2 Ertesi Gün Kıbrıs sorunu çözümü sonrasında ticari fırsatlar FIONA MULLEN ÖZLEM OĞUZ PRAXOULA ANTONIADOU KYRIACOU PCC Paper 1/2008
3
4 Institutt for fredsforskning Uluslararası Barış Araştırma Enstütüsü, Oslo (PRIO) Hausmanns gate 7, NO-0186 OSLO, Norway Tel Fax Web: Prio, kendine bağlı araştırmacıları, çalışmalarını hakemli dergilerde ve kitap dizilerinde ve ayrıca PRIOʼnun kendi Rapor, Makale ve Politika Notu dizilerinde yayınlamalarını teşvik eder. PRIO bu dizileri, yayına hazırlanırken gerekli kalite denetimini yapar ancak ancak herhangi bir politik konu ile ilgili fikir yürütmemektedir. PRIO araştırmacılarının kamuya açık tartışmalara aktif katılımını destekler ve onları fikirlerini özgürce ifade etmeleri hususunda destekler. Yayınlardaki hipotezlerin, teorilerin, bulgu ve ifade edilen görüşlerin sorumluluk ve onuru yazarların kendilerine aittir. Uyarı: Bu rapor, İngilizce yazılmış orjinal raporun Türkçeye çevirisidir. Yazaralar sadece İngilizce yazılmış orjinal raporun içeriğinden sorumludurlar. International Peace Research Institute, Oslo (PRIO), 2007 (Uluslararası Barış Araştırma Enstütüsü, Oslo (PRIO), 2007) Tüm hakları saklıdır. Bu yayının hiç bir bölümü telif hak sahip(lerinin) yazılı izni olmadan çoğaltılamaz, daha sonra kullanılmak üzere elektronik, mekanik, fotokopi, kayıt veya herhangi başka bir şekilde yüklenip, kopyalanıp saklanamaz. ISBN Harita Tasarım: Jane Reeves Ön Kapak Tasarımı: hotpinkdesign
5 III İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER...III TEŞEKKÜR...V ÖZET ARAŞTIRMA YÖNTEMİ İTİBATİYLE YUNANISTAN-TÜRKİYE TİCARİ İLİŞKİLERİ İTİBATİYLE YUNANISTAN-TÜRKİYE TİCARİ İLİŞKİLERİ: SONUÇLAR KIBRIS VE YUNANISTAN / TÜRKİYE ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER...11 GÜNEY İLE YUNANISTAN ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER...11 KUZEY İLE TÜRKİYE ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER...12 KIBRIS VE YUNANİSTAN/TÜRKİYE ARASINDA TİCARİ İLİŞKİLER: SONUÇLAR TÜRKİYEʼDE BAŞLICA BÜYÜME FIRSATLARI...15 TÜRKİYEʼDE BAŞLICA BÜYÜME FIRSATLARI: SONUÇLAR KIBRISʼTA BAŞLICA SEKTÖREL EĞİLİMLER...23 A. MAKROEKONOMİ...23 B. TURİZM...28 C. GAYRİ MENKUL...31 D. EĞİTİM...34 E. TAŞIMACILIK...36 F. PROFESYONEL HİZMETLER...38 G. MAL TİCARETİ...39 KIBRISʼTA BAŞLICA SEKTÖREL EĞİLİMLER: SONUÇLAR ÇÖZÜMLE GELEN TİCARİ FIRSATLARIN RAKAMSAL DÖKÜMÜ...43 A. KIBRISʼTAN TÜRKİYEʼYE İHRACAT ÖNGÖRÜLERİ...44 B. KIBRIS İNŞAAT VE GAYRİ MENKUL PAZAR ÖNGÖRÜLERİ...48 C. TURIZM, EĞİTİM, MUHASEBE VE HUKUK ile İLGİLİ ÖNGÖRÜLER...50 D. DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM ÖNGÖRÜLERİ...52 AVRO BAZINDA BARIŞTAN ELDE EDİLECEK TOPLAM KAZANIM...53
6 7. BAZI OLUMLU DÜŞÜNCE VE ÖNERİLER RAPORUN SONUCU...57 EK A: METODOLOJİ HAKKINDA NOT...59 EK B: REFERANSLAR...61 KAYNAKÇA...61 İSTATİSTİKİ KAYNAKLAR...62 EK C: İSTATİSTİKLER...63
7 V TEŞEKKÜR Bu rapor, yazarlardan bir tanesinin zihnini çok uzun süredir meşgul eden bir fikirdi ve Uluslararası Barış Araştırma Enstütüsü, Oslo (PRIO) ve onun Kıbrısʼtaki merkezi (PRIO Cyprus Centre-PCC)ʼin desteği olmasaydı mümkün olmayacaktı. Özellikle PRIO Kıbrıs Merkezi yöneticisi Arne Strandʼin konuyu hızlı bir şekilde kavraması ve bu fikrin iki, üç hafta gibi kısa bir sürede canlı bir projeye dönüşmesini sağladığı için kendisine teşekkürü borç biliriz. Aynı zamanda bize detaylı ve ayrılmış veri sağladıkları ve sabırla sorularımızı yanıtladıkları için Bank of Greeceʼe, Kıbrıs Merkez Bankasına, Kıbrıs Türk Devlet Planlama Örgütüne, Turizm Planlama ve İstatistiki Hizmet Birimine teşekkür ederiz. Yine, bu kurumlarda ve Eurostatʼdaki birçok istatistikçiye, özenle topladıkları veriler sayesinde yapılan bu ekonomik analizi mümkün kıldıkları için teşekkür ederiz. Diğer taraftan bize ücretsiz olarak Türkiye hakkındaki öngörüler, Kıbrısʼın İş Çevresi Sıralaması ve raporda adı geçen diğer ülkeler için önemli konumda olan bölgelerle ilgili ticaret bilgilerini sağlayan Economist Intelligence Unitʼe teşekkür ederiz. Son olarak, çözüm sonrası iş fırsatları hakkında bizlerle görüşlerini paylaşan iş adamlarına teşekkür ederiz. Bizim bu çalışmamızın ticaretle uğraşan daha nicelerinin öne çıkıp adanın birleşmesinin karlı bir girişime daha başka nasıl dönüşebilir konusunda fikir alışverişinde bulunmaları için teşvik etmesini, açık yüreklilikle umuyoruz. Lefkoşa Ocak 2008
8
9 1 ÖZET Yunanistan ve Türkiye arasındaki yakınlaşma, iki ülke arasındaki ticari ilişkilerin ani artışına yol açtı. Bu artış Yunanistanı, Türkiyeʼdeki en büyük on yabancı yatırımcı arasına yerleştirirken Türkiyeʼyi de Yunanistan için en hızlı büyüyen pazarlardan, özellikle turizm pazarlarından biri haline getirdi. İki ülke arasındaki mal ve hizmet ticareti yılları arasında yılda ortalama % 25 artarken, turizm sektörü ise yılda ortalama % 275 gibi muazzam bir oranda büyümüştür. Ticaretteki bu muazzam artış gösteriyor ki, yüzyıllara dayanan karşılıklı düşmanlıklara rağmen, politik şartlar düzeldikçe, iş çevreleri güvensizlik duygularını hızlı bir şekilde aşabiliyor. Bu gelişmeler, Kıbrısʼın küçük ölçeğiyle birleşince, gösteriyor ki bir anlaşmadan sonra Kıbrıs işletmeleri ve daha geniş çaptaki tüm kamu için en karlı fırsatlar adanın ötesinde, adlandıracak olursak Türkiye ile iş yapmakta yatıyor. Adadaki Kıbrıslıları bu fırsatların parasal değerleri hakkında bir fikir sahibi yapmak adına, önemli sektörler için hem birleşme sonrası hem de bölünmüşlüğün devamı senaryosu üzerine tahminler yaptık. Bölünmüş Kıbrısʼı birleşmiş Kıbrıs senaryosundan çıkartarak, her sektör için yıllık barış kazanım payını hesaplayabiliriz. Benimsediğimiz metodolojide, temel kılavuz olarak Türkiye ve Yunanistan arasındaki mal ve hizmet ihracatının büyüme oranları ve aynı zamanda Kıbrısʼın her iki tarafındaki son zamana ait makroekonomik ve sektörel eğilimler dikkate alındı. Özellikle üstünde durduğumuz sektörler, bir anlaşma sonrası Türkiye ile iş yapmaktan ve adadaki gelişmelerden en çok kazanç sağlayacak sektörlerdir. Bu sektörler, turizm, taşımacılı, inşaat ve gayri-menkul, yüksek öğrenim ve muhasebe ve hukuk hizmetleridir. Belirli bir çözüme ilişkin ekonomiden bilinçli bir şekilde kaçınarak çok basit bir varsayım yaptık: her iki toplumun çoğunluğunun desteğini kazanan çözüm politik ve ekonomik olarak sürdürülebilir bir çözümdür. Hesaplarımıza göre, eğer Kıbrıs birleşmiş olsaydı, birleşmeden sonraki ilk yedi yılda ortalama olarak Kıbrıslı işletmelerin yıllık olarak kazanımları: 510 milyon AVRO Türkiyeʼye yapılacak ek mal ve hizmet ihracatından olmak üzere bunun 385 milyon AVRO tutarındaki kısmı turizm, 22 milyon ise taşımacılıktan 618 milyon AVRO Türkiye ile mal ve hizmet ticareti olarak toplam ek ticaretten 393 milyon AVRO Kıbrıslı inşaat şirketlerine gelecek yeni işlerden 155 milyon AVRO Kıbrıslı emlak şirketlerine gelecek yeni işlerden 316 milyon AVRO Kıbrıslı turizm işletmelerine (Türkiyeʼden gelecek yeni işler hariç) gelecek yeni işlerden.
10 2 Ertesi Gün 162 milyon AVRO Kıbrısʼtaki yüksek öğrenim sektörüne 103 milyon AVRO Kıbrıslı muhasebe ve hukuk şirketlerine 184 milyon AVRO Kıbrısʼa gelecek yeni doğrudan yabancı yatırımlardan (DYY) inşaat ve emlak sektörlerinde halihazırda mevcut önemli miktardaki yatırım buna dahil değil İşletmelere sağlayacağı yıllık kazanım yıllık barış kazanım payı bir yılda 283 milyon AVROʼdan 3.9 milyar AVROʼya yükselir, ya da başka bir deyişle yedinci yıla kadar GSYİHʼnın %10 Barış kazanım payı ortalama olarak yılda 1.8 milyar AVROʼya eşittir (yani 1milyar KL veya 3 milyar YTLʼnin üzerinde). Hane halkı geliri cinsinden ifade edildiğinde, Kıbrısʼta aile başına yıllık barış kâr payı yaklaşık 5,500 AVROʼya gelir. Bu miktar adanın güneyindeki ortalama gelirin %20ʼsine ve adanın kuzeyindeki ortalama gelirin %40ʼına karşılık gelmektedir. Bu hesaplama aslında en fazla kazanç sağlayabilecek sektörlere odaklandığından dolayı raporun vardığı sonuç da, öngörülecek en azı yansıtmaktadır. Üstelik, Baku-Ceyhan petrol boru hattından doğacak yeni iş olanakları (1.3 milyar AVRO) ve Ankara Protokolüʼnün yürürlüğe girmesi (187 milyon AVRO) gibi önemli bölgesel gelişmeler de göz önünde tutulursa, hesaplanan bu barıştan elde edilecek kazanım payı nerdeyse ikiye katlanabilecektir.
11 Özet 3 ÖZET TABLO 2008* 2009* 2015* Annual Bonus per YENİDEN BİRLEŞMİŞ KIBRIS: Yıl 0 Yıl 1 Yıl 7 bonus household İŞLETMELER İÇİN YİNELENEN KÂR PAYI AVROm AVROm AVROm AVROm** AVROm** Türkiye ile yeni ticaret 1. Türkiyeʼye mal ihracatı Türkiyeʼye hizmet ihracatı , , Türkiye ile yeni ticaret kâr payı(1+2) , ,531.7 Yeni inşaat ve gayri-menkul işleri 4. Yeni inşaat işleri , Yeni gayri-menkul işleri Yeni inşaat ve gayri-menkul işleri kâr payı (4+5) , ,645.5 Diğer ek iş alanları 7. Yeni turizm geliri (Yukarıda bahsi geçen hizmetlerdeki Türkiye hariç) Yeni eğitim geliri (Yukarıda bahsi geçen hizmetlerdeki Türkiye hariç) Yeni muhasebe ve hukuk hizmetleri Diğer ek iş alanları kâr payı (7+8+9) , ,743.6 Doğrudan yabancı ek yatırım (inşaat/gayri menkul hariç) 12. Yeni doğrudan yabancı yatırım Yeni doğrudan yabancı yatırım kâr payı (12) Barışla elde edilen toplam kâr payı ( ) , , ,474.0 Birleşmiş GYİMHʼnın % Nazım Hesaplar: Diğer potansiyel gelirler Taşımacılık: Ankara protokolunun yürürlüğe girmesi Bakü-Ceyhan boru hattından taşımacılık ve depolama geliri , , ,968.3 Olası Nakliyat ve petrol taşımacılık kâr payı , , ,500.0 * * Beklenen ihracatlar / sermaye devri / gelir. ** Çözüm sonrası yıllık (ortalama) yeni iş. Temel öngörülerin kaynağı:yazarların öngörüleri Yunanistan ve Türkiyeʼnin gelişmesi ile Kıbrısʼın son zamanlara ait makroekonomik performansı.
12
13 5 1. ARAŞTIRMA YÖNTEMİ Bu çalışma Kıbrıs sorununa, ya da adadaki herhangi bir siyasi parti veya harekete bir çözüm önermeyi hedeflemekte değildir. Projedeki üç araştırmacının her biri kişisel yetki alanlarında faaliyet gösteriyorlar. Araştırmamızın konu başlığında da ifade edilği gibi, bu çalışma çözümden sonraki gün hakkındadır. Herhangi bir çözüm türünün kısa vadeli ekonomik etkileri önemli bir husus olmasına rağmen, bu husus kısa çalışmanın kapsamını aşan çok daha geniş bir konudur. Oysa bizim çalışmamız Kıbrıs sorununun çözümünden sonra, uzun vadede, yineleyerek ortaya çıkacak iş imkanlarını odak alır. Bir ya da bir başka çözüm türünün ekonomisi tarafıdan hedefimizden şaşırtılmadan çözümü takip eden fırsatlara odaklanabilmek için çok basit bir varsayım yapıyoruz: her iki toplumun çoğunlu ğunun desteğini kazanan çözüm, mükemmel olmasa bile, politik ve ekonomik olarak sürdürülebilir bir çözümdür. Başlangıç hipotezimiz, esas olarak, uzun-vadeli fırsatların ada dışında, yani Türkiye ile (mal ve hizmet ticaretinde) iş yapmakta olduğudur. Türkiye, hem nüfus olarak hem de ekonomik büyüklük olarak bizim en büyük komşumuzdur. Üstelik, nüfusundan dolayı dünyada ümit vadeden gelişen pazarlardan biridir. İzlanda, Malta, Estonya ve Slovenya gibi diğer küçük nüfuslu Avrupa ülkelerinde görüldüğü gibi, normal şartlar altında bir ülkenin en büyük komşusu o ülkenin en büyük ihracat pazarıdır. 1 Fakat şu anda adanın sadece üçte biri (ya da tüm-ada ekonomisi bazında değerlendirilirse, adanın bir bölü yedisi) Türkiye ile iş yapıyor. Kıbrısʼta tuhaf olan bir durum ise Güney Kıbrısʼın en büyük ihracat pazarının Yunanistan değil 3,200 kilometre mesafede olan Birleşik Kraliyet olmasıdır. Güney Kıbrıs ile Türkiye arasında ticari ilişkilerin her zaman kötü olacağına dair kalıcı bir inancı sürdürmek cezbedicidir: hatta, bir çözümden sonra bile güvensizlik o denli derin olur ki hiçbir Kıbrıslı Rum, bir Türk ile ticaret yapmaz. Dolayısıyle, bu karamsar teoriyi sınayabilmek için, ikinci bölümde, ilk önce, (ilişkilerin zayıf olduğu) 1996ʼdan itibaren Yunanistan ve Türkiye arasındaki ticari gelişmeyi ve makroekonomik ilişkileri inceledik daha sonra da iki ülke arasında yakınlaşmanın başladığı 1999 ve sonrası dönem incelendi. Bu durum bize aynı zamanda yeniden birleşmiş bir Kıbrıs ve Türkiye potansiyelini düşünebilmemiz için zemin hazırlamıştır. Üçüncü bölümde, Kıbrıs ile Yunanistan ve Kıbrıs ile Türkiye arasındaki son ticari ilişkileri inceleyeceğiz. Bu gelişmeler bize birleşmiş bir Kıbrıs ile Türkiye arasındaki iş potansiyeli hakkında bir fikir verebilir. 1 Sözkonusu ülkelerin en büyük ihracaat pazarları hakkındaki veriler Economist Intelligence Unitʼden tedarik edimiştir.
14 6 Ertesi Gün Dördüncü bölümde, Türk ekonomisini anlamak ve Kıbrıs işletmeleri için potansiyeli ölçebilmek amacıyla Türkiyeʼnin son dönem makroekonomik performansına bakacağız. Aynı zamanda, Kıbrıslı yatırımcıların özellikle ilgisini çekebilecek emlak gibi büyümeye yatkın yatırım alanları üzerinde durarak, gelecekle ilgili beklentilerin analizini yapacağız. Beşinci bölümde, yine Kıbrısʼta anlaşma sonrası fırsatları ölçebilmek için, Kıbrısʼın her iki taraftaki ekonominin analizini yapacağız. Bunu, son makroekonomik performansın göstegesi doğrultusunda adanın en çok ümit vaad eden beş hizmet sektörü olan: turizm, gayri menkul, yüksek eğitim, nakliye, ve muhasebe ve hukuk hizmetlerine odaklanarak yapacağız. Yine aynı zamanda, Yeşil Hat dahil olamk üzere, mal ticaret gelişmelerini inceleyeceğiz. Yunanistan ve Türkiye arasında ve Kıbrıs ile Yunanistan/Türkiye arasındaki iş ilişkilerinin nasıl geliştiğine baktıktan sonra, Türkiyeʼdeki büyüme potansiyelini inceledikten sonra, Kıbrıs adasındaki başlıca sektörlerin güçlü ve zayıf yanlarını tanımladıktan sonra altıncı bölümde birleşmiş Kıbrısʼın yıllık ve yinelenen barış kazanım miktarını Avro olarak belirleyceğiz. En nihayet, yedinci bölümde açık bir gökyüzü düşüncelerini: yani, her iki ülkede, kalkınma konusunda ticari ilişkileri gerçekten tetiklemede yardımcı olabilecek fikirleri ortaya koyacağız, ve son olarak sekizinci bölüm ise tüm bu çalışmalarımızın sonuç bölümüdür.
15 İTİBARİYLE YUNANİSTAN-TÜRKİYE ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER Yakınlaşma ticari ilişkilerde canlılık yarattı. İlişkiler bakımından 1999 yılı, Türkiye ve Yunanistan için, hem tarihi, hem de ekonomik açıdan önemli bir olaydı. 1996ʼda Ege adaları yüzünden nerdeyse her iki ülke de savaşa gitmek üzereyken, Ağustos ve Eylül 1999ʼda İzmit ve Atina depremlerini takip eden karşılıklı yardım - laşmalar dahil olmak üzere, bir dizi hadise 1999ʼun sonlarına doğru buzların benzeri görülmemiş bir şekilde erimesine yol açtı. 2 Bu devam eden yakınlaşma durumu ticari ilişkilerde de ani artışa sebep oldu. Yunanistanʼın ödemeler bilançosu verileri, Yunanistanʼdan Türkiyeʼye olan hizmet ihracatının 1999 ile 2002 arasında dört kat arttığını gösterirken, 2002 ile 2006 arasında ise nerdeyse iki kat arttığı gözlemlendi. (Bakınız: Ek Tablo 1). Ancak, olumlu ticari sonuçlar yalnız Yunanistan tarafından hissedilmemiştir. Benzer bir durum da Türkiyeʼden Yunanistanʼa olan hizmet ihracatında yaşandı ve 1999 ile 2002 yılları arasında Yunanistanʼa hizmet satışı dört kat artarken, 2002 ile 2006 arasında ise bir buçuk kattan fazla bir artış kaydedildi. Sonuç olarak, Yunanistan ile Türkiye arasındaki dış ödemeler işlemlerinin toplamı yükselişe geçerek, 1996ʼda sadece 20.4 milyon AVRO iken, 1999ʼda 46.1 milyon AVROʼya, 2006ʼda ise milyon AVROʼya yükseldi ile 2006 yılları arasında Yunanistan ile Türkiye arasındaki hizmet ticaretinde yıllık ortalama artış %36.1 di. Karşılaştırıldığı zaman, aynı dönemde bu ülkelerden dünyanın diğer ülkelerine yapılan hizmet ihracatındaki yıllık artış ortalama olarak %10 du ( Bakınız: Ek Tablo 2). Hizmet ticareti yedi kattan fazla arttı Not: verileri mevcut değil Kaynaklar: Eurostat, Bank of Greece. 2 Ker-Lindsay, Crisis and Conciliation (Kriz ve Uzlaşı): Türkiye ve Yunanistan arasında yakınlaşma yılı, 2007, sayfa xi.
16 8 Ertesi Gün Mal ticareti de benzer bir çizgiyi takip etti ile 2006 yılları arasında hem Yunanistanʼdan Türkiyeʼye, hem de Türkiyeʼden Yunanistanʼa mal ihracatı dört kattan fazla arttı. Bundan dolayı iki ülke arasındaki mal ticareti 1996 yılında milyon AVRO ve 1999ʼda milyon AVROʼdan 2006ʼda 1,446.7 milyon AVRO (yani 1.4 milyar AVRO)ʼya yine dört kat yükseldi ile 2006 yılları arasında Yunanistan ile Türkiye arasındaki mal ticareti ortalama olarak yılda %23.2 arttı. Karşılaştırıldığı zaman, aynı dönemde bu ülkelerden yapılan toplam hizmet ihracatındaki yıllık artış ortalama olarak %15 di. Başka bir deyişle, yakınlaşma her iki ülke için güçlü bir barış kazanım payı yarattı. ( Bakınız: Ek Tablo 3). Mal ticareti dört kattan fazla arttı Note: not available. Sources: Eurostat, Bank of Greece. Turizm pazarı karşılıklı olarak yükselişte Türkiye ve Yunanistan arasındaki yakınlaşmadan en kazançlı çıkan sektörlerden biri de hizmetlerin alt katagorilerinden, turizm sektörü oldu. Yunanistanʼın Türkiyeʼden gelen seyahat - lardan kazanımı 13 kattan fazla arttı. 1999ʼda 5.1 milyon AVROʼdan, 2006ʼda 69 milyon AVROʼya ulaştı. Benzer bir şekilde, Türkiyeʼnin Yunanistanʼdan olan seyahat geliri (Yunan verilerine göre), 1999ʼda 3.6 milyon AVROʼdan 2006ʼda 70.2 milyon AVROʼya çıkarak nerdeyse 20 kat arttı. Toplam seyahat pazarı yılda %275 oranlık şaşırtıcı bir hızla, 1999ʼda 8.7 milyon AVROʼdan 2006 yılında milyon AVROʼya çıktı. ( Bakınız: Ek Tablo 4). Dahası, Yunanistan hakkındaki verilere göre yeni ilişkilerden ticari turizmi de en az eğlence turizmi kadar fayda sağlamaktadır yılında Yunanistanı ziyaret eden Türklerin harcadıkları 69 milyon AVROʼdan 32.3 milyonu iş seyahati dolayısıyle harcanan miktarken, bunun 35.5 milyon AVRO tutarındaki miktar ise tatilcilerin bıraktıkları miktardır.
17 itibariyle Yunanistan-Türkiye arasındaki ticari ilişkiler 9 Not: Türkiyeʼnin Yunanistanʼdan kazanımları verileri, Yunanistanʼın Türkiye ile borçlar verilerinden tedarik edilmiştir. Kaynaklar: Eurostat, Bank of Greece. Yunan yük taşımacılığı fayda sağlamışa benziyor Apaçık bir şekilde fayda sağlayan bir başka hizmet sektörü de taşımacılık. Yunanistanʼın Türkiyeʼden elde ettiği taşımacılık geliri arası her yıl ortalama %32.2 oranında artarken, Türkiyeʼnin Yunanistanʼdan elde ettiği taşımacılık geliri aynı dönem içinde ortalama %35.7 oranında arttı. Taşımacılık hizmetlerinden dolayı Yunanistanʼın geliri 1999ʼda 8.2 milyon AVROʼdan 2006 yılında 50.2 milyon AVROʼya yükseldi. Elde edilen verilere göre bu kazancın çoğu deniz yolu yük taşımacılığından kaynaklanır 2006 yılında bu rakam 41.4 milyon AVROʼdur. Yunanistan dünyanın beşinci büyük deniz taşımacılığına sahiptir. Kaynaklar: Eurostat, Bank of Greece.
18 10 Ertesi Gün 1999 İTİBARİYLE YUNANİSTAN-TÜRKİYE ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER: SONUÇLARI Yunanistan ve Türkiye arasında yakınlaşma yılı olan 1999ʼdan sonra mal ve hizmet ticaretindeki ani artış güçlü bir kanıt olarak gösteriyor ki, iki ülke arasında politik düzeyde gelişme olduğunda, ticaret de hızlı bir akışa geçerek gelişen ilişkilerden kazanç sağlayabiliyor. Üstelik her iki ülkenin birbirleriyle yaptıkları mal ve hizmet ticaretindeki büyüme, diğer ülkelerle yaptıkları ticaretteki büyümenin çok ilerisindedir. Daha açık ifade edecek olursak, Yunanistanʼın Türkiyeʼden mal alımı yine Türkiyeʼye olan mal satımından oldukça daha fazla olduğu için, Türkiye ile cari açığı vardır. Diğer taraftan hizmet ticareti aşağı yukarı dengededir. Ancak, Türkiye ve Yunanistanʼın kazanımları, net bakiyelere makroekonomik perspektiften bakıldığı zaman daha geniş bir şekilde hissedilmektedir. Bunun sebepleri ilk önce, ithalatın aynı zamanda nakliyatçılara, ithalatçılara, sigortacılara, bankacı ve dağıtımcılara da iş imkanları sağlamasıdır. İkinci ve daha önemli olarak da, Türkiye ile politik ve ekonomik ilişkilerdeki gelişmeler, her iki ülkenin trans-avrupa enerji ve yol ağı merkezleri konumuna girmeleri, Yunanistan ile Türkiyeʼye dünyanın diğer ülkelerinden yapılacak yatırım imkanlarını genişletti. Yunanistan ve Türkiye biribirleriyle ne kadar daha çok iş yaparlarsa, dünyadan da ülkelerine bir o kadar çok yatırım çekmektedirler ve 2006ʼda Yunanistanʼa yapılan doğrudan yabancı yatırımlar (DYY) 8 kat artarken, Türkiyeʼye yapılanlar 19 kat arttı, Kıbrıs için ise bu rakam sadece 1.6 da kaldı. Bu konu ise 5.inci bölümde ele alınacaktır. Türkiye ile yakınlaşmayla Kıbrısʼın yatırım ve yeni iş imkanları konusunda nasıl fayda sağlayabileceği ile ilgili bilgiler 6.ıncı bölümde yer alacaktır.
19 11 3. KIBRIS VE YUNANISTAN/TÜRKİYE ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER GÜNEY İLE YUNANISTAN ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER 1999 Yunanistan Türkiye yakınlaşmasından sonra gelişen ticari ilişkilerin yanısıra, bir taraftan Güney Kıbrıs ile Yunanistan arasındaki ticari ilişkiler, diğer taraftan ise Kuzey Kıbrıs ile Türkiye arasındaki ticari ilişkiler, birleşme sonrasında, birleşmiş bir Kıbrıs ile Türkiye arasında ilişkilerin nasıl gelişebileceği konusunda bize örnek teşkil edebilir. Güney Kıbrıs ile Yunanistan arasındaki ticaret 2002ʼden itibaren hızlandı (elimizdeki en son veriler). Güney Kıbrısʼtan Yunanistanʼa hizmet ihracatı dört yılda nerdeyse dört kat arttı, özellikle de ABʼye girişten sonra daha da hızlandı döneminde hizmet ihracatı yıllık ortalama olarak %47.4 oranda arttı. Kıbrıs (güney): Yunanistan ile ticari akışlar KL m Mal, ihracat 42,5 43,8 65,0 82,0 86,1 değişim oranı % 3,1 48,4 26,2 5,0 Mal, ithalat 237,3 275,8 405,6 506,8 559,8 değişim oranı % 16,2 47,1 25,0 10,5 Hizmet, ihracat 73,6 84,8 112,8 159,2 271,8 değişim oranı % 15,2 33,0 41,1 70,7 Hizmet, ithalat 121,0 187,5 240,8 296,8 321,8 değişim oranı % 55,0 28,4 23,3 8,4 Toplam mal ve hizmetler İhracat 116,1 128,6 177,8 241,2 357,8 İthalat 358,3 463,3 646,4 803,5 881,6 Net -242,3-334,7-468,6-562,3-523,8 Kaynaklar: Kıbrıs Merkez Bankası, İstatistik Servisi. Büyüme, genellikle nakliye, finansal ve diğer iş hizmetlerinin ani artışından meydana gelir. Seyahat ise bu toplamın önemli bir oranını elinde tutmaktadır. 2006ʼda ihracatın %34ʼü nakliye, %20ʼsi seyahat, yine %20ʼsi diğer iş hizmetleri (genellikle muhasebe, hukuk ve ticari satış hizmetleri) ve %15ʼi ise finansal hizmetleri yansıtmaktatır. Türkiye ile yakınlaşmada en çok kazanım elde edecek sektörler arasında bu hizmet sektörlerinin yer alacağı beklenilir.
20 12 Ertesi Gün Kaynaklar: Kıbrıs Merkez Bankası, İstatistik Hizmetleri. ` KUZEY İLE TÜRKİYE ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER Beşinci bölümde de değinildiği gibi, 1994 yılında Avrupa Adalet Divanıʼnın Kıbrısʼın kuzeyine alternatif ihracat pazarlarını kapatma kararını takiben Kıbrısʼın kuzeyi ile Türkiye arasında ticari ilişkilerde daha da yakınlaşma oldu. Toplam ihracatının yarısından fazlası Türkiyeʼye gitmektedir. Kuzey Kıbrısʼın en büyük ihraç ürünü (yılda toplam 28 milyon ABD doları tutarında) işlenmiş tarım mamülleridir, bunu (20 milyon ABD doları ile) narenciye ve (10 milyon ABD doları ile) konfeksiyon takip etmektedir. Turistlerin %80ʼi ve yabancı öğrencilerin üçte ikisi Türkiyeʼden gelmektedir. Ancak, şu anda bu durum bir bağımlılık yansıması olsa da, ortak dil unsuru ve de tüm ada çapından doğacak ihracat imkanları ve bunların yanısıra diğer pazarlara nazaran Türk pazarının nisbeten daha hızlı büyümesi de göz önünde bulundurulduğunda, birleşme durumunda önemli bir avantaj olabilir. Kaynak: Devlet Planlama Örgütü.
21 3. Kıbrıs Ve Yunanistan/Türkiye Arasında Ticari İlişkiler 13 KIBRIS VE YUNANISTAN/TÜRKİYE ARASINDAKİ TİCARİ İLİŞKİLER: SONUÇLAR Birleşik bir Kıbrıs için bir dizi sonuçlar çıkarmaya çalışırsak, Türkiye ile mal ticaretinde Kıbrıs açısından bariz bir şekilde, kesinlikle bir açık beklenmelidir, diğer taraftan Kıbrısʼın hizmet sektörünün büyüme ve ihraç potansiyeli olduğundan dolayı(şu an Kıbrısʼın güneyinin dünyanın diğer ülkeleriyle olan olumlu konumunu) Türkiye ile ilişkilerinde de hizmet sektörü hususunda artıda kalması beklenmektedir. Aslında, Kıbrısʼın her iki tarafında, hizmetten yaratılan gelir, ödemeler bilançosunu stabilize etmek için önemli bir rol oynamaktadır.
22
23 15 4. TÜRKİYEʼDE BAŞLICA BÜYÜME FIRSATLARI Yunanistanʼın Türkiye ile yakınlaşmasından sonra yadsınamaz faydalar sağladığı gibi, birleşmiş bir Kıbrısʼın da ne tür kazanımları olabileceğini belirleyebilmek için, şimdi Türk ekonomisinin orta vadedeki beklentilerini inceleyeceğiz. Şu anda, Türk pazarının Kıbrısʼın güney kısmı ile hiç bir bağlantısı yoktur. Oysa, 2006ʼda, Güney Kıbrısʼın 14.5 milyar AVRO ve Kuzeyin 2 milyar AVRO olan gayri safi yurtiçi hasılası ile, Türkiyeʼnin 403 milyar ABD doları (314 milyar AVROʼluk) gayri safi yurtiçi hasılası karşılaştırıldığında, 73 milyon nüfuslu Türk ekonomisi, büyük bir pazardır. Dünya Bankasının 2006 global değerlendirmesine göre, Türk ekonomsi Avrupaʼda Rusya dahil 8.inci büyük ekonomi olarak yerini alırken, dünyada en büyükler arasında 17.nci sırada yer alıyor. Türkiyeʼnin ekonomisi istikrara kavuştu Son yıllarda Türk ekonomisi yükselen piyasasından dolayı bir başarı öyküsü örneği ile kaçınılmaz olarak bir çok yatırımcının ilgisini çekmiştir. Parasının %50 devalüasyonuna, banka sektörünün çöküşüne, reel gayri safi yurtiçi hasılanın %6.7 küçülmesine, %70 enflasyona ve gayri safi milli hasılaya oranla %90ʼı aşan net kamu borcuna yol açan 2001 krizinden sonra Türkiyeʼnin makroekonomisi son derece istikrar kazanmıştır. Krizden dolayı, hükümet dönemi için Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası gözetiminde bir reform programı benimsedi. Bu reformlarla, reel gayri safi yurtiçi hasılanın büyümesi hızlanarak 2005 yılında %7.4 ve 2006ʼda ise %6.1ʼe ulaştı. Güçlü büyümenin arkasındaki başlıca sebep, kamu maliyesindeki önemli gelişmelerin yanısıra, güçlü mali performansdır. Örneğin, devlet bütçe açığı 2002ʼde gayri safi yurtiçi hasılaʼnın %13.6ʼsı iken, 2005ʼde devlet bütçesi küçük de olsa %0.2 oranında artıya geçti (ya da AB tanımlamalarına göre 2006ʼda %0.4 olmuştur.) Bir başka önemli faktör de Aralık 2004 de ABʼnin katılım müzakereleri başlatma kararı almasıydı ve Ekim 2005ʼde müzakereler başladı. Tüm bunlar Türk ekonomisi üzerinde olumlu gelişmelere yol açarak iş alanlarında güvenin artmasından dolayı hem yerli hem de yabancı dolaysız yatırımın büyük dalgalar halinde gelmesine imkan tanıdı aşağıya bakınız. Üstelik bu güçlü büyümenin devam edeceğine dair fikir birliği vardır.
24 16 Ertesi Gün Türkiye: Makroekonomik tahminler Gayri Safi Yurtiçi Hasıla Reel büyüme (% değişimi) IMF Ekim ,4 6,1 5,0 5,3 n.a. Avrupa Komisyonu Kasım ,4 6,1 5,1 5,8 6,5 Economist Intelligence Unit Kasım ,4 6,1 5,2 5,1 5,4 Türkiye Devlet Planlama Teşkilatı Aralık ,4 6,1 5,0 5,5 5,7 Tüketici fiyat enflasyonu (% değişim) IMF Ekim ,2 9,6 8,2 4,6 n.a. Avrupa Komisyonu Kasım ,1 9,3 7,6 5,9 5,0 Economist Intelligence Unit Kasım 2007* 10,1 10,5 8,5 6,1 4,4 Türkiye Devlet Planlama Teşkilatı Aralık ,7 9,6 6,6 4,1 4,1 (GSYİHʼnın %) Bütçe dengesi IMF Ekim 2007 n.a. n.a. n.a. n.a. n.a. Avrupa Komisyonu Kasım ,3 0,4-0,7 0,2 1,3 Economist Intelligence Unit Kasım ,7-0,7-2,8-2,7-2,6 Türkiye Devlet Planlama Teşkilatı Aralık ,2-2,8-2,2-1,6-2,7 (GSYİHʼnın %) Cari işlemler dengesi IMF Ekim ,2-7,9-7,5-7,0 n.a. Avrupa Komisyonu Kasım ,7-7,8-7,9-6,8-9,3 Economist Intelligence Unit Kasım ,2-7,9-7,3-7,4-6,4 Türkiye Devlet Planlama Teşkilatı Aralık ,4-8,2-7,4-7,5-7,2 * 2000=100 fiyat endeksi baz alınarak. Kaynaklar: IMF veritabanı; Avrupa Komisyonu Sonbahar tahminleri; Economist Intelligence Unit Ülke tahminleri Kasım 2007; Devlet Planlama Teşkilatı Katılım-Öncesi Program 2007 IMFʼnin, Avrupa Komisyonuʼnun, the Economist Intelligence Unit (EIU)ʼnın ve Türkiye Devlet Planlama Örgütü (DPT) ʼnın tahminlerine göre, döneminde reel GSYİHʼnın %5ʼin çok üzerinde büyüyeceği yönündedir. Enflasyonun ise 2001 kriz döneminin çok altında olması bekleniyor, %4 ile %6 arası. Bu çok önemli bir gelişmedir çünkü tecrübe diyor ki herhangi bir ekonominin makroekonomik istikrarındaki anahtar unsur enflasyonu frenlemekten, kontrol altına almaktan geçer. Cari hesap açığı 3, GSYİHʼnın 3 katı olarak, ʼda %7 ile %7.5 civarında kalmaya devam edeceği beklenmekte olmasına rağmen, bu durum eskiden istikrarsızlık faktörü olarak görülürken, Doğrudan Yabancı Yatırımlar (DYY) şeklinde döviz girdilerinin akışı (aşağıya bkz) istikrarsızlık tehditini azaltmaktadır. 3 Cari-hesaplar bilançosu mal ve hizmetlerin net ithalatı, faizden olan net gelir, kâr ve kazanım payları ve transferlerdir (ör: gurbetçilerin eve para göndermeleri)
25 4. Türkiyeʼde Başlıca Büyüme Fırsatları 17 Türkiye mal ve hizmetler için büyük bir pazar Bu dönemde Türkiye, dış ticarette güçlü performans izledi, özellikle ihracatta. Dünya Ticaret Örgütüʼne 4 göretürkiye 2006 yılında ihtacatta en hızlı büyüme gösterenler arasında beşinci sırada yer aldı. Türk İstatistik Kurumunun verilerine göre Türkiyeʼnin ihracatı 2005 yılında 73.5 milyar ABD dolarından 2006 yılında 85.5 milyar ABD dolarına yükseldi, ya da başka bir değişle dolar olarak %16 yükseldi. Türk ihracatında AB payı %56 dır. Başı çeken Pazar Almanya, ve onu Birleşik Kraliyet, İtalya ve Amerika takip etmektedir. (Ek Tablo 6ʼya bkz.) Bu denli geniş bir nüfus ile,türkiye aynı zamanda başka ülkeler için de çok önemli bir ihracat pazarı olmuştur. Dış ödemeler bilançosu verilerine göre, Türk ithalatı 2002 ile 2006 arasında yılda ortalama (dolar olarak) %28.7 oranında artı. 2005ʼde milyar ABD dolarından 2006 yılında milyar dolara yükseldi. Türkiye ithalatının %40ʼını esas sağlayıcı olan ABʼden tedarik etmektedir. Dünya Ticaret Örgütüʼnün Ticaret Profiline göre, 2006 yılında pazar sıralamasında Türkiye malların pazarında 22.inci, hizmet pazarında da 41.inci en büyük pazar olarak yerini almıştır. Kaynak: Türk İstatistk Kurumu. YDY hızlı adımlarla yükseliyor Türkiyeʼnin yapısal reformları yürürlüğe sokması, makroekonomik istikrarı ve güçlü ekonomik performansı, özellikle 5 Haziran 2003ʼde yeni, Yabancı Doğrudan Yatırımcı Yasasının yürürlüğe girmesinden sonra yabancı yatırımcılar için birçok imkanlar yaratılmıştır. Bu yasanın esas amacı yatırım ortamını iyileştirerek yabancı yatırımcıları teşvik etmek ve bürokratik işlemleri en aza indirmek. Yeni yasadan önce yabancı doğrudan yatırıma (YDY) bir dizi bürokratik kısıtlamalar ve idari engeller vardı. Bu yüzden yasanın yürürlüğe girmesi yabancı yatırımlar için yepyeni bir çağın başlangıcı oldu. Yeni yasanın önemli bir özelliği de yabancı yatırımcılarla yerli yatırımcıların eşit muameleye tabi tutulmalarından ve, YDY alanında sistemin izin ve onay sisteminden bilgilendirme sistemine geçmesi idi. Yasanın en önemli özellikleri aşağıdaki gibidir: 4 Dünya Ticaret Örgütü, Yıllık Rapor 2006
26 18 Ertesi Gün YDY-bağlantılı tüm eski izin, onay, hisse devri ve asgari sermaye kuralının ortadan kalkmasıyle özgürce yatırım yapılabilmesi Eski kanun kapsamındaki yabancı yatırımcılara kazanılmış haklarının saklı olduğunun güvencesini veren anlaşılır ve sabit bir belgenin verilmesi Yabancı yatırımcı ve yabancı doğrudan yatırımın tanımlanmalarıyla, uluslararası standartları kabullenerek çıtanın yükseltilmesi. Büyüme ve kalkınma adına yatırımcı-dostu bir ortamı sürekli kılmak için önceden kontrol politikasından, özendirme ve kolaylaştırma yaklaşımına geçilmesi ve izleme minimum düzeyde tutularak kazanılmış hakların korunması. 5 Bunlar ve bunlara benzer birçok başka reformlardan dolayı, ve belkide aynı zamanda AB katılım müzakerelerinden dolayı 6, YDY çarpıcı bir şekilde, özellikle 2004ʼden beri yükselmiştir ile 2004 arası artan (kümülatif) YDY 13.2 milyar ABD dolar iken, sadece 2006 senesinde YDY 20.1 milyar ABD dolarına ulaştı. Bu miktarın ortalama 2.6 milyar ABD dolar (2.0 milyar AVROʼnun az üstündeki) tutarı Yunanistanʼdan geldi. Bunun da sebebi National Bank of Greeceʼin (Yunanistan Ulusal Bankasıʼnın) Türkiyeʼnin Finansbank hisselerinin %46 gibi bir oranda stratejik bir alım yapmış olması. Gazete haberlerine göre, anlaşmanın değeri 2.4 milyar ABD dolarıydı. Aslında, ülkelere göre yabancı hisse senedi yatırımında (birikmiş yabancı yatırımda), Yunanıistan Türkiyeʼdeki yabancı yatırımcılar arsında ilk onda yerini almış durumda. Kaynak: Türkiye Merkez Bankası. Yabancı yatırım stratejisi kapsamında Türk hükümeti Yatırım ortamını iyileştirmek üzere bir Koordinasyon Kurulu kurdu. Kurul, ilgili makamlar, özel sektör temsilcileri ve sivil toplum örgütleriden oluşmuştur. Kurulun başlıca amacı yabancı yatırımcının karşılaştığı bürokratik engelleri ortadan kaldırmaktır. Yatırımcı Danışma Konseyi adında başka bir birim, Başbakanın başkanlığında çalışmaktadır. Bu Konsey, uluslararası şirketlerin başkanları, Türkiyeʼde önde gelen dört ticari birlikler, IMF ve Dünya Bankası temsilcileri ile oluşmuştur. 5 Yabancı Yatırımlar Genel Müdürlüğü Hazine Müsteşarlığı. 6 ʻABʼye katılım beklentilerinin, orta ve doğu Avrupa ülkelerine giren YDY üzerindeki etlisiʼ, Bevan ve diğerleri, 2001.
27 4. Türkiyeʼde Başlıca Büyüme Fırsatlar 19 Türkiye: Ülkeler bazında hisse senedine yapılan Yabancı Doğrudan Yatırım ABD Doları m Hollanda Birleşik Krallık Fransa Almanya Belçika Finlandiya ABD İtalya Yunanistan Lüksemburg Toplam Toplamda Avrupa Payı Kaynak: Türk statistik Kurumu. Koordinasyon Komitesi kamu ve özel ortaklarından faydalanarak yatırım ortamı ile ilgili sorunları giderir. Konsey ise uluslararası bir platformdur ve belirlediği önceliklerin gidişatını değerlendirmek üzere senede bir kez toplanır. Her iki kurumun esas amacı ülkeye yatırımı çekmek için değinilmesi gereken öncelikli hususları tanımlamaktır. Yine önemli bir gelişme de Türkiye Yatırıma Destek ve Tanıtım Ajansıʼnın oluşturulmasıdır. 7 Son olarak, 21 Haziran 2006ʼda yeni Kurumlar Vergisi Yasasının yürürlüğe girmesiyle birlikte aynı yılda, Türkiyeʼde kurumlar vergisi oranı %30ʼdan %20ʼye indirildi. Türkiye, A.T. Kearney YDY 2005 Güven Endeksiʼne göre ülkeler sıralamasında 25ʼin altında yerini alırken, 2005 yılında, o yılın en cazip pazarları arasında 13.üncü sıraya atladı. Özet olarak, tüm hükümet katmanları YDYʼyi ülkeye çekmek için seferber olmuş durumdadırlar. Cari hesap açıklarının büyük olduğu Türkiye (ve Kıbrıs) gibi ülkeler için YDY en istikrarlı para kaynağı olarak kabul görür. Gayri menkule yeni merak Büyük yatırımcıların bankacılık ve haberleşme (telekom) sektörlerine duydukları ilginin yanısıra, hızla büyüyen sektörlerden biri olan emlak sektörü daha küçük yabancı yatırımcıların ilgisini çekmektedir. Türkiye Merkez Bankası verilerine göre, emlak, kira ve ticari faaliyetler bağlantılı YDY hisseleri 2003 ile 2005 yılları arasında neredeyse ikiye katlanarak, 2003ʼde 93 milyon ABD doları 2006 yılında 4.1 milyar ABD doları (3.2 milyar AVRO) oldu. Yunanlıların da emlak yatırımları hızla fakat dikkat çekmeden, artmaktadır. Bank of Geece verilerine dayanarak, Yunan yatırımcının Türk emlağına yaptığı yatırım 2005ʼde 0.2 milyon AVROʼdan 2007ʼnin ilk dokuz ayı içerisinde 3.4 milyon AVROʼya çıktı. Yukarıdaki verilerin doğrultusunda, tahmin ediyoruz ki 2007 yılında Yunanistanʼın Türkiyeʼye yapacağı kümülatif emlak yatırımı, aynı dönemde Türkiyeʼye yapılan tüm yabancı emlak yatırımlarının aşağı yukarı %10ʼnunu teşkil edecektir. 7
28 20 Ertesi Gün Kaynak: Türkiye Merkez Bankası. Sahildeki kira getirilerinin çok yüksek olduğu söyleniliyor Yabancı yatırım rejimi rahatlatıldıktan sonra Türk emlağına yüksek ilginin sebeblerinden biri de kira getirilerinin yüksek olmasıdır. Global Gayrimenkul Emlak Danışmanlığıʼnın verilerine göre Türkiye sahil şeridi üzerindeki emlağın kira getirileri %12.6 ile %16.0 arasındadır. Bu oran Kıbrıs, Yunanistan, Bulgaristan ve Romanyaʼnın benzer bölgeleriyle karşılaştırıldığında çok daha yüksektir. Bu fırsat zaman içinde,türkiye fiyatlarının rakip destinasyonlarla eşitlenince, değer kaybedecek bir fırsattır. Kıyaslamalı yıllık kira getiri oranı (% olarak) Turkiye Sahil Ankara kenar mahalleleri Ankara merkez Istanbul kenar mahalleleri Istanbul merkez Romanya Bükreş kenar mahalleleri Bükreş merkez Arazili Evler Bulgaristan Sofya Merkez Yunanistan Başlıca Ada mülkler Atina kenar mahalleleri Atina Kıbrıs (güney) Limasol Larnaka Baf Kaynak: Global Gayrimenkul Emlak Danışmanlığı.
29 4. Türkiyeʼde Başlıca Büyüme Fırsatları 21 Daha fazla Türk seyahat ediyor Yunanistan ile Türkiye arasında seyahat pazarının bu denli büyümesi, Türkiyeʼde büyüyen orta sınıfla bağlantılıdır. Orta sınıfın maaşları, makroekonomik istikrar ve güçlü ekonomik büyüme ile destelenerek bu gerçekleşmiştir. Bu durum yurtdışına çıkan turist istatistiklerine yansımıştır, bu da 2001 yılı itibariyle yurtdışına daha fazlatürkʼün çıktığını gösterir. Kriz yılı olan 2001ʼde turist olarak yurt dışına çıkanların sayısında %8 düşüş gözlemlenirken, 2002ʼde bu rakam %5.6 ya çıkmış ve 2004ʼde ise 23.7% sıçramıştır yılına geldiğimizde yurtdışına çıkanların sayısı 8 milyona ulaştı. Verilere göre, Türk seyahatçıları için en gözde yerler, AB ülkeleridir. Kaynak: Türk İstatistik Kurumu. TÜRKİYEʼDE BAŞLICA BÜYÜME FIRSATLARI: SONUÇLAR Açıkcası, Türkiye pazarında yabancı yatırım ortamının iyileştirilmesi ve bireysel olarak harcan - abilecek gelirlerin artmasından dolayı, Türkiye ile orta vadede iş yapmak isteyenler için çok çeşitli fırsatlar mevcuttur. Ancak, artık Yunan iş adamlarının da bildiği gibi, yeni oluşan bir pazardaki büyük kazanımlar her zaman için ilk dönemde gerçekleşir. Örneğin, Türk kira getirileri şu an oldukça yüksek görünse de, zaman içinde onlar da Avrupadaki seviyelere uyumlanacak. Genelleyecek olursak, Türk ekonomisi olgunlaştıkça, ekonomik büyüme de yavaşlayacaktır ve Türkiye ile iş yapanın veya Türkiyeʼde yatırım yapanın kâr artışı de yavaşlayacaktır, ançak bu inişe geçecek anlamına gelmez. Özet olarak, Kıbrıslı iş adamlarının Türkiye ile ne kadar erken ticarete girerlerse, elde edecekleri kazanımları da bir o kadar daha yüksek olacaktır.
30
31 23 5. KIBRISʼTA BAŞLICA SEKTÖREL EĞİLİMLER A. MAKROEKONOMI Çözüm-sonrası Kıbrısʼın iş potansiyelini ölçebilmek için, şimdi de Kıbrıs ekonomisini incele - yeceğiz. Adanın her iki tarafının makroekonomilerine baktıktan sonra, son zamanlardaki makroekonomik performanslarının öngördüğü, adanın ümit vadeden 5 hizmet sektörü üzerinde yoğunlaşacağız. Bunlar turizm, gayri menkul emlak, yüksek eğitim, nakliyat, muhasebe ve hukuk hizmetleri. Bunların yanısıra, mal ticaretindeki gelişmelere de değineceğiz. Güneyin makroekonomisi istikrarlıdır Güneyʼin makroekonomisi istikrarlıdır, yürürlüğe girdiği 1992ʼden Ocak 2008ʼde avroʼya geçiş kabul edilinceye kadar (daha önce ecu-avrupa para sistemiydi)kıbrıs lirası veya poundu avroʼya sabitlenmiştir arasında reel GSYİH büyüme oranı yılda %3.2ʼdi, bu da kredilerin hızlı büyümesiyle, çoğunlukla güçlü yurtiçi talebin artmasından kaynaklandı. İstatistiki Hizmet Biriminin tahminlerine göre reel GSYİH büyüme 2007 yılında %4.4ʼe ulaştı. Kamu sektörü açığı da küçülmektedir döneminde kamu sektörü harcamasındaki ani yükselişten sonra, hükümetin bütçe açığı o dönemden sonra her yıl küçülmüştür, ve 2007 yılında GSYİHʼın %1.5 oranında artı olarak gerçekleşmesi beklenmektedir döneminde enflasyon %3ʼün altında seyretmekteydi (oysa yükselişe geçti ve 2007 sonunda %3.9ʼa ulaştı). Bu gelişmeler Kıbrısʼın Temmuz 2007ʼde avroʼya geçme iznini alabilmesini sağladı ve 1 Ocak 2008ʼde ulusal para birimi olarak avro yürürlüğe girdi. Ancak, ithal mallarına artan güçlü talep yanısıra turizm gelirinin düşüşü (GSYİHʼın bir oranı olarak), 2003 yılından bugüne cari hesap açığını aniden artırmıştır. 2003ʼte GSYİHʼın %2.2 oranından 2006ʼda GSYİHʼın %5.9 oranına yükselmiştir ve bu oran 2007ʼde %7ʼnin üzerine çıkabilir. Cari hesap açıkları ülkeye giren döviz ile finanse edilmelidir, bu ya portföy yatırımı olarak (ör: hisse ve bono satın alımları), ya yabancı doğrudan yatırım olarak (fabrikalara veya büyük miktarda şirket hisselerine yatırım yaparak), ya da banka mevduatları gibi başka girdilerle yapılmalıdır. Bu güne kadar, adanın güneyindeki cari hesap açığı büyük oranda sürekli ikamet etmeyenlerin (geleneksel offshore sektörüʼnün) net banka mevduat girdileriyle kapatılmıştır.
32 24 Ertesi Gün Kıbrıs (güney): Temel makroekonomik göstergeler Reel GSYİH büyüme (%) Tüketici fiyat endeksi, enflasyon (%) Bütçe açığı (GSYİHʼnın % si) Cari hesap bilançosu (GSYİHʼnın % si) Kaynak: İstatistiki Hizmet Birimi. Ancak yabancı doğrudan yatırım beklenenden daha düşük bir performans segiliyor Durum böyle olunca, ekonomisinin şu an istikrarına rağmen, cari hesap açığının yükselişte olması, adanın güney kısmının büyümesinin uzun vadedeki sürdürülebilirliği konusunda soru işaretleri doğurmaktadır, özellikle de bu açığın finanse edilmesi için daha güvenli sayılan yabancı doğrudan yatırımlar yerine (YDY), kolaylıkla çekilebilecek olan banka mevduatlarına bağlı olması. YDY Kıbrıs girdilerini, Türkiye ve Yunanistan girdileriyle karşılaştırıldığı zaman, Kıbrısʼın YDYʼyı adaya çekmekte düşük performans sergilediğini görebiliriz döneminde Yunanistanʼa yapılan yatırım 8 kat, Türkiyeʼye ise 19 kat artarken, aynı dönemde Kıbrısʼa yapılan yatırım sadece 1.6 kat artı. Elbette adanın bölünmüşlüğü yatırımcıların bakış açılarını etkileyecektir. Economist Intelligence Unitʼnin yabancı yatırımcılar için iş çevresinin çekiçiliğini ölçen Business Environment Rankings raporunda 18 Avrupa ülkesi arasında Kıbrısʼı 15.inci sıraya yerleştirdi. Buna açıklama olarak gösterilen sebeplerden bir tanesi de Orta Doğunun en yakın, en büyük ve en kazançlı pazar olma potansiyeline sahip olantürkiye pazarına girişi yok 8. Aynı zamanda, adanın bölünmüş olmasından dolayı, Avrupa üye ülkeleri arasında Kıbrısʼa politik risk olarak en düşük puan verildi. Yabancı doğrudan yatırım AVRO myr yıl içinde artış Yunanistan x 8.1 Türkiye x 19.1 Kıbrıs x 1.6 Kaynaklar: Bank of Greece; Kıbrıs Merkez Bankası; Türkiye Merkez Bankası. Ve uzun vadede sürdürülebilirlik sorgulanmakta Yükselen cari hesap açığı ve YDY alanında sergilediği düşük performansdan dolayı, uzun vadede ekonomik büyümesinin sürdürülebilirliği sorgulanmaktadır. Yukarıda da bahsedildiği gibi, son yıllardaki büyüme, turizm veya ihracat yerine daha çok tüketici harcamalarına ve gayri menkul alımlarına dayanmaktadır. Örneğin, perakente satış hacmi yıllık bazda Economist Intelligence Unit, Cyprus Country Forecast [Kıbrıs Ülke Tahmini](ana rapor), Mayıs 2007, safa11.
33 5. Kıbrısʼta başlıca sektörel eğilimler 25 yılında %8.1 artarken, 2007ʼnin ilk 9 ayında %7.5 artmıştır. İnşaat izinleri yıllık bazda 2006 yılında %8.1 artarken 2007ʼnin ilk 8 ayında %17.3 artmıştır. Fakat, aynı dönemde, ihracata yönelik bazı önemli sektörler de gerilemiştir. Örneğin adaya gelen turistler yıllık bazda 2006ʼda %2.8 azalırken, 2007ʼnın ilk 11 ayında sadece %0.5 arttı. Mal ihracatı 2006 yılında (değer olarak) %9.5 düşerken ve 2007 Ocak-Ağustos döneminde de %2.1 düşüş kaydederken, yerel olarak üretilmiş ihraç ürünleri, güçlü eczacılık sektörü sayesinde, artış kaydetmiştir. Tüketici harcamaların arkasındaki itici güç borç vermenin hızla büyümesidir. Özel sektöre verilen banka kredileri yıllık bazda 2006 yılında %13.1 artarken, 2007ʼnin ilk 11 ayında %25.8 arttı, oysa 2005 ile karşılaştırıldığında bu artış sadece %6.2ʼdi. Bu harcamalara kaynak bulmak için, bankalar yurt dışından da sağlam borç aldılar. Dolayısıyle, son birkaç yıl içinde Kıbrısʼın güneyindeki büyüme kredilerdeki ani artış ile açıklanabilir. Ancak, ödünç para alanlar ödemelerde zorlanıp yine borçlanmaya baş vurdukça, borç vermedeki büyüme de durulacaktır. Üstelik, ticari bankaların borçlanma maliyetini yükselten ABDʼnin yüksek faizli ipotek (mortgage) krizinin global etkisini yerli bankalar da hissettikçe, gelecek aylarda kredi verme istemleri olumsuz bir şekilde etkilenecktir. Uzun vadeli bir başka endişe de, düşük vergi rejimine rağmen, Kıbrısʼın güney tarafı rekabet edebilirlik yeteneği konusunda kötü puana sahip. Dünya Economik Forumʼun Global Rekabet edebilirlik Raporunda 27 AB üye ülkeler arasında 23.üncü sırada yer alırken, 131 ülke içinde ise 55.inci sırada gösteriliyor, üstelik bir önceki yıl 49.uncu sırada iken. Avroʼnun dolar ve sterling karşısında yükselen değerinden dolayı ihracat ve turizm önümüzdeki 18 ay içerisinde yine darbe yiyebilir ve ekonomisinin rekabetedebilirliği daha da zayıflar. Rus yatırımlarının çoğu dolar bazlıdır ve adanın güneyine turizm amaçlı gelenlerin çoğu da İngilteredendir. Son olarak, İş Gücü Araştırmasının açıklamaları kapsamında, Avrupa standartlarına göre Güney Kıbrısʼın 2006 yılında toplam işsizlik oranının %4.8 gibi düşük bir seviyede olması sevindirici gibi görünsede, aynı yılın gençler arasındaki işsizlik oranı bu rakamın iki katının üzerinde olup %10.1ʼde seyretmektedir. Üstelik 2007 yılının ilk yarısında toplam işsizlik oranı %4.1ʼe gerilerken yaş gurubu arasındaki işsizlik oranı aynı hızla düşmeyip %10ʼda kalmıştır. Kuzeyʼin, GSYİH büyümesi çok hızlı gelişti Son yıllarda Kıbrısʼın kuzeyindeki ekonomik büyüme güneye kıyasla daha hızlı olmuştur. Reel GSYİHʼdaki büyüme oranı yılları arasında yıllık ortalama olarak %13.0ʼdü. Güney ile karşılaştırıldığı zaman güneydeki (reel GSYİH büyüme) sadece %3.2 olarak kaydedildi. Adanın iki tarafındaki farklı gelir düzeylerinden dolayı büyük oranda kuzeyde gelir yakınsaması oldu. 2002ʼde Kuzeydeki gelirler güney gelirinin %30ʼunun altındaydı. Ancak 2006ʼya gelindiğinde bu oran %50ʼye yaklaştı. (Bkz Ek Tablo 8) Büyümeyi, üç değişik alandaki gelişmeler tetikledi. İlk olarak, Türk lirasının 2001 başlarında büyük oranda devalüasyona uğramasından sonra, istikrara kavuşup enflasyonun etkilerini azaltması, büyümede itici bir güç oldu. Kuzeyʼde Türk lirası fiilen kullanılan para birimi olup, 2002ʼden bugüne dolara karşı takdir edilecek şekilde kıymet kazanmıştır. Geçmiş yıllara nazaran, Türk lirası Avroʼya karşı da istikrarını korumaktadır. Para birimi değer kazanınca, bu her bir dolarlık ithal mal için daha az yerli para birimine ihtiyaç olduğu anlamına gelir ve
34 26 Ertesi Gün fiyatların aşağıya çekilmesine neden olur. Büyümeyi tetikleyen ikinci unsur da, BMʼnin Nisan 2004 de önerdiği yeniden birleşme planının hem öncesi hem de sonrasındaki inşaat patlamasıydı. Kıbrıs Türk idaresi altında kalmaya devam edecek olan gayri menkuller referandumdan 9 bile önce değer kazanırken, diğer taraftan Kıbıslı Rumların planı reddetmeleri ile bir çoğu adanın bölünmüşlüğünün kalıcı olduğuna kanaat getirdi ve bu yaklaşım da Kıbrıs Rum koçanlı gayri menkullerinin satış ve restorasyonunu teşvik etti. Güçlü büyüme oranına gösterilen üçüncü sebep 10, kamu harcamalarındaki istikrarlı büyümenin yanısıra güçlü eğitim sektörü de (aşağıya bkz) rol almıştır. GSYİHʼnın %50ʼsinden fazlasını hizmet sektörü oluşturur. Son yıllardaki ticari ve cari hesap açıkları turizm ve yüksek eğitimin yarattığı net gelirlerle denkleştirildi. Kaynaklar: İstatistiki Hizmet Birimi,Devlet Planlama Örgütü. Fakat birçok yapısal sorun var Son yıllarda gösterdiği güçlü büyüme oranlarına rağmen, adanın kuzey kısmındaki ekonominin hem uluslararası ticarete konulan engellerden kaynaklanan hem de içsel yapısal sorunlardan dolayı bazı ciddi handikapları olması, bu büyüme oranlarını nereye kadar muhafaza edebileceği husunda endişeler vardır. Dış işlemlere gelince, adada Ercan, Gazimağusa ve Girne limanlarının uluslararası bir ünvana sahip olmamalarından dolayı tüm mal ve hizmet ticaretinin Türkiye üzerinden gerçekleşmesi, mal ve hizmet maliyetini oldukça yükseltmektedir. Bu durum yıllar geçtikçe ülkeyi Türkiyeʼye daha da bağımlı kılarak fiyatlar üzerinde de ikincil etki yapmıştır. Aynı zamanda Kuzeyʼin, Türkiye ve Güney Kıbrısʼın son yıllarda yaşadıkları deneyimler gibi (AB tam üyeliği veya IMF desteği gibi) herhangi bir reform yapması için güçlü bir özendirmesi mevcut değil. Böylece, ekonomisi reformsuz ve yetersiz bir kamu sektörünün harcamalarına bağımlı kaldı. 11 Vergi tahsilatlarının yaptırımı zayıf olduğu için, kamu sektörü harcamaları büyük çoğunlukla Türkiye tarafından sübvanse edilmektedir. Ekonominin yapısal sorunlarının bir yansıması da oldukça büyük ve büyümekte olan cari hesap açığıdır. 9 Bir Kıbrıs anlaşmasında Mülkiyer Rejimi [The Property Regime in a Cyprus Settlement], Platis, Orphanides ve Mullen, PRIO, Oslo, Kıbrıs Türk ekonomisinde çağdaş mevzular [ Contemporary issues in the Turkish Cypriot economy ], konuşmacı: Vargin Varer, düzenlenerek Economic Perspective in Cyprus : The Path Towards Reunification ʻda yayınlanmıştır, PRIO Cyprus Centre, Nicosia, Dünya Bankası, Kıbrısʼın Kuzeyinde Sürdürülebilirlik ve Ekonomik Büyümenin Kaynakları [Sustainability and Sources of Economic Growth in the Northern Part of Cyprus,] Haziran 2006.
35 5. Kıbrısʼta başlıca sektörel eğilimler 27 Kıbrıs (kuzey): Başlıca makroekonmik göstergeler Reel GSYİH büyümesi (%) Tüketici fiyat enflasyonu (%) Bütçe açığı (GSYİHʼnın % si) Cari hesap bilançosu (GSYİHʼnın % si) Kaynak: İstatistiki Hizmet Birimi. Rekabetsizlik fiyatları yüksek tutuyor Genel kanı, adanın kuzeyinde maaşlar ortalama olarak güneye göre daha düşük olduğundan dolayı, tüketici mallarının fiyatlarının da daha düşük olması beklenilir. Ancak, gerçekte durum böyle değil. Kuzey Kıbrısʼın uluslararası ticaretine getirilen ambargolardan dolayı, kuzeydeki işletmeler dünya pazarlarına ulaşabilmek uğruna gösterdikleri çabalar sonunda büyük zorluklarla karşı karşıya kalmaktadırlar. Dolayısıyle ticaret birkaç ithalatçı firma ile sınırlı sayıda ihraç pazarıyla kısıtlı olduğundan rekabet ortamı da yok denecek kadar azdır. Küçük ada ekonomisi olduğu için kuzey aynı zamanda, istikrarsız fiyatlara sahip hammadde de ithal etmek durumundadır. Durum böyle olunca, kuzeyle ticaret yapan firmalar risk faktörlerini telafi edebilmek için karlarını maksimuma çıkartıp, rekabet de sınırlı olduğu için yüksek kâr marjını uygulamaktadırlar. Bu sebepten dolayı Kuzey Kıbrısʼa mal ithal etmek komşu ülkelere nazaran çok daha pahalıdır. Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ) Merkezinin son yaptığı araştırmaya göre kuzeyde navlun bedelleri güneydekinden %30 daha yüksektir. 12 Dış işlemler üzerindeki kısıtlamalar ulaşım sektörünü de etkilemektedir. Kısıtlı ulaşım seçeneği, yerel üretim maliyetinin yükselmesine sebep olur. Sonuç olarak, özellikle mallar üzerindeki tüketici fiyatları, güneye nazaran genellikle daha yüksektir. Yerli Pazar içerisinde de rekabet eksikliği mevcuttur. Serbest pazar ve devlet yardımını ayarlayan rekabet politikası ve yasası olmadığı zaman, özel sektör işletmelerinin rekabete girerek kendilerini gösterebilme şansları da ellerinden alınmış olur. Bu durum pazarda çarpıklıklar yaratır ve ekonomideki yüksek fiyatların da sebebidir. Kuzeydeki ekonominin yüzyüze kaldığı yüksek fiyat ve diğer olumsuzluklar, tüketicinin son zamanlarda Güney Kıbrısʼa yönelmesine sebep oldu. Merkez Bankasının kredi kartı harcamaları üzerinde yaptığı çalışmaya göre, Kıbrıslı Türkerlerin güneyde kredi kartı ile yaptıkları harcamalar ortalama olarak ayda 5 milyon ABD doları tutarındadır bu meblağ nakit harcamayı içermemektedir. Kıbrıslı Rumların kredi kartı ile kuzeyde yaptıkları harcamayı karşılaştırdığımız zaman, ayda sadece 1 milyon ABD doları kadardır. 12 Benter, Selcuk, Kıbrısʼta Ulaşım [Transportation in Cyprus], KOBI Center, June 2006.
Ekonomi Bülteni 17 Ağustos 2015, Sayı: 23 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül
DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 1.KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM 2013 yılının ikinci çeyreğinde yüzde 2,8 oranında büyüyen ABD ekonomisi üçüncü çeyrekte yüzde 3,6 oranında büyümüştür. ABD de 6 Aralık 2013 te
Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm OECD 6 Mayıs ta yaptığı değerlendirmede 2014 yılı için yaptığı
KIBRIS RUM KESİMİ ÜLKE RAPORU Eylül 2013 B.H. AB VE ULUSLARARASI İŞBİRLİĞİ ŞUBESİ I.GENEL BİLGİLER Resmi Adı : Kıbrıs Cumhuriyeti Yönetim Şekli : Cumhuriyet Coğrafi Konumu : Akdeniz deki beş büyük adadan
GRAFİKLERLE FEDERAL ALMANYA EKONOMİSİNİN GÖRÜNÜMÜ Hazırlayan: Fethi SAYGIN Mart 2014 Kaynak :DESTATIS (Alman İstatistik Enstitüsü) GENEL DEĞERLENDİRME Ekonomi piyasalarındaki durgunluk ve sorunlara rağmen,
DÜNYA EKONOMİSİNDEKİ GELİŞMELER 1.KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM ABD Merkez Bankası FED, 18 Aralık tarihinde tahvil alım programında azaltıma giderek toplam tahvil alım miktarını 85 milyar dolardan 75 milyar
Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm Çin Ekonomisi Nisan-Haziran döneminde bir önceki yılın aynı
2010 OCAK HAZİRAN DÖNEMİ HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ 2010 yılına iyi başlayan ülkemiz halı ihracatı, yılın ilk yarısının sonunda bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla % 19,7 oranında artarak
Ekonomi Bülteni, Sayı: 28 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya 1 DenizBank Ekonomi Bülteni
On5yirmi5.com Rakamlarla 2011'de Türkiye Ekonomisi Avro bölgesindeki ülkelerde derinleşmekte olan kamu borç krizine rağmen 2011, Türkiye ekonomisinin yüksek büyüme hızı yakaladığı bir yıl oldu. Yayın Tarihi
ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş GRUPLARA YÖNELİK GELİR AMAÇLI KAMU BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU YILLIK RAPOR Bu rapor ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş Gruplara Yönelik Gelir Amaçlı Kamu Borçlanma Araçları
Ekonomi Bülteni, Sayı: 15 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Çağlar Kuzlukluoğlu İnci
VERİLERLE TÜRKİYE-ALMANYA EKONOMİK İLİŞKİLERİ BİLGİ NOTU Berlin Ekonomi Müşavirliği Temmuz 2011 1 İÇİNDEKİLER Yönetici Özeti...3 1. Almanya dan Türkiye ye Doğrudan Yatırım Hareketleri...4 2. Türkiye den
2006 YILI EGE BÖLGESİ NİN 100 BÜYÜK FİRMASI Ege Bölgesi Sanayi Odası nın 1982 den beri sürdürmekte olduğu Ege Bölgesi nin 100 Büyük Sanayi Kuruluşu çalışması, bölgemiz sanayiinin içinde bulunduğu duruma,
Cari işlemler açığında neler oluyor? Bu defa farklı mı, yoksa aynı mı? Sarp Kalkan Ekonomi Politikaları Analisti TEPAV Değerlendirme Notu Şubat 2011 Cari işlemler açığında neler oluyor? Ekonomide gözlemlenen
ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş PARA PİYASASI LİKİT EMEKLİLİK YATIRIM FONU(KAMU) YILLIK RAPOR Bu rapor ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş Para Piyasası Likit Emeklilik Yatırım Fonu(KAMU) Emeklilik Yatırım Fonu nun
Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm Amerikan Merkez Bankası FED, tahvil alım programını 10 milyar
SEKTÖREL GELİŞMELER İÇİNDEKİLER Otomotiv Otomotiv İç Satışlarda Hızlı Artış Temmuz Ayında Devam Ediyor. Beyaz Eşya Beyaz Eşya İç Satışlarda Artış Temmuz Ayında Hızlandı. İnşaat Reel Konut Fiyat Endeksinde
KÜRESEL EKONOMİ VE TÜRKİYE EKONOMİSİNDE BEKLENTİLER NİSAN 2014 Birleşmiş Milletler (UN), Uluslararasın Para Fonu (IMF), Ekonomik İşbirliği ve Kalınma Teşkilatı (OECD) ve Dünya Bankası nın (WB), küresel
Invest in DOĞRUDAN YABANCI YATIRIM Türkiye de Doğrudan Yabancı Yatırımın Gelişimi Makroekonomik anlamda küresel ekonomiye uyumu sağlayan yapısal reformlar, bir yandan Türkiye yi doğrudan yabancı yatırım
TÜRK KONSEYİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ YETERLİ Mİ? Dr. Fatih Macit, Süleyman Şah Üniversitesi Öğretim Üyesi, HASEN Bilim ve Uzmanlar Kurulu Üyesi Giriş Türk Konseyi nin temelleri 3 Ekim 2009 da imzalanan Nahçivan
2015 2017 Yılları Bütçesinin Makroekonomik Çerçevede Değerlendirilmesi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisadi ve Mali Analiz Yüksek Lisansı Bütçe Uygulamaları ve Mali Mevzuat Dersi Kıvanç
EYLÜL TÜRKİYE Geçtiğimiz haftada yurtiçinde Gayri Safi Yurtiçi Hasıla II. Çeyrek verileri ile Temmuz ayı sanayi üretimi ve cari işlemler açığı verileri takip edildi. Tüik verilerine göre gayrisafi yurtiçi
MALİYE BAKANI SAYIN MEHMET ŞİMŞEK İN MAKROEKONOMİK GELİŞMELER İLE 2013 YILI İLK YARI MERKEZİ YÖNETİM BÜTÇE GERÇEKLEŞMELERİNİ DEĞERLENDİRMEK ÜZERE DÜZENLEDİĞİ BASIN TOPLANTISI KONUŞMA METNİ 15 TEMMUZ 2013
Makro Veri Büyüme ve Dış Ticaret: Türkiye ekonomisi için yüksek büyüme=yüksek dış ticaret açığı İbrahim Aksoy Ekonomist Tel: +90 212 334 91 04 E-mail: firstname.lastname@example.org TÜİK tarafından bugün açıklanan
tepav türkiye ekonomi politikaları araştırma vakfı Türkiye nin dış ticaret ve yatırım bağlantıları: Güçlü yönler Prof. Dr. Serdar TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürü
GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. ALTIN EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2013 YILI 6 AYLIK FAALİYET RAPORU 1-Ekonominin Genel durumu Dünya ekonomisi 2013 ü genel olarak bir toparlanma dönemi olarak geride bıraktı.
İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM TÜRKİYE EKONOMİSİNE PANORAMİK BAKIŞ... 1-20 1.1. Temel Makro Ekonomik Göstergelere Göre Türkiye nin Mevcut Durumu ve Dünyadaki Yeri... 1 1.2. Ekonominin Artıları Eksileri; Temel
AB inin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Sayfa No Nüfus (Bin Kişi) 1 Nüfus Artış Hızı (%) 2 Cari Fiyatlarla GSYİH (Milyar $) 3 Kişi Başına GSYİH ($) 4 Satınalma Gücü Paritesine Göre Kişi Başına GSYİH
POLİTİKANOTU Mart2011 N201139 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Sarp Kalkan 1 Politika Analisti, Ekonomi Etütleri Cari Açığın Sebebini Merak Eden Bütçeye Baksın Cari açık, uzun yıllardan
INTERNATIONAL MONETARY FUND IMF (ULUSLARARASI PARA FONU) KÜRESEL EKONOMİK GÖRÜNÜM OCAK 2015 Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer AB ve Uluslararası Organizasyonlar Şefliği Uzman Yardımcısı IMF Küresel Ekonomik
Ekonomi Bülteni, Sayı: 18 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank
12.03.2014 CARİ İŞLEMLER DENGESİ Ocak ayı cari işlemler açığı piyasa beklentisi olan -5,2 Milyar doların altında -4,88 milyar dolar olarak geldi. Ocak ayında dış ticaret açığı geçen yılın aynı ayına göre
İÇİNDEKİLER (*) 1-2- 3-4- 5-6- 7-8- 9-10- 11-12- 13-14- 15-16- 17-18- 19-20- Ödemeler Dengesi Altıncı El Kitabı Aylık Analitik Sunum (2015-2016 Ağustos) Ödemeler Dengesi Altıncı El Kitabı Aylık Ayrıntılı
6. Kamu Maliyesi 214 yılının ilk yarısı itibarıyla bütçe performansı, özellikle faiz dışı harcamalarda gözlenen yüksek artışın ve yılın ikinci çeyreğinde belirginleşen iç talebe dayalı vergilerdeki yavaşlamanın
AB inin Temel Ekonomik Göstergeleri Üye ve Sayfa No Nüfus (Bin Kişi) 1 Nüfus Artış Hızı (%) 2 Cari Fiyatlarla GSYİH (Milyar $) 3 Kişi Başına GSYİH ($) 4 Satınalma Gücü Paritesine Göre Kişi Başına GSYİH
Makro Veri Ödemeler Dengesi: Cari açık yeni rekorda İbrahim Aksoy Ekonomist Tel: +90 212 334 91 04 E-mail: email@example.com Cari denge Aralık ta 7,5 milyar $ rekor açık verirken, rakam, piyasa
1 EKONOMİ DEKİ SON GELİŞMELER 1 3 M A R T 2 0 1 4, P E R Ş E M B E Y M M O D A S I P R O F. D R. M U S T A F A A. A Y S A N 1948 DEKİ EKONOMİK DURUM 2 TABLO I Ülke ABD Doları Danimarka 689 Fransa 482 İtalya
AB Krizi ve TCMB Para Politikası Erdem Başçı Başkan 28 Haziran 2012 Stratejik Düşünce Enstitüsü, Ankara Sunum Planı I. Küresel Ekonomik Gelişmeler II. Yeni Politika Çerçevesi III. Dengelenme IV. Büyüme
İÇİNDEKİLER (*) 1-2- 3-4- 5-6- 7-8- 9-10- 11-12- 13-14- 15-16- 17-18- 19-20- Ödemeler Dengesi Altıncı El Kitabı Aylık Analitik Sunum (2015-2016 Temmuz) Ödemeler Dengesi Altıncı El Kitabı Aylık Ayrıntılı
AVRUPA BİRLİĞİNE ÜYE VE ADAY ÜLKELERDE TEMEL MAKROEKONOMİK GÖSTERGELER (Kasım 2011) Ankara İÇİNDEKİLER NÜFUS VE İŞGÜCÜ PİYASASI TASARRUFLAR 1. Nüfus 28. Gayri Safi Ulusal Tasarruflar 2. İstihdam 29. Gayri
Ekonomi Bülteni, Sayı: 32 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya 1 DenizBank Ekonomi Bülteni
Mart 2015 Tekstil ve Hammaddeleri Sektörü 2015 Yılı Şubat Ayı İhracat Bilgi Notu Tekstil, Deri ve Halı Şubesi İTKİB Genel Sekreterliği 03/2015 TEKSTİL VE HAMMADDELERİ SEKTÖRÜ 2015 YILI ŞUBAT AYI İHRACAT
Ekonomi Bülteni, Sayı: 16 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül 1 DenizBank
ZİRAAT BANKASI 2012 SINAVLARI İÇİN GÜNCEL EKONOMİ ÇALIŞMA SORULARI (40 Test Sorusu) 1 ) Aşağıdakilerden hangisi bir kredi derecelendirme kuruluşudur? A ) FED B ) IMF C ) World Bank D ) Moody's E ) Bank
GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. KAMU BORÇLANMA ARAÇLARI EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2006 YILI İLK 6 AYLIK FAALİYET RAPORU 1.- Ekonominin Genel durumu 2002 yılında başta ABD olmak üzere gelişmiş ülkelerde başlayan
Ekonomik Görünüm ve Tahminler: Nisan 215 BÜYÜME DÜŞMEYE DEVAM EDİYOR Zümrüt İmamoğlu* ve Barış Soybilgen ** 13 Nisan 215 Yönetici Özeti Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış Sanayi Üretim Endeksi (SÜE)
DÜNYA BANKASI TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU TEMMUZ 2015 Hazırlayan: Ekin Sıla Özsümer Uluslararası İlişkiler Müdürlüğü DÜNYA BANKASI TÜRKİYE DÜZENLİ EKONOMİ NOTU Temmuz ayı içerisinde Dünya Bankası Türkiye
TÜRKİYE EKONOMİSİ MAKRO EKONOMİK GÖSTERGELER (NİSAN 2015) Hane Halkı İşgücü İstatistikleri 2014 te Türkiye de toplam işsizlik %10,1, tarım dışı işsizlik ise %12 olarak gerçekleşti. Genç nüfusta ise işsizlik
2001 2013 Döneminde Türk Bankacılık Sektörü Prof. Dr. Sudi Apak Beykent Üniversitesi İçerik 2 Slayt 1 - Türk Bankalarında kurum riski bulunmaktadır. 140,00% Türk Bankacılık Sektörünün Aktif Büyüklüğü /
DEĞERLENDİRMENOTU Ocak2015 N201501 tepav Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Ayşegül Aytaç 1 Araştırmacı, Ekonomi Çalışmaları PETROL FİYATLARINDAKİ DÜŞÜŞÜN ÖTEKİ YÜZÜ Petrol fiyatları, 2014 yılının
CARİ AÇIK NEREYE KADAR? Prof. Dr. Doğan CANSIZLAR ANKARA - 14 Aralık 2011 1 Türkiye Ekonomisindeki Bazı Eşitlikler -Ekonomik Büyüme = Artan Dış Açık -Artan Dış Açık = Artan Dış Borçlanma -Artan Dış Borçlanma
Ekonomi Bülteni, Sayı: 40 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Deniz Bayram 1 DenizBank
-1- 109 MİLYAR DOLARLIK YABANCI PORTFÖYÜ VAR Yabancıların, 8 Haziran itibariyle Türkiye de 53 milyar 130 milyon dolarlık hisse senedi, 38 milyar 398 milyon dolar devlet iç borçlanma senedi (DİBS) ve 407
Kıvanç Duru 2015 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Programı Değerlendirmesi Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisadi ve Mali Analiz Yüksek Lisansı Bütçe Uygulamaları ve Mali Mevzuat Dersi 2015 YILI
BANK MELLAT Merkezi Tahran Türkiye Şubeleri 2015 III. ARA DÖNEM FAALİYET RAPORU 1 İ Ç İ N D E K İ L E R I. GENEL BİLGİLER 1. Şubenin Gelişimi Hakkında Özet Bilgi 2. Şubenin Sermaye ve Ortaklık Yapısı 3.
ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş BÜYÜME AMAÇLI HİSSE SENEDİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU YILLIK RAPOR Bu rapor ANADOLU HAYAT EMEKLİLİK A.Ş Büyüme Amaçlı Hisse Senedi Emeklilik Yatırım Fonu nun 01.01.2004-31.12.2004
Ekonomi Bülteni, Sayı: 44 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Deniz Bayram 1 DenizBank
Ekonomik Görünüm ve Tahminler: Ağustos 2013 DÜŞÜK BÜYÜMEYE DEVAM Zümrüt İmamoğlu* ve Barış Soybilgen 19.07.2013 Yönetici Özeti Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış Sanayi Üretim Endeksi (SÜE) Haziran
TİSK AYLIK EKONOMİ BÜLTENİ- MART 2016 (SAYI: 85) GENEL DEĞERLENDİRME 31.03.2016 Ekonomi ve İşgücü Piyasası Reformlarına Öncelik Verilmeli Gelişmiş ülkelerin çoğunda ve yükselen ekonomilerde büyüme sorunu
HAZİNE MÜSTEŞARLIĞI EKONOMİK ARAŞTIRMALAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ AYLIK EKONOMİK GÖSTERGELER EKİM 2015 Hazine Müsteşarlığı Matbaası Ankara, 22 Ekim 2015 İÇİNDEKİLER TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER i I. ÜRETİM I.1.1.
EURO BÖLGESİ İZLEME RAPORU MART 2001 I. Genel Ekonomik Göstergelere İlişkin Gelişmeler: 2000 yılının dördüncü çeyreğinde Euro Bölgesi ve AB-15 in GSYİH artışı bir önceki çeyreğe göre yüzde 0.7 olmuştur.
Ekonomi Bülteni, Sayı: 34 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya 1 DenizBank Ekonomi Bülteni
ANKARA EMEKLİLİK A.Ş. DENGELİ EMEKLİLİK YATIRIM FONU FON KURULU FAALİYET RAPORU Bu rapor Ankara Emeklilik A.Ş Dengeli Emeklilik Yatırım Fonu nun 01.01.2004-31.12.2004 dönemine ilişkin gelişmelerin, Fon
GARANTİ EMEKLİLİK VE HAYAT A.Ş. ALTIN EMEKLİLİK YATIRIM FONU 2014 YILI 12 AYLIK FAALİYET RAPORU 1-Ekonominin Genel durumu 2014 yılı TCMB nin Ocak ayında faizleri belirgin şekilde arttırmasıyla başlamıştır.
FEDERAL ALMANYA EKONOMİK GELİŞMELER RAPORU Yılı II. Çeyrek Dönem Değerlendirmesi Berlin Ekonomi Müşavirliği İÇİNDEKİLER Yönetici Özeti (Genel Görünüm)...... 2 Sektörel Gelişmeler... 5 Cari Denge... 6 Tüketim....
Niyazi ÖZPEHRİZ FİNANSAL SİSTEM DÜZENLEMELERİ VE EKONOMİK BÜYÜME 1. Giriş Finansal sistemin işleyişi, ekonomik büyüme üzerinde önemli etkilere sahip olabilmektedir. İyi işleyen bankacılık sistemi ve menkul
Dünya Ekonomisindeki Son Gelişmeler Risk Yönetimi ve Kontrol Genel Müdürlüğü Ekonomik Analiz ve Değerlendirme Dairesi Küresel Ekonomik Görünüm CPB nin açıkladığı verilere göre Haziran ayında bir önceki
Ekonomik Ticari Gelişmeler 3 Mayıs 2011 1 / 24 İçindekiler Giriş Sektör Haberleri Ülkelere Göre Çıkış Sayıları Haftalık Makroekonomik Gelişmeler 2 / 24 Yükselen Değerler Mart ayında İmalat Sanayi Genelinde
T.C. AVRUPA BİRLİĞİ BAKANLIĞI Ekonomik ve Mali Politikalar Başkanlığı Avrupa Komisyonu Ekonomik ve Mali Konular Genel Müdürlüğü nün AB ye üye ülkeler ile aday ve potansiyel aday ülkelerdeki makroekonomik
ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIMLAR DEĞERLENDİRME RAPORU Ağustos 2010 TÜRKİYE YE ULUSLARARASI DOĞRUDAN YATIRIM GİRİŞLERİ 2010 YILI İLK YARISINDA 3,2 MİLYAR DOLAR OLDU 2010 yılının ilk yarısında, Türkiye ye
FİNANSAL SERBESTLEŞME VE FİNANSAL KRİZLER 4 Prof. Dr. Yıldırım Beyazıt ÖNAL 6. HAFTA 4. GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERE ULUSLAR ARASI FON HAREKETLERİ Gelişmekte olan ülkeler, son 25 yılda ekonomik olarak oldukça
Konut Kredisi Piyasasına Bakış Türkiye Konut Kredisi İstatistikleri (Kasım 2010 - Ekim 2011) Kasım 2011 Uyarı: Bu raporda sunulan istatistiklerin bir kısmı Konutkredisi.com.tr web sitesinin ziyaretçilerinin
DERİ VE DERİ MAMULLERİ SEKTÖRÜ 2014 NİSAN AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU İİTKİİB GENEL SEKRETERLİİĞİİ AR & GE VE MEVZUAT ŞUBESİİ Mayııs 2014 2014 YILI NİSAN AYI TÜRKİYE DERİ VE DERİ ÜRÜNLERİ İHRACATI DEĞERLENDİRMESİ
Umut Oran Basın Açıklaması 06.01.2013 Yarın Aydın-Söke de pamuk üreticileriyle bir araya gelecek olan CHP Genel Başkan Yardımcısı, İstanbul Milletvekili Umut Oran ın, yazılı açıklaması şöyle: * EL KAZANDI
EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Eylül 2013, No: 72 i Bu sayıda; Haziran İşgücü ve İstihdam gelişmeleri; Ocak-Ağustos Bütçe verileri değerlendirilmiştir. i 1 Gerçek işsizlikte ciddi artış