sonunda sanat eserlerindeki estetik hoşlanmadan ötürü, Grek’lerdeki anlamıyla, sanatın özünü koruyamadığımızı söyler. (Heidegger, 1998: 80) Tıpkı metafizik (Heiegger’in anladığı anlamda) gibi, geleneksel estetiğin de bir yazgı olduğunu düşünen Heidegger’e göre yapılması gereken, sanatın imkânını estetikten kurtarmak; yani sanat kavramını metafiziksel mirasından arındırmak olmalıdır. Varlığa ilişkin kökensel ve yeniden kazanılmış bir bağıntı temelinde, sanat kelimesine yeni bir içerik kazandırmak gerekmektedir. (Heidegger, 2014: 152) Heidegger’ e göre geleneksel estetiğin alanı, sanat eserlerinin özünü belirlemede yetersiz kalan estetik
56
deneyim, tasarım, madde ve biçim gibi kavramları kullanmaktan öteye geçememiştir. Grek sanatında ise durum şöyledir:
“Batının kaderinin ta başında, Grek ülkesinde sanatlar, kendilerine bahşedilen gizini açmanın doruğuna çıkmışlardır. Sanatlar tanrıların hâlihazırda mevcut bulunmalarını, tanrısal ve insani kaderlerin diyaloğunu ışıl ışıl bir parlaklığa büründürüyorlardı. Ve sanat yalnızca tékhne diye adlandırılıyordu. Sanat biricik, çok yönlü gizini-açmaydı. Sanat dindardı, promos’tu, yani hakikatin hüküm sürmesini ve güvencede tutulmasını sağlayandı.”(Heidegger, 1998: 80)
Heidegger’e göre modern çağ insanı kendini, sanatın sağlayabileceği gizini açmaya kapatmış durumdadır. Modern insanın sanatla kurduğu ilişki, Kartezyen temelli olan estetiğe dönüşmüştür. Öznenin bakış açısını benimseyen estetik, sanata salt nesne olarak bakar hale gelerek, sanatın mevcudiyete-çıkışı içinde görünmesine izin vermemektedir. (Heidegger, 1998: 81)
Modern çağda, diğer her şey gibi sanat da öznelleştirilmiş insan iradesine tabi kılınmıştır. Bu durum kültürün her alanında geçerlidir.
Heidegger’in Hölderlin ve Şiirin Özü metninin sonunda söylediği gibi:
“Uçup gitmiş Tanrıların ve gelmekte olan Tanrının zamanıdır bu.
Yoksunluk zamanıdır, çünkü çifte eksiklik ve çifte olumsuzluk altında bulunmaktadır: Uçup gitmiş Tanrıların artık olmayışı ve gelmekte olan Tanrı’nın daha gelmemişliği.”( Heidegger, 1971a: 11)
Tanrı’nın geleceğine dair bir ümit besleyen modern insan çaresizdir. “ Yalnızca bir tanrı bizi hala kurtarabilir” * diyen Heidegger’e göre, tanrının gelmesi düşünce yoluyla değil, onu beklemek üzere bir serbestlik ortamı yaratarak mümkün görünmektedir. (Heidegger, 1993: 30)
Heidegger’in burada, sanatsal deneyimi temelde dinsel terimlerle düşünüyor olması ondaki romantik etkinin izleri olarak görülebilir. Zihinsel değil, duyumsal bir konu olan din ile sanat, romantizmde de birbirinin yerine geçebilen iki alandır. Romantizmde sanat eseri ancak bir dehanın
* “Heidegger’in burada şiirinin özünü tanrıların varlığına ya da yokluğuna bağlaması onun olağan bir tavrıdır, çünkü Heidegger sanat deneyimini temel anlamda dini bir şey olarak görmektedir.”(Megill, 1998:226)
57
ürünü olabilir. Deha, tanrıdan ilahiliği ödünç alan kişidir, dolayısıyla sanatçı potansiyel bir tanrıdır. Sanat ise yaratıcı bir edim, temsil edilemeyenin temsilidir. Sanatsal deneyimi dini kavramlarla birlikte düşünmek hem romantizm için hem de Heidegger için bir kurtuluş ümidi olarak görünmüştür. Heidegger’e göre bu kurtuluş, teknolojinin Yunandaki özgün anlamına (tékhne) geri dönmekle ve ondaki şiirsel özün tekrar ortaya çıkarılmasıyla mümkün olacaktır. (Heidegger, 1998: 81)
Modernliğin krizini aşmak için atılan her adım, Heidegger felsefesinde bir geriye -Greklere- dönüşü ima etmektedir. Yapılması gereken, temele geri dönmek, varlığı, varolanların çeşitli şekillerde mevcudiyete gelmesini sağlayan bir olup-bitme olarak anlamaktır. Heidegger’in temel ontolojisinde varlık, kendini mevcudiyete getirme olayı olarak düşünülmelidir. Varlığı bu şekilde kendini mevcudiyete getirme olayı olarak düşünmek geleneksel varlık ve görünüş karşıtlığını da ortadan kaldıracaktır. Grekler için varlık görünüşe çıkma anlamına gelmektedir ve görünüşe çıkma sonradan olup biten bir şey değil aksine, tam da varlığın özüdür. Görünüşe çıkma olarak görünüş, varlığın olması, olagelmesidir. Heidegger Metafiziğe Giriş’te, güzel kavramını da bu bakış açısından konumlar: Yunanlar için, varolan (on) ve güzel (kalon) aynı şeydir. (mevcudiyete gelme, parıldama anlamında) (Heidegger, 2014: 152) Bütün varolanların varlığı, en fazla ışıldayan, yani en güzel olandır. Görünüş, varolanda varlığın ışıldaması olarak güzeldir. Bir varolan, sanat eserinde varlığın ışıldamasında durur.
Bu bağlamda Heidegger’in sanat eseri hakkında düşünmesi, estetik deneyimin nesnesi olarak sanat eseriyle ilişkili değildir. Buradaki düşünme mevcut bit şeyi tasarlamak anlamında bir düşünme değil, Heidegger’in genel felsefi düşünmesine uygun olarak varlığın görünüşe-çıkma talebine karşılık veren, varlıktan çıkıp varlığın hakikatine erişen bir düşünmedir.
Fakat hakikat aynı zamanda tarihseldir de. Bundan dolayı sanat eserinin kökeni üzerine düşünmek tarihsel bir kavrayış geliştirmeyi talep etmektedir.
Heidegger’e göre estetik düşünce, tarih anlayışından yoksun, estetik sanat kavrayışları da tarih-dışı oldukları için, sanatın özündeki değişimler bu perspektif içinde değerlendirilmemelidir. Dolayısıyla Heidegger, sanat
58
eserlerinin özünü, onların varlığın tarihsel olarak açık kılınışı ve hakikat ile bağıntıları içinde kavramaya yönelmiştir.