6. KAYIT DIŞI EKONOMİ – İŞSİZLİK İLİŞKİSİ
6.1. Uygulama
6.1.3. VAR Modeli Uygulaması
Kalıntı Kareler Toplamı 0.020610
Eşitlik Standart Hatası 0.029934
F-İstatistik 10.18096
Log Olabilirlik 66.67978
Akaike AIC -3.978.652
Schwarz SC -3.651.706
Bağımlı Değişkenin Ortalaması 0.305333
Bağımlı Değişkenin Standart Sapması 0.050972
Belirten Kalıntı Kovaryansı (düzeltilmiş dof) 2.71E-05
Belirten Kalıntı Kovaryansı 5.49E-06
Log Olabilirlik -73.73288
Akaike Bilgi Kriteri 7.715526
Schwarz Bilgi Kriteri 9.677202
Yapmış olduğumuz VAR analizinde görüldüğü üzere, kayıt dışı ekonomi bağımsız değişken, diğer veriler ise bağımlı değişken olarak, eşitliğe eklenmiştir. Bu analizin sonucuna göre, bağımsız değişkenlerin, bağımlı değişkeni açıklama gücü %72 çıkmaktadır. Eşitliğin F istatistik kat sayısı ise, kritik değerden yukarıda çıkmıştır.
Ayrıca kalıntıların normal dağılıma sahip olup olmadığını test eden LM testi ve Cholesky testlerine bakıldığında, LM testinin seride, serisel ilgileşim olmadığına dair hipotezi reddedilemez. Cholesky testlerinde ise, kalıntıların normal dağılıma sahip olduğu yönündeki hipotez aynı şekilde reddedilemez. Dolayısıyla kalıntılarda normal dağılır.
VAR modeli yapısal olarak anlamlı gözükmektedir. Ayrıca ekteki eşbütünleşim testlerine bakıldığında, özdeğer ve iz istatistikleri kointegre vektörler olduğunu göstermektedir. Bu durumda uzun dönemli bir ilişkinin varlığından söz edilebilir. Bu uzun dönemli ilişki, normalleştirilmiş, kointegre vektör tahminleri yardımıyla kolaylıkla bulunabilir. Kayıt dışının bağımsız değişken, diğerlerinin ise, bağımlı değişken olduğu eşbütünleşim testleri sonucunda elde edilen eşitlik aşağıdaki gibi oluşmuştur.
Kayıtdışı = 1.302590 – 0.084577*Toplam Vergi - 0.008976*Enf + 0.014472*Mfaiz + 42.80356 *Sosyal güvenlik – 0.139162*İşsizlik
Bu eşitliğe bakarak, kayıtdışının 1 birim artışının, işsizliğin yaklaşık 0.14 puan azalışına sebep olacağı söylenebilir. Ayrıca işsizlik değişkeninin t istatistiği değerlerine bakıldığında, anlamlı olduğu görülür. Bu durumda kayıt dışı ve işsizlik arasında uzun dönemde bir ilişki olduğu ispatlanbilir .
Bununla birlikte, eşitliğe trend ekleyip, tekrar bakıldığında, yine işsizlik değişkenin t istatistik değerleri kritik değerin üzerine çıktığı ve anlamlı halde olduğu görülür. Trend eklenmiş modelde eşitlik aşağıda gösterilmiştir.
Kayıtdışı = 0.015369t - 0.1226610*Toplam Vergi - 0.012334*Enf + 0.018862*
Mfaiz + 55.55385*Sosyal güvenlik - 0.229219*İşsizlik
Bu eşitlik yorumlandığında, kayıtdışında ki 1 birimlik artışın, işsizliği yaklaşık 0.23 birim azalttığı söylenebilir. Bu durum çok şaşırtıcı bir durumu işaret etmemektedir.
Beşinci bölümde de belirtildiği gibi, müteşebbislerin kayıtdışına kayması sonucu, vergi ve sosyal güvenlik yükleri azalmaktadır. Bu durumda, eski durumundan daha fazla kişi
istihdam etme olanağı elde ederler. Böylece işsizlik oranlarında bir miktar düşüş sağlanır. Fakat bu görüldüğü üzere, birebir etki yaratmaz. İşverenler elde ettikleri faydanın bir kısmı ile istihdam yaratırken, bir kısmı ile de kendisine pozitif gelir yaratmaktadır
Uzun dönem ilişki elde edildikten sonra, hata düzeltme modeli ile uzun dönem ile kısa dönem arasında bir bağ kurmaya çalışmak yerinde olacaktır. Hata düzeltme modeli, kointegre ilişkisi bulunan modeller için kısa ve uzun dönem dengesizliğinin ne kadar sürede ortadan kalktığını ölçmek için kullanılır. Fakat hata düzeltme modelinin sonuçlarına baktığımızda sonuçlar istatistiki olarak anlamlı olarak kabul edebileceğimiz değerlerin altında kalmaktadır. Dolayısıyla bu modelde, kayıtdışı ile diğer bağımlı değişkenler arasında uzun dönemli bir ilişki söz konusu iken, kısa dönemde dengeye gelmesi söz konusu değildir. Buna sebep olarak, herhangi bir şok karşısında işverenlerin, kayıtdışı ile bu şoka hemen cevap verebiliyorken, makroekonomik değişkenlerin bu şoka cevabının daha gecikmeli olmasıdır. Örneğin, herhangi bir kriz döneminde, işverenler, çok kısa bir süre içerisinde, kayıt dışına kayabiliyorken, büyüme, enflasyon gibi makroekonomik değişkenlerin, kriz nedeniyle yaşayacağı değişimler, daha uzun bir zaman sonrasında ölçülebilmektedirler.
Çoğu zaman VAR modeli yorumlanırken, model parametreleri baz alınarak değil, etki tepki fonksiyonu ve varyans ayrıştırması kullanılır. İlişkilerin kuvvetini ve nasıl bir yön izlediğini, etki tepki fonksiyonu ve varyans ayrıştırması ile inceleyebiliriz.
Kayıtdışı ekonominin varyans ayrıştırmasına baktığımızda, kayıtdışı ekonomideki değişim, başlarda %90 gibi bir oranda kendisinden kaynaklanırken, en son dönemde
%58’e kadar düşmektedir. Bu değişimin ilk başlarda %5 gibi bir oranı işsizlik tarafından kaynaklanırken, en son dönemde bu oran %14’lere kadar çıkmıştır.
İşsizlik için bu verilere baktığımızda, %93 ile %45 arasında, kendisinden kaynaklanan değişim, %6.5 ile %7 arasında değişen değerlerde kayıtdışı tarafından kaynaklanmaktadır. Bu değerler, kayıtdışı ve işsizlik arasındaki ilişkinin kayda değer oranda yüksek olduğu göstermektedir.
Etki tepki fonksiyonları ise, VAR analizi sonucunda elde edilen, hata terimlerinden birindeki bir standart sapmalık şokun, içsel değişkenlerin değerlerindeki etkisini gösteren sonuçlardır.
Şekil 6.2. Kayıt Dışı Ekonominin İşsizliğe Tepki Fonksiyonu
Kayıtdışı ekonomi, işsizlik’de meydana gelen 1 standart sapmalık şoka, ilk dönemde 0,08 birimlik bir tepki verirken, ikinci dönemde 0,14’e çıkan bu etki, bir süre yatay bir eksende devam ederken, 10. Dönem sonunda, 0’a yakınsamaktadır.
Şekil 6.3. İşsizliğin Kayıt Dışı Ekonomiye Tepki Fonksiyonu
İşsizlik ise, 0,21 birimlik bir tepki verirken, beşinci dönemin ortalarında, 0 olan etki, daha sonra negatife dönmeye başlamaktadır.
Kayıt dışı ekonomide oluşan şoklara karşılık, işsizliğin artışı anlaşılır bir tepki vermektedir. Kayıt dışındaki artış, girişimcilerin gelirlerinin finansal tablolara
yansımaması ve aynı zamanda çalışanlarını kayıt altında tutmayarak, kayıtlara yansıtmadan çalıştırmasını ifade etmektedir. Bu durumda ilk dönemlerde resmi işsizlik oranlarının artması doğaldır. Bu durumun etkileri bir süre devam ettikten sonra, bu etki uzun dönemde piyasalarda dengeye gelmekte ve daha sonra, yukarıda fonksiyonun belirttiği gibi negatif yöne doğru gitmektedir.
İşsizliğin artışı ise, kayıtdışında yine artışa sebebiyet vermektedir. İssizliğin artışı ile birlikte, çalışmak isteyenler, kayıt dışına yönelmekte, bu şartlara çalışmaya daha gönüllü olmaktadırlar. Fakat ilerleyen dönemlerde, işsizliğin dengeye gelmesi ile birlikte, kayıt dışında çalışmaya gönüllü olacak işçilerin sayısı azalacaktır.
Son olarak yapılan Granger nedensellik testlerinde, işsizliğin kayıt dışına olan etkisi istatistiki olarak kanıtlanmaktadır. İşsizlik, kayıt dışı ekonominin tek yönlü granger nedeni olarak gözükmektedir.
6.1.4. Elde Edilen Sonuçların Literatürle Karşılaştırılması
VAR analizi sonucunda elde edilen sonuçların, yapılan diğer araştırmalarla elde edilen sonuçlarla karşılaştırılması, olası eş veya zıt yönlülüğün sebeplerinin analizi, bu bölümün konusunu oluşturacaktır. Çalışmanın önceki bölümlerinde de belirtildiği gibi, Türkiye’de bu konuda yapılmış önemli herhangi bir ekonometrik analiz bulunmamaktadır. Fakat yurtdışında aynı konu ile yapılmış, birkaç tane örnek bulunmaktadır. Bu çalışmaları incelemeden önce, Türkiye’de kayıt dışı ekonomi ve işsizlik ilişkisi ile alakalı teorik çalışmalar ele alınıp, elde edilen sonuçlarla karşılaştırma yapılacaktır.
Öncelikle beşinci bölümde de incelediğimiz gibi, ekonomi yazınında, kayıt dışı ekonominin, işsizlik üzerinde bir takım olumlu ve olumsuz yönlerinden bahsedilmiştir.
Ekonometrik inceleme sonucunda, eşbütünleşim testinden elde ettiğimiz eşitliğe göre, kayıt dışı ekonomi arttığında, işsizlik aynı oranda olmasa da, azalmaktadır. Bu durumda kayıt dışı ekonominin artışı, istihdam yaratıcı bir etki oluşturmuştur. Beşinci bölümde, vurgulandığı gibi, bu durum istihdam artırıcı bir etki aynı zamanda çalışanlara pozitif bir gelir etkisi de yaratmaktadır. Ayrıca bu durum, yurtdışında daha ucuza üretim yapan Çin, Doğu Asya ve Afrika ülkelerine göre, rekabet gücünü artırıcı bir etki sunmaktadır.
Bu noktada, inceleme öncesi sunulan pozitif yönler, araştırma sonrasında ortaya çıkmış gibi gözükmektedir.
Bir önceki bölümde incelenen negatif yönler ise, tespiti olumlu yönler kadar kolay olmayan maddelerden oluşmaktadır. Fakat olumsuz olarak belirtilmiş, vergi adaletinin zarar görmesi gibi maddeler, yapılan istatistiki araştırmada gözükmektedir. Kayıt dışı ekonomi arttıkça, vergi tahsilatı düşmekte, böylelikle kayıt altında çalışanlar vergi ödemekteyken, kayıt dışı tarafında kalanlar vergi ve sosyal güvenlik primleri gibi ödemeleri yapmamakta, toplam vergi oranı, bu durumda düşmektedir. Bu durum, toplumun bütün kesimlerine bir negatif gelir etkisi yaratmakta ve vergi adaletini bozmaktadır.
Bunun dışında, yabancı yazında, birkaç ülke ile alakalı, bu çalışmaya benzer çalışmalar yapılmıştır. Örneğin, Dell’anno’nun 2008 yılında yapmış olduğu incelemede, 1970-2004 yılları arasında çeyrek dönemlik veriler ve MIMIC modeli ile hesaplanmış kayıt dışı ekonomi verileri kullanılarak, inceleme yapılmıştır. Incelemenin sonucunda, başlangıç hipotezi, kayıt dışı ekonomi ile işsizlik arasında negatif bir etkin olduğuna ilişkin bir varsayım olsa da, sonuç tam tersi olarak pozitif çıkmıştır.64 Bunun sebebi olarak, kayıt dışı ekonominin rekabet gücünü artırdığı ve kayıt dışı ekonomiye kaymanın kolay olduğu belirtilir. Türkiye ile ilgili yapılmış olan bu çalışmada elde edilen etki-tepki fonksiyonu ile bu durumu karşılaştırdığımızda paralel bir durum ile karşılaşırız. Kayıt dışı ekonomi, işsizlikte oluşmuş bir şoka, birkaç dönem pozitif bir etki verirken, daha sonra sıfıra yakınsamaktadır. İşsizliğin artışı ile birlikte, kayıt dışı ekonomiye geçiş için, çalışanlar daha gönüllü olacak, firmalar için ise, bu bir katma değer olacak ve her iki tarafta faydalanacaktır. Her iki araştırmanın da gösterdiği gibi, kayıt dışı ekonomi ve işsizlik arasında bir pozitif ilişki olacaktır.
Adriana Ana Maria Alexandru yaptığı bir diğer çalışmada, yine ABD’nin 1980 ve 2009 yılları arasındaki işsizlik verileri ve MIMIC modeli kullanılarak hesaplanmış kayıt dışı ekonomi verileri kullanılmıştır. Ayrıca SVAR modeli kullanılarak inceleme
64 Roberto Dell'Anno; Offiong Helen Solomon, Shadow Economy And Unemployment Rate In U.S.A.
Is There A Structural Relationship? An Empirical Analysis, Applied Economics 40, s 2537-2555, 2008
yapılmıştır. Bu incelemede ortaya çıkan sonuç yukarıdaki ile aynıdır. Bu incelemenin önemi ile bu çalışmada uygulanan modele yakın bir model kullanılmasıdır.65
Ayrıca yine Ana Maria Alexandru’nun İspanya için66, Christopher Bajada’nın Avustralya için67 yapmış oldukları incelemelerde sonuçlar benzer çıkmıştır. Kayıt dışı ekonomi ve işsizlik arasında, etki tepki fonksiyonları pozitif bir ilişki göstermektedir.
Bütün bu sonuçlar, bu çalışmada elde edilmiş olan sonucu ile paralellik göstermektedir.
Elbette, kullanılan yöntemler, incelenilen ülkelerin yapıları farklıdır. Uzun ve kısa dönemde bir takım farklı tepkiler oluşabilmektedir. Fakat yine de, sonuçların paralel çıkıyor oluşu olumlu bir göstergedir. Bir diğer paralel sonuç, yine Ana Maria Alexandru’nun ABD ile ilgili yapmış olduğu çalışmada68 işsizliğin, kayıt dışı ekonominin tek yönlü granger nedeni olduğunu tespit etmesi ile elde edilmişti. Bu çalışmada da bu sonucun aynısı bir sonuç elde edilmiştir.
Sonuç olarak, yapılan literatür incelemesinde, teorik ve istatistiki çalışmalar ele alınmıştır. Karşılaştırmalarda elde edilen sonuçlar, diğer çalışmalarla benzerlikler göstermiştir. Bir önceki bölümde sunulmuş konu ile alakalı teorik çalışmalara uygun sonuçlar elde edilmiştir. Kayıt dışı ekonomi’nin istihdam artırıcı, pozitif gelir yaratıcı ve rekabet gücü artırıcı pozitif etkileri, sonuçlarda görülmüştür. Diğer ülkelerle alakalı yapılan çalışmalarda ise, kayıt dışı ekonomi ve işsizlik arasındaki etki tepki fonksiyonundan elde edilen sonuçlara paralel sonuçlar çıkmıştır. Bu grafiğe göre kayıt dışı ekonomi, işsizlikte meydana gelen şoka, pozitif bir tepki vermektedir. ABD ve İspanya ile ilgili incelenen çalışmalarda da sonuçlar bu yönde çıkmıştır. Elbette kullanılan yöntemler, veriler, ülkelerin yapısı farklılıklar göstermektedir. Bu nedenle sonuçların paralel çıkması sonuçların kesin doğru olduğunu kanıtlamaz. Fakat istatistiki sonuçların benzer çıkıyor oluşu, teorik çalışmalarda beklenen sonuçlara uygun ekonometrik sonuçlar elde edilmiş olması, çalışmanın güvenilirliğini artırıcı bir unsurlardır.
65 Adriana AnaMaria Alexandru, Ion Dobre, Catalin Corneliu Ghinararu, A SVAR approach of the relationship between shadow economy and unemployment rate: The case of United States, http://www.wseas.us/e-library/conferences/2010/TimisoaraW/EMT/EMT1-38.pdf, s 242-47, 2010
66 Ion Dobre, Adriana AnaMaria Alexandru, The Impact of Unemployment Rate on the Dimension of Shadow Economy in Spain: A Structural Equation Approach, European Research Studies 12, 2009
67 Christopher Bajada, Unemployment and the underground economy in Australia, Applied Economics 37, s. 177-189, 2005
68 Adriana AnaMaria Alexandru, Ion Dobre, The USA shadow economy and the unemployment rate:
Granger causality results, Journal of Applied Quantitative Methods, 2010
SONUÇ
Türkiye’nin önemli problemlerinden iki tanesi olan kayıt dışı ekonomi ve işsizlik arasındaki ilişki, bu incelemenin konusu olmuştur. İlk beş bölümde literatürde ki ilgili çalışmalardan faydalanarak, kayıt dışı ekonomi ve işsizlik ile alakalı teorik bilgiler verilmiştir. Son bölümde ise, derlenen veriler ile bu ilişkinin ekonometrik analizi VAR modeli ile yapılmıştır.
İncelemenin son bölümü, bu ilişkinin elde edilen sonucunun istatistiksel olarak test edildiği ve yorumlandığı, incelemeyi sonuca bağlacak en önemli kısımdır. Kayıt dışı ekonomi ve işsizlik ilişkisinin direk incelenmesinden ziyade, bu ilişkiye dolaylı ve doğrudan etkide bulunabilecek, başka parametrelerinde modele konması gerektiği düşünülmüştür. Bu sebeple, bu ilişkiye etkide bulanabilecek, bir takım makroekonomik parametreler, eklenmiştir. Birçok parametre ile ilgili incelemeler tamamlandıktan sonra, mevduat faiz oranları, sosyal güvenlik harcamaları, enflasyon ve toplam vergi oranlarının, modele eklenmesine karar verilmiştir. Bu kararı alırken, modeller açıklayıcılığı ve anlamlılığı ile ilgili testlerden geçirilmiştir.
Modele karar verildikten sonra, verilerin otokorelasyon, durağanlık, hata terimlerinin dağılımı gibi faktörlerinin testleri yapılmıştır. VAR modelinin doğru sonuçlar verebilmesi için, bu varyasımların geçerli olması gerektiği kaçınılmaz bir durumdur. Veriler test edilip, anlamlı sonuçlar elde edildiktan sonra ise, modelin incelenmesine geçilmiştir. Öncesinde, VAR modelinin seçilmesinin önemini de vurgulamak yerinde olacaktır. Herhangi bir teoriye bağlı kalmadan yapılabilen VAR modelinin kurulumu ve tahmini basittir. Modelin kurulumunda değişkenlerin içsel ve dışsal olması önemli değildir. Tüm değişkenler içsel olarak kabul edilir. Bu durumda modelde dışsal değişkenlerde kullanılabilmektedir.
VAR modeli kurulup, incelendiğinde, modelin anlamlı olduğu ve bağımlı değişken olan, kayıt dışı ekonominin, bağımsız değişkenler tarafından açıklanma
oranının %72 olduğu gözükmektedir. Başlangıç olarak, bu değerler tatmin edici düzeyde olmuştur.
Daha sonrasında, veriler arasında eşbütünleşim olup, olmadığı da incelenmiştir.
Eşbütünleşim, ekonomik değişkenler arasında, uzun dönemde herhangi bir ilişkinin olup, olmadığının istatistiksel olarak incelenmesidir. Eşbütünleşim analizi ile, iki yada daha fazla durağan dışı değişkenin durağan bir ilişki içinde olup olmadığı test edilir.
Farkları alınarak, uzun dönem denge ilişkisi zarar gören parametreler için, bu test can alıcıdır. Eğer durağan dışı değişkenlerde uzun dönem ilişkisi söz konusu değilse, tahmin edilecek regresyon, sahte regresyon olabilmektedir. Eşbütünleşim testleri sonucunda, elde edilen bulgular da incelemede vurgulanmıştır. Bu incelemenin yapılması için, dikkat edilecek önemli nokta, incelenecek verilerin aynı düzeyde durağan olması gerektiğidir. Eğer veriler aynı düzeyde durağan değilse, bu inceleme yapılamaz. Bu koşulu yerine getiren verilerle oluşturulan regresyon için uygun gecikme sayısı bulunduktan sonra, yapılan eşbütünleşim analizinde, eşbütünleşimin var olduğu ve ortaya çıkan eşitlikteki değerlerin, özellikle işsizilik verilerinin anlamlı olduğu görülmüştür. Kayıt dışı ekonomide ki bir birimlik artışın, işsizlikte 0,14 birimlik bir azalışa sebep olduğu görülmüştür. Trend eklenen modelde ise, bu oranın 0,23’e kadar yükseldiği görülmektedir. Bu durum, ekonometrik analize başlamadan önce, beşinci bölümde açıklandığı üzere beklenen bir durumdur. İşverenler, kayıt dışı ekonomiye geçişden sonra elde ettikleri fayda ile hem yeni istihdam, hem de kendilerine pozitif bir gelir etkisi yaratırlar. Böylece birebir oranda olmasa da, işsizliğin azalmasına katkıda bulunurlar.
Bir sonraki incelemede ise, hata düzeltme modeli uygulanarak, ilişkinin kısa dönemli bir ilişkisi olup olmadığı da incelenmiştir. Fakat hata düzeltme modeli istatistiki çıktıları anlamlı sonuçlar vermemektedir. Bu durumda, model kısa dönemli bir ilişkiyi göstermemektedir. Bunun sebebi olarakta, kayıt dışı ekonomiye reaksiyon verebilmenin daha çabuk olabilmesine rağmen, diğer makroekonomik parametrelerin bu kadar çabuk reaksiyon gösterememesi gösterilebilir.
Daha sonra, bir diğer önemli analiz olan kovaryans ayrıştırması yapılmıştır. Bu analizde de önemli nokta, analiz yaparken, içsellik ve dışsallık ayrımının önemli olmasıdır. Cholesky sıralaması denilen sıralamaya göre, seriler içselden dışsala göre ayrıştırılmalı ya da genelleştirilmiş etkiler yöntemi kullanılmalıdır. Bu önemli nokta göz
önünde bulundurularak, yapılan analizde, ortaya çıkan sonuç, kayıt dışı ekonomi ile işsizlik arasında önemli bir ilişki olduğudur. Varyans ayrıştırması ile parametrelerde meydana gelen değişimin, regresyondaki değişkenlerin hangilerinin etkisiyle meydana geldiği ölçülür. Burada kayıt dışı ekonomide meydana gelen değişimler, büyük ölçüde işsizlik etkisi ile oluşurken, işsizlikde meydana gelen değişimlerde bütün dönem neredeyse, sabit şekilde ve %7 oranında kayıt dışı tarafından meydana gelmektedir.
Bu analizi destekleyen bir diğer inceleme ise, etki-tepki fonksiyonları incelemesidir. Bu fonksiyonlar, hata terimlerinden birindeki bir standart sapmalık şokun, içsel değişkenlerin değerlerindeki etkisini gösteren sonuçları ortaya koyar. Bu iki parametre ile alakalı fonksiyonlara bakıldığında, kayıt dışı ekonomi, işsizlikde meydana gelen şoka, önce artan, daha sonra 0’a yakınsayan bir tepki verir. İşsizlik ise, kayıt dışı ekonominin artışına önce pozitif, ilerleyen dönemlerde ise, negatif tepkiler verir. Ayrıca Granger nedensellik testlerinde de işsizliğin kayıt dışı ekonominin tek yönlü nedeni olduğuna dair sonuçta bulunmaktadır.
Türkiye’de kayıt dışı ekonomi ve işsizlik arasındaki ilişkinin incelendiği çalışma ile istatiksel olarak anlamlı ve önemli sonuçlar elde edilmiştir. Türkiye’nin son dönemlerde ki en önemli sorunlarının başında gelen kayıt dışı ekonomi ve işsizlik arasındaki ilişki göz önüne serilmiştir. Kayıt dışı ekonominin artışı ile birlikte uzun dönemde işsizlikte meydana gelen azalış, kayıt dışı sorunun nedenleri, ilerleyişi ve sonuçlarını analiz etme açısından önemli bir bulgudur. Bu sonuçlarla birlikte etki tepki fonksiyonu, varyans ayrıştırması ve nedensellik testlerini de birlikte ele alarak ilerlemek yerinde olacaktır. Bu sonuçların hepsi teorik olarak çok büyük bir sürpriz olarak değerlendirilemez. Nitekim son bölümden önce, incelemiş olduğumuz teorik bölümler ve son bölümde incelemiş olduğumuz, aynı konulu yabancı literatüdeki incelemeler benzer sonuçlar göstermektedir. Neticede bu çalışma, kayıt dışı ekonomi işsizlik ilişkisinin yönü ve etkisinin belirlenmesi ve istatistiki olarak kanıtı olması açısından önemli bir noktaya götürmektedir.
REFERANS
Akalın Gülsüm, Kesikoğlu Ferdi, Türkiye’de Kayıt dışı Ekonomi ve Büyüme İlişkisi, Zonguldak Karaelmas Üniversitesi, Cilt 3, Sayı 5, 2007.
Alexandru Adriana AnaMaria, Dobre Ion, Ghinararu Catalin Corneliu, A SVAR approach of the relationship between shadow economy and unemployment rate:
The case of United States,
http://www.wseas.us/e-library/conferences/2010/TimisoaraW/EMT/EMT1-38.pdf, s 242-47, 2010
Alexandru Adriana AnaMaria, Dobre Ion, The USA shadow economy and the unemployment rate: Granger causality results, Journal of Applied Quantitative Methods, 2010
Altuğ Osman, Kayıtdışı Ekonominin Boyutları, Erciyes Üniv. İİBF Dergisi, 15, 1997 Altuğ Osman, Kayıt dışı Ekonomi, Cem Ofset Matbaacılık, İstanbul: 1994.
Aydemir Şinasi, Türkiye’de Kayıtdışı Ekonomi, Ankara: Maliye Hesap Uzmanları Derneği, 1995
Bajada Christopher, Unemployment and the underground economy in Australia, Applied Economics 37, s. 177-189, 2005
Baştaymaz Tahir, Enformel Sektörde Çocuk İşgücü ve İstismarı, Prof. Dr. Orhan Tuna’ya Armağan, İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi Yayını, İstanbul 1990.
Bozdağlıoğlu E.Yasemin Uyar, Türkiye’de İşsizliğin Özellikleri Ve İşsizlikle Mücadele Politikaları, Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 20, 2008.
Boztepe Yenal, Türkiye’de İşsizlik Kavramı ve İşsizliğin Ortadan Kaldırılması İle İlgili Bir Model Oluşturulması, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme Yönetimi Ana Bilim Dalı, 2007
Bulut Volkan, Türkiye’de İşsizlik Süresini Etkileyen Faktörlerin Yaşam Çözümlemesi İle İncelenmesi, Hacettepe Üniversitesi Yüksek Lisans Tezi, 2011.
Bulut Volkan, Türkiye’de İşsizlik Süresini Etkileyen Faktörlerin Yaşam Çözümlemesi İle İncelenmesi, Hacettepe Üniversitesi Yüksek Lisans Tezi, 2011.