Petrol Fiyatlarındaki Çöküşün Etkileri
Geçen hafta Suudi Arabistan, Rusya ve diğer ülkeler Viyana’da toplandıklarında koronavirüs etkisiyle düşen petrol fiyatlarının daha fazla gerilemesini engellemek için hangi ülkenin üretimi düşürmesi gerektiği yolunda tartıştılar ve bir anlaşmaya varamadılar. Geçen haftaki OPEC ve Rusya’nın başını çektiği OPEC + toplantısı tarihsel bir nitelik taşıyordu. Bu toplantının ilk sonuçlarını bu hafta Pazartesi günü piyasaların çökmesiyle gördük. Toplantıdan sonra petrol fiyatları sert bir biçimde geriledi. Bu durumdan sadece Suudi Arabistan, Rusya ve OPEC ülkeleri değil ABD’de etkilenecek. ABD dünyanın en fazla petrol üreten ülkesi, Suudi Arabistan ve Rusya izliyor. Ancak ABD’nin ürettiği petrol maliyetli olan kaya petrolü.
Daha önceki petrol şokları arz veya talep yönlü olarak oluşmaktaydı. 2020’deki fiyat çöküşü ise petrol piyasası tarihinde olağanüstü olarak yerini alacak. Bu şok önemli bir talep şoku ve buna ek olarak arz yönlü de bir sıkışmanın sonucu. 2009 ekonomik krizinden bu yana ilk kez bu yıl petrol talebi koronavirüsün yarattığı ekonomik yavaşlamayla birlikte gerilemekte. Zaten petrol fiyatları OPEC ve OPEC+ toplantısı öncesinde gerilemeye başlamıştı. Talepteki bu azalmayla birlikte toplantıda Suudi Arabistan üretimde son on yıllık dönemdeki en önemli kesintilerin yapılmasını önerdi. Rusya bu konuda zaten çekinceliydi. Bu kesintilerin gerçekten fiyatlarda işe yarayıp yaramadığını sorguluyor ve bu arada zaten düşük fiyat ve borçlarla mücadele eden ABD kaya petrolü üreticilerine de ek bir darbe indirmek istiyordu. Ancak sonuçta Rusya’nın da petrol fiyatlarındaki çöküşü durdurmak için bu kesintiyi kabul edeceği sanılıyordu.
Suudi Arabistan toplantıda üretimde önemli oranda ve uzun dönemli kesinti için bastırıyordu. Rusya bunu bir tür şantaj olarak algıladı: ya kabul edecek ya da düşük fiyatlara razı olacaktı. Rusya bu blöfü gördü. Saatler süren toplantıdan sonra anlaşma olmadı ve petrol fiyatları çöktü. Sonraki gün Suudi Arabistan yeni bir hamle yaptı ve hem petrol üretimini artıracağını hem de fiyatları düşüreceğini açıkladı. Bu Rusya ve diğer ülkelere bir uyarıydı. Pazar akşamı açılan petrol piyasalarında fiyatlar Ocak ayına göre yarı yarıya geriledi. Rusya ise fiyat düşüşüne rezervleri sayesinde 6-10 yıl dayanabileceğini açıkladı.
Suudi Arabistan-Rusya işbirliğinin çökmesi:
Suudi-Rusya işbirliğinin bitmesi ve fiyat savaşlarının piyasalara önemi etkileri olacak.
Suudi yönetimi eğer Rusları tekrar masaya oturtmak için bu kararı almışsa bu oldukça cesur bir karar. Ruslar rezerv birikimleri sayesinde fiyatlardaki bir düşüşe Suudi Krallığı’ndan daha fazla dayanıklılar. Zaten bunu da açıkladılar. Öte yandan, Suudi Arabistan ise 2014’deki fiyat düşüşünden bu yana rezervlerinde erime yaşamakta ve bütçe sorunları bulunmakta. Krallıkta hala bol rezerv var ancak düşük fiyatların uzun sürmesi halinde bu Suudi bütçesini iyice bozacak ve yatırımcı güvenini zedeleyerek Suudi Riyali’nin devalüasyonu konusunda endişelere yol açacaktır. Bu faktörler sonucunda Suudi Arabistan son petrol kararından Rusya’ya göre daha erken pes ederse bu Krallığın petrol politikasında kredibilite kaybına yol açabilir.
Viyana’da OPEC + üretim anlaşmasının yapılamaması Kartel için uzun vadeli hasarlara yol açabilir. Zaten kaya petrolü üretiminin artması ve OPEC dışı üretimdeki hızlı artış OPEC’in dünya petrol üretimindeki payını azaltmıştı. Birçok OPEC ülkesi siyasi gerginlikler ve yaptırımlar nedeniyle üretim kesintilerine zaten uymuyordu. Sadece Suudi Arabistan, BAE ve Kuveyt gibi birkaç ülke üretim kesintisine uyuyordu. Katar geçen yıl Karteli terk etmişti. Bütün bu nedenlerle, Suudi Arabistan, OPEC dışı ülkelerin ve özellikle Rusya’nın bu anlaşmalara katılımını bir başarı olarak görüyordu. Ancak, bir OPEC dışı ülkenin OPEC anlaşmasını bozmasına izin vermek kartelin kredibilitesini azaltmakta ve Rusya’nın işbirliği anlaşmasından çekilmesi de örgütün petrol piyasalarını yönlendirme yeteneğine darbe vurmakta.
Suudi-Rusya kavgasında en büyük kaybeden ABD kaya petrolü endüstrisi. Eğer ABD petrol fiyatı 30 dolar civarında uzun dönemli kalırsa birçok ABD kaya petrolü üreticisi iflas edebilir. Güçlü bilançoları olanlar ise ancak yaşayabilecekler. ABD petrol üretimi sert bir şekilde düşebilir. Tahminler fiyatların bu şekilde gerilemesi halinde ABD petrol üretiminin seneye günlük 1 milyon varil gerileyeceği şeklinde. ABD kaya petrolü üretiminin gerileyeceği tahmini 2014 petrol fiyatları çöküşünde de söylenmişti. Aslında petrol fiyatları yukarı çıktığında üretim de toparlanmıştı. Ancak mevcut durumda fiyat çöküşünün etkisi daha uzun dönemli olabilir ve bu da kalıcı hasar verebilir. Son OPEC toplantısından önce de karlılıktaki azalma nedeniyle yatırımcıların gittikçe daha fazla kaygılanması ve daha sıkı sermaye koşulları nedeniyle kaya petrolü üretimindeki büyümenin düşmesi bekleniyordu. Aslında iflaslar sektörde konsolidasyona yol açabilir bu da daha güçlü firmaların oluşmasını destekleyebilir; ama bir yandan da ekonomik olmamasına rağmen her ne pahasına olursa olsun üretimi sürdüren birçok firmanın da sektörden silinmesine yol açabilir. Sonuçta son fiyat savaşı kaya petrolü üretiminin yeniden toparlanma kapasitesine eskisine göre daha fazla zarar verebilir.
Son fiyat savaşı kaya petrolü devriminin ABD’ye ekonomik ve jeopolitik yararlarının yanısıra zararlarının da olabileceğini gösterdi. Rusya’nın fiyat düşürme isteğinin arkasında ABD kaya petrolü üretimine sekte vurma isteğinin yanısıra, Rus Başkan Putin’in ABD dış politikasına ve Kuzey Akım 2 ile Rosneft’e gelen yaptırımlara olan kızgınlığı da bulunabilir. Nasıl Çin ABD’nin başlattığı yeni gümrük vergilerine karşı bu ülkeyi petrol ve doğalgaz ihracatına vergi koymakla tehdit etmişse, Rusya da ABD’nin “enerji egemenliği”nin de bir sınırı olacağını göstermiş olabilir.
Kaya petrolü çağında fiyat düşüşünün etkileri ve kazananlar ile kaybedenler geçmişe göre farklı olabilir. ABD’nin petrol üreticisi bölgeleri sadece ekonomik açıdan değil aynı zamanda yatırım, hanehalkı geliri ve yerel yönetimlerin eğitim, altyapı ve diğer kamu hizmetleri yönüyle de olumsuz etkilenebilir. ABD ihraç ettiği kadar petrol ithal etmekte. Düşük petrol fiyatlarının olumlu etkileri yukarıdaki etkilerle birlikte düşünülmelidir. Sonuçta düşük petrol fiyatları, 10 yıl öncesinde olduğu gibi ABD ekonomik büyümesi açısından fazla olumlu bir etkide bulunmayacaktır.
Petrol fiyatlarının seçmenler açısından önemini düşündüğümüzde Rusya’nın ABD’ye petrol fiyatlarını düşürmesi ABD Başkanı Trump’a bu seçim yılında yarayabilir. Ancak yukarıda da değindiğimiz üzere düşük petrol fiyatlarının siyasi yararları, fiyat düşüşünün getireceği ekonomik yavaşlama hesaba katıldığında o kadar da büyük olmayabilir.
Rusya ve Suudi Arabistan tarihsel bir petrol fiyat savaşına başladılar. Burada kimin ne kadar dayanacağı önem taşıyor. Bunlardan birisi pes edene kadar petrol piyasaları düşük bir fiyatta yeniden dengelenmeye çalışacak. Bunun da en büyük zararı ABD petrol üreticilerine olacak. Yine de bu süre boyunca dünyada ve ABD’de tüketiciler düşük petrol fiyatlarından yararlanacaklar. Öte yandan, OPEC’in kartel olarak rolü ve kredibilitesi ile etkinliği de her zamankinden çok sorgulanacak
Rusya’nın son hareketi ve buna verilen Suudi yanıtı her ikisine de zarar verebilir. Her iki ülkenin petrol şirketleri olan Rosneft ve Aramco’nun hisseleri düştü. Buna ek olarak, 2015-2016’da olduğu gibi petrol fiyatlarının gerilediği zamanlarda Çin’in yapmış olduğu gibi bol petrol alacak ülke ve talep kalmadı. Dünyada talep koronavirüs nedeniyle gerilemiş durumda. Bu durum Rusya’nın kararının çok da mantıklı olmadığını düşündürmekte. Rusya, ABD ile olan mücadelesi için gelirlerini kaybetmeye göze almış durumda ancak enerji piyasasında da yerini güçlendirmesi zor. Suudi Arabistan ise düşen petrol fiyatlarının kendi zararına olsa bile Moskova’nın işine gelmeyeceğini ve sonunda Rusların işbirliğine yanaşacağını düşünmekte.
Suudi Arabistan bu duruma ne kadar dayanabilir?
Bu arada Suudi Arabistan da petrol fiyatlarının düşüşünden olumsuz etkilenecek. Bu durum ülkenin ekonomisi ve ekonomik çeşitlendirme programını kötü etkileyebilir. Ülke G20 Zirvesine hazırlanmakta ve iddialı bir ekonomik dönüşüm ve çeşitlendirme programı uygulanmakta. Son OPEC toplantısından sonra Suudi Arabistan’ın Rusya’ya rest çekmesi ve petrol fiyatlarında yaşanan sert düşüş ülke açısından bir risk. Suudi Arabistan petrol gelirlerine bağımlı bir ülke ve fiyatlardaki bu düşüş ülke ekonomisini olumsuz etkileyecek. Ülkedeki ekonomik dönüşüm programı ve “Vizyon 2030” projesi sekteye uğrayabilir. Ülke petrole bağımlılıktan kurtulmak ve 6 milyon Suudi gencine yeni istihdam sahası yaratmak istemekte. Eğer ekonomi çökerse bu projeler tehlikeye girebilir.
IMF’ye göre Suudi Arabistan için petrol fiyatından kar elde etme eşiği varil başına 80 dolar. Artan bütçe açığı Krallık için bir büyük bir baskı yaratmakta. Ayrıca borsaya açılan petrol şirketi Aramco’nun da değeri hızla geriledi. Ülke için planlanan mega projelerin (Kamu Yatırım Fonu projeleri) ertelenmesi veya yapılmaması yatırımcılar ve toplum içinde rahatsızlık yaratabilir. Ülkedeki siyasette de son dönemde karışıklıklar ve huzursuzluklar var, bu son durum siyasi olarak da ülkeyi olumsuz etkileyebilir.
Dünyada ilk 10 petrol üreticisi ülke ve üretim payları
Dünya üretimi
Ülke
Günlük milyon varil
içindeki payı (%)
ABD
17,94
18
Suudi Arabistan
12,42
12
Rusya
11,4
11
Kanada
5,38
5
Çin
4,81
5
Irak
4,62
5
İran
4,46
4
BAE
3,79
4
Brezilya
3,43
3
Kuveyt
2,91
3
İlk 10 ülke
71,15
71
Dünya toplam
100,89