Birleşik Amerika Devletleri ve bilhassa Kaliforniya diğer kuru meyvelerde olduğu gibi kaysı kurusunu da baş müstahsilidir. Kaliforniya’da Santa Clara en çok istihsal yapan yerdir. Sonra Graftschaften Ventura, Los Angeles gelir. Senevi vasati olarak istihsal edilen 15.000.000 kilonun % 60’a yakın kısmı cihan piyasalarına sevk edilir. Kalanı dahilde istihlak edilir. İngiltere ve Almanya baş alıcılardır. Sonra alıcı olarak Hollanda, Belçika ve İskandinavya gelir.
Diğer müstahsiller meyanında Suriye 600.000 kilo kuru kaysı ile ikinci mevkiyi işgal eder. Orada başlıca istihsal mıntıkaları Şam ve civarıdır. Bundan
başka Şimali Afrika ve Fransa gelir. Türk kuru kayısısı henüz dünyaca tanınmamaktadır. Halbuki 1934-1938 (arasında) 5 sene vasatisine göre yalnız Malatya kuru kaysı istihsalatı 970.000 kilodur. Demek ki hakikatta Türkiye Kaliforniya’dan sonra gelmektedir. Kuru kayısı kalitemizi yükselttiğimiz gün Kaliforniya’nın hakiki rakibi olabiliriz…
Kayısı kurusu kıymetli bir ticaret metaıdır. Kuruları dünya ticaretinde yer alan beş meyvenin belki de en mühimidir. Kurusu kolay saklanır ve kolay sevk edilir, yani yola dayanır. Malatya istihlak pazarlarından çok uzaktadır. Tren ve diğer vesaiti nakliyeye Malatya’nın henüz Cumhuriyet yıllarında kavuştuğunu düşünürsek burada kuru kayısıcılığa neden bu kadar ehemmiyet verildiği kolayca anlaşılır. Vaziyet bundan sonra da değişmeyecektir. Trenin taşıyacağı yaş kayısı daha ziyade dahili pazarlara ulaşacaktır ve bu da zamanla azalacaktır. Zira diğer vilayetlerimizde de hayli faal bir kaysı yetiştiriciliği başlamıştır. Bunlar yakın bir zamanda kendi ihtiyaçlarını temin edeceklerdir. Malatya’ya gittikçe artacak olan kaysı ihtisalatını kurutmak ve ecnebi piyasalarına sürmek zaruretindedir. Esasen bu milli iktisadımız bakımdan daha lazım ve faidelidir…
Malatya’da meyve ağaçları ve kayısının yeri
Kayısı ağaçlarının adedi 110.746 olup meyve ağaçlarına oranı % 10 iken Zerdalinin 120.405 ağaçla % 12’lik payı vardır. antep fıstığının 343.600 adetle % 32 ‘lik payı vardır.
Malatya Vilayeti dahilinde kaysi ve zerdali % 22 ile ikinci derecede gelmektedir. Birinci mevkide Antep fıstığı görülse de bu sırf Besni kazasındaki fıstıklardan ileri gelmektedir. Halbuki bu kazada kaysi hemen yok gibidir, sonra dut, armut ve elma gelmektedir. Yüzdelere bakılınca ilk nazarda çeşitler arasında bir ahenk var sanılır. Fakat Malatya’daki 230.000 kayısının 200.000 adeti nefsi Malatya’dadır. Ve merkezin bütün geliri hemen kaysıdan ibarettir. Burda bahçe demek kaysılık demektir.
Bu şehrin refahı birinci derecede kaysıcılığın yükselmesine bağlıdır. Bu hal kayısı istasyonunun açılışındaki isabeti gösterir. Bu böylece tespit edildikten sonra ilkbahar donlarının burada ne kadar tehlikeli olduğu, halkın en mühim kazanç menbaını nasıl tehdit ettiği daha kolay anlaşılır.
Kayısı ağaçlarının bölgelere göre dağılışı
Malatya Merkezde Kayısı ağacı adedi yaklaşık 100.000 ike Zerdali 90.000 ve Mecmu da 190.000 dir. Bu oran Malatya merkezde % 82 dir. Oranlar Akçadağda % 6 Pütürge’de % 3 ve Darende’de de % 2 civarıdır.
Malatya’ya yakın bölgelerde ise Adıyamanda yaygındır. %6 lık pay ile Malatya ilçelerinedn daha fazladır.
Merkez kaza % 82 ile başta gelmektedir. O halde Malatya’nın asıl istihsal merkezi nefsi Malatya’dır. Bu vaziyet Kaysı İstasyonu’nun asıl meyve merkezinde açıldığını gösterir. Yalnız bu rakamlara göre merkezde kayısı ağaçları zerdalilerden fazladır. Halbuki ben mevcut ağaçların 2/3’nü zerdali, 1/3’nü kaysı tahmin etmekteyim. Malatya kaysı çeşitleri ve nispetleri; % 70 Hacıhaliloğlu, % 10 Çöloğlu, % 5 Hacıkız, % 5 Kurukabuk. Sarılök, Osmanonbaşı ve İsmailağa bahçelerde tek tük bulunmakta, Hasanbey ise gittikçe artmaktadır… Malatya’nın kuru kaysı istihsalatı; 1934’de 900, 1935’de 750, 1936’da 400, 1937’de 2.000 ve 1938’de 800 tondur. Malatya’nın kaysı gelirinin diğer meyve gelirleri arasındaki yeri aşağıda verilmiştir.
Demek Malatya’nın meyve kazancı içinde kayısı payı en çok % 66, en az % 33, beş sene vasatisi % 49’dur. Bundan sonra dut gelirse de o teknik bakımdan pek basit bir şekilde kıymetlendirildiğinden bizce mühim değildir. Üçüncü mevkide erik gelmektedir, meyve kazancı meyanında eriğin hissesi % 14-30’dur. O halde kaysı kurutmacılığına hız verilirken eriği de ihmal etmemek lazımdır…
Birleşik Amerika Devletleri ve bilhassa Kaliforniya diğer kuru meyvelerde olduğu gibi kaysı kurusunu da baş müstahsilidir. Kaliforniya’da Santa Clara en çok istihsal yapan yerdir. Sonra Graftschaften Ventura, Los Angeles gelir. Senevi vasati olarak istihsal edilen 15.000.000 kilonun % 60’a yakın kısmı cihan piyasalarına sevk edilir. Kalanı dahilde istihlak edilir. İngiltere ve Almanya baş alıcılardır. Sonra alıcı olarak Hollanda, Belçika ve İskandinavya gelir.