SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
Gözde AYKAÇ
18. YÜZYIL FRANSIZ DÜŞÜNCESİNDE DİDEROT'NUN YERİ VE ÖNEMİ
Felsefe Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi
Antalya, 2021
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
Gözde AYKAÇ
18. YÜZYIL FRANSIZ DÜŞÜNCESİNDE DİDEROT'NUN YERİ VE ÖNEMİ
Danışman
Doç. Dr. Mehmet Fatih DOĞRUCAN
Felsefe Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi
Antalya, 2021
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğüne,
Gözde AYKAÇ'ın bu çalışması, jürimiz tarafından Felsefe Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Programı tezi olarak kabul edilmiştir.
Başkan : Prof. Dr. Süleyman DÖNMEZ (İmza)
Üye (Danışmanı) : Doç. Dr. Mehmet Fatih DOĞRUCAN (İmza)
Üye : Doç. Dr. Kevser ÇELİK (İmza)
Tez Başlığı: 18. Yüzyıl Fransız Düşüncesinde Diderot'nun Yeri ve Önemi
Onay : Yukarıdaki imzaların, adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım.
Tez Savunma Tarihi : 06/07/2021 Mezuniyet Tarihi : 05/08/2021
(İmza)
Prof. Dr. Suat KOLUKIRIK Müdür
Yüksek Lisans Tezi olarak sunduğum “18. Yüzyıl Fransız Düşüncesinde Diderot'nun Yeri ve Önemi” adlı bu çalışmanın, akademik kural ve etik değerlere uygun bir biçimde tarafımca yazıldığını, yararlandığım bütün eserlerin kaynakçada gösterildiğini ve çalışma içerisinde bu eserlere atıf yapıldığını belirtir; bunu şerefimle doğrularım.
……/……/ 2017
İmza Gözde AYKAÇ
T.C.
AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TEZ ÇALIŞMASI ORİJİNALLİK RAPORU
BEYAN BELGESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜ’NE ÖĞRENCİ BİLGİLERİ
Adı-Soyadı Gözde AYKAÇ
Öğrenci Numarası 20185231008 Enstitü Ana Bilim Dalı Felsefe
Programı Tezli Yüksek Lisans
Programın Türü (X) Tezli Yüksek Lisans ( ) Doktora ( ) Tezsiz Yüksek Lisans Danışmanının Unvanı, Adı-Soyadı Doç. Dr. Mehmet Fatih DOĞRUCAN
Tez Başlığı 18. Yüzyıl Fransız Düşüncesinde Diderot'nun Yeri ve Önemi
Turnitin Ödev Numarası 1625770452
Yukarıda başlığı belirtilen tez çalışmasının a) Kapak sayfası, b) Giriş, c) Ana Bölümler ve d) Sonuç kısımlarından oluşan toplam 91 sayfalık kısmına ilişkin olarak, 30/07/2021 tarihinde tarafımdan Turnitin adlı intihal tespit programından Sosyal Bilimler Enstitüsü Tez Çalışması Orijinallik Raporu Alınması ve Kullanılması Uygulama Esasları’nda belirlenen filtrelemeler uygulanarak alınmış olan ve ekte sunulan rapora göre, tezin/dönem projesinin benzerlik oranı;
alıntılar hariç % 4 alıntılar dahil % 7
Danışman tarafından uygun olan seçenek işaretlenmelidir:
( X ) Benzerlik oranları belirlenen limitleri aşmıyor ise;
Yukarıda yer alan beyanın ve ekte sunulan Tez Çalışması Orijinallik Raporu’nun doğruluğunu onaylarım.
( ) Benzerlik oranları belirlenen limitleri aşıyor, ancak tez/dönem projesi danışmanı intihal yapılmadığı kanısında ise;
Yukarıda yer alan beyanın ve ekte sunulan Tez Çalışması Orijinallik Raporu’nun doğruluğunu onaylar ve Uygulama Esasları’nda öngörülen yüzdelik sınırlarının aşılmasına karşın, aşağıda belirtilen gerekçe ile intihal yapılmadığı kanısında olduğumu beyan ederim.
Gerekçe:
Benzerlik taraması yukarıda verilen ölçütlerin ışığı altında tarafımca yapılmıştır. İlgili tezin orijinallik raporunun uygun olduğunu beyan ederim.
02/08/2021 (imzası)
Doç. Dr. Mehmet Fatih DOĞRUCAN
İ Ç İ N D E K İ L E R
ÖZET ... ii
SUMMARY ... iii
ÖNSÖZ ... iv
GİRİŞ ... 1
BİRİNCİ BÖLÜM AYDINLANMA ÖNCESİ DÖNEM 1.1. Kısaca Batı Hıristiyan Ortaçağ Sonu ... 5
1.2. Rönesans Felsefesi ... 11
1.3. 17. Yüzyıl Felsefesi ... 17
İKİNCİ BÖLÜM AYDINLANMA DÖNEMİ 2.1. Fransız Dışı Felsefe... 27
2.1.1. İngiliz Aydınlanması ... 28
2.1.2. İskoç Aydınlanması ... 30
2.1.3. Alman Aydınlanması ... 31
2.2. Fransız Aydınlanması ... 35
2.2.1. Genel Varlık Anlayışı ... 37
2.2.2. Genel Bilgi Anlayışı ... 42
2.3. Diderot'nun Dönem İçinde Yerinin Belirlenmesi ... 45
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM DENİS DİDEROT 3.1. Hayatı ve Eserleri ... 48
3.2. Varlık Anlayışı ... 60
3.3. Bilgi Anlayışı ... 64
3.4. Ahlak ve Politika Anlayışı ... 66
3.5. Sanat Anlayışı ... 70
SONUÇ ... 74
KAYNAKÇA ... 78
ÖZGEÇMİŞ ... 82
ÖZET
Bu tezde, XVIII. yüzyıl Fransız Aydınlanma Felsefesi içerisinde yetişmiş oyun yazarı, sanat yönetmeni ve aynı zamanda filozof olan Denis Diderot'nun önemli düşünceleri ele alınmıştır. Fakat Aydınlanma dönemine ve Diderot'ya geçilmeden önce Ortaçağ, Rönesans Dönemi ve ve Yeniçağ Felsefeleri incelenmiştir. Sebebi ise Diderot'nun gelişmesinin alt yapısının önceki dönemlere önemli ölçüde bağlı olmasıdır. Bilgi birikimine bağlı olarak Diderot, toplumsal bir felsefi temele, tüm düşünce sistemini oturtmuştur. İnsanların bir bütün oluşturması gerektiğini ve özgürlüklerini bu bütünün yani toplumun çıkarlarını gözeterek yaşamaları gerektiğini savunmuştur. Editörlüğünü yaptığı ve kendisi de içerisine maddeler yazdığı Ansiklopedi'sini toplumunun her kesimine ulaştırmış ve toplumsal bir birlik oluşturmayı başarmıştır.
Ansiklopedi başta olmak üzere eserleri, düşüncelerini yansıtmasından dolayı ayrı ayrı öneme sahip olan Diderot'nun varlık anlayışı deizme ve materyalizme dayanırken, bilgi kuramı sensualisttir. Ahlak ve politika anlayışını erdem ve mutluluk kavramı üzerine kurmuş olan Diderot, sanatını da ahlak anlayışı çerçevesinde şekillendirmiştir. Diğer düşünürlerden farklı olarak Denis Diderot farklı alanlardaki düşünceleri bir bütünlük içerisinde ele almayı başarmıştır. Onun düşünceleri belki bir Kant ya da Locke gibi çığır açıcı nitelikte değildir ama dönemini aşmış ve XX. yüzyıla kadar uzanarak birçok filozofa etki etmiştir. Diderot, aynı zamanda Fransız Devriminin başlamasında rol oynayan bir düşünürdür.
Tezimiz, bu denli geniş bir bilgi birikimine sahip olan Denis Diderot'nun önemli fikirlerini bir araya toplamak ve Onun dönemi içerisinde fazla önemsenmemesine karşılık, aslında ne kadar değerli ve saygı duyulması gereken bir düşünür olduğunu açıklamak amacındadır.
Anahtar Kelimeler: Aydınlanma, Denis Diderot, Ansiklopedi, Deizm, Materyalizm, Devrim.
SUMMARY
IN 18TH CENTURY'S FRENCH THOUGHT RESPECT AND STAND OF THE DİDEROT
In my thesis, Medieval and New Age philosophies were examined before examining the thought of Denis Diderot, who was a playwright, art director and philosopher, who grew up in the 18th century French Enlightenment Philosophy. The reason is that the infrastructure of the development of Diderot is significantly dependent on previous periods.Depending on his knowledge, Diderot has placed his entire thought system on a social philosophical basis.
He argued that people should form a whole and that they should live their freedom by considering the benefits of this whole called society. He delivered his Encyclopedia, which he edited and in which he wrote articles, to every segment of the society and succeeded in creating a social unity.
While Diderot's, whose works especially encyclopedia are of particular importance because they reflect his thoughts, understanding of being is based on deism and materialism, his theory of knowledge is sensualist. Diderot, who built his understanding of morality and politics on the concept of virtue and happiness, shaped his art within the framework of morality. Unlike other thinkers, Denis Diderot has managed to deal with ideas in different fields in a unity. His thoughts may not be as epoch-making as Kant or Locke, but they have outgrown their time and have pioneered many philosophers dating back to the XX century.
Our thesis aims to gather the important ideas of Denis Diderot, who has such a wide knowledge, and to explain how valuable and respected he was, despite the fact that he was not given much importance during his time.
Keywords: Enlightenment, Denis Diderot, Encyclopedia, Deism, Materialism, Revolution.
ÖNSÖZ
Felsefe, insanlığın doğumundan itibaren sürekli gelişmekte olan bir süreçtir. İnsan, evren ile bağlantı kurmaya çalışmış, evrenin nasıl yaratıldığına dair sürekli meraklı gözlerle doğayı gözlemlemiş ve araştırma yapmıştır. Bunun sonucunda ise farklı düşünceler ve fikir ayrılıkları ortaya çıkmıştır. Bu fikir ayrılıkları, kimi zaman çatışmalara yol açmış ya da bu ayrılıkların benimsenip geliştirilmesi ve değiştirilmesi için çalışmalar yapılmıştır. Diderot, tam da bu noktada, birleştirici bir güç olmuştur.
Tez konumun belirlenmesinde bana yardımcı olan danışmanım Doç. Dr. Mehmet Fatih Doğrucan ile birlikte "18. Yüzyıl Fransız Düşüncesinde Diderot'nun Yeri ve Önemi" isimli konuyu seçmemizin sebebi, kendi dönemine kadar olan düşünceleri sentezleyen Denis Diderot'nun düşüncelerinin etkilerinin geniş çapta olması, fakat döneminde çok da yüceltilmemesidir. Bu tezde yapılmak istenen, Fransız Aydınlanma Felsefesinin önemli bir düşünürü olan Diderot'nun, birbiri ile etkileşim içerisinde olan önemli düşüncelerini, hem kendi çağı içerisinde açığa çıkarmak hem de kendinden sonraki çağlarda düşüncelerinin etkisini gösterebilmektir.
Mümkün olduğunca fazla kaynak taraması yapıp, ele aldığım Diderot'nun önemli düşüncelerini, en geniş şekilde ve detaylandırarak tezimde anlatmaya çalıştım. Genellikle eserlerinden hareketle düşüncelerini açıkladım. Fakat en önemli eseri olan Ansiklopedi üzerine tezimde ağırlık vermek istedim. Çünkü Fransız Devrimi'nin başlatıcı unsurları arasında Diderot'nun Ansiklopedi'si vardır ve bu eser sonraki dönemlerde oluşturulan Ansiklopedilerin de temeli olmuştur.
Tez konumun belirlenmesinden başlayıp son ana kadar desteğini benden esirgemeyen, erişemediğim her kaynağa ulaşmamı sağlayan, yaşadığı sağlık problemlerine ve yoğun çalışma hayatına rağmen her zaman engin bilgisini bana sunan ve yardımlarıyla her zaman yanımda olan kıymetli danışmanım Doç. Dr. Mehmet Fatih DOĞRUCAN' a şükran ve minnet duygularımı sunarken, maddi ve manevi desteğini asla benden esirgemeyen aileme ve her zaman, her başım sıkıştığında yanımda olan nişanlım Göktuğ USLU' ya teşekkürlerimi sunmayı borç bilirim.
GİRİŞ
İnsanlığın dünyaya gelişi ile birlikte başlattığımız felsefenin amacı; insanı ve evreni anlayıp açıklamaktır. İnsan ile evren arasındaki bağı açıklamada, ahlaksal, sanatsal, bilimsel gibi birçok alan üzerinde çalışan felsefenin farklı metotları vardır. İnsanlığın merak edip sorgulamaya başlamasıyla birlikte öncelikle insan, kendi yerini belirleyebilmek ve daha sonra doğayı anlayabilmek için Antik Çağda doğaya yönelmiş, Ortaçağ'da kiliseye bağlı olarak diğer dünya için çabalamış ve artık Rönesans'tan itibaren yavaş yavaş Antik Çağ'da köklerini bulduğumuz doğaya yeniden bir dönüş gerçekleşmiştir. Bununla birlikte, sadece insanın doğasını anlamaya ilişkin değil, aynı zamanda evrenin nasıl yaratıldığına kadar götürülen tartışmalar, farklı fikir akımlarını oluşturmuştur. Felsefe tarihinin temelini oluşturan bu tartışmalara gelen yanıtlar, her düşünür için farklı olmuştur. Kimi filozof; evrenin oluşumunda doğa üstü bir gücün yani Tanrı'nın olduğunu söylerken, kimileri ise yaşanılan maddi dünyayı kendisiyle yani madde ile açıklama yoluna gitmiştir. Tanrı'nın var olup evreni yaratmış olduğunu fakat daha sonra evrene müdahale etmediğini söyleyenler deist; evrenin, maddenin hareketleri ile birbirine dönüşmüş olup meydana geldiğini söyleyenler ise materyalist olarak adlandırılmıştır.
Felsefe kadar eski olan materyalizm, evreni ve evrende var olan her şeyi madde ile açıklama girişimidir.1 Genel olarak materyalistlerin tümü, mükemmel olarak tasvir edilen Tanrı'nın inkarına gitmiş ve neden dünya üzerindeki kötülüklerin var olduğu sorusu ile meşgul olmuşlardır. Bununla birlikte, metafiziği reddetmişler ve yine Tanrı'nın varlığını yok sayarak evreni oluşturan ve evrende var olan her şeyin maddeden meydana geldiğini açıklamışlardır. Peki, Antik Çağ'a dayandırdığımız materyalizmin kökleri nereden gelmektedir?
Antik Çağ'da mitos kavramı, kolektif hayal gücünden doğmakla birlikte, kuşaktan kuşağa geçerler ve mitosların kökeni Tanrı'dır. Evrenin nereden gelip nereye gittiği, bu dünyada insanın yeri neresidir gibi temel sorulara mitosta bir cevap vardır. Bu soruların cevabına körü körüne inanılmıştır. Çünkü bu soruların kaynağı Tanrısaldır ve inanç dahilindedir.2 Fakat bir süre sonra artık bu cevaplar yetersiz kalır, insanı kandıramaz duruma gelir ve insan kendi aklı ile düşünmek ister. Dinin ve geleneğin verdiği yanıtlarla yetinmez ve
Diderot'nun deizmi, doğayı gözlemlerimizde, Tanrının varlığına kanıt oluşturacak bulgulara rastlamamızla başlamış ve erdem üzerine kurulu bir Tanrı kavramı ile ilişkili olarak devam etmiştir. Diderot'nun deizminde Hıristianlık dinine karşı eleştirel bir tavır da vardır. Hıristiyanlığı, ilerlemenin önünde engel teşkil eden bir unsur olarak görmektedir.
1 Lange, 1998: 27.
2 Orak, 2003:5.
kendi düşüncesi ile bilgiye ulaşmak ister. Bilmek isteyen insan, praxis'ten theoria'ya yükselir ve bilime varır. Artık efsanelerden, dini tasarımlardan, dogmalardan bir kopuş yaşanmış ve bilgiye, bilime, sorgulamaya, araştırmaya, öğrenmeye, gözlem yapıp ilerlemeye doğru uzanan bir geçiş gerçekleşmiştir.3 Mitostan logosa doğru olan bu geçiş dönemi, felsefe ve bilimin üretimi olarak değerlendirilebilir. Logos'a geçiş ile birlikte bir aydınlanma gerçekleşmiş, gelenekler tamamen reddedilmiştir. Fakat XVIII. yüzyıl aydınlanma dönemi felsefesine kadar olan zaman diliminde göreceğimiz gibi, burada da mitostan yani dinden tamamen bir kopuş gerçekleşmemiştir. Logos ile birlikte önem kazanan birey, içinde yaşadığı doğayı sorgulamaya başlamıştır. Bunun sonucunda da evrenin oluşumuna ve işleyişine dair bir takım sorunlar, bu dünyaya bağlı kalınarak açıklanmaya çalışılmıştır. Mitos ile birlikte maddi dünyaya ait olan şey, maddi olmayan varlıklarla açıklanırken; logos'a geçiş ile artık maddi dünya önem kazanmış ve madde, var olan her şeyin temeline yerleştirilmiştir. Böylelikle materyalizmin temelleri atılmış görünmektedir.
Antik Çağ materyalistlerinden olan Demokritos, ilk çağın temel problemi olan arkhe sorununa "atom" kavramı ile çözüm getirmiştir. Atomlar hareket halindedir ve birbirlerine çarpma sonucu dış dünyada var olanlar meydana gelmiştir. Epiküros ise, Demokritos'un atom öğretisini benimsemiş ve geliştirmiştir. Burada artık, materyalizme bir eğilim gerçekleşmeye başlamıştır.
Ortaçağa geldiğimizde, modern materyalizmin başlangıcı olarak kabul ettiğimiz nominalizm savunucuları olan Roscelinus, tümellerin bir sesten ibaret olduğu söyleyerek tümellerin varlığına ihtimal vermemiştir. Ockhamlı William ise Roscelinus'un izinden gitmiş ve tümelleri terimler üzerinden açıklayıp varlıklarını reddederek, soyut kavramların olamayacağını söylemiştir.
Ortaçağın bu aktif gelişimi ve tümelleri somutlaştırma çabası, bilimin temellerini dinamik kılmış; böylece bilimsel manada soyut bir hakikat değer kazanmaya başlamıştır.
Böylece, Rönesans dönemiyle beraber bir büyücülük faaliyeti sayılan simya bilimi, artık madde ve terkiplerinin açık bir araştırması olan kimya bilimine dönüşmeye başlamıştır.
Kepler ve Copernicus ile beraber gök bilimi gelişmeye başlamış, evren hakkındaki bilgiler dünyevileşmeye ve insanileşmeye başlamıştır. İşte biz buna hümanizma faaliyeti diyoruz ki, böylece Fransız aydınlanmasını şekillendiren hümanizma faaliyeti kendisini Rönesasanstan itibaren de göstermeye başlamıştır. Hümanizm kavramı sonraki çağlara da önemli ölçüde etki ederek, 17. yüzyıl Fransa'sı içerisinde yetişmiş olan Descartes'ın, "ben" felsefesinin de oluşmasına katkı sağlamıştır. İnsanı temele alan hümanizm, Descartes'in kuşku duyarak
3 A.g.e. 5.
ulaştığı kendi varlığı ile doğrudan ilişkilidir. İnsanın kuşkulanmasının nedeni fark etmeksizin, kuşku duymasındaki amaç, düşünerek kendi varlığının bilincine varmasıdır. İnsanın herhangi bir nesneye ihtiyaç duymadan, yalnızca düşünerek kendi varlığının bilincine varması konusunda Descartes, öznellik fikrini felsefeye eklemiştir. Öznel olma durumu, öncelikle bireyin kendisini etkilemekle birlikte, bireyin içinde bulunduğu toplumu da bir o kadar ilgilendirmektedir. Çünkü birey, yaşadığı toplum içerisinde ancak kimliğini oluşturabilir.
İlerleyen dönemlerde, Descartes'in "ben"i yani kişinin öznelliği, sadece felsefenin değil, sosyolojinin de ilgilendiği bir konu olmuştur. Descartes'ın "ben"i böylelikle "biz"e yani topluma kadar uzanmıştır.
XVII. yüzyıl materyalizm savunucularına da Ortaçağ sonrası kısaca bakacak olursak, Thomas Hobbes, evreni mekanik olarak tasarlamış ve parçacıkların hareketleri ile evrenin oluşumunu açıklamıştır. Sadece evreni değil, insanı da materyalist olarak incelemiştir. İnsan doğasından yola çıkarak oluşturduğu devlet anlayışında, iktidarın kökünün Tanrı olduğu inancını yıkarak, insanı merkeze alan bir görüşü benimsemiştir. Hobbes'un devlet anlayışı da, materyalist bir tavır sergilemektedir. Ayrıca siyasi düşünceleri, günümüz devlet anlayışının temellerini oluşturmuştur. Bu dönemde, materyalizmin savunuculuğunu yapan bir diğer isim olan Pierre Gassendi ise Epikuros'un felsefesini geliştirerek, ilk hareket ettirici olarak Tanrı'nın varlığını kabul etmiştir. Fakat evren içerisindeki değişimler, onun için de cisimseldir. Buraya kadar gelişen materyalizm, Aydınlanma döneminde farklı şekillere bürünecektir.
Son olarak Aydınlanma dönemi felsefesine baktığımızda, Fransa'da zirveye ulaşan bir materyalizm bizi karşılamaktadır. Descartes'in evreni büyük bir makine olarak tasarlamasından esinlenerek Makine-İnsan'ını kaleme alan Julien Offray de La Mettrie, evrimin temellerini Denis Diderot ile birlikte atan Georges-Louis Leclerc Buffon, madde ve içinde barındırdığı hareketten başka hiçbir gerçeği kabul etmeyen Paul Henry d'Hollbach ve deizm ile felsefesine başlayıp arkadaşı D'Hollbach'tan etkilenerek materyalizmin savunuculuğunu yapan Diderot, materyalist filozoflardandır. Hepsi birbiri ile etkileşim içerisinde olan bu dönem materyalistlerinden her birinin düşüncesi, bir diğerinden ayrıdır.
Fakat D'Hollbach'tan etkilenerek materyalizminle deizmini birleştiren Diderot diğerlerinden biraz farklıdır.Diderot aynı zamanda Buffon ile birlikte Lamarck'ın evriminin temellerini atmıştır. Kendi dönemine kadar olan düşünürlerin görüşlerini inceleyerek sentezleyen Diderot'nun farkı burada boy göstermektedir. İşte bu nedenle incelemeye değer, geniş çaplı bir felsefi düşünceye sahiptir.
Tezimizi üç ana başlık altında ele alıp, kısaca Ortaçağ sonundan başlamamızın sebebi;
modern materyalizmin başlangıcı saydığımız nominalistler ve sekülerist papa karşıtlarının siyasetin madde dünyasına ait olduğunu söylemeleriyle, kilisenin karşısında olmalarını açıklamak istememizdendir. Materyalizmin başlangıç noktasına inmek istedik çünkü deizmle başlayıp daha sonra bunu materyalizminle bağdaştırarak yoluna devam eden Diderot'nun materyalizmini açıkça ifade etmemiz için bunun gerekli olduğunu düşündük. Ortaçağdan, Rönesans dönemine geçildiğine ise Aydınlanmayı etkilediği kadar bilim faaliyetlerine yer verilmiştir. Hemen hemen tüm Aydınlanma filozofları üzerinde büyük izler bırakmış Nicolaus Copernicus, Johannes Kepler ve Galileo Galilei'nin düşünceleri tezimizde açıklanmıştır.
Bilimsel faaliyetler, artık Rönesansla birlikte hız kazanmış ve yer ile gök arasındaki ayrım somutlaştırılarak dünyevileşme başlamıştır. Bu durum da, Tanrı'ya ait olan göğün artık insanın incelemeleriyle birlikte, aslında Tanrısal olmadığı sonucunu vermiştir. Evrenin incelenmesi, materyalist düşüncenin ilerlemesini giderek hızlandırmıştır. Çünkü, doğanın gözlemlenmesi, kendi kendine işleyen bir evrenin varlığına kanıt oluşturacak bulguları beraberinde getirmiştir.
Tezimizde Diderot'nun hayatı, düşünceleri ve içinde yaşamış olduğu Aydınlanma dönemine geçilmeden önce, son olarak XVII. yüzyıl materyalizm savunucularından Diderot'nun etkilendiklerine değinilmiş ve sonrasında Aydınlanma dönemine geçilmiştir.
Aydınlanma Döneminde ise Ada Aydınlanması içerisinde yer alan İngiliz Aydınlanması ve İskoç Aydınlanması düşünürlerinin, Denis Diderot'ya etkilerinden bahsedilmiştir. Sonrasında, Alman Aydınlanmasında önemli bir etkiye sahip olan ve Kant'ın yolunu açan filozoflar ele alınarak Diderot'nun Kant ile ilgili düşüncelerine yer verilmiştir. Son olarak Diderot'yu hazırlayan ortam yani Fransız Aydınlanma Dönemi incelenip, tezimizin üçüncü bölümüne geçilmiştir.
Tezimizde, Diderot'nun hayatına ve eserlerine uzunca yer verilmiştir. Sebebi, Diderot'nun eserlerini oluşturma aşamasında, hayatının büyük bir etkisinin olması ve felsefesini anlayabilmek açısından da eserlerinin paha biçilemez bir öneme sahip olmasındandır. Kimi eserinde ahlak felsefesine, kimi eserinde sanat felsefesine, kimi eserinde siyasi ve politik düşüncelerine yer vermiştir.. Felsefi düşüncelerini eserlerinde dile getirmiş büyük bir düşünür olan Diderot, renkli dünyasının kapılarını eserlerine yansıtarak bize açmıştır. Bununla birlikte eserlerinin herkese ulaşmasını sağlamış ve böylelikle düşünceleri, toplumun her kesimine yayılmıştır. Zaten Diderot'nun en önemli özelliği, öznelden genele yükselen bir felsefi yapı kurmasının yanı sıra, toplumsal bir tavır sergileyerek ve tüm halkı örgütlemeyi başararak Fransız Devrimine giden yolun önünü açmasıdır.
BİRİNCİ BÖLÜM
1. AYDINLANMA ÖNCESİ DÖNEM
1.1. Kısaca Batı Hıristiyan Ortaçağ Sonu
Ortaçağ, İlkçağ ile Rönesans arasında bir geçiş dönemi olup yaklaşık olarak bin yıllık bir dönemi kapsamaktadır. Bu dönem, kilisenin entelektüel olarak yetkinliğini kesinleştirdiği için kimi zaman yüceltilen, kimi zaman da düşüncenin karmaşıklaşarak çözülemez bir duruma gelmesi ile de gözden düşen;kimileri için ise karanlık olarak tezahür edilen bir dönemdir.4
Bazı kaynaklarda karanlık olarak anılsa da, bin yıllık süreç içerisinde gelecek çağlara kaynaklık edecek bir çok düşünceye rastlanmaktadır. Ama genel olarak kilise dışında kurtuluş yolu aramak, bu dönemde olanaklı değildir. Hakikatin aranması, bilime ulaşma çabaları, ancak kilise sınırları içerisinde mümkündür.5 Kiliseden bağımsız hareket etmek demek, dinsizlik demektir. Ortaçağın en belirgin özelliği, akıl-inanç-vahiy üçgeninde şekillenmiş olmasıdır. Özellikle I. yüzyıldan V. yüzyıla kadar olan Patristik dönemde, henüz net olmayan bir felsefe vardır ve inanç akıl ile temellendirilmeye çalışılmıştır. IX.yüzyıldan XV.yüzyıla kadar olan Skolastik dönemde ise inanç akıl ile kanıtlanmaya çalışılmıştır. Buradan hareketle, Tanrı kanıtlamaları Ortaçağda büyük bir yer tutar ve Ortaçağ'ın düşünce yapısını sunan bir ayna gibi düşünülebilir. Din etrafında şekillenen bu dönemde İlkçağdan farklı olarak, Ortaçağ Batı dünyasında Hıristiyanlık ve Ortaçağ İslam dünyasında ise Müslümanlık olmak üzere tek Tanrılı dinler vardır. Sonsuz, sınırsız olan Tanrı tarafından evren yaratılmış olup evrenin bir başlangıcı ve sonu vardır.
İki dönem olarak incelenen ve ilk dönemi Patristik Felsefe olarak anılan kilise babaları döneminde, felsefeye pek fazla ilgi duyulmamış ve daha çok dinsel konular tartışılmıştır.
Bununla birlikte kilisenin sunduğu görüşler, insanlar tarafından sorgulanmadan benimsenmiştir. Hıristiyanlığın bu denli kilisenin sorgulanamayan düşünceleri ile baskılanmış olması da, skolastik felsefeyi doğurmuştur. Skolastik Felsefe olarak adlandırılan ve Ortaçağ'a damgasını vuran bu dönemde, yine kilisenin egemenliğine bağlı kalınmış fakat felsefeye eğilim olumlu olarak gelişme sağlamıştır. Ortaçağ'ın temelini oluşturan Skolastik Felsefe, okul anlamına gelen schola kelimesinden türetilmiştir.6 Yani bu dönemde medreseler ve üniversitelerde eğitimler verilmiştir. Ama verilen eğitimler genellikle din ve teoloji temelli olmuştur. Ortaçağ filozoflarının hemen hepsi teologdur. Filozoflar, varlığın özü nedir
4 Libera, 2013: 7.
5 Weber, 2020: 153.
6 Doğrucan, 2018: 55.
sorusuyla meşgul olmuşlar ve bu dünyayı bir kenara itip öteki dünya hakkında bilgi edinme çabasına üzerine yoğunlaşmışlardır. Eserlerini de bu doğrultuda vermişlerdir. Yani felsefe, bu dönem için dinin hizmetindedir. Dinin hizmetinde olan felsefe ve hatta bilim de haliyle fazla bir yol kat edememiştir. Bilim hiç gelişmemiştir demek yanlış olur çünkü Latince septem artes liberales denen ve yedi özgür sanat olarak çevrilen kategoriler, bu dönemin sanat faaliyetidir. Sanattan kastedilen aslında dönem itibariye bilimsel faaliyetleridir.7 Skolastik felsefe düşünürleri, dogmanın kabul ettiği Tanrı-İnsan'ın niçin var olduğu sorusu ile meşgul olmuşlar ve bilim ile ilahiyat temelinde ilerleyen bir felsefi soruşturmaya odaklanmışlardır.
Bu soruya bir yanıt bulmak için de realistler ve nominalistler olmak üzere iki zıt grup oluşmuştur. Ve bu gruplar arasında çıkan anlaşmazlık, özellikle nominalistlerin düşünceleri, skolastiğin çöküşüne ve rönesansın doğmasına ortam hazırlamıştır.8
Skolastik felsefeyi erken, yüksek ve geç olarak farklı dönemler içerisinde incelemek mümkündür. Fakat bizim Diderot'ya dayandıracağımız kısım, Skolastik felsefenin son dönemi olup, Ortaçağ'ın genel özelliklerinden bir kopuş gösteren, tümeller probleminde ortaya çıkan nominalizm ve nominalizmin temsilcileri olan Roscelinus ve Ockhamlı William'ın düşünceleridir. Roscelinus ve William'dan sonra kısaca değineceğimiz bir diğer isim, siyaset alanında materyalizmin önünü açacak olan Padovalı Marsilius olacaktır.
"Tümeller ya da evrenseller problemi" neredeyse tüm Ortaçağ filozofları tarafından ele alınmış, farklı düşünceler ortaya konmuş ve skolastik felsefenin sonlanmasına sebep olan bir sorun haline gelmiştir. Problemin çıkış noktası, Boethius'un, Porphyrios'un Isogage adlı eserine yazmış olduğu şerhtir.9 Aslında ilk kez bu dönemde oluşmuş yeni bir problem olmayıp İlkçağ dan süregelen, Platon ve Aristoteles'in eserlerinde kendini gösteren bir problemdir. Fakat o zamanlarda çok fazla üzerinde durulmamasının sebebi, İlkçağ filozoflarının kafalarının doğa ile meşgul olmuş olmalarından olsa gerek. Ama Ortaçağda, koyu bir kilise yönetimi ile tek tanrılı dinlere dönüş yaşanmış ve bu dönemin odağını oluşturan, hatta bu dönemin sonunu getiren bir problem haline dönüşmüştür tümeller.
Problemin odağını oluşturan isim olan Boethius(233-305) için tümellerin tek başına gerçeklikleri yoktur çünkü tümeller, birey gruplarından bağımsız olamayacakları gibi duyularla algılanan tözler de olamazlar. Tümeller; yalnızca maddi dünyada var olan cisimlerin, zihindeki kavramsal karşılıklarıdır.10
7 A.g.e, 56.
8 Weber, 2020: 154.
9 Çotuksöken ve Babür, 2019: 92.
10 A.g.e, 81.
Sorunun kaynağını teşkil eden tümellerin varlığı ya da yokluğu değil, zaten halihazırda var olan tümellerin nerede ve nasıl bulunduklarıdır. Bu konu hakkında ilk fikir olan realizm, Platon felsefesi ile bağdaşmaktadır. Realizme göre, Platon'un felsefesinde idealara ait olan ve bu dünyadan aşkın olan tümeller, Tanrısaldır. Yani tümeller ancak Tanrısal idelerdir ve başlı başına realiteleri vardır. Tikeller ise gelip geçicidir, kalıcılığı yoktur. Cins kavramları gerçek eşyalardır ve tikelleri bizzat doğururlar.11 Realizm, bu dönemde kilisenin resmi görüşü haline gelmiştir. Çünkü kilise de evrenseldir ve gerçektir. Bunu reddetmek, kiliseyi de reddetmek anlamına gelmektedir.12 Bu dönemde, Hıristiyanlar kilisenin hiçbir söylediğinden şüphe etmemeli ve sorgulamadan körü körüne kiliseye bağlı kalmalıdır. O nedenle realizm, kilisenin yanında halk tarafından da benimsenmiştir.
Realizmin en önemli temsilcisi Anselmus'tur(1033-1109). Anselmus, kiliseye tam bağımlı ve inancı tam olan bir filozoftur. Anselmus, Aziz Augustinus'un "anlamak için inanıyorum"undan hareket etmiştir. İnancı akıl ile temellendirmeye çalışmış ve bilginin kurulması için doğru yargılara ihtiyaç olduğunu vurgulamıştır.13 Anselmus için önce inanmak ve sonra da anlamak gerekir. Çünkü aklın gücü, inanılan her şeyi anlayabilir ve kanıtlayabilir.
Akıl ve inanç, bilginin biricik kaynaklarıdır.14 Önce inanç, ardından akıl ve en son en yüce yetkin ve iyi olan Tanrı'nın bilgisine ulaşmak gereklidir.15İnanılanın, akıl kullanılarak kavranması, imanın beraberinde getirmiş olduğu bir ihtiyaçtır. İlk anda imkandan ibaret olan aklın araştırılması sayesinde gerçekliğe ulaşılır.16 Anselmus için iman, düşünerek ya da tecrübe edilerek ulaşılabilecek bir şey değildir. İman, Tanrı'nın bir lütfu olup insanı önünde hazır bulunmaktadır.17 Anselmus'un, realizmin temsilcisi olduğunu şu cümleden de anlamak mümkündür: "Duyular bireysel varlıkları, akıl ise tümelleri algılar; her yaratılmış ancak gerçek veya en yüce iyiden (Allah) pay almakla, gerçek hayırlı olur.18
Tanrı kavramı tartışmaya açık değildir. Çünkü bu kavram bize inanç tarafından verilir.
Akıl inancı zorunlu olarak varsaydığından, Tanrı fikri de doğrudan kabul edilir. Tanrı yoktur diyen birinin bile zihninde, Tanrı kavramına sahip olduğunu söylemiştir.19
Tümeller probleminde karşımıza çıkan diğer önemli düşünce; realizmle karşı karşıya olan, tümellerin tikeller olduğunu söyleyen, Skolastik felsefenin sonlanmasını hızlandıran ve Rönesans dönemini hazırlayan Nominalizm(Adcılık)'dir. Nominalizmin düşünceleri, kilise
11 Vorlander, 2017: 263.
12 Weber, 2020: 168.
13 Gökberk, 2020: 182.
14 Çotuksöken ve Babür, 2019: 138.
15 Gökberk, 2020: 325.
16 Durak, 2019: 295.
17 A.g.e, 296.
18 Vorlander, 2017: 265.
19 Çotuksöken ve Babür, 2019: 139.
tarafından olumsuz karşılanmış ve nominalistler dinsizlikle suçlanmışlardır. Nominalistlere göre tümel kavramlar, sadece addan ya kelimelerden ibarettir.
Hakkında fazla bilgi bulunmasa da nominalizmin ilk büyük temsilcisi olan Roscelinus'a(1050-1120) göre tümeller, sadece "flatus vocis" denen seslerden ibarettir ve yalnızca bireysel olan gerçektir.Gerçek olan bireysel eşyadır.20 Tümelin varlığını reddeden bu görüş, Kiliseye karşı bir savaş başlatmıştır. Çünkü evrensel olan kilisenin varlığı, burada yok sayılmaktadır. Kilise, nominalizme göre sadece gerçek ve sağlam olan Hıristiyanlığın kişisel hizmetindedir. Kilisenin genel bir evrenselliğinden söz etmek mümkün değildir. O halde ilk günah da geçerliliğini yitirir ve bireysel günah yalnızca gerçek olandır.21 Bu görüşünü teslis inancına uygulamasıyla birlikte, birtakım sorunları da beraberinde getirmiştir Roscelinus. "Madem gerçek(hakikat) ancak bireylerde bulunuyor, öyleyse uluhiyetin üç şahsı, ayrı üç tözdür, dolayısıyla aslen üç ilahtırlar" düşüncesi hoş karşılanmamış ve düşüncelerini Soissons Konsili'nin baskısıyla geri almak zorunda kalmıştır.22 Uzun bir aradan sonra, Ockhamlı William ile birlikte nominalizm bu kez ses getirecek şekilde yeniden gündeme gelmiştir.
Tüm hayatı boyunca mantıkla uğraşan William Ockham(1287-1347) Aristotelesçidir.
Fakat sadece Aristoteles'ten değil, ondan sonra gelen Boethius başta olmak üzere, başka adcı filozoflardan da etkilenmiştir. Mantığın temelini oluşturan "terim" konusu üzerinde çok durmuştur ve özne konumunda olan yani her şeyin onda birleştiği, anlamların ona yüklendiği terimin, asıl bilinmesi gereken olduğunu söylemiştir.23 Tümelleri de terimler üzerinden açıklamıştır.:
Ockham'a göre terimler kategorematik ve sinkategorematik diye ikiye ayrılırlar. Kategorematik terimler ya tekil ya tümeldir. Tekil, bir olan ve çok olmayandır. Ayrıca tekil çok olanı değil,bir olanı anlatmak üzere kullanılmaktadır. İşte burada alınan birinci anlama göre, tümel tekildir; ama ikinci anlama göre böyle değildir. Tümel bir sözcük olduğuna göre ve zihindeki bir kavramı imleyen bir sözcük olduğuna göre tekildir. Ruhun yönelimi, kavramı doğası gereği tümeldir, ama bu tekildir de aynı zamanda; yani tümel tekildir.Tekil bir kavram, tek bir kavram burada söz konusudur. Sözcük de tümeldir ama buradaki tümellik farklıdır. Zihnin ya da ruhun kavramlarına özgü olan tümellik ile; sözlere, sözcüklere özgü olan tümellik farklı farklı şeylerdir.Çünkü ruhun kavramlarına özgü olan tümellik doğal bir tümelliktir.
Sözcüklere, sözlere ilişkin tümellik ise uylaşımsaldır.24
20 Vorlander, 2017: 264.
21 Weber, 2018: 168.
22 Vorlander, 2017: 264.
23 Çotuksöken ve Babür, 2019: 243.
24 A.g.e, 244.
Her tümel ancak zihinde vardır. Onlar şeylerin özü değil, sadece şeylerin özünün açıklayıcısıdırlar. Tümeller yalnızca yazılı ve sesli olarak vardır. Etrafımızda gördüğümüz her şeyin tek tek kendi başlarına gerçeklikleri yoktur. Sadece cisimler arasındaki benzerlikler, onlar için bir "benzerlik sınıfı" kurmamıza neden olmaktadır. Ama bu benzerlikleri ifade ettiğimiz kavramların aslında realiteleri yoktur. Sadece zihinsel olarak biz bu kavramları biliriz.25 Tümeller, sadece zihindedir ve duyulur olanla ve cisimle hiçbir ilişkisi yoktur.
Ayrıca adların bir parçası olarak da nitelendirilemezler.26
Ockhamlı William, kavramları kendi isteği doğrultusunda saptamış ve artık dili sadeleştirme yoluna gidip dili deyimlerden ya da birinci derece öneme sahip olmayan kavramlardan kurtarmıştır. Böylece zihin karışık durumlardan, fazlalıklardan kendini soyutlamıştır. Ockham, yapmış olduğu yeni çalışma ile bilimin ortaya çıkmasına önayak olmuştur. Doğanın kendisini anlatmasına, şeylerin kendi içlerinde konuşmalarına bırakmalarına yarayan bir bilimdir bu. Ockham bu tavrıyla Francis Bacon, Thomas Hobbes ve John Locke'un öncüsü sayılabilir. Ayrıca Ockham, felsefesi ve özgür düşüncesi ile de aynı şekilde öncü sayılabilir. Onun felsefesi ve özgür düşüncesi, kendine has düşüncelere sahip olmasıyla birlikte kendi yolunu çizmesine neden oluşmuştur.27
Ne realizm kadar Tanrısal olan ne de nominalizmin tekilliğini savunan ve her ikisini bağdaştırmaya çalışan görüş, konseptüalizmdir. Konseptüalizme göre tümeller, şeyler değildir. Tümeller, eşyadan önce ya da sonra değil, eşyanın içindedir. Abelardus'un(1079- 1142) ortaya attığı bu görüşe göre tümeller, bireyselin içindedir fakat bunun dışında da varlığını kavram olarak sürdürmektedir.28 Sadece tekillerin varlığını kabul eden Abelardus için tekillerin dışındaki her türlü şey yani tümel, insan zihninin ürünüdür. Bilgi, zihinde oluşur. Fakat tümeller, aynı zamanda gerçek olanı imler.
Ockham gibi mantıkçı olan Abelardus, düşünme ile gerçeklik arasındaki ilişkide dilin gücüne büyük önem vermiştir. Onun için tümeller dildedir. Tümel, adcılar gibi ne ses ne de realizmciler gibi res'tir. Tümel, "vox significativa"dır.29 Bu tümeller, sadece ses olarak kelimelerden ibaret olmayıp dilde anlamsal karşılıkları da vardır. Abelardus, bunların dışında kendisine bir soru sormuştur: Bireyselleri imleyen bir tümel ortadan kalksa tümel anlamlı olmaya devam eder miydi? "30 Bu soruya verdiği cevap, tümelin tümelliğini kaybedeceği fakat zihinlerde anlamını devam ettireceğidir.
25 Aster, 2005: 416-417.
26 Çotuksöken ve Babür, 2019: 246.
27 Lange, 1998: 189.
28 Weber, 2020: 171.
29 Çotuksöken ve Babür, 2019: 175.
30 Durak, 2019: 306.
Realizm, inanç temelli olup Tanrı akıl ile kavranabiliyorken; nominalizm, epistemolojik ve ampiristtir. Doğuştan gelen ve akılda bulunan bilgilere karşı olan Ockhamlı William için deney doğruları en güvenilir olandır. Gerçek bilgi ona göre deney ile öğrenilendir ve deneysel olan ile gerçek anlaşılabilir. Tanrı, yaşanılan dünyada deney ile kavranamaz olandır. Buradan hareketle, bir bakıma Roscelinus ve Ockhamlı William'ı modernist maddeciliğin başlatıcısı ve atası olarak görebiliriz. Deizm ile felsefesine başlayıp materyalizm ile sonlandıran Denis Diderot'nun materyalizmini, Ortaçağ nominalizmine dayandırmamız gerekecektir.
Skolastik Felsefenin çökmesine sadece nominalistler değil aynı zamanda Ortaçağ siyaset dünyasında kilise ve yönetim arasında çıkan bazı anlaşmazlıklar da etken olmuştur.
Zaman zaman papa ve imparator arasında çatışmalar olmuş ve galip gelen taraf duruma göre farklılık göstermiştir. Bu çatışmaların sebebi, kilisenin Tanrı'nın emirlerine tabi olması ve imparatorun da kilisenin himayesi altında olmasının istenmesidir. X.yüzyılda başlayan bu çatışmalar, XIII. yüzyıla kadar devam etmiştir.31 Tartışmaları başlatan bu karmaşık konuları çözmeye yönelik uzlaşımsal görüşler sunulmuş fakat bu görüşler olumlu sonuçlar getirmemekle birlikte olayların daha da derinleşmesine zemin hazırlamıştır. Bu çatışmalar, Hıristiyan dünyasında papalığın önemini artırmakla birlikte imparatorluğun da değerinin azalmasına sebep olmuştur.32 Ama yine de imparatorluğun hakim olmasının istenmesi ve kilisenin imparatora karışmaması düşüncesi, dünyevileşme açısından önem arz etmektedir.
Siyaseti dünyevileştiren bir isim olarak karşımıza çıkan Padovalı Marsilius'a burada değinmek yerinde olacaktır. Çünkü Padovalı Marsilius'un(1275-1342), devlet anlayışı da papa- imparator çatışmasında olduğu gibi, dinden bağımsız olup bu dünyaya yöneliktir. Onun devlet anlayışı, materyalist bir eğilim göstermektedir. Tıpkı papa-imparator çatışmasında olduğu gibi, Marsilius'ta da siyaset maddi dünyaya aittir. Yani iktidarı dünyevileştirmiştir.
Marsilius, laik bir devlet kurma yolunda ilerlemiştir ve siyasi düşünceleri ile kendinden sonra gelecek olan düşüncelere öncülük etmiştir. Onun siyaset felsefesinde, dini kuralların ve dogmaların bir yeri yoktur. Laik bir devletin temeli, dünyevi amaçlar üzerine kurulu olmalıdır; böyle bir toplum öbür dünyada değil, bu dünyada iyi ve mutlu bir yaşam için çabalamalıdır.33 Marsilius'un bu düşünceleri, Hobbes'a zemin hazırlamış gibi görünmektedir.
Ortaçağ'da uzunca bir dönem kiliseye karşı çıkılamamış ve din adamları, filozoflar kilisenin görüşlerinden uzaklaşmadan fikirlerini öne sürmüşlerdir. Fakat Ockham, Kilisenin gücünün özellikle devlet alanındaki sınırlandırmasına yönelik bir tavır sergileyerek,
31 Durmaz, 2010: 114-115.
32 A,g.e, 114. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/254095 (Erişim tarihi: 05.02.2021).
33 Hacıfevzioğlu, 2017: 74.
Tanrıbilim ve felsefeyi birbirinden ayrı tutmuştur. Onun bu düşünceleri, Rönesans'ın temelini oluşturacak, yeniyi aramaya yönelik zemini hazırlamıştır. Ockhamlı William'ın tümellerin yalnızca addan ibaret olduğunu, gerçekte karşılıklarının olmayıp, gerçekte var olanların yalnızca bireyseller olduğunu söyleyen nominalizmi, bir yandan Rönesans ve modern dönemde karşımıza çıkan bireyciliğe göz kırparken diğer yandan akıl ile inanç arasında yaptığı ayrım ile modern sekülerizme giden yolun önünü açacaktır. 34
Artık nominalizmle birlikte gelen materyalist düşünce sistemi, dünyevileşme gibi unsurlar, teosantrik düşünce ile şekillenen skolastiğin çöküş dönemine zemin hazırlamış ve aydınlanmaya giden yolda Rönesans ile bir yeniden doğuş gerçekleşmiştir.
1.2. Rönesans Felsefesi
Rönesans, Fransızca bir sözcük olup "yeniden doğuş" anlamına gelmektedir.35 Yeniden doğuş denmesinin temel sebebi, Ortaçağ'ın statik anlayışından çıkıp, Antik Yunan köklerinin yeniden canlanmaya başlamasıdır. Rönesans'ın oluşumunda Haçlı seferleri, İstanbul'un Fethi gibi birçok önemli unsur vardır. Bunun yanında bir çok yenilikle birlikte pusula kullanımı yaygınlaşmış ve bununla birlikte coğrafi keşifler artmıştır. Coğrafi keşiflerle birlikte de yenilikler, farklı bölgelere taşınarak bilim başta olmak üzere her alanda gelişmeler gözlemlenmiştir.36 Matbaanın yaygın kullanımı ile de kitapların basımı artmış ve farklı alanlardaki bilgiler hızla yayılmıştır.
Bu dönemde artık bir hareketlilik, yeniye doğru bir ilerleme söz konusudur. Doğruya ulaşmada, hakikati aramada farklı yöntemler kullanılmaya başlanmıştır. Hemen hemen her alanda yeni atılımlar yapılmıştır.37 Bu atılımlardan bazıları; matematikte yeni semboller kullanılmaya başlanmış, fizik alanında Leonardo Da Vinci yeni hesaplamalar yapmış, gökbilim çalışmaları yapılmış ve güneş merkezli evren sisteminin olduğu Copernicus tarafından söylenmiştir.38
Rönesans'ı hazırlayan ortam, skolastik felsefenin çöküş dönemidir. Bu dönemde, kilise güç kaybetmeye başlamış ve insanlar kilise ile olan bağlarını koparma yoluna gitmişlerdir.
Feodal düzen yavaş yavaş yok olmuş ve şehirli orta sınıf yeni bir hayat düzeni kurmuştur.39 Kilise otoritesinin yok olmasıyla birlikte ise insanlar bağımsızlaşmaya ve özgürce düşünebilmeye başlamıştır. Yeni bir pencereden dünyaya bakan insanların, kendine güveni
34 Türer, 2020: 323.
35 Gökberk, 2020: 205.
36 Durak, 2019: 348.
37 Gökberk, 2020: 205.
38 Smith, 2020: 150-160.
39 Gökberk, 2020: 207.
artmış ve otoriteye karşı gelebilme cesaretinde bulunabilmişlerdir. Bu dönem felsefe etkinliği de kilisenin din adamları tarafından değil kilise dışındaki araştırmacılardan oluşmuştur.
Hiçbir dönem bir öncekinden bağımsız olarak ortaya çıkmaz ve kendinden sonraki dönem için de kaynak niteliği taşır. O halde Rönesans döneminde Ortaçağ'dan izler elbette görülmektedir ama esas olan yeniyi aramaktır. Dönem, genel özellikleri itibari ile aklın sağladığı doğrular ile hareket etmiş ve her alanda deneye başvurmuştur. Örneğin, felsefe artık dinin himayesinde kiliseye hizmet eden bir araç değil; aksine kendini arayan, sorgulayan bir amaca dönüşmüştür. Filozoflar artık teolog değil, bilime hizmet eden, bilimle uğraşan kişiler olmuştur.40 Özgürleşmek isteyen insanın, Ortaçağ'ın baskısından kurtulmasına bilimsel faaliyetler etkili olmuştur.
Bu dönem bilimi, özellikle Aydınlanma dönemi filozofları tarafından benimsenmiştir.
Daha çok pratik alanda yapılan bilim faaliyetlerinin amacı, insanlığa hizmettir. Önceki dönemlerde soyut varlıklar olarak ele alınan göksel varlıklar -gezegenler ve uyduları- Tanrısal sayılmış ve mükemmel kabul edilmiştir. Göksel varlıklar hakkında söylenenlerin aksini iddia edenlere tepki gösterilmiştir. Fakat bu dönemde gök cisimleri, soyut ya da Tanrısal varlıklar değil aksine incelenebilen, haklarında yorum yapılabilen maddi cisimlerdir.41
Bu dönemde, Copernicus ile atılan modern bilimin köklerini Kepler, Galilei gibi bilim insanları geliştirmiştir. Bu düşünürlerde de göreceğimiz gibi artık bu dünyaya dönen insan, kendini tanımaya başlamış ve isteklerinin farkına varmıştır. Kilise dışında da bir hayatın var olduğunun bilincine nihayet ulaşmışlardır. Evreni ve kendini gözlemleyen Rönesans insanı, devrim niteliğinde bilimsel faaliyetlere imza atmıştır.
İnsanın bu denli merkezde olduğu Rönesans döneminde, hümanizm faaliyeti ortaya çıkmıştır.
Hümanizm; insanı her şeyin üstünde tutan, insanın değerli bir varlık olduğunu kabul eden ve insanın sınırlarını, doğasını konu edinen bir felsefedir.42 Hümanizmin en belirleyici özelliği;
oluşturduğu kültürün dinden bağımsız olması ve insanın merkezde olduğu bir felsefi düzlemde, insan-dünya ilişkisini temel aldığı bir hareket olmasıdır.
Hümanistler için en önemli kavramlardan birisi özgürlüktür. Artık bireysel bir iradeye sahip olan insan, ilerlemek için aklını özgürce kullanmak istemiştir. Ortaçağ ile özdeşlemiş olan papa, kilise, feodalite kavramlarına insanlar koşulsuz şartsız itaat etmiş ve bu düzenle ilgili kimse söz hakkına sahip olamamıştır. Ama insanlar artık bu düzenden tamamen soyutlanmışlar ve özgürlüklerine kavuşmuşlardır.43
40 Gökberk, 2020: 208-209.
41 Durak, 2019: 358.
42 Kale, 1992: 764.
43 A.g.e, 764.
Francesco Petrarca(1304-1374) için hümanizmin ilk büyük temsilcisi demek yerinde olacaktır. İtalyan şair ve bilgin olan Petrarca, bu dünyaya sıkı sıkıya bağlanmıştır ve bu dünyanın engin, renkli yaşamı onu kendi dünyasını sorgulamaya çekmiş ve karşısına çıkan sorunlarla uğraşmaya itmiştir. Kendini geliştirmek için dil öğrenmiş, döneminin ünlü kişileri hakkında yazılar yazmıştır.44 Fakat Petrarca bu dünya ile uğraşırken, Tanrı'dan uzaklaşmamış ve öteki dünya inancını da kaybetmemiştir. Hümanizminde, Tanrısallığı da akılla ilişkilendirmiş ve insanın var olabilmesi için Tanrının varlığına muhtaç olduğunu söylemiştir.45
Aydınlanma dönemi filozoflarında tekrar göreceğimiz hümanist anlayışa değindikten sonra yine kendinden sonraki dönemlere kaynaklık yapan ve bilim hareketinde çığır açmış isimlere kısaca bakmak yerinde olacaktır. Bilim hareketinde devrim yapanlardan dönemine damgasını vuran ve kendinden sonrakilere epey etki eden ilk isim Nicolaus Copernicus'tur(1473-1543). Copernicus, Batlamyus'un teorisi üzerinde belli şüpheler duymuş ve gözlemler yapmıştır. Antik Yunan'dan Ortaçağ'a kadar geçerliliğini korumuş olan yer merkezli küre anlayışı, yerini Copernicus ile birlikte güneş merkezli evren anlayışına bırakmıştır.46 Artık eskinin yer ve gök arasındaki bütün düşünceleri yıkılmış, kabulü kiliseyi tehdit edecek ve kilise ile karşı karşıya kalmaya neden olacak ve sadece bu dönemi değil tüm zamanlar için geçerli olacak bir görüş ortaya atılmıştır. Kilise için Copernicus'un sisteminde dünya, gökte hareket eden bir gezegen ise gök ve yer bölünmez bir bütünlük içinde demektir.
O halde bu düşünce, evreni yaratan Tanrı'nın varlığını inkar etmek ya da Tanrı'nın gökte değil dünyanın içinde olduğunu söylemektir. Bu sebeple kilise taraftarları, Copernicus taraftarlarını eleştirmiş ve onları Tanrıtanımazlıkla suçlamıştır.47
Tüm bu suçlamalara rağmen ilerleme ve gelişme için bilim faaliyetlerini durdurmamıştır Copernicus. Yeni ve gerçekten insanlık için önemli görüşler ortaya atmaya devam etmiştir. Sonrasında teorileri, Kepler ve Galileo tarafından kabul edilip farklı gözlemlerle geliştirilmiştir. Matematiksel bir evren görüşünü benimseyen Johannes Kepler(1571-1630), Copernicus'un sistemini matematiksel olarak geliştirmiştir. Copernicus, tüm gezegenlerin güneşin etrafında döndüğünü söylemekle yetinmiştir. Fakat günümüzde Kepler Yasaları olarak anılan üç önerme ile Kepler bunu geliştirmiştir. Bu yasalar özetle;
gezegenler Güneş etrafında eliptik yörüngeler üzerine hareket ederler, herhangi bir gezegen
44 Gökberk, 2020: 215-216.
45 Saygın, 2016: 37.
46 Özsoy, 2015: 95.
47 Weber,2020: 214-215.
ile güneş arasında çizilecek doğrular eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tarar ve gezegenlerin yörüngelerinin yarıçaplarının küpü periyotlarının karesine orantılıdır. 48
Copernicus'un ortaya atmış olduğu devrim niteliğindeki adımlar, kendinden sonrakilere, özellikle aydınlanma filozoflarına öncülük etmiştir ve hemen hepsi Copernicus'un sistemini benimsemişlerdir.
Son olarak Galileo Galilei(1564-1642), Kepler gibi Aristo mantığını değil, matematiği kullanmıştır. Evrenin dili matematiktir ve onu anlamamız için gereken harfler, kelimeler geometrik cisimlerdir, daireler gibi matematiksel kavramlardır. Galilei, Kepler ve Copernicus'un sistemini farklı boyuttan incelemiştir. Yapmış olduğu teleskop ile astronomik gözlemler yapmıştır ve gözlemleri sonucunda düşünce deneylerine güvenebileceğimiz sonucuna varmıştır. Ama bu düşünce deneyleri, doğada değil Platonun söylediği gibi zihindedir. Ayrıca Aristoteles'in mantık ile bilimsel çalışmalara ulaşılabileceğini de yanlışlamıştır.49
Bernal, Galilei'nin ay ve diğer gezegenleri en önemlisi Jüpiter'in uydularını gözlemlemiş olması üzerine Galilei için; "kopernik sisteminin küçük ölçekli bir modelidir."
demiştir.50
Galilei'nin matematiğe verdiği önem, matematiği evrensel sayması ve tüm bilimlerin temeline koyması Diderot için kabul edilemez bir durumdur. Çünkü Diderot için tüm bilimlerde geçerliliğini sürdürecek bir evrensellikten söz etmek olanaklı değildir. Her bilimin kendi metodu olmalıdır.
Bu dönem bilimsel faaliyetlerin yanında, yine aydınlanma düşünürlerine kaynaklık edecek nitelikte, siyasi alanda önemli düşünceler ortaya atılmıştır. Niccolo Machiavelli(1469- 1527), bu dönem siyaset felsefesi için önemli bir düşünürüdür. Onun İl Principe (Hükümdar) adlı eseri, devletin nasıl yönetilmesi gerektiğiyle ilgili görüşlerine ulaşmak için önem arz eder. Ortaçağ düşünürlerinin eskimiş düşüncelerinden farklı olarak olgu ve olaylara yeni yaklaşımlar getirmiş ve bu tavrı onu üstün kılan bir özellik olmuştur.51 Bireyden hareket ederek devlet yöneticisinin nasıl olması gerektiğini söyleyen Machiavelli, insanlara çok da iyi sıfatlar yüklememiştir. Ona göre nankör, güvenilmez, açgözlü olan insanın önce hırsları doyurulmalı ancak bu yeterli gelmemekle birlikte, insanlar korkutularak yönetilmelidirler.
Hükümdar ise insan sıfatlarının aksi görünmeli yani insancıl, güvenilir, merhametliymiş gibi davranmalı ama gerektiği durumlarda özellikle kendi çıkarları söz konusu olduğunda bir an
48 Olpak, 2018: 288.
49 Küçükali ve Koç, 2016: 123.
50 Bernal, 2008: 371.
51 Smith, 2020: 132.
bile düşünmeden hareket etmelidir.52 Machiavelli için devlet, gücünü kiliseden değil ulustan almalıdır. Hükümdar, her zaman devletin çıkarlarını göz önünde bulundurmalı ve ona göre yol izlemelidir.53
Hırs dolu ve bencil olan insanları dizginlemenin yolu, onları serbest bırakmak değil otorite altında yönetmekten geçer. Bu otorite evrensel bir yasa değildir. Bir tek otorite vardır;
o da hükümdar. Halk, hükümdarının söylediklerine itaat etmelidir çünkü hükümdar halkı için ne yapacağını bilir.
Diderot, Machiavelli için şöyle söylemektedir: Machiavelli, iyi ve dürüsttür fakat kendi özgür iradesiyle hareket etmeyip Medici'lerin emrinde olmasından dolayı, baskı altında olan halkına karşı duyduğu sevgiyi, özgürlüğe karşı beslediği hasreti gizlemeye mecburdur.54 Ansiklopedisinde, Makyevelcilik ile ilgili düşüncelerine de yer verir. Burada Makyavelcilik, onun için şu üç kelimeden ibarettir: "tiranlık yapma sanatı". Diderot'nun Machiavelli'i eleştirdiği konu, monarşiyi savunan bir adam nasıl olur da bir anda tiranlığı haklı çıkarmak için uğraşır ? Diderot düşünmektedir ki, Machiavelli, Hükümdar adlı eserini kaleme alırken halkına "Bu kitabı iyice okuyun. Eğer başınıza bir efendi getirmek istiyorsanız, onun, benim size anlattığım gibi bir insan olacağına dikkat edin.; evet kendinizi teslim ettiğiniz vahşi hayvan benim anlattığım bu efendidir." demek istemiştir ama halkı muhtemelen onu yanlış anlamıştır. Bu söylediklerini bir övgü zannetmişlerdir. Machiavelli'in betimlemiş olduğu bu hükümdar, halk tarafından benimsenmiş ve halk, hükümdarın kendisini görkemli bir şekilde yöneteceğine inanmıştır. Aslında farkında değillerdir ki bu tavrı sergileyen çoğu hükümdarın kalıcı hiçbir imajı yoktur. 55
Machiavelli gibi yeni bir devlet anlayışı isteyen ve Ütopya adlı eseriyle bilinen, aynı zamanda bakanlık yapmış bir devlet adamı olan Thomas More'un(1478-1535) siyaset felsefesindeki görüşleri, es geçilmeyecek kadar önemlidir bu dönem için. 56 Thomas More, içinde bulunduğu toplumun yönetiminin hoşnutsuzluğundan yola çıkmıştır ve içinde bulunduğu yönetimin karşısında olan bir toplum tasarımı yapmıştır. More'un Ütopya'sı, adaletsizliğin olmadığı, herkesin eşit yaşam koşullarına sahip olduğu ve yöneticilerinde bu doğrultuda yetiştirildiği bir ada ülkesidir. 57 Tasarladığı ülkesindeki halkı, hiç kimseyle ittifak kurmaz ve ortak alınan kararlara dürüstlükle uyarlar.58 Diderot'nun devletinde böyle bir eşitlik söz konusu değildir fakat Diderot'nun devlet anlayışının temelinde de tamamen hoşgörü,
52 A.g.e, 132.
53 Gökberk, 2020: 237.
54 Ekinci, 1996: 9.
55 Diderot ve D'alembert, 2021:337-338.
56Gökberk, 2020: 242.
57 A.g.e., 243.
58 Smith, 2020: 147.
ahlak ve erdem üzerine kurulmuş bir sitem vardır. Herkesin eşit olma zorunluluğu yokken ulaşılmak istenen sonuç tıpkı Thomas More'un ütopyasındaki gibi huzurlu, güvenilir ve en önemlisi mutlu bir toplum ve toplumun içinde mutlu bireylerin olmasıdır.
Rönesans felsefesinin din anlayışı da yine genel çerçevenin dışına çıkmamış ve yeni bir akım olan Reformasyon'da kendini gerçekleştirmiştir. Reform hareketinin doğmasındaki sebep, Rönesans'ın başlamasından itibaren kilisenin otoritesine yapılan saldırılar ve bu saldırıların giderek şiddetlenmesi olmuştur. Bu dönemde hakim olan aklı kullanma, akıl ile ilerleme, din karşısında da gücünü göstermiş ve dinin kurumsal yapısı karşısında insanı değersiz kılan kilise baskısına karşı çıkılmıştır.59 Reform hareketinin başlamasına sebep olan ve Protestanlığın temelini oluşturan Constance Konsili, İznik Konsilinden(M.S. 325) sonra gelen en geniş katılımlı ve en önemli Konsil'dir. İmparator Sigismund'un isteği üzerine toplanan Constance Konsili'nin amacı, Hıristiyan dünyasında yıllardır süregelen bölünmeyi ortadan kaldırmaktır. Zaman zaman papazların görevden alınmasında bir takım sorunlar ortaya çıkmıştır. Fakat sorunlar, olayların ilerlemesine katkı sağlamış ve sürecin ilerlemesinde ne gibi kararlar alınacağına dair fikirler vermiştir. Konsilin sonunda nihayet görevde olan papazın, görevden alınarak yeni papazın seçimine ilişkin olarak iş birliği yapacaklarına dair sözleşme yapılmıştır.60 İmparatorun gücü, papaya üstün gelmiş ve bununla birlikte reformun temelleri atılmıştır.
Resmi olarak ise Reformasyonun tarihinde, Protestanlığı sistemleştiren kişi olarak karşımıza Martin Luther (1483-1576) çıkmaktadır. Alman rahibi olan Luther, başlarda kilise karşıtı olmamasına ve zaten keşiş olarak görev yapmasına rağmen birtakım olaylar, onu kiliseden uzaklaştırmış ve kilisenin karşısında yer almasına sebebiyet vermiştir. Reform hareketini sistemleştiren kişinin Luther olmasının sebebi, Branderburg piskoposu Albrecht'in Endüljans satışına izin vermesi olmuştur. Luther, bulunduğu bölgede Endüljans satışını yasaklamış ve Albrecht'e 95 Tez olarak adlandırılan münazarasını, tartışmak için göndermiştir.61 Daha sonraları aralarında bir anlaşmazlık yaşanmış ve Luther sonunda kiliseye başkaldırarak halkı yanına çekmiş ve hatta bunu yönetime daha yakın olan prensler aracılığıyla yaparak reform hareketinin başlatıcısı olmuştur.62
Luther'in endüljanslarla ilgili düşüncelerine 95 tezin maddelerinde rastlanır. Mesela 21. tezde Papa'nın, Endüljans vasıtasıyla halka söylemiş olduğu her türlü cezadan kurtulmalarına yönelik söylentisinin yanıltıcı olduğunu söylemiştir. Ya da 75. ve 76.
59 Durak, 2019: 356-357.
60 Özkaya, 2020: 97-102.
61 Akkuş, 2005: 100.
62 A.g.e., 100-105.
tezlerinde Papalık lütuflarının bütün günahları silinebileceği yönünde papaları vaizlerinin halkı yanılttığını aksine papalık lütuflarının en küçük günahları bile silemeyeceğinden bahsetmiştir.63 Luther için ruhların kurtuluş yolu endüljanslar değildir. Bunların satılması, insanları kandırmaktan başka bir şey değildir ve Luther'in kiliseye düşmanlığını artırmaktadır.
Bu dönemde insanlar, karşılaştığı dinsel ya da toplumsal sorunlara farklı çözümler aramaya başlamıştır. Yeni sorunlar ortaya çıkmış çünkü yeni arayışı önem kazanmıştır.
Ortaçağ boyunca süren, yapılan her hareketi Tanrı böyle istedi diye sorgulamadan uygulayan tekdüze toplum, artık bu bağlılıktan kurtulmuş ve kendi sorunlarına yönelmiştir. Feodal düzen yıkılmış ve ulus-devlet varlığını sürdürmüştür.64 Rönesans döneminde hümanizm, buna paralel olarak gelişen dinde reform hareketi gibi düşünce sistemlerinin hepsi, bu dünyaya yöneliktir. Amaç, bu dünya içerisinde bir kültür yaratmaktır. Haliyle hukuk düzeni ve devlet de insanı temel alan bu dünya ya uygun olmalıdır. 65
Luther'in yapmış olduğu reform hareketi, aydınlanmayı da doğrudan etkilenmiştir.
Özellikle Fransız Aydınlanma düşünürlerinin, özellikle materyalistlerin, kiliseye olan karşıtlığının temelleri Ortaçağ'da atılmış ve burada hız kazanmış gibi görünmektedir. Bu dönemin Katolikliğe karşı olması da, Ortaçağ'dan gelen olumsuz etkilerle birlikte, dinin dönemin isteklerini karşılamada yetersiz kalmasındandır. 17. yüzyıldan itibaren din ve bilim arasındaki çatışma giderek azalacak ve akıl bağlamında daha çok bu dünyaya yönelik çalışmalar ortaya koyulacaktır.
1.3. 17. Yüzyıl Felsefesi
Modern felsefenin, İngiltere'de Francis Bacon ve Thomas Hobbes, Fransa'da ise Descartes ile başladığı söylenmektedir. Rönesans ile temelleri atılan modern felsefe, XVII.
yüzyılda kendini bulmuş ve artık Aydınlanma döneminde büyük bir ivme kazanmıştır.
Rönesans döneminden farklı olarak XVII.yüzyıl tamamen Ortaçağ etkisinden kurtulmuştur.
Rönesans felsefesinde, hala metafizik ve ilahiyata dair düşüncelere bağlılık varlığını koruduğu için Rönesansı modern felsefesinin başlangıcı olarak kabul etmek doğru değildir.
Bu dönemde yetişmiş tüm düşünürler için doğayı bilmenin ve anlamanın yolu deney, gözlem ve matematiktir. Artık matematik doğa bilimi(mekanik), kilisenin otoritesinden kurtulmuş ve bu dönemin doğa bilimi yöntemi ile şekillenmiştir.66 Rönesansta, insan aklına
63 Luther,2020: 12-21.
64Smith, 2020: 131.
65 Gökberk, 2020: 236.
66 Vorlander,2017: 348-349.
olan güvenin farkına varılmış, bu dönemde de tamamen insan aklı ile hareket edilmeye devam edilmiş ve doğaya bir yönelim olmuştur.
Bu dönemin doğa felsefesi olarak adlandırması, tüm filozofların doğaya yönelerek çalışmalar yapması ve özellikle bilim alanında gökyüzünün gözlemlenerek farklı görüşlerin ortaya koyulmasıdır. Düşünürler ve bilim insanları doğayı keşfetmişler ve doğayı Tanrı'nın müdahalesini dışarıda bırakarak tamamen bilimsel olarak açıklamaya çalışmışlardır. Elde edilen sonuçlar dine bağlanmamış, doğa da bu dünya içerisinde kalınarak olgular ile açıklanmıştır. Özellikle bilim karşısındaki tavrı ile Francis Bacon, ilerlemenin yolunu açmıştır.
XVII. yüzyıl, İngilizlerin ulusal karakteri sürekli materyalist eğilim gösterirken, Fransa'da düşünürler tarafından her zaman "şüpheci" bir tavır sergilenmiştir. Pierre Bayle, dogmatizmi çürütme çabasında iken Descartes ve Gassendi, doğa anlayışlarında mekanik tavır sergilemişler ve mekanik doğa anlayışına giden yolun önünü açmışlardır.67 Bu dönem için önemli bir diğer isim ise Aydınlanma Felsefesini başlatacak olan John Locke'tur. Locke'un ampirizmi, tüm aydınlanma düşünürlerini saracak ve nerdeyse hepsinin düşüncelerinin temeline oturacaktır. Bacon ise özellikle Fransız aydınlanma düşünürleri için önemli bir isimdir.
Ansiklopedistlerin, onun bilgi görüşünü benimsediği Francis Bacon(1561-1621), özellikle bilim karşısındaki düşünceleri ile önder bir isimdir. Aydınlanmacılar gibi geleneğe savaş açmış Bacon için insan, doğanın hakimidir. Doğayı kesin bilmenin tek güvenilir yolu bilimdir. Deney ile zihin arasında kurulacak olan bağ ile doğanın kuralları dahilinde bilgiye ulaşılabilir. "Bilgi güçtür" diyen Bacon, bilginin tüm özsel niteliğini faydada görmüş ve geçmişe dair her şeyi yıkıp yeni bilimlerin ve tüm insani bilginin yeniden kurulmasını amaç edinmiştir.68
Zihin, bir takım ön yargılarla dolu ya da yanlış düşüncelerle meşgul olabilir. Bu durumda, bilgiye ulaşırken zihin sorunlara yol açabileceğinden, zihin tüm yanlışlardan arındırılmalıdır. Bacon bu yanlışlara, idol ya da put demiştir. İdollerden arınan zihin, artık doğanın bilgisini anlamaya elverişli hale gelecektir. Bilgiye giden yolda da tümevarım yönteminin en sağlıklı olan olduğunu söylemiştir. 69 Bacon'ın tümevarımı, geleneksel olandan biraz farklıdır. Yöntem olarak, tek tek olgulardan sonuca giden yolda sakin ve temkinli olunması gerektiğini belirtmiştir. Çünkü acele etmek bizi yanlış sonuçlara götürmektedir.70
67 Lange, 1998: 283.
68 Cevizci, 2019: 449.
69 Taşkın ve Becermen, 2018: 70.
70 Gökberk, 2020: 279.