Ara ara aklıma gelen, geldikçe de bugün nerelerde olabileceğimizi sorgulatan bir devrim projesiydi Köy Enstitüleri…
Eğitim tarihimizin en modern ve ilerici uygulaması olan Köy Enstitüleri,
1940’lı yıllar için dünyada bile eşi benzeri olmayan bir projeydi.
Karma eğitimi merkezine koyan, öğrenciye çağdaş edebiyatı, batı müziğini aşılayan,
yalnızca beyin değil beden terbiyesine de önem veren bir anlayıştan bahsediyoruz.
Düşünsenize; Van’da, Trabzon’da, Aksaray’da çocuklar güne zeybek oynayarak başlıyor.
Devamında Mozart’tan, Bach’tan eserler çalıyor. Shakespeare’in piyeslerini sahneliyor.
İlgilendikleri alanda kendilerini geliştirecekleri meslek dallarına göre eğitim alıyorlar.
Daha sonrasında köylerine dönüp oradaki öğrencileri eğiterek
binlerce çocuğun gelişimine katkıda bulunuyorlar.
Bunu 2016 senesinde bile tahayyül edemiyoruz.
Ama Hasan Ali Yücel, İsmail Hakkı Tonguç gibi ileri görüşlü eğitimciler sayesinde bu yapılar oluşturuldu.
1930’lar Türkiyesi cumhuriyetin tohumlarını atan, yepyeni bir devlet inşa etmeye çalışan,
yeni bir dünya savaşı öncesinde gerilen dünyada insanını, toprağını korumaya çalışan bir yerdi.
Mustafa Kemal’in harf inkılabıyla beraber bir gecede sıfırlanan okur-yazar sayısı halen düşüktü.
16 milyon nüfuslu Türkiye’nin yalnızca 2.5 milyonu okur yazardı.
Okur yazar oranı kentten köye gittikçe daha da düşüyor, taşra-kent ayrımı daha da keskinleşiyordu.
Hal böyleyken eğitim reformu şarttı.
Cumhuriyet ve demokrasi en temelden; çocuktan başlayarak benimsenmeliydi.
Buna ek olarak devrim yukarıdan aşağıya yayılamazdı.
İnkılapları en aşağıdan yani köy çocuklarından başlayarak yaymak gerekiyordu.
Aydınlanma gelecekteydi ve ülkeyi kuran Kemalistler bu projeye sıkı sıkıya sarılmışlardı.
Dönemin Cumhurbaşkanı İnönü bu projenin gerçekleşmesinin ne kadar elzem olduğunu sık sık dile getiriyordu.
Proje öğrenciler ile birlikte inşa edilen okullarla bütün Türkiye’ye yayıldı.
Köy Enstitülerini farklı kılan, merkezine özgürlüğü koymasıydı.
Köy Enstitülerinde nasıl bir özgürlük anlayışının benimsendiğini anlamak için
dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün ziyaretini konu alan bir anıdan bahsedilir.
Bir gün Milli Şef denetleme maksadıyla bir Köy Enstitüsüne gider.
Öğrenciler ile birlikte öğlen yemeğini yerken, İnönü’ye öğrencilerden farklı bir menü çıkar.
Öğrenciler o sırada hiçbir şey yapmaz ve İnönü’nün gitmesini bekler. İnönü gittikten sonra
okul müdürüne Cumhurbaşkanına neden onlardan farklı yemek çıktığını sorarlar.
Müdür, İnönü’nün şeker hastası olduğunu ve perhiz dolayısıyla ona diyet yemekler verildiğini öğrencilere açıklar.
Öğrenciler bu açıklamadan sonra tatmin olurlar.
Bu özgürlük anlayışının yayılmasını engellemeye çalışlanlar baş gösterir.
Mecliste homurdanmalar başlar. CHP içinde de projeye karşı olanlar vardır.
İlk problem Köy Enstitülerinin karma olmasıdır.
Yatılı okul olduğu için aileler kız çocuklarının orada kalmasına mesafelidir.
İkincisi de bazı öğretmenlerin öğrencilere önerdiği kitaplarla alakalı olan ideolojik sorundur.
Öğrencilerde komünizm tehlikesinin yayılacağını düşünenler yoğunlaşmıştır.
Toplumsal olarak feodal yapıdan beslenen köydeki toprak sahipleri
köy çocuklarının baş kaldırma ihtimalinden korkarlar ve devlete sürekli baskı uygularlar.
Nitekim Köy Enstitüleri projesi başarılı olsaydı köy çocukları
köylerinde ırgatlık yapmayacak, ucuz iş gücü kavramı ortadan kalkacaktı.
Gelecekleri aydınlık, kalifiye işleri olan, özgür birer birey olarak yetişeceklerdi.
İnönü baskılara dayanamadı.
En önem verdiği bu projeye sahip çıkamadı.
Gerek parti içi muhalefet gerek yaklaşan seçimlerde oy kaybetme telaşı yüzünden projeden vazgeçti.
Projenin mimarları Hasan Ali Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç görevlerinden azledildiler.
Azledilmekle kalmadılar, bu proje yüzünden yıllarca sürgün ve mahkemelerle uğraştılar.
CHP sonrasında İlahiyat ve İmam Hatip okullarının açılmasına izin verdi. Yine de seçimleri kaybettiler.
“Devrim Arabaları” filminde geçen bir replik gibi; adı “devrim” olan bir arabanın
sokaklarda dolaşmasına izin vermezlerdi.
Köy Enstitüleri de bir devrimdi. Gerçekleşmesine izin vermediler.