T.C.
İSTANBUL OKAN ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ
14-18 YAŞ ARASI ADOLESAN VOLEYBOLCULARDA KUADRİCEPS FEMORİS KASINA UYGULANAN KİNEZYOLOJİK BANTLAMANIN STATİK DENGE,
ENDURANS VE PROPRİOSEPSİYON ÜZERİNE ETKİLERİ
Mehmet Serhat Seyfioğlu
Tez Danışmanı
Dr. Öğr. Üyesi Emine Atıcı
İSTABUL, 2019
T.C.
İSTANBUL OKAN ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
FİZYOTERAPİ VE REHABİLİTASYON ANABİLİM DALI YÜKSEK LİSANS TEZİ
14-18 YAŞ ARASI ADOLESAN VOLEYBOLCULARDA KUADRİCEPS FEMORİS KASINA UYGULANAN KİNEZYOLOJİK BANTLAMANIN STATİK DENGE,
ENDURANS VE PROPRİOSEPSİYON ÜZERİNE ETKİLERİ
Mehmet Serhat Seyfioğlu 164005005
Tez Danışmanı
Dr. Öğr. Üyesi Emine Atıcı
İSTANBUL
TEZ ONAYI
ÖZET
Bu çalışmada 14-18 yaş arası adolesan voleybolcularda kuadriseps femoris kasına uygulanan kinezyolojik bantlamanın denge, endurans ve propriosepsion üzerine etkilerinin araştırılması amaçlandı.
Araştırmaya 14-18 yaş arası adölesan erkek toplam 20 voleybol oynayan sporcu dahil edildi. Sporcuların kuadriseps kasını fasilite etmek amacı ile fasitilasyon kinezyolojik bantlama (KB) yapıldı. Sporcuların statik denge performansları 'Tek bacak üzerinde durma testi' ,enduransı ‘Single leg squat testi’ ve ‘Lunges Testi’ ile propriyosepsiyon duyusu ise‘Kapalı Kinematik Açı Reprodüksiyon Testi’ ile bantlama öncesi ve bantlamadan 48 saat sonra değerlendirildi. Elde edilen verilerin analizi için SPSS 22.0 programı kullanıldı.
Denge parametresine göre, TADT’de gözler kapalı düşme sayısı sağ alt ekstremite ve sol alt ekstremite bantlaması sonrası anlamlı olarak azalma gösterdi (p<0,05) . Çömelme testi ölçümlerine göre endurans parametresi sağ alt ekstremite ve sol alt ekstremite bantlama sonrasında (p<0,05) istatistiksel olarak anlamlı artış gözlendi. Ayrıca tek ayak üzerinde çömelme testi hem sağ alt ekstremite ve sol alt ekstremite bantlama sonrası (p<0,05) istatistiksel anlamlı artış gözlendi.
Propriosepsiyon, açı reprodüksiyon testi ile ölçüldüğünde, hem sağ hem sol alt ekstremitede bantlama sonrası (p<0,05) istatistiksel anlamlı olarak iyileşti.
Sonuç olarak; kineziyolojik bantlama klinik olarak denge, propriyosepsiyon ve enduransı geliştirmek için etkili bir tekniktir. Farklı uygulama tekniklerine göre değerlendirmek için daha fazla araştırma gerekmektedir.
Anahtar Sözcükler: Denge, Propriyosepsiyon, Kas Enduransı, Kineziyolojik Bantlama, Voleybol.
ABSTRACT
THE EFFECTS OF KINESIOLOGICAL BANDING ON STATIC BALANCE, ENDURANCE AND PROPRIOSEPSION IN ADOLESCENT VOLLEYBALL
PLAYERS BETWEEN 14-18 YEARS.
The aim of this study was to investigate the effects of kinesiologic taping performed to quadriceps muscle on balance, endurance and proprioception in volleyball players aged 14-18 years.
A total of 20 male volleyball players included in the study. Kinesiologic taping (BP) was performed to facilitate the quadriceps femoris muscle of the athletes. Static balance performance of the athletes 'Standing on one leg test', endurance 'One-Foot Squat Test' and 'Squat Test' and proprioception with 'Closed Kinematic Angle Reproduction Test' before taping and 48 hours after taping we evaluated. SPSS 22.0 program was used for the statistically of the data.
In terms of balance parameters, showed a significant decrease in the number of closed eyes after right lower extremity and right lower extremity banding. (P <0.05).
According to the squatting test measurements, a statistically significant increase was observed after endurance taping of right lower extremity and right lower extremity banding (p <0.05). In addition, squatting test on one foot showed statistically significant increase after both right lower extremity and right lower extremity taping (p <0.05).
Proprioception was significantly improved after taping on both right and left lower extremities (p <0.05) when measured by angle reproduction test.
As a result; Kinesiologic taping has an effect on improving balance, proprioception and endurance. Further research is needed to evaluate according to different application techniques
Key Words: Balance, Proprioception, Muscle Endurance, Kinesiology Taping, Volleyball.
TEŞEKKÜR
Bu projeye büyük katkıları bulunan çeşitli kişi ve gruba teşekkürlerimi iletmek isterim. Öncelikle, danışmanım Dr. Öğr. Üyesi Emine ATICI’ya, araştırma sürecinde beni yönlendirdiği için teşekkür etmek istiyorum. Bildiklerini paylaşma konusundaki cömertliği ve bize her zaman bu zorlu süreçte destekleri ve yaklaşımları gerçekten kelimelerle anlatılmayacak kadar beni derinden etkilemiştir. Şüphesiz akademik kariyerim boyunca her zaman örnek bir şahsiyet ve hoca olarak hayatımda yer edineceğini özellikle belirtmek istiyorum. İyi ki sizin gibi bir danışman hocam ve yol göstericim oldu size sonsuza dek minnettar kalacağım saygıdeğer insan.
Ayrıca, Yüksek lisans derslerime giren, bilgilerini sunan tüm hocalarıma da sonsuz teşekkür ederim.
Arkadaşım Fatih SONTAY’a bu proje süresince yaptığı katkılar ve verilerin istatistiki analizlerindeki yardımlarından dolayı özellikle teşekkür etmek isterim.
Biyoistatistik ve araştırma süreçleri konularında ondan çok şey öğrendim ve bunların bana gelecekte de çok fayda sağlayacağına inanıyorum.
Tüm arkadaşlarım ve meslektaşlarıma bu projeyi bitirmeme yardımcı oldukları için çok teşekkür ederim. Ayrıca, Erdemli Akdeniz Anadolu Lisesi beden eğitimi öğretmeni Metin Hafızoğlu ve erkek voleybol takımına gösterdikleri sabırları, çabaları ve uyumları için teşekkür ederim. Bu kolay bir süreç olmadı ve biriniz bile eksik olsa, sonuca ulaşmam asla mümkün olmazdı. Umarım sizlerde ileride gerek meslek gerekse spor alanında iyi yerlere gelmeniz temennisi ile başarılarla dolu yıllara.
Son olarak aileme ve sonsuz destekleri için Avukat BURCU YILMAZ’a teşekkür etmek isterim. Tüm yaşamım boyunca olduğu gibi bu zorlu süreçte hep yanımda oldular ve beni desteklediler. Onların bana vermiş olduğu destek benim için bu zorlu sürecin üstesinden gelmeme yardımcı olmuştur.
Bu çalışmamın akademik kariyerimde ilk bilimsel çalışma olduğunu ve akademik olarak en önemli adım olduğunu düşünmekle birlikte ileride yapacağım bilimsel çalışmalarım için iyi bir ışık kaynağı olmasını temenni ediyorum.
BEYAN
İÇİNDEKİLER
SAYFA NO:
TEZ ONAYI ... ii
ÖZET ... iii
ABSTRACT ... iv
TEŞEKKÜR ...v
BEYAN ... vii
İÇİNDEKİLER ... viii
TABLOLAR LİSTESİ ...x
ŞEKİLLER LİSTESİ ... xi
KISALTMALAR ... xii
1. GİRİŞ ...1
2. GENEL BİLGİLER ...4
2.1. Voleybol ...4
2.2. Voleybolda Vuruş Teknikleri ve Biyomekaniği ...4
2.2.1. Manşet ...4
2.2.2. Parmak Pas...4
2.2.3. Planjon ve Yuvarlanma ...5
2.2.4. Blok ...5
2.2.5. Smaç...5
2.3. Voleybolda fiziksel uygunluk parametreleri ve performans ...6
2.4. Voleybolda Fonksiyonel Hareketler ...8
2.5. Voleybol ve Denge ...9
2.6. Voleybolda Kuvvet, Endurans ve Propriosepsiyon Önemi ... 10
2.7. Kineziyolojik Bantlama ... 12
2.7.1. Kinezyolojik bantlama uygulama teknikleri ... 13
2.8. Kuadriseps Femoris Kası ... 14
3. GEREÇ VE YÖNTEM ... 17
3.1. Bireyler ... 17
3.2. Yöntem ... 18
3.2.1. Gözler Kapalı Tek Ayak Üzerinde Durma Testi... 20
3.2.2. Single Leq Squat Testi ... 21
3.2.4. Gözler Kapali Kinematik Açi Reprodüksiyon Testi ... 21
4. BULGULAR ... 23
5. TARTIŞMA ... 30
ÖNERİLER ... 37
FORMLAR ... 45
EK-1 :VELİ İZİN FORMU... 45
TABLOLAR LİSTESİ
SAYFA NO:
Tablo 1: Katılımcıların Demografik Özellikleri ... 23
Tablo 2: Katılımcıların Dominant Taraf Dağılımları ... 23
Tablo 3: Gözler Kapalı Tek Ayak Üzerinde Durma Testi (Düşme sayısı) ... 24
Tablo 4: Gözler kapalı tek ayak üzerinde durma testi (İlk düşme saniyesi ) ... 24
Tablo 5: Gözler Açık Tek Ayak Üzerinde Durma Testi (Düşme Sayısı) ... 25
Tablo 6: Tek Ayak Üzerinde Durma testi (Üst Ekstremitelerini Düzeltme Sayısı) 26 Tablo 7: Single leg test (45 o diz fleksiyonda durma süresi) ... 27
Tablo 8: Lunges Testi (30 sn boyunca yapabildiği çömelme sayısı) ... 28
Tablo 9: Gözler kapalı kinematik açı reprodüksiyon testi ... 29
ŞEKİLLER LİSTESİ
SAYFA NO:
Şekil 1: Kinesio TAPE bantlama ile M. Quadriceps ve M.vastus lateralis kasının
fasilitasyon tekniği ... 13
Şekil 2: Fasitilasyon bantlaması 1. Adım ... 19
Şekil 3: Fasitilasyon bantlaması 2. Adım ... 19
Şekil 4: Fasitilasyon bantlaması önden görünüm ... 19
Şekil 5: Diğer kinezyolojik bantlama uygulamaları ... 20
Şekil 6: Sağ alt ekstremite ve sol alt ekstremite düşme sayısı ... 24
Şekil 7: İlk Düşme Saniyesi ... 25
Şekil 8: İlk Düşme Sayısı ... 26
Şekil 9: Üst ekstremitelerini düzeltme sayısı ... 27
Şekil 10: Single leg testi ... 28
Şekil 11: Lunges testi ... 29
Şekil 12: KB Öncesi ve KB Sonrası Açısal Hata ... 29
KISALTMALAR
KB : Kineziyolojik Bantlama GYA : Günlük Yaşam Aktiviteleri YDT : Yıldız Denge Testi
EPH : Eklem Pozisyon Hissi
TADT : Tek Ayak Üzerinde Durma Testi TAÇT : Tek Ayak Üzerinde Çömelme Testi
ÖÇB : Ön Çapraz Bağ
OA : Osteoartrit
ART : Açı Reprodüksiyon Testi RF : Rektus Femoris Kası VL : Vastus Lateralis Kası VM : Vastus Medialis Kası VMO : Vastus Medialis Oblique EHA : Eklem Hareket Açıklığı VAS : Vizüel Analog
DLT : Dekonjestif Lenf Terapisi PK : Pnömatik Kompresyon
EPHR : Eklem pozisyon hissinin reprodüksiyonu
YZ : Yatay Zıplama
DZ : Dikey Zıplama
SS : Standart Sapma
Ort : Ortalama
1. GİRİŞ
Voleybolda hücumda ve defansın ilk öğesi olan blokta kullanılan dikey sıçrama hareketinde öncelikli olarak vertikal kuvvetler aktif olmaktadır (1). Vertikal kuvvetlerin aynı zamanda sporcunun dengesini sağlayarak istemli bir şekilde doğru pozisyonu sağlamasını ve vertikal kuvvetin etkisiyle öncelikle diz ve kalça eklemlerini fleksiyon pozisyonuna getirerek mevcut kas kuvvetinden maksimun olarak fayda sağlamak için önem kazanmaktadır. Ayrıca voleybolda yerçekimi kuvvetine karşı yerden uzaklaştıkça hareketin hızı azalır ve en üst noktada sporcular yer çekim kuvvetinin etkisiyle aşağı doğru hızlanır. Bundan sonra ise sporcu yere inme aşamasını yapar. Dikey sıçrama hareketi ve iniş boyunca diz çevresi kaslar oldukça aktiftir. Dolayısıyla doğru bir şekilde sıçrama için hem kuvvetli kaslar, hem düzgün postür, hem yeterli vücut mekaniği hem de uygun çevresel faktörlerlerin gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Voleybol oynayan sporcularda sıçrama hareketine bağlı olarak kas kuvveti, denge, propriosepsiyon önemi ortaya çıkmaktadır. Voleybol takımla oynanan bir top oyunudur. Farklı mevkilerdeki oyuncuların farklı görevler ve sorumluluklar üstlendiği, buna göre sahip olması gereken farklı özelliklerin bulunduğu bir mücadele sporudur. Voleybol fiziksel yeteneklerin bazı motor örüntüler içerisinde sunulmasını gerektirir ki bu da ilgili becerilerin hareket örüntüleriyle yakından bağlantılı olan fiziksel yeteneklerin geliştirilmesi gerektiği anlamına gelir (2) .
Kineziyolojik bantlama hastaneler, profesyonel spor takımları, üniversiteler ve çeşitli tıbbi kurumlar tarafından kullanılmaktadır (2,3). KB son zamanlarda çeşitli araştırma makalelerine konu olmuş, sportif ve tıbbi alanlarda uygulanması araştırılmıştır (4). KB, cildin özelliklerini taklit edebilen tedavi edici özellikte elastik bir banttır. Bant cildin dış katmanı ile yaklaşık olarak aynı kalınlıkta olduğundan vücudun bandı algılaması sınırlıdır. Katılımcı uygulamadan yaklaşık 10 dakika sonra bandı algılamamaktadır. Bant asıl boyunun %55-60’ı kadar uzunlamasına esnetilebilmekte ve bandın elastik özellikleri, uygulama sonrası 3-5 gün etkili olmasını sağlamaktadır.
KB’nin pamuk iplikleri, vücut ıslaklığının buharlaşmasını ve hızlı kurumasını sağladığından bandın egzersiz sırasında yapışkanlık özelliği artar ve böylelikle yüzerken veya duş alırken de kullanılabilir (2). KB’nin avantajları arasında fiyatının nispeten düşük olması ve hastaların bandı kendileri uygulayabilmesi de bulunmaktadır. Dahası
bant, başka tedaviler ile birlikte uygulanabilir ve yan etkisi olmayan müdahalesiz bir yöntem olduğundan güvenliği garantilidir (5). KB’nin aşağıda belirtildiği gibi farklı araştırmacılar tarafından ortaya konulan birçok farklı etkisi vardır:
1. Zayıf kasların kuvveti üzerine olumlu etki sağlama ,
2. Doku sıvısı ya da deri altındaki kanamayı gidererek kan ve lenf dolaşımını sağlama;
3. Ağrıyı azaltma
4. Anormal kas gerginliğini ortadan kaldırarak sublukse eklemin yeniden yerleştirilmesi, fasya ve kas fonksiyonuna yardımcı olma.
5. Kütanöz mekanoreseptörü uyararak propriyosepsiyonu geliştirme şeklindedir (6,7,8).
Kuadriseps femoris kası, ayağa kalkma, oturma, merdiven çıkma ve yürüme gibi günlük yaşam aktiviteleri (GYA) için oldukça önemlidir. Normal yürüme sırasında agonist kuadriseps femoris kası tibia kemiğinde femura göre anterior yönde makaslama kuvveti yaratır, antagonist hamstring kas grubu da bu güce karşı koyar, böylece kuadriceps femoris kası yükü absorbe ederek diz ekleminde dinamik stabilite sağlar. Öte yandan kuadriseps zayıflığı, yürüme hızı, denge, merdiven çıkma ve koltuktan kalkma gibi günlük yaşamda sıklıkla yapılan hareketlerin yeteneğinde azalmaya bağlı performansını olumsuz etkilemekte ve düşme riskini arttırmaktadır. Bu nedenle kuadriseps femoris kasının güçlendirilmesi, fonksiyonel yeteneklerin iyileştirilmesinde önemlidir ve hatta koşma gibi yüksek performans gerektiren aktiviteler için özellikle önem taşımaktadır. Bir sporcunun hangi branşta olursa olsun sahip olması gereken temel bazı fiziksel özellikleri mevcuttur. Bunların gerek atletik altyapı gerekse sağlık boyutunda değerlendirilmesi mümkündür. Fizyoterapi açısından bakıldığında sporcunun ölçülebilir fizyolojik özellikleri performansını direkt olarak etkilemektedir (3).
Kuadriseps kasının fonksiyonu birçok atletik oyunda yürüme ve spor performansının önemli bir bileşenidir ve dinamik performans esnasında endurans, denge ve diz propriyosepsiyonunu etkileyebilir.
Bu çalışmada, 14-18 yaş arası voleybolcularda kuadriseps kasını fasilite etmek amacıyla uygulanan kinezyolojik bantlamanın denge, propriosepsiyon ve kas enduransı üzerine etkileri araştırılmıştır.
Hipotezler:
H0: Kinezyolojik bantlama fasitilasyon tekniği, kuadriseps femoris kası üzerine etki ederek, dengeyi arttırmaz.
H1: Kinezyolojik bantlama fasitilasyon tekniği, kuadriseps femoris kası üzerine etki ederek, dengeyi arttırır.
H0: Kinezyolojik bantlama fasitilasyon tekniği, kuadriseps femoris kası üzerine etki ederek, propriosepsiyonu arttırmaz.
H1: Kinezyolojik bantlama fasitilasyon tekniği, kuadriseps femoris kası üzerine etki ederek, propriosepsiyonu arttırır.
H0: Kinezyolojik bantlama fasitilasyon tekniği, kuadriseps femoris kası üzerine etki ederek, enduransı arttırmaz.
H1: Kinezylojik bantlama fasitilasyon tekniği, kuadriseps femoris kası üzerine etki ederek, enduransı arttırır.
2. GENEL BİLGİLER
2.1. Voleybol
Voleybolda servis atarken oyuncunun pozisyonu ayakta durma pozisyonunda, üst gövdesi topun atılacağı yöne bakacak şekildedir. Topu sol elde tutarken, vücudun rahatça dönmesi için sol ayak bir adım önde olacak şekilde yerleştirilir. Gövdenin yapmış olduğu ekstansiyon hareketi ile sağ kol arkaya doğru yükselirken topa yukarıya doğru hafifçe yükseklik kazandırılır. Küçük bir adım atılır ve topa vurma işlemi gerçekleşir.
Smaç servis atarken ise sağ el içine top konulur ve sporcu ilk olarak sağ ayağı ile ayağını öne doğru götürür ve son adımda sıçrama hareketi ile topa belirli bir hızda kuvvet uygulayarak ileriye doğru hamle yapar. Kolun doğru pozisyonu ve topa vuruş şekli ise topun hareket hızını belirler (6,8) .
2.2. Voleybolda Vuruş Teknikleri ve Biyomekaniği
2.2.1. Manşet
Servis karşılamada en çok kullanılan ve tercih edilen tekniktir. Manşetin ilk evresinde, kalça arkaya ve sırta doğru 45 derecelik bir açıyla yerleştirilir ve omuzlar öne doğru uzanır. Bu pozisyonda vücudun ağırlık merkezi ön kısıma doğru kaymış olur. Bu hareketi yaparken birincil unsur ise dengedir. Bu nedenle bacakların omuz genişliğinden daha fazla aralıkta olması gerekmektedir. Gelen topu karşılamada ise kollar gövdeden uzak bir mesafede ön kol hafifçe içe doğru bakacak şekilde pozisyona getirilir. Topun geliş açısına göre pozisyon alınır. Ayaklar ve kollar doğru pozisyona göre ağırlık verilerek hamle yapmaya çalışılır. Topla temas etmeden önce oyuncunun hareket etmesi neticesinde doğru pozisyonu bulması, topa vuruşun düzgün bir şekilde gerçekleştirilmesi ve dengenin sağlanması açısından önem taşır (5,9,10 ).
2.2.2. Parmak Pas
Parmak pas ise karşı takımın servis atması ve topun fileyi geçmesi sonrası set kurmada birinci derecede görev alan pasör tarafından yapılır (11) .
Pasörün doğru konumu bulması ve ardından topu yükseltme hareketini yapması vuruşun daha etkili kılınmasında son derece önem kazanmaktadır. Öne atılan paslarda iki şekilde pozisyon alınır: Ayaklardan birinin bir adım önde olması ve ayakların birbirleriyle bitişik şekilde olmasıdır. Ayaklardan birinin ön tarafta olduğu hareketlerde parmakların uçları yapılacak olan pozisyona doğru şekil alır ve ayaklardan biri öne doğru alınarak denge sağlanır. Dizler ise hafifçe bükülmüş bir biçimde ve sırt kısmının eğri olmamasına dikkat edilir. Dirsekler en az 90 derece bükülür, eller alnın hizasında ve başın önünde olacak şekildedir. Baş parmak ve orta parmağın top ile teması olduktan sonra son kısıma geçilir. Topun yönüne doğru sırasıyla ayak bileği, diz, dirsek, el bileği birbirlerini takip edecek şekilde topa belirli bir kuvvet uygulanarak topa hareket kazandırılır (9,10,12) .
2.2.3. Planjon ve Yuvarlanma
Oyuncunun savunma yapmak için gerekli hamleyi yaparak elde edilemeyecek topları kurtarmak için yapmış olduğu fonksiyonel bir harekettir. Vücudun tümü ile topun geleceği tarafta yerleştirilmiş olan ayağa ağırlık aktarılır ve kol topun aşağısına doğru uzatılır. Karnın üst kısmında sürünme ve aşağı yuvarlanma gibi hareketlerle top havaya doğru yükselir ve seri bir şekilde vücudu dik pozisyona getirerek yeni hamle yapmaya hazırlanılır (7) .
2.2.4. Blok
Karşı takımın yeni bir hamle yapmasını engelleme hareketidir. İlk önce fileye doğru bir şekilde blok pozisyonu alınır. Her iki ayak omuz ile aynı paralellikte olur ve ellerin avuç içi fileye doğru çevrilir. Rakip oyuncunun hamlesi sırasında kalça arkaya doğru hafifçe çekilir ve oturur bir şekilde pozisyon alınır. Topun geliş açısına göre dik bir şekilde sıçrama hareketi gerçekleşir (9) .
2.2.5. Smaç
Atak yapılırken kullanılan bir harekettir. Koordinasyonun önem kazandığı ardı ardına takip eden hareketlerden oluşur. Öne doğru adım atılarak hareket başlar. Smaç hareketini yaparken en son adımda iki ayak arasındaki uzaklık gittikçe azalır ve sıçrama hareketi yapılmaya karar verildikten sonra ayakların ikisinden hızlıca destek alınarak harekete başlanır. Sondan bir önceki evrede kollar arkaya doğru götürülür. Vücut
pozisyonu ve ağırlık merkezi önde olacak şekle gelinir. Son olarak ise sıçrama hareketi yapılırken kollar topun üstüne denk gelecek şekilde yukarıya doğru kaldırılır. Sağ veya sol kolun dirseği bükülerek arkaya doğru getirilir ve topla buluşma anında hızlı bir şekilde vurulur. Doğru zamanda gerçekleştirilen kol hareketleri neticesinde sporcunun topa vurmasına imkan sağlanmış olunur. Bu hareketin önemli ölçütleri; topa doğru geliş hızının sıçrama gücüne katılması, sıçrama hareketinde kalçanın işlevi, kolun en uygun zamanda kullanılması ve maximum kuvvet uygulayarak harekete geçilmesidir (5,6,7) .
2.3. Voleybolda fiziksel uygunluk parametreleri ve performans
Voleybolda sporcuların kendine özgü bazı yeteneklere sahip olması bedensel olarak iyi bir düzeyde olmasına ve bazı parametreleri geliştirmesine bağlıdır. Bu parametreler; esnekliği, kuvveti, gücü ve çevikliği içermektedir (8).
Esnekliğin seviyesi ile gerekli olduğu durumlar bir basketbolcu ya da hentbol oyuncusuna göre farklılık gösterir. Voleybol oyuncusunun iyi bir esneklik seviyesine sahip olması aynı zamanda çeviklik, kuvvet ve gücünün de iyi olduğu anlamına gelmektedir. Müsabaka sırasındaki beklenmedik bir pozisyonda başarılı olabilmesi kas gruplarının esneklik kabiliyetinin devreye girmesine bağlıdır. Böylece eklemlerinde herhangi bir kısıtlılık yaşanması engellenmiş olunur. Bu durumların eksikliğinde sporcuların yaralanması kaçınılmaz olacaktır (8).
Voleybolda güç ve kuvvet, koşucular ve basketbolculardan farklıdır. İdeal seviyenin üstünde bir yük sağlamak için kas kuvvet düzeylerinin iyi bir seviyede olması gereklidir. Eğer kas kuvveti yeterli ise yaklaşık 250 gr voleybol topuna hızlı bir şekilde vurulduğunda topun hızının yaklaşık 160 km kadar çıkması beklenir. Voleybol sporcusu blok yapmaya çıktığında ellerinin ve kollarının arkaya doğru hareket etmesine izin vermeden filenin karşısında kalmasını sağlayacak kas kuvveti gereklidir. Özellikle alt grup kaslarının kuvvetinin iyi bir seviyede olması vücudun tamamında görülen gücün iyi bir düzeyde olduğunun göstergesidir. Kas kuvvetinin iyi olması voleybolcuların topa daha sert vurmasını sağlar. Bu da kolun hareketi yaparken yüksek hızda topa vurmayı gerçekleştirmesi ile mümkün hale gelebilir. Meydana gelen bu döngü ise en kısa zamanda gerçekleştirilebilinen maximum sıçrama hareketi ile patlayıcı güç ilişkisini ortaya koymaktadır (5,8) .
Voleybolda bir diğer önemli parametre olan çeviklik ise; sporcunun maç boyunca kontrolünü ve dengesini koruyarak ivedi bir şekilde yön değiştirmelere gereksinim duyması açısından önem taşır. Smaç için hızlıca tepki gösterilmesi ya da topun gelişi yönünde bloğa çıkmak çeviklik gerektiren hareketlerdir (9).
Bir oyuncu; çeviklik, güç ve esneklik dahil olmak üzere bu parametreleri geliştirerek performansını en üst seviyeye çıkarabilir (10) .
Sporcu smaç hareketinden önce, gövdesini kontrol altına almalı ve yere doğru bütün kuvvetini vererek yerden destek almalıdır (11). Sıçramada kullanılan ana kas grupları hamstring, quadriceps, gastrocnemius ve gluteuslardır. Bu kas grupları sıçrama hareketi sırasında bir yay gibi vücudun yerden destek almasını sağlar ve bu kuvvetin vücudun genelinde yayılmasında etkili olur. Üçlü fleksiyon pozisyonunda(diz, kalça ve ayak bileği fleksiyon) sporcular yapabilecekleri en büyük güç potansiyeline sahiptir.
Vücuttaki tüm eklemlerin ekstansiyon pozisyonunda olması pliometrik gücün ortaya çıkmasını sağlar ve aynı zamanda gövdenin yükseklik kazanmasına yardımcı olur (12).
Voleybolda başarılı olmak için, sporcular güçlerini arttırmak, var olan potansiyeli stabil hale getirmek ve bunların yanında ideal vücut kontrolüne gereksinim duymaktadırlar. Bütün bu hareketlerin gerçekleşmesi ise voleybol oyuncularının dengelerinin maximum seviyede olması ile ilişkilidir (13). Denge; görsel, vestibuler ve sinirsel duyulardan gelen sürekli uyarımlarla ağırlık merkezini korunur hale getiren sinir ve kasların uyumlu bir şekilde görev yapması olarak ifade edilebilir (14). Denge için önemli olan parametreler birçok spor dalında da önem kazanmaktadır. Denge kendi içinde bazı parametreler içermektedir. Bu parametreleri oluşturan hareketlerden bazıları ise ani yön değiştirme, harekete başlama, durma, atlama gibi hareketlerdir (15). Karşı takımla müsabaka sırasında aniden yön değiştirmelerde dengede meydana gelen bozulmanın minimum zamanda toparlanarak ideal düzeye gelmesi gereklidir(16).
Dengenin minimum zamanda yerine gelmemesi halinde sporcu istenilen görevi yerine getiremediği gibi aynı zamanda sporcunun yaralanma ve sakatlık gibi durumlarının ortaya çıkmasına da zemin hazırlamaktadır (17). Sporcunun dengesinin iyi bir düzeyde olması kas tonusu, kas gücü ve kas dayanıklılığı gibi faktörlere bağlıdır (18).Sporcuların görevlerini iyi bir düzeyde yerine getirmesi için karmaşık ve koordineli hareketler esnasında yeteneklerini ortaya çıkarması ve dinamik dengenin gerekliliğini göstermektedir. Dinamik dengeyi tanımlarsak; vücuda karşı dışarıdan gelen kuvvetlerin
vücuttaki doku ve kas grupları ile eklemler tarafından engellenmesi ve minimum düzeye getirilmesidir (19). Denge halinde iken yapılmış olunan hareketlerin kontrolü dinamiktir.
Bu yüzden dinamik denge ve statik dengeyi karşılaştırdığımızda dinamik dengenin daha karmaşık bir sistem içinde olduğunu görebiliriz (20). Voleybol oyunun gereksinimleri düşünüldüğünde (smaç, blok, planjon vb.) dinamik denge performansının son derece önemli olduğu söylenebilir. Ayak bileği, kalça, bacak kuvvetlerinin istenilen seviyede olması vücut dengesinin iyi bir düzeyde olması açısından gerekli olduğunu yapılan araştırmalar göstermektedir (21).
2.4. Voleybolda Fonksiyonel Hareketler
Voleybolda belli başlı fonksiyonel hareketler mevcuttur. Bu mevcut hareketlerden bazıları ise şunlardır: Dikey sıçrama, smaç, manşet alma, yan tarafa, öne, arkaya doğru yapılan adım alma, planjon hareketi, sıçrama ve benzeri hareketlerdir.
Müsabaka esnasında bu hareketler sürekli olarak tekrarlanmaktadır. Müsabaka esnasında hücum yapan takım sayı alamadığı zaman kısa bir süre sonra savunma yapmaya başlayacaktır. Bu tür durumlarda voleybolcular doğru pozisyon alarak her an her şeye hazır bir vaziyette takımına sayı kazandırmak için gerekli çabayı göstereceklerdir.
Müsabaka esnasında sürekli değişkenlik gösteren hücum ve savunma oyunu takımlardan biri hata yapana kadar devam edecektir. Sayı kazanmak için devam eden bu süreçte sporcular birçok fonksiyonel hareketi yapmaya çalışacak ve bunu birçok kez tekrarlayacaktır.
Voleyboldaki görülen bu belli başlı hareketler aynı zamanda vücudun da tamamen dahil olacağı bir süreç olacaktır. Bu sürece dahil olan somatosensoriyel duyu bütünü’nün istenilen düzeyde çalışmasının sonucu olarak kaslar, koordineli olarak çalışacak ve vücudun farkındalığını ortaya çıkaran bir sisteme dönüşecektir. Bu hareketler vücudun kinetik zincir modeli dahilinde görülen vücudun ayrı ayrı bölümlerinin proksimalden distale doğru kendi içinde ortaya çıkan sistemsel hareket bütünüdür (22). Distal segmentlerde meydana gelebilecek bir bozukluk diğer segmentlerle ilgili birtakım olumsuz sonuçlar doğurabileceği gibi proksimal segmentlerdeki oluşan bir bozukluk da distal segmentler açısından birtakım olumsuz sonuçlar doğurabilir. Bu sistemler bütününün aynı zamanda kinetik zincir modeli ve somatosensoriyel sitem ile ilişkili olduğu söylenebilir.
2.5. Voleybol ve Denge
Dengeyi tanımalayacak olursak, vücudun ağırlık merkezini destek yüzeyi içinde kalması için gerekli olan kas aktivasyonu ve eklem pozisyonunun (postüral salınım) daimi olarak ayarlanmasını gerektiren bir fonksiyondur. Denge görsel, vestibüler ve proprioseptif sistemlerden gelen duyusal geri bildirimlerin entegrasyonuna dayanır (23).
Vücudun dik duruşundaki denge kontrolü yalnızca günlük yaşam aktiviteleri için değil, aynı zamanda yüksek seviye spor aktivitelerinin yapılabilmesi veya kas-iskelet yaralanmalarının önlenmesi için de önemlidir (24). Postürel kontrol, statik ya da dinamik olarak tanımlanır (25).
Voleybol sürekli hareket halinde oynanan bir spor olduğu için sporcunun dengesi ve vücudunu doğru bir şekilde pozisyonlaması müsabaka ve antrenman sırasında başlıca önem kazanan faktörler arasında gelmektedir. Bu duruma bir örnek vermek gerekirse voleybolcuların müsabaka esnasında topa yetişirken zaman kaybetmeden hızlı bir şekilde hamlesini yapması, sıçrama sırasındaki pliometrik kuvvet, voleybolcunun denge kabiliyetini gösterir. Bu çalışmada dikkate alınan şekli ise genel kuvvet; yani tüm kas dizgesinin kuvvetinin belirleyicisidir. Genel kuvvetin yeterli olması durumunda teknik olarak denge ve sporcunun sağlığı açısından dezavantajları oldukça azalmakta, oyun kalitesi de yükselmektedir .
Daha önce de bahsedildiği gibi voleybol 2 takımın karşılıklı olara sahada filenin ardında topla oynadığı bir oyundur. Bu oyunda file yüksekliği şıçrayarak karşı tarafa kolay ulaşmayı ve defansın ilk etabı olan bloğu gerçekleştirmeyi gerektirir. Bu nedenle voleybolda performansı etkileyen başlıca durumlar arasında bahsedersek filenin üstünde meydana gelen tüm hareketlerin yüksekliğini de içermektedir. Voleybolcuların kollarının geniş olması, voleybolcunun boyunun ölçüsü ve hareket alanı ,dengesini sağlaması noktasında ise bizzat voleybolcu ile bağlantılıdır (26).
Dengenin doğru bir şekilde korunabilmesi için bazı sistemlerin uyarı göndererek bunu sistemsel bir bütün içinde anlamlandırır. Bu sistemin başlıca yapıları ise: Vestibular sistem merkezi sinir sistemi ve proprioseptif sistemdir.Bu sistemlerden gelen komutlar bir düzen içerisinde toplandıktan sonra anlam kazanır ve vücudun en uygun ve istenilen hareketleri gerçekleştirebilmesi için emir verir. Bu olayların örgüsü ise sensörimotor zincir ağı adını almaktadır (27). İstenilen ideal derecedeki dengenin var olması için
dışarıdan gelen uyarıları kontrol eden reseptörlerin vermiş olduğu bilgilerin doğruluk payının önemini ortaya koymaktadır (28).
Ayak bileğinde görülen travmalarda risk faktörleri ile ilişkili olan durumların başında işlevsel ve konstrüktif eksiklikler görülmektedir. Bu travmatik durumlardan korunmak ve tehlikeyi minumum düzeye getirmek için egzersiz planlamalarında koruyuculuk ilkesi ön planda tutulması gereken konulardan biridir (29). Voleybolcularda görülen yaralanmalarda ise birçok önemli faktör göze çarpmaktadır, yetersiz denge kabiliyeti, müsabaka sırasında yapılan ani hareketler, smaç ve sıçrama sırasından sonra ayakların yere doğru temas ettiği andaki ayak bileğinin şekli ve pozisyonu gibi önem arz eden faktörler sporcuların yaralanması ve sakatlanmalarına sebep olmaktadır. Bu yüzdendir ki sporcu ve denge kabiliyetleri arasındaki var olan ilişkinin yapılan çalışmalarla desteklendiği görülmektedir (30) .
Voleybol ve benzeri spor dallarında savunma yaparken görsel olarak takip gerektiren durumlarda örneğin topun rakipte iken takip edilmesi, rakibin top ile buluştuğundaki pozisyonu gibi karşı takımdaki sporcuların hareketleri görsel sistem ile bağlantılı olduğundan, eklemlerin boşluktaki pozisyonunu, konumunu, hareketini algılama duyusu önem kazanmaktadır (31,32) . Hareketi algılama duyusu sporcuların antrenman ve müsabaka sırasındaki başarımlarında etkin rol almaktadır. Han J, Waddington G, Anson J, Adams R yaptıkları çalışmada genç voleybol oynayan sporcularda proprioseptif duyunun performansın verimliliği ile bağlantılı olduğunu söylemişlerdir (33) .
2.6. Voleybolda Kuvvet, Endurans ve Propriosepsiyon Önemi
Normal kas gruplarının sürekli bir şekilde kullanılması durumunda kas kütlesi ve liflerin boyutu bu süreç içerisinde giderek büyüdüğü bilinmektedir (34).Bu durumda görülen büyüme ise bazı sonuçlar doğurmaktadır. Bu sonuçlardan bazıları ise kasların kütlesinde artış ve kas hücrelerinde var olan miyofibrillerin çoğalmasıdır.
Voleybolda kuvvet ve enduransın gelişimi spora özel ve kişiye özel antrenmanlarla sağlanmaktadır. Spora özel antrenmanların dizaynı voleybolun bir müsabaka sporu olması sebebiyle direkt müsabaka şartlarında, teknik becerilerin önemli olması nedeniyle ise teknik uygulamalar ile bölünerek gerçekleştirilir. Kişiye özel kuvvet gelişimi ise genel kuvvet, çabuk kuvvet, kuvvette devamlılık gibi öğeleri içeren kişiye
özel kuvvet testleri ile şekillendirilen antrenmanlardan oluşur. Güçlü kas gruplarının özelliği ağırlığının ve hacminin fazla olmasıdır. Fakat bu durum voleybol fonksiyonel hareketleri için bir dezavantaj oluşturabilir. Voleyboldaki fonksiyonel hareketlerde örnek verecek olursak smaç , planjon ve yuvarlanma, yana ve önlere doğru ani adım alma gibi efor gerektiren hareketlerin mevcut olması üst ekstremitler için gücün önem kazanmasına neden olmaktadır.Bu ve benzeri hareketlerin müsabaka ve antrenman sırasında sürekli olarak yapılması göz önünde bulundurulduğunda gücün sürekliliği önem kazanmaktadır. Voleybolda ki sıçrama hareketinin ana unusuru ise kuvvetin etkinliğidir. Özellikle bazı pozisyonlarda sporcunun adımlama yapmadan yerinden sıçradığı durumlarda kuvvetli bacak kasları oyuncuya büyük avantaj sağlamaktadır (26).
Bu durumda da kasların kuvvetli olması gerekmektedir. Başlıca en önemli kaslardan birisi olan postür işçisi ve sıçrama destekçisi M. Quadriceps kasının olduğu söylenebilir.
Bu yalnızca oyun açısından değil aynı zamanda sağlık açısından da önemli bir olgudur.
Yalnız spor hayatında değil sporcunun spor sonrasındaki hayatında da yaşam kalitesini artıracak ve sakatlıklarını azaltacak bir faktördür. Nakajima Ma ve arkadaşları Mikiko A ve Carolann Baldridge tarafından yürütülen bir araştırmada ise sağlıklı genç bireylerde dikey zıplama ve dinamik postürel kontrol üzerinde KB etkisi incelemiştir. Denek olarak araştırmaya katılan 52 katılımcının (28 erkek ve 24 kadın) hiçbirinde sakatlık geçmişi bulunmamaktadır. Dikey zıplama değerlerinin ölçümleri vertimetric cihazı ile dinamik postürel kontrol değerlerinin ölçümleri ise YDT tarafından şu üç koşulda yapılmıştır:
Bantsız, banttan hemen sonra ve banttan 24 saat sonra. Sonuçların gösterdiğine göre YDT yönlerinde kadın katılımcıların dinamik postürel kontrollerinde KB anlamlı iyileşme sağlamıştır (35).
Propriosepsiyonu kısaca tanımlarsak eklemlerin boşluktaki pozisyonunu konumunu, hareketini algılama duyusudur. Sinir-kas kontrolünün sağlanması için gerekli motor planlamaya ve kas refleksine katkıda bulunarak dinamik eklem stabilitesini sağlayan duyudur. Kaslarda ve eklemlerde yer alır ve vücudumuzun nerede olduğunu söyler. Bununla birlikte vücut parçalarının nerede olduğu ve nasıl hareket ettiklerine ilişkin bilgi verir. Eklem pozisyon hissi, mevcut ekstremite pozisyonu ile verilen hedef pozisyon arasındaki fark olarak hesaplanır (36,37).
Voleybol; takımla oynanan bir top oyunudur. Pozisyon hissi, kişinin ekstremitelerinin pozisyonundan farkında olması ve vücut parçalarını bir diğerine göre oryante etmesi anlamına gelir. Hareket hissi, hem yön hem de hareketin hızını algılama
yeteneğidir. Voleybolda doğru pozisyon almanın önemi ise şöyledir: Voleybol farklı mevkilerdeki oyuncuların farklı görevler ve sorumluluklar üstlendiği, buna göre sahip olması gereken farklı özelliklerin bulunduğu bir mücadele sporudur. Voleybol fiziksel olarak yeteneklilik içermesinin yanında sensörimotor sistemde bunun bir karşılığının olması lazımdır. Birbiri ile bağlantılı olan bu olaylarda her iki tarafında gelişim göstermesini gerekli kılmıştır (26) .
2.7. Kineziyolojik Bantlama
Kineziyolojik Bantlama (KB) ilk olarak Japon masör Dr. Kenzo Kase tarafından 1970’lerde geliştirilmiştir. Dr. Kase, vücudun doğal iyileşme sürecini fasilite ederken hareket spektrumunu sınırlamadan kaslar ve eklemlere destek ve stabilite sağlayacak bir sportif bant yöntemi araştırıyordu. Araştırması süresince Dr. Kase, atletik bantlama ve bağlama gibi standart bantlama tekniklerinin kas ve eklemlere destek ve stabilite sağladığını, ancak hareket spektrumunu azalttığını ve ayrıca bağları desteklemediğini, bazı vakalarda ise travmatik dokunun asıl iyileşme sürecini engellediğini görmüştür (38).
1988 Seoul Olimpiyatlarında bu KB yöntemi ünlü olmuş ve uluslararası platformda kabul görerek fizyoterapistler ve antrenörler gibi sağlık alanında görev yapan kişiler tarafından çeşitli kas – iskelet sistemi hastalıklarının rehabilitasyonu ve spor sakatlıklarının önlenmesinde kullanılmıştır (35,39). Son yıllarda KB kullanımı sporcular ve hastalar arasında gittikçe yaygınlaşan bir tedavi yöntemi olmaya başlamıştır (40). KB adını Kineziyoloji alanından alır çünkü bandın uygulanması, vücudun normal şekilde hareket etmesine olanak tanıyacak şekilde tasarlanmıştır ve bağlara biyomekanik veya propriyoseptif mekanizmalar ile tepki verir (41).
Kinesio® Tape etkileri ışığında düşünüldüğünde birçok alanda kullanılabilir. Yan etkisi olmaması, eklem hareketlerini kısıtlamaması ve uzun süreli kalıcılığı da kullanım alanlarının çoğaltılmasını sağlar.
Kullanım alanlarını sınıflandırmak adına iki alandan bahsetmek mümkündür.
Bunlardan ilki tedavi amaçlı kullanımıdır. Burada ise ödemin giderilmesi, eklemin desteklenmesi, kas inhibisyonu (kas liflerinin uzanma yönünün tersine doğru çekme ile gevşetilmesi, ağrının ve zedelenme ihtimalinin azaltılması ve kan ve lenf dolaşımlarının düzenlenmesi için farklı teknikler kullanılmaktadır.
İkinci olarak ise performansın yani, kas aktivasyonunun desteklenmesi için olan tekniklerden bahsetmek mümkündür (Şekil 1). Bu tekniklerin rehabilitasyon aşamasındaki kasların uyarımını artırdığı bazı çalışmacılar tarafından gösterilmiştir.
Buna karşın Cools ve arkadaşları sağlıklı bireylerin scapular kasları üzerinde yaptıkları çalışmada elektromiyografik olarak bandın kasa istatistiksel olarak anlamlı sayılabilecek bir etkisinin olmadığını bulmuştur (42).
Şekil 1: Kinesio TAPE bantlama ile M. Quadriceps ve M.vastus lateralis kasının fasilitasyon tekniği
Kaynak 77’den alınmıştır .
Bahsedilen tüm bu amaçlara yönelik olarak tarif edilen birçok farklı teknik bulunmaktadır. Teknikler gerek uygulanan yerin özelliklerine gerek dokunun o anki durumuna, gerek ki kişinin ağrı ve fonksiyon bozukluğunun karakteristiğine gerekse uygulayıcının deneyimlerine göre değişebilmektedir. Önemli olan ise uygulanan tekniklerden kişiye ve duruma en uygun olanını seçebilmek ve uygulamanın fonksiyonel olarak kullanılabilmesini sağlamaktır. Burada eklem, kas ve dolanım teknikleri uygulamaları esnasında önemli bir konu da anatomik yapıları hakkında tam bilgi sahibi olmaktır. Uygulamada dikkat edilecek noktalar ise irrite olmuş cilde ya da açık yara bölgelerine uygulamadan kaçınmak gerekliliği ve uygulama öncesinde derideki kılların temizlenmesinin sağlanmasıdır. Bandın yapışma kuvveti bu durumlarda zararlı hale gelecektir. Bu sebeplerle bandı mutlaka gerekli eğitimleri almış, sertifikalı bir uygulayıcının kişiye ve duruma göre adaptasyonlarla uygulaması gerekmektedir.
2.7.1. Kinezyolojik bantlama uygulama teknikleri
Kinezyolojik bantlamanın birçok çeşidi vardır ve farklı şekillerde uygulanabilmektedir. Bunlar : I şeklinde , Y şeklinde , X şeklinde , Fan şekilli (pervana
şeklinde) , Web şekilli ve Donut tarzdadır. Yapılacak olan uygulama etkilenen kasın boyut ve şekli ile gerekli tedavi etkisine bağlı olarak değişkenlik gösterir. Genellikle bant, uygun gerilim eklenerek dokuyu germek için uygulanır. Gerilim yüzdesi yönergesi şu şekildedir;
Y tekniği: Kas kontraksiyonunu fasilite etmek ya da inhibe etmek amacıyla kası çevreleyecek şekilde kullanılan en yaygın uygulama yöntemlerindendir.
I Şeridi: Bu teknik akut kas yaralanmaları sonrasında ödem ve ağrının azaltılması için oldukça etkili olmakta ve Y tekniği yerine de kullanılabilmektedir.
X Şeridi: Eklemin hareket paternine bağlı olarak kasların origo ve insersiyosunun değişebildiği durumlarda kullanılır. Romboid kası örnek verilebilir.
“Web” şekilli KB, fan şekilli KB ’nin her iki ucuna dokunulmadan kesilerek modifiye edilmesi ile oluşur. Ödem, kan ve lenf akışını iyileştirmek amacıyla uygulanır.
2.8. Kuadriseps Femoris Kası
Kuadriseps femoris kası dört kastan meydana gelir: Rektus femoris(RF), vastus medialis oblique(VMO), vastus medialis(VM) ve vastus lateralis(VL).RF iliumdan başlar, kalça ve diz eklemi boyunca devam eder. Bu kasın fonksiyonel olarak görevi kalça fleksiyonu ve diz ekstansiyonunu sağlar. Kalan kaslar femur kemiğinden başlar ve yalnızca diz ekstansiyonunda görev alır. Bu kasları innerve eden sinir ise femoral sinirdir. Bu kaslar öncelikli olarak tekmeleme, zıplama ve koşmada etkindir (43).
Biyomekanik olarak incelendiğinde, dizin ekstansör kuvvetinin oluşumunda kuadriseps kasının yanında patella ve tendonu, patellar retinakulum, ligamentler ekstansör kuvvete destek sağlayan diğer unsurlardır. Bu döngüde yer alan unsurlar diz ekstansiyonunun sağlanması ve fonksiyonel olarak görevini yapabilmesi açısından birbirleriyle bağlantılı bir biçimde görev alırlar. Yürüyüşün fazlarından biri olan sallanma fazında bu döngüde yer alan kas grupları ve onlara yardımcı unsurlar görev alır.
Rektus femoris kası sallanma fazında eksantrik kontraksiyon görevi yaparak dizin fleksiyon hareketi yapmasını önler. Kuadriceps femoris kası dizin stabilizasyonunda görev alan ana kas grubudur. Özellikle duruş fazında yer çekimine doğru ağırlık verme esnasında diz fleksiyonun kuvvetinin en yüksek olduğu anda birinci derecede görev alır.
Bu kasların etkinliği özellikle fleksiyonda dizin duruşuna destek olması açısından önem
taşımaktadır. Diz eklemi stabilitesi için dize etki eden eksternal kuvvetlerin büyüklüğüne karşı koyacak büyüklükte iç kuvvete ihtiyaç duyulur. Bu nedenle kuadriseps kası adeta sünger gibi yükleri emerek dinamik stabilizasyonda görev alır.
(43,44).
Kuadriseps kasının temel işlevi diz ekleminde izometrik, eksantrik ve konsantrik kontraksiyonlar yapmaktır. İzometrik kontraksiyon ile kuadriseps femoris kasları stabilizasyonda önemli bir rol oynar ve diz yapılarını korur. Ayrıca, kuadriseps kas grubu ayağa kalkmak, oturmak, merdiven çıkmak ve yürümek gibi fonksiyonel hareketlerin yapılmasında görev alır (45) .
Kuadriseps’in eksantrik kontraksiyonu, vücudun gravite merkezinin alçalma oranını kontrol eder, şok absorbsiyonu sağlar ve diz fleksiyonunu yavaşlatır bu işlevi özellikle yüksek şiddette yüklenme sırasında (zıplamadan sonra yere inme, koşma veya yüksek bir basamaktan inme gibi) ortaya çıkar. Öte yandan kasın konsantrik kontraksiyonu diz ekstensiyonuna tibia veya femurun hızlanmasını sağlar. Bu da yokuş yukarı koşma, zıplama veya oturmadan ayağa kalkma gibi vücudun gravite merkezinin yükselmesinde etkili olur (45).
Sportif ve atletik aktivitelerde sık görülen kuadriseps kas grubu yaralanmaları ağrılı ve sekel bırakıcı olabilir. Kuadriseps kasının zorlanma ve ezilme yaralanmaları atletlerde yaygın görülmekle birlikte idman ve müsabakalarda zaman kaybı ile sonuçlanmaktadır (46). Buna ilaveten, diz eklemi yaralanmalarının kuadriseps kaslarında zayıflık ve diskinezi ile karakterize fonksiyon kayıplarına yol açar. Ön çapraz bağ (ÖÇB) yaralanmaları, diz osteoartriti (OA), total diz atroplastisi, meniskal yaralanmalar ve ön diz ağrıları gibi birçok diz eklemi yaralanmasında kas inhibisyonu görülmektedir. Kas inhibisyonu özellikle diz OA ve ÖÇB yaralanması gibi eklem yaralanmasını takiben kontralateral ekstremitede de görülebilmektedir (47,48).
KB, kasın kontraksiyonu yönünde kas fasilite edilebilir, böylelikle uygulama kasın origosunda başlayaıp insersiyosunda bitince hareketi iyileştirebilir. Bu KB uygulaması elastik özelliklerinden dolayı kas fonksiyonunu stimüle edebilir. KB’nin kutanöz mekanoreseptörleri stimüle ettiği ve motor ünitelerin işlerliğini arttırdığı varsayılmaktadır. Yine varsayımlara göre KB’nin, kaslara daha yüksek gerilim
sağlayarak ve kas kasılmasını fasilite ederek fasyayı stimüle ettiği öne sürülmektedir (38,41,49,50).
KB’nın kas kuvveti üzerindeki etkilerini araştıran bazı çalışmalar farklı bulgular ile sonuçlanmıştır. Örneğin, Aktaş ve Baltacı, bir Kineziyolojik Bantlama veya diz desteği, ya da ikisinin kombinasyonunu kullanmanın zıplama sırasında kas gücü ve fonksiyonel performansı üzerine etkisini araştırmıştır. Araştırmacılar, sağlıklı bireylerde yalnızca KB uygulanmasının, isokinetik diz ekstansıyonu peak torku ve tek bacak ile sıçrama uzaklığı üzerine diz brace’i ve KB ile birlikte diz brace’i kombinasyonundan daha etkili olduğunu ortaya koymuştur (51).
3. GEREÇ VE YÖNTEM
3.1. Bireyler
Çalışma için İstanbul Okan Üniversitesi Fen, Sosyal ve Girişimsel Olmayan Sağlık Bilimleri Araştırmaları Etik Kurulu onayı alındı (Ek-1). Çalışmaya katılan her bir sporcuya (14-18 yaş arasında) ve velilerine çalışma ve testler hakkında gerekli bilgiler verildi ve veli izin formunun imzalanması istenildi. (EK-2).
Çalışma Erdemli Akdeniz Anadolu Lisesi’nde yapıldı.Çalışma Mart-Mayıs 2019 tarihleri arasında antrenman günleri olan Pazartesi , Çarşamba ve Cuma günlerinde kinezyolojik bantlama uygulaması yapıldı ve bantların diğer bir antrenman boyunca çıkarılmaması istendi . Sporculara daha önce başka bir fizyoterapist tarafından kinezyolojik bantlama uygulaması yapılmadığı öğrenildi . Çalışmaya, kriterlere uygun olan bütün voleybolcular dahil edildi.
Çalışmaya dahil olma kriterleri:
14-18 yaş arası olma.
Çalışmaya katılmaya gönüllü olma.
Son 3 ay içerisinde alt ve üst ekstremite ile ilgili cerrahi operasyon ve yaralanma geçirmemiş olma.
Profesyonel veya altyapı sporcusu olma.
En az 1 yıl voleybol sporu yapıyor olma.
Çalışmadan dışlanma kriterleri:
Testleri ve uygulamaları yapmaya engel herhangi bir sağlık problemine sahip olması.
Özgeçmişinde kalça, diz veya bilek eklemlerinde travma öyküsü olması.
Kalça, diz ve bilek eklemlerinde herhangi birinde mevcut ağrı olması.
Çalışmaya gönüllü katılmak istememesi.
3.2. Yöntem
Sporcuların demografik bilgileri değerlendirme formu ile cinsiyet, yaş, boy, vücut ağırlığı, vücut kitle indeksi, hastalık geçmişi kayıt edildi (Ek 3). Değerlendirmeler sırasında kronometre, gonyemetre, sargı, makas, kinezyolojik bant kullanılmıştır.
Voleybolcuların kuadriseps femoris kasına kinezyolojik bantlama tekniklerinden fasilitasyon bantlaması yapılarak denge, endurans ve propriosepsiyon üzerine etkilerini görmek amacıyla, kinezyolojik bantlama öncesi ve sonrası sporculara; denge fonksiyonlarını ölçmek için gözler kapalı tek ayak üzerinde durma testi, endurans etkilerini araştırmak amacıyla single leg squat testi ve lunges testi propriosepsiyon üzerindeki etkilerini görmek amacıyla kapalı kinematik açı reprodüksiyon testi uygulandı (EK-3,4,5). Testleri yapmadan önce Kinezyolojik bandın 48 saat boyunca yapılan ekstremite üzerinde kalması istendi.
Fasitilasyon bantlaması
KB kasın üstüne ve etrafına Y şeklinde uygulanır. Katılımcılar sırt üstü pozisyonda yatarken dizleri yataktan 90 derece fleksiyonda sarkmaktadır. Fizyoterapist KB şeridinin merkezini Rektus Femoris Kasının merkezinin yaklaşık 10 cm altına gelecek şekilde %0 gerilim ile yerleştirmeye başlar. Kuadriseps femoris kasını kaplayan deri alanına hafif ile orta gerilimde (mevcut geriliminin %25-50’si kadar) uygulanır ve ardından kuadriseps femoris tendonu ile patella arasında iki parçaya ayrılarak devam eder ve tibial tüberkülde son bulur. Parçalar sondan yaklaşık 2 ile 5 cm uzaktayken cilde gerilim uygulanmadan yerleştirilir. Bant sonları, bant uçlarının soyulmasını engellemek ve bant uygulamasının süresini arttırmak için yuvarlatılır. Yaptığım çalışmada aşama aşama fasitilasyon bantlamasının basamakları şöyledir.
Şekil 2: Fasitilasyon bantlaması 1. Adım
Kaynak 78’den alınmıştır
Şekil 3: Fasitilasyon bantlaması 2. Adım
Kaynak 78’den alınmıştır.
Şekil 4: Fasitilasyon bantlaması önden görünüm
Kaynak 78’den alınmıştır.
Ayrıca fasitilasyon bantlmasının dışındaki diğer yöntemler ise inhibisyon ve plasebo etkisi için hastalara yapılan farklı türdeki kinezyolojik bantlama uygulamalarıdır.(Şekil 5 )
Şekil 5: Diğer kinezyolojik bantlama uygulamaları
Kaynak 78’den alınmıştır.
Bantlama sırasında sporcu oturur pozisyonundadır.(yatış pozisyonunda da yapılabilir) Bant uyluğun dize kadar ölçüsünde kesilir ve alt kısmı y şeklinde yeniden kesilerek kasın origosunun yaklaşık 10 cm. altından başlanarak insersiosuna kadar uygulanır. Patellanın sağ ve solundan geçirilerek patellar tendonun bitiş noktasında uçlar birleştirilir. Uygulama sırasında banda paper-off (kağıdı kaldırırken verilen gerim) gerimi dışında gerim verilmez ki bu da %25-50 gerime tekabül eder.
Çalışmamızda bantlama grubundaki her sporcu deney süresi olan 8 hafta boyunca her antrenman ve maça M. Quadriceps Femoris kası fasilitasyon metoduyla bantlanarak çıkmıştır. Bantlama aynı uygulayıcı tarafından en çok 2 günde bir kez, tarif edilen pozisyonda yapılmıştır. Bandın 2. günden itibaren etkilerinin azaldığı sonucuna varılmış olması sebebiyle 2 günden fazla kullanıma bant sağlam olsa dahi izin verilmemiştir.
3.2.1. Gözler Kapalı Tek Ayak Üzerinde Durma Testi
Sporcudan elleri omuzlarda çarpraz yapacak şekilde ayakta durması istenir. Daha sonra sporcu ayağını belirli bir yere koymalı ve bu yeri geçmemelidir. Sporcudan gözlerini kapatması ve bu şekilde 30 saniye durması istenir. Sporcu dengesini kaybederse dengesini yeniden sağlamak için yalnızca kollarını açmalı, vücudunu ve alt ekstremiteyi oynatmamalıdır. Eğer sporcu düşer ve ayağı yere değerse hemen kaldırmalıdır. Son
olarakta kronometre kullanılarak 30 saniye gözlemlenir ve düşme sayısı ile üst ekstremite düzeltme sayısı kayıt altına alınır (52).
3.2.2. Single Leq Squat Testi
Bu testi yaparken sporculardan 45° diz fleksiyonunda tek ayak üzerinde çömelme yapması, bu sırada diğer alt ekstremitesini yerden kaldırarak tam diz ekstensiyonu istenir. Sporcunn vücudu dik konumda ve dirseklerini tam uzatarak omuzlarını 90°
fleksiyona getirmesi istenir. Sporculardan dayanabildiği kadar bu pozisyonda kalması istenir ve kaç saniye dayanabildiği not edilir (53).
3.2.3. Lunges Testi
Sporcunun bir çizgi üzerinde hiza alması gerekir. Daha sonra sporcunun değerlendirilen ekstremite üzerinde çömelme yapması , ön bacağın 90° 'ye fleksiyona getirilerek orta hattı geçmesi istenir.Sporcunun dengesi iyi ve vücudu dik olmak zorundadır. Katılımcıdan 30 saniyede yapabileceği kadar çok çömelme yapması istenir.
Sporcu hareket yolundan sapar veya ilave bir adım atarsa hareket geçersiz sayılır (54,55).
3.2.4. Gözler Kapali Kinematik Açi Reprodüksiyon Testi
Bu testi yaparken birinci adımda voleybolculardan tek ayağı üzerinde durması istendi. Daha sonra gonyometrenin destek noktası diz ekleminin dışına yerleştirildi diğer kısımları ise trochanter major hizasında aynı yönde ve diğer tarafı diz ekstensiyonda iken lateral malleol’a uzanacak biçimde konuldu. Daha doğru sonuçlar alabilmek için gonyometre sabit tutuldu. Sporculardan dizini ekstensiyondan fleksiyona getirmesi istendi ve voleybolcuları hedef açı olan 30 derece fleksiyonda kalması istendi. Sporcu 5 saniye bu şekilde durması ve daha sonra tekrardan ekstansiyon hareketini yapması istendi. Sporcudan gözlerini kapatarak dizini hedef dereceye fleksiyona getirmesi istendi.
Son olarakta testi yapılan sporculardan kaç derecelik sapma yaptığı gonyometre ile not edildi (56).
3.3. İstatistiksel Yöntem
Araştırmada elde edilen veriler SPSS (Statistical Package for Social Sciences) for Windows 22.0 programı kullanılarak analiz edilmiştir.
Çalışma parametrelerinin normal dağılıma uygunluğu Shapiro Wilks testi ile değerlendirilmiştir. Çalışma verileri değerlendirilirken tanımlayıcı istatistiksel metotların’’(Ortalama, Standart sapma, frekans)‘’yanı sıra niceliksel verilerin karşılaştırılmasında Normal dağılım gösteren ‘’parametrelerin grup içi Paired t testi’’
kullanıldı. Anlamlılık p<0.05 düzeyinde değerlendirildi.
4. BULGULAR
Çalışmada 20 voleybolcu değerlendirildi. Sporcuların “yaş” ortalaması 15,85±1,08 (Min=14; Maks=18), “boy” ortalaması 174,10±9,95 (Min=157; Maks=191),
“kilo” ortalaması 68,25±12,57 (Min=52; Maks=96), “Beden kütle indeksi'' ortalaması 22,40±2,62 (Min=16.3; Maks=26.9) olarak saptandı.(Tablo 1)
Tablo 1: Katılımcıların Demografik Özellikleri
n Ort SS Min. Maks.
Yaş(yıl) 20 15,85 1,08 14,00 18,00
Boy(cm) 20 174,10 9,95 157,00 191,00
Kilo(kg) 20 68,25 12,57 52,00 96,00
BKİ(kg/m2) 20 22,40 2,62 16,30 26,90
BKİ: beden kütle indeksi, Ort: ortalama, SS: standart sapma Min: minimum, Maks:maksimum
Katılımcıların alt ekstremite dominant taraf dağılımları; 3'ü (%15,0) sol, 17'si (%85,0) sağ olarak gözlendi.
Tablo 2: Katılımcıların Dominant Taraf Dağılımları
Gruplar Frekans(n) Yüzde (%)
Dominant Taraf
Sol 3 15,0
Sağ 17 85,0
Gözler kapalı tek ayak üstünde durma testinin sonuçlarına göre; Sağ alt ekstremite için KB uygulaması öncesi Gözler Kapalı düşme sayısı ortalaması 2,93±1,32 iken KB uygulaması sonrası ortalamaları 1,80±0,78 olarak bulundu. KB Ugulaması öncesi ve sonrası değerler arasında istatiksel olarak anlamlı bir fark bulundu (p<0,05) (Tablo 3).
Sol alt ekstremite için de KB uygulama öncesi Gözler Kapalı Düşme sayısı ortalaması 2,13±0,79 iken KB uygulaması sonrası gözler kapalı düşme sayısı ortalaması 1,52± 0,79 olarak gözlendi. Bu düşüş istatiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05) (Tablo 3).
Tablo 3: Gözler Kapalı Tek Ayak Üzerinde Durma Testi (Düşme sayısı)
Önce Sonra
n t p
Ort SS Ort SS
Sağ Alt Ekstremite 2,93 1,32 1,80 0,78 20 5,934 0,000 Sol Alt Ekstremite 2,13 0,79 1,52 0,79 20 3,636 0,002
Ort: ortalama,SS: standart sapma
Şekil 6: Sağ alt ekstremite ve sol alt ekstremite düşme sayısı
Sağ alt ekstremite için KB uygulaması öncesi İlk Düşme Saniyesi (x =12,40) KB uygulaması sonrası ilk düşme saniyesine (x =0,60) göre istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05).
KB uygulaması öncesi İlk Düşme Saniyesi Sol alt ektremite ortalaması (x =9,25) ile KB uygulması sonrası ilk düşme saniyesi ortalamaları (x =11,80) arasında anlamlı ilişki bulundu (p>0,05).
Tablo 4: Gözler kapalı tek ayak üzerinde durma testi (ilk düşme saniyesi )
Önce Sonra
n t p
Ort SS Ort SS
İlk Düşme Saniyesi Sağ 12,40 8,79 0,60 0,75 20 6,051 0,000 İlk Düşme Saniyesi Sol 9,25 9,76 11,80 13,58 20 -0,800 0,434
Ort: ortalama,SS: standart sapma
Şekil 7: İlk Düşme Saniyesi
KB uygulaması öncesi Düşme Sayısı Sağ alt ekstremite ortalamasına (x =1,25) göre KB sonrası düşme sayısı ortalaması (x =0,60) arasında istatiksel olarak anlamlı bir düşüş bulundu (p<0,05).
Sol alt ekstremite için KB öncesi(x =1,10) ve sonrası (x =0,70) Düşme Sayısı ortalamaları karşılaştırıldığında istatiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05).
Tablo 5: Gözler Açık Tek Ayak Üzerinde Durma Testi (Düşme Sayısı)
Önce Sonra
n t p
Ort SS Ort SS
Düşme Sayısı Sağ 1,25 0,85 0,60 0,75 20 3,577 0,002 Düşme Sayısı Sol 1,10 1,11 0,70 0,92 20 2,990 0,008
Ort: ortalama,SS: standart sapma
Şekil 8: İlk Düşme Sayısı
KB uygulama öncesi Üst Ekstremitelerini Düzeltme Sayısı Sol alt ekstremite ortalamasına (x =5,05) göre KB uygulama sonrası(x =3,50) üst ekstremitelerini düzeltme sayısı arasında düşüş istatiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05).
Sağ elt ekstremite KB Öncesi Üst Ekstremitelerini Düzeltme Sayısı ortalamasına (x =5,65) göre KB uygulaması sonrası üst ekstremitelerini düzeltme sayısı ortalaması (x =4,45) arasındaki düşüş istatiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05).
Tablo 6: Tek Ayak Üzerinde Durma testi (Üst Ekstremitelerini Düzeltme Sayısı)
Önce Sonra
n t p
Ort Ss Ort Ss
Sağ alt ekstremite 5,65 2,45 4,45 2,43 20 3,26 0,004 Sol alt ekstremite 5,05 2,46 3,50 2,30 20 3,20 0,005
Ort: ortalama,SS: standart sapma
Şekil 9: Üst ekstremitelerini düzeltme sayısı
KB uygulaması öncesi Single leg test sonuçlarına göre sağ alt ekstremite ortalaması (x =44,80) KB uygulaması sonrası ortalaması (x =58,45) arasındaki artış istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05).
Single leg testi sonuçlarına göre sol alt ekstremite KB uygulaması öncesi ortalaması (x =45,85) ile KB uygulaması sonrası ortalamaları (x =54,10) arasında artış istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05).
Tablo 7: Single leg test (45 o diz fleksiyonda durma süresi)
Önce Sonra
n t p
Ort SS Ort SS
Sağ Alt Ekstremite (sn) 44,80 6,12 58,45 10,93 20 -8,799 0,000 Sol Alt Ekstremite (sn) 45,85 7,22 54,10 15,70 20 -3,313 0,004
Ort: ortalama,SS: standart sapma
Şekil 10: Single leg testi
Lunges testi sonucunda, KB uygulaması öncesi ve sonrası arasında hem sağ hem de sol alt ekstremite tekrar sayıları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark gözlemlendi (p<0,05).
Tablo 8: Lunges Testi (30 sn boyunca yapabildiği çömelme sayısı)
Önce Sonra
n t p
Ort SS Ort SS
Sağ Alt Ekstremite Tekrar Sayısı
14,85 2,11 17,50 3,08 20 -5,490 0,000 Sol Alt
Ekstremite Tekrar Sayısı
14,05 1,95 15,55 3,17 20 -2,881 0,010
Ort: ortalama,SS: standart sapma
Şekil 11: Lunges testi
Kapalı Kinematik Açı reprodüksiyon testine göre; KB uygulaması öncesi ve sonrası arasında hem sağ hem de sol alt ekstremite açısal hata sapmaları ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark gözlemlendi (p<0,05).
Tablo 9: Gözler kapalı kinematik açı reprodüksiyon testi
Önce Sonra
n t p
Ort SS Ort SS
Sağ 5,57 1,35 4,02 1,37 20 6,449 0,000
Sol 4,52 1,20 3,82 1,13 20 4,626 0,000
Ort: ortalama,SS: standart sapma
Şekil 12: KB Öncesi ve KB Sonrası Açısal Hata
5. TARTIŞMA
Bu çalışmada, 14-18 yaş arası voleybolcularda kuadriseps kasının fasilitasyonu amacıyla uygulanan kinezyolojik bantlamanın denge, propriosepsiyon ve kas enduransı üzerine etkileri incelenmiştir.
Araştırmanın bulgularına göre; denge parametresi açısından, TADT’de gözler kapalı düşme sayısı açısından sağ alt ekstremite ve sağ alt ekstremite bantlaması sonrası anlamlı olarak azalma gösterdi. Lunges testi ölçümlerine göre endurans parametresi sağ alt ekstremite ve sağ alt ekstremite bantlama sonrasında istatistiksel olarak anlamlı artış gözlendi. Ayrıca single leg testi sonuçlarında hem sağ alt ekstremite ve sağ alt ekstremite bantlama sonrası istatistiksel anlamlı artış gözlendi. Propriosepsiyon, açı reprodüksiyon testi ile ölçüldüğünde, hem sağ hem sol alt ekstremitede bantlma sonrası istatistiksel olarak anlamlı bir artış görülmüştür.
Katılımcıların büyük çoğunluğu (%85.0) sağ dominanttır ve katılımcılar demografik özellikleri açısından benzerlik göstermektedir (boy, vücut ağırlığı ve yaş).
Literatürde birçok çalışmada kuvvet, endurans ve dengenin artırmanın, kas kontrol mekanizmalarını ve esnekliği geliştirmenin yolları araştırılmış ve araştırılmaktadır. Mottram scapulanın kontrolünü sağlamak için fasilite ederken Bantlamanın önemli bir metot olduğunu belirtmiştir (57). Lewis ve arkadaşları gibi Ackerman ve arkadaşları da bantlamanın patellofemoral ve omuz eklemi disfonksiyonlarında ağrıyı ve rahatsızlıkları ortadan kaldıran bir metot olduğunu belirtmişler ve bazı araştırmacılar bunun altında yatan mekanizmaların sürekli proprioseptif geri bildirim alınması ya da postüral düzeltmeler olduğunu düşünmüştür (58,59). Ackermann ve arkadaşlarının profesyonel kemancıların trapezius kaslarında yaptıkları kinezyolojik bantlamanın kişilerin trapezius kası aktivitesi üzerinde ve müzikal performansta düşüş yaşamasına sebep olduğunu bulmuşlardır (59). Ackermann bu düşüşün sonunda kinezyolojik bantlamanın eklem hareket kabiliyetinde yol açtığı düşüşün ve deri irritasyonunun üst ekstremite kontrolünü engellediğini belirtmiştir.
Çalışmamızda kineziyolojik bantlamanın, statik denge, endurans ve propriosepsiyon parametreleri üzerinde oluşturduğu etkilere bakılmıştır.