Operasyonel Bir İsimlendirme Olarak Türban10 Oct2010
[11 Ekim 2010 tarihli Taraf gazetesinde yayınlandı.]
Üniversitelerdeki başörtüsü yasağının yeniden gündeme geldiği bugünlerde çözümün gerçekleşmesi ve daha da önemlisi sürdürülebilir kılınması adına, bu konuda yaşanan (ya da yaşatılan) kavram karmaşasının daha geniş kesimlerce dikkate alınması gerekli. Zira, türban çok yakın sayılabilecek bir zamana kadar hiç kimsenin duymadığı, Türk siyasal rejiminin İslam’a ve spesifik olarak da örtünmeye yönelik olumsuz tavrını maskeleme adına 1980’li yıllarda ortaya çıkarılmış olan bir isimlendirmedir. Kelimenin gerçek anlamı, Taraf gazetesinde yayınlanan 28 Eylül 2010 tarihli karikatürde de (çeşitli kaynaklarla birlikte) ifade edildiği gibi, “sarık”tır.
Türban kelimesi, İslam ve Hint dünyasındaki farklı sarık örneklerine referans verilirken sıklıkla kullanılsa da, bu ifadenin Türkiye özelindeki operasyonel anlamı farklıdır. Zira ilgili propaganda, türbanın hem başörtüsü anlamına gelmesi, hem de bu anlamı dışlaması üzerine kurulu olan dual bir yapıya sahiptir. Şöyle ki; türban, başörtüsüdür, çünkü atıfta bulunduğu başka bir nesne yoktur; ancak aynı zamanda da başörtüsü değildir, çünkü başörtüsü Anadolu’daki kadınların kullandığı siyasal olmayan beyaz örtüye denir.
Belirsizlik içeren bu dual kullanımın sunduğu işlevsellikten de anlaşılabileceği gibi, “türban” ifadesinin ortaya atılması “başörtüsü” kelimesini yok etme amaçlı değildir. Hatta tam tersine, başörtüsü kelimesinin ortadan kalkması durumunda, “türban” eksenli propagandanın başarılı olması mümkün olmaz. Bir başka deyişle, operasyonel bir isimlendirme (ya da isim takma) olan türbanın işlevselliği, başörtüsü kelimesi ile arasındaki simbiyotik ilişkinin sürekliliğine bağlıdır. Bu nedenle, propaganda, başörtüsü kelimesini hem yaşatmak, hem de bu kelimenin içini istediği amaca hizmet edecek şekilde boşaltmak durumundadır. Başörtüsü kelimesinin anlamının, artık köylü kadınların kullanmakta olduğu, bir parça ince, güllü dallı tülbentleri kapsayacak ve geriye kalan neredeyse bütün “baş örtüleri”ni dışarıda bırakacak şekilde daraltılması bu nedenle önemlidir.
Başörtüsü kelimesinin anlamının daraltılması bir kez bu şekilde gerçekleştirildikten sonra, propagandanın işi son derece kolaylaşır. Zira türbanın yanı sıra böyle bir başörtüsü kelimesinin de varolması, propagandanın iyi müslüman-kötü müslüman ayrımı yaparak içlerinden birini ötekileştirmesine ve böylelikle, rejimin köyünde oturup kendi işine gücüne bakan “samimi müslümanlar”la herhangi bir problemi olmadığını iddia etmesine olanak tanır. (Bu noktada soyut konuşarak “içlerinden biri” demek daha doğrudur, çünkü teknik olarak propagandanın bunun tersini yaparak başörtülü köylüleri “cahil”, türbanlı şehirlileri ise “İslamı doğru anlayan çağdaş müslümanlar” olarak sunabilmesi de pekala mümkündür.)
Bu noktada iki gerçeklik göz ardı edilmemelidir. Birinci gerçeklik, köyünde oturup kendi işine gücüne bakan kimselerle zaten hemen hiçbir rejimin çok fazla problemi olmadığıdır. İkinci gerçeklik ise, yine propagandanın işlevselliği ile ilgilidir. Şöyle ki, İslami kesimin mensupları bir araya gelip, başörtüsüne artık sadece ve sadece türban şeklinde referans verme yönünde kollektif bir karar alacak olsalar, böyle bir durumda, “türban”ın nisbet edileceği bir “iyi örtü” kalmayacak ve yasakçı kesim kendi kurguladığı dengeyi yeniden sağlama adına “başörtüsü”ne yönelik yapay saygısını eskisinden daha sık ifade etme ihtiyacı hissedecektir.
Bütün bunlarda şaşıracak bir şey yoktur. Neticede bu propagandadır. İşi yalan söylemek, işlevi kandırmaktır.