Aydın ilinde bulunan tarihsel eserler, tarihi yerler, gezilecek tarihi ve turistik yerler ile ilgili bilgi.
Aydın’ın en eski anıtları, 1 km uzaklıkta Topyatağı denilen mevkideki kentin ilk yerleşme alanı olan Tralleis‘tedir. Tralleis 160-170 m yüksekliğinde ovaya dik yamaçlarla inen bir tepenin üzerindedir. En parlak dönemini Bergama Krallığı çağında yaşayan Tralleis’in kalıntıları Aydın Kenti’nin arkasındaki yüksek terasta görülür. Buradaki ören yeri uzun süre yeni kurulmakta olan kente taş ocağı olarak kullanıldığından, birçok yapının ancak izleri kalmıştır. Tiyatro, stadyum, tapınak ve gymnasium kalıntıları öteki kalıntılardan daha belirgindir. Akropolis tepesinin yamacında yer alan tiyatroda yapılan kazılarda, bir yeraltı tüneli bulunan ender tiyatrolardan biridir. Tralleis’te 1888 ve 1901 -1903 arasında yapılan kazılarda birçok heykelcilik de ortaya çıkarıldı. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen ve genç bir atleti gösteren Ephebos ve Nymphe heykelleri bunlar arasındadır. Aydın İli çevresinde ilkçağın ünlü antik kentleri vardır. İonia kentler topluluğuna bağlı 12 kentten biri olan Priene, Söke İlçesi’nin 15 km güneybatısında Güllübahçe Köyü’nün yanındadır. Aynı topluluğun bir başka kenti olan Miletos bugünkü Balat Köyü yakınlarındadır. Miletos’tan 20 km ileride Akköy Bucağı’na bağlı Yeniköy yakınında Didyma, Apollon Tapınağı ile Küçük Asya’nın en büyük kehanet merkeziydi. Aydın İli’ne bağlı Sultanhisar Bucağı’nda ünlü tarihçi ve coğrafyacı Strabon’un öğrenim gördüğü kent olan Nysdddi önemli kazılar yapılmamıştır. Germencik’in Tekirköyü dolaylarında Maiandros Magnesiası’nda İon düzenindeki Artemis Tapınağı, Hellenistik dönemin en büyük tapınaklarından biriydi. Aydın İli’ne bağlı Karacasu İlçesi’nin 12 km doğusunda Geyre Köyü’ndeki Aphrodisias, Aphrodite kültürünün merkeziydi. Aydın’ın kuzeyindeki Alaşehir (Philadelphid) de Aydın çevresindeki antik kentlerden biridir.
İlk kez 1086’da Türklerin denetimine girmiş olmasına karşın il merkezinde bulunan ve günümüze gelebilen Türk dönemi eserlerinin hemen hemen hepsi Osmanlılardan kalmış camilerdir. Büyük çoğunluğu kare planlı, önünde son cemaat yeri ve tek minaresi bulunan Aydın il merkezindeki camiler Kurtuluş Savaşı sırasında yanıp yıkıldıkları için cumhuriyet döneminde büyük çapta onarım gördüler. Köprülü Mahallesi’nde bulunan Üveys Paşa Camisi 1568’de yapılmıştır. Kare planlı ve tek kubbeli caminin önünde üç bölümlü bir son cemaat yeri vardır. Kuzeybatı köşede caminin beden duvarlarına bitişik tek şerefeli bir minare yükselir. Hasan Efendi Mahallesi’ndeki, Hasan Çelebi Camisi 1585’te yaptırılmıştır. Ana mekânı çok düzgün kare planlı olup üzeri pandantifli bir kubbeyle örtülüdür. Bugün de var olan üç bölümlü son cemaat yerinin önünde eskiden bir bölüm daha bulunduğu kalan izlerden anlaşılır. Kuzeybatı köşesinde bulunan kare kaideli minare 1899’da yıkıldığı için yeniden yapılmıştır. Kent merkezinde çarşı içindeki Ramazan Paşa Camisi 1594’te yapılmıştır. 1899 depreminde yıkılmış Sökeli Halil Paşa yapıyı yenilettirmiştir. Tek kubbeli ve kare planlı olan caminin kuzey cephesinde son cemaat yeri vardır. Şemsi Paşa Camisi 1659’da yapılmıştır. Kare planlı ve tek kubbeyle örtülü olan caminin minaresi kırmızı tuğlalardan yapıldığı için halk arasında Kırmızı Minare Camisi olarak da bilinir. Aydın kent merkezinde, İstasyon Meydanı’ndaki Süleyman Bey Camisi 1683’te yaptırılmıştır.Dikdörtgen planlı olan yapının ibadet mekânı kare planlıdır ve beden duvarlan kesme taştan yapılmıştır. Caminin önünde üç bölümlü bir son cemaat yeri ve kuzeybatı köşesinde de tek şerefeli minaresi vardır. Köprülü Mahallesi’ndeki Nasuh Paşa Külliyesi ise mescit, medrese, han ve hamamdan oluşan bir yapılar topluluğudur. 1708’de yaptırılmıştır. Yapılar topluluğunun orta bölümündeki asıl büyük alanı kaplayan ve Osmanağa Medresesi adıyla da anılan medresenin doğu ucunda hamam, batı ucunda ise Masuh Paşa (Zincirli) Hanı yer alır. Aydın il merkezindeki dinsel yapıların en gösterişlisi Cihanoğlu Camisi ve Külliyesidir. 1756’da Cihanoğlu Abdülaziz tarafından yaptırılmıştır. Cami, dehlizli ve platformun üzerinde yükselen asıl ibadet mekânı kare planlı, önünde üç bölümlü son cemaat yeri bulunan bir yapıdır. Yapmm önündeki avlu ise üç yönde ve U biçiminde medrese odalarıyla çevrilidir. Avlunun ortasındaki barok üslubundaki şadırvan, türünün Türkiye’deki en güzel örneklerinden biridir. Aydın il merkezinde Türk dönemine ait, mimarlık açısından anılması gereken öteki tarihsel yapılar: Kurtuluş Mahallesi’ndeki Hacı Ömer Dede Mescidi, 14. yüzyıla tarihlenen Aydınoğulları’na ait Alihan Baba Türbesi, Hasan Efendi Mahallesi’nde 18. yüzyıldan kalma Fatma Hanım Sebili ve Sıbyan Mektebi, Gümrükönü Mahallesi’ndeki Gümrükönü Çifte Hamamı ile 1763’te yapıldığı anlaşılan Köprülü Mahallesi’ndeki Cemal Bey Hamamı’dır.