174.Sayı Tarihte Bu Ay: Ahmed Cevdet Paşa Vefat Etti.
Oğuz Çetinoğlu
10 Ağustos 1900: Ondokuzuncu asrın en büyük Türk hukukçusu ve tarihçisi, âlim ve yazar Ahmed Cevdet Paşa, 78 yaşında İstanbulda vefat etti. Doğumu: Tuna Nehri kıyısında yer alan ve günümüzde Bulgaristan sınırları içerisinde bulunan Lofça kasabası, 27 Mart 1822. Yularkıran İsmâîl Ağa ile Topuzoğlu Ayşe Sünbül Hanımın oğludur. 1839da yüksek tahsil için İstanbula geldi. Derhâl Mustafa Reşid Paşanın dikkatini çekerek onun tarafından himâye edildi ve yükseltildi. Hattâ Paşa, konağında kendisine ayrı biro da ayırdı. İlmiyye sınıfına girerek gittikçe yükseldi. Fuâd Paşa ile arkadaş oldu. Onunla Mısırı teftişe gitti. 1855te vaka-nüvîs oldu. 1863te kazasker rütbesine yükseldi. Bir ara Şeyhülislâm olması düşünüldü. 1866da kazasker rütbesi, mülkiye rütbelerinde eşiti olan vezir rütbesine çevrildi. Sivil hayatta vezir rütbesi askerî rütbede müşîr = mareşal rütbesine eşittir. Cevdet Efendi, Cevdet Paşa oldu 44 yaşında sarığı çıkararak fes giymeye başladı. Hayatı boyunca dâima önemli pek çok görevde bulundu. Bir defa sadrâzam (başbakan) olmasına ramak kaldı, bu makaama vekâlet ettiği hâlde getirilmedi. 5 defada toplam 10 yıl adliye nâzın (adalet bakanı) olarak, imparatorluk adaletini örnek şekilde modernleştirdi. 3 defa maârif nâzırı (millî eğitim bakanı), 2 defa evkaf-ı hümâyûn nâzırı (vakıflar bakanı), 1 defa dâhıliyye nâzın (iç işleri bakanı), uzun müddet devlet bakanı, bâzı eyâületlere umûmî vâlî ve umûmî müfettiş oldu. Devrinin en büyük bilgini olan Cevdet Paşa, büyük dehâsının yanında, inanılması pek de kolay olmayan bir çalışma enerjisine, eserlerini tamamlama ve bitirme azmine, metodlu inceleme ve kompozisyon fikir ve alışkanlığına sâhibdi. Devamlı çok mühim devlet görevlerinde bulunup hepsinde büyük işler ve mühim reformlar yapabildiği hâlde, dev eserler bıraktı. Arapça ve Farsçaya, bilhassa birincisine, eksiksiz şekilde vâkıf olduğu gibi Fransızcayı da okuyup mükemmel anlıyabiliyordu. Çok süratli, güzel , mantıklı yazabiliyordu.
Eserleri: Târih-i Cevdet: Osmanlı tarihinin 1774 Küçük Kaynarca Antlaşmasından 1826da Yeniçeri Ocağının kaldırılmasına kadar olan dönemini ihtiva etmektedir. On iki cilt olan eserin kaynakları arasında vakanüvis tarihleri, sefâretnâmeler. Özel tarihler, arşiv kayıtları, resmî tezkireler ve kendi hâtıraları bulunmaktadır. Eserde digger vakanüvis tarihlerinden farklı olarak Avrupa tarihine de önemli bir yer ayrılmıştır. Otuz yılda tamamlanan Târih?i Cevdetin çeşitli tertip ve baskıları vardır. Bunlardan birincisi, ilk üç cildi 1854-1857 yıllarında basılmış ve 1884de tamamlanmış olanıdır. İkincisi, Cevdet Paşanın bazı ekler ve düzeltmeler yapmak suretiyle 1891 yılında yapılan baskıdır. Tezâkir: Cevdet Paşanın 1855ten 1865 yılına kadar devam eden vakanüvisliği döneminde bizzat kendisinin de içinde bulunduğu olaylara dair tuttuğu notlardan oluşan bir âtırat niteliği taşımaktadır. Tezâkir-I Cevdet adı ile de anılır. Eserde; devlet saray adamlarının birbirleriyle olan çekişmeleri, türlü menfaat çatışmaları, İstanbulun o zamanki iç yüzü samimi ve sâde bir dille anlatılmıştır. Son bölümde kendi biyografisi yer almaktadır. Türk alfâbesi ile dört cilt halinde 1963 yılında Ankarada basılmıştır. Ayrıca 1967 ve 1986da Tarih Kurumu tarafından yeni baskıları yapılmıştır. Marûzât: 1839-1876 yılları arasındaki tarihî ve siyasî olayları özet halinde yazılmasını şifahî olarak isteyen Sultan İkinci. Abdülhamid Hanın emriyle kaleme alınmıştır. Padişaha sunulma dolayısıyla müellifin Marûzât adını verdiği bu eser cüzdan denilen kısımlara ayrılmıştır. Devrine gore sâde bir dille beş cüzdan halinde kaleme alınan eserin, Cevdet Paşanın arîzalarından anlaşıldığına gore, hâlen mevcut olmayan birinci cüzdanı Tanzimattan Sultan Abdülmecid Hanın saltanatının sonlarına, ikinci cüzdanı Sultan Abdülaziz Hanın ilk devirlerine, üçüncü cüzcan Sultan Abdülaziz Hanın aynı yılda Mısır seyahatinden 1864 yılında Fırka-I Islâhiyyenin İskenderuna çıkışına, dördüncü cüzdanı 1866 yılına, beşinci cüzdanı ise aynı tarihte Halep zabtiyesinin tanziminden Sultan İkinci Abdülhamid Hanın saltanatının ilk devirlerine kadar gelmektedir. Bu eserle Tezâkir, birbirini tamamlar mâhiyettedir. Eserin bulunamayan birinci cüzdanı dışındaki bölümleri, 1980 yılında Prof. Dr. Yusuf Halaçoğlu tarafından 1980 yılında İstanbulda yayınlanmıştır. Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârûh-I Hulefâ: Hayatının son yıllarına doğru yazdığı bir eserdir. Hz. Âdemden Hz. Muhammede kadar gelip geçen peygamberlerin kıssalarından, İslâm dininin ortaya çıkışı, Hz. Peygamberin hayatı ve Hulefâyi Râşidin ile Emevî, Abbâsi halifelerinden, digger Türk-İslâm devletlerinden ve Osmanlı tarihinin 1439 yılına kadar olan ilk devirlerinden bahsedter. Daha çok eğitim ve öğretim gayesiyle kaleme alınan eserin tamamı on iki cüzdür. İlk alt cüzü Cevdet Paşanın sağlığında basılmıştır. Tam ve yanlışsız şekli ise kızı Fatma Âliye Hanım tarafından 1915 yılında on iki cüz halinde neşredilmiştir. Bu baskı, bazı kelimelerin karşılıkları parantez içinde verilerek aynen Latin harflerine aktarıldığı gibi sadeleştirilmek suretiyle de 1972 yılında yayımlanmıştır. Başka baskıları da olduğu gibi Kazan Türkçesine de çevrilmiştir. Kırım ve Kafkas Tarihçesi: Kırımda Giray Hanlar Hânedânı mensubu Halim Girayın Gül-bün-i Hânân isimli eserinden yararlanılarak kaleme aldığı küçük bir eserdir. Kafkasyanın tarihî coğrafyası ile buralarda yaşayan toplulukların etnografyası yer alan kitap, Mustafa Reşid Paşaya sunulmuştur. Eser, 1918de de Yeni Mecmuanın 49. sayısında neşredilmiştir. Mukaddime-I İbn Haldun: İbn Haldunun el-İber adlı Arapça genel tarihinin girişi olan 1. Cildin altıncı faslının tercümesidir. Tarih felsefesinden, tarihin faydalarından ve tarihçilik mesleğinden bahseden mukaddimenin tercümesidir. Belâgat-ı Osmâniye: Cevdet Paşanın Mekteb-I Hukukta okuttuğu edebiyat dersi notlarından meydana gelmiştir. Klasik İslâm belagat anlayışına gore düzenlenmiş edebiyat kurallarını ve bunlara uygulanan Türkçe misalleri ihtiva eder. Bu alanda yazılmış ilk Türkçe eser olup çeşitli baskıları yapılmıştır. Kavaid-I Osmâniye: Eser Türkçede yayımlanan ilk gramer kitabı olarak önem taşıdığı gibi Cevdet Paşanın hayatının sonuna kadar ilgileneceği dil konusundaki çalışmalarının da ilk adımını teşkil eder. Kitabın ilk tertibi Cevdet Paşa ile Keçecizâde Fuad Paşaya aittir. Ancak daha sonra Cevdet Paşa eseri Tertib-I Cedid Kavâid-i Osmâniyye adıyla yenilemiş ve kendi ismiyle bastırmıştır. Kitap Cevdet Paşa tarafından ayrıca muhtasar olarak tertip edilmiş ve değişik adlarla otuzdan fazla baskısı yapılmıştır. 10. Kavâid-I Türkiye: Sıbyan m ektepleri için kaleme alınan bu eser ilk defa 1875 yılında basılmıştır. 12. Miyâr-ı sedâd: Oğlu Ali Sedad için yazdığı mantığa dair bir eser olup zamanına gore sâde bir dille yazılmış ilk Türkçe mantık kitabıdır. Âdâmb-ı Sedâd fi ilmil-âdâb: Tırtışma usul ve kurallarını ihtiva eden eser Miyâr-ı Sedâdın bir eki mahiyetindedir. Beyâ-nül-unvân: Henüz öğrenci iken Türkçe olarak yazdığı bu eser İslâm ilimleri metodolojisine dairdir. Takvîmül-edvar: Şemsî-hicrî tarih esaslarını anlatan bir eserdir. Mecmûa-I Ahpmed Cevdet: İslâm dinini Kabul eden iki kişiye, bazı sorularının karşılığı olarak Cevdet Paşa tarafından yazılıp Bâb-ı Meşihatça gönderilen cevapları ve eski Şam müftüsü Mahmud Hamza Efendi ile dinî meselelere dair aralarında geçen yazışmaları ihtiva eder. Hulâsatül-beyân fi telî-fil-Kurân: Kuranın toplanmasını anlatan Arapça bir eserdir. Ali Osman Yüksel taraından Muhtasar Kuran Tarihi a dıyla tercüme edilerek Cevdet Paşanın hayat ve eserlerine dair bir girişle birlikte İstanbulda 1985 yılında yayımlanmıştır. Cevdet Paşanın en nemli eseri şüphesiz kısaca Mecelle olarak bilinen Mecelle-ı Ahkham-ı Adliyyedir.