IV.Türk-Alman Dış Politika Yönelimlerindeki Temel Farklılıklar ve Sebepleri Devletlerin dış politikasını belirleyen düşünsel ve algısal farklılıklar diğer yapısal ve reel-politik gerçeklerle beraber değerlendirilmelidir. Bu iki devlet arasında dış siyasal ortam, öncüller ve tarihsel arka planın dışında dış politikadaki amaç, yönelim ve metotlar arasında da ciddi farklılıklar ön plana çıkmaktadır. Bir takım benzerliklerin de dikkat çektiği bu öğelerin doğru değerlendirilmesi sebep-sonuç ilişkilerinin de daha rahat kurulabilmesini beraberinde getirecektir.
Türkiye’nin, cihan hakimiyeti mefkuresini benimseyen ve İslâm’ı yaymayı öncelikli amaç olarak kabul eden bir devletten, sadece Türk ‘ulus’unun mevcut haklarını korumak gayesiyle yaşamaya başlayan bir devlet şekline dönüşmesi sırf düşünsel kırılma ile açıklanmaktan ziyade, Türkiye’nin komşu devletlerle olan ilişkisi, büyük devletlerin ona bakışı ve ülkenin askerî-ekonomik gücü de göz önüne alarak değerlendirilmelidir. Alman dış politikasının da yine ciddi bir düşünsel değişim yaşamadan II. Dünya Savaşı’nı çıkartmayı göze alması onun jeopolitik konumu, askerî ve ekonomik gücünün de göz önüne alınmasıyla açıklanabilir.
Lewis’e göre, Türkiye’nin yaşadığı temel değişiklik sadece İslâmi imparatorluktan yeni bir Türk Devleti’ne geçiş değil, teokratik bir yapıdan anayasal demokrasiye, bürokratik feodalizmden modern kapitalist ekonomiye geçiştir (1984:474). Bu süreçte özellikle cumhuriyetin ilanıyla beraber Türk Devleti resmi söylevde kendi tarihiyle sosyal, kültürel ve politik bağlarını yeniden değerlendirmiş, Osmanlı’da benimsenen dünya algısı tercih edilmemiştir. Bu tercihin aynı zamanda süreklilik unsurlarıyla yüzleşememeyi ve kimlik ile benlik arasında bir kopukluğu da beraberinde getirdiği söylenebilir (Davutoğlu, s. 59-60). Almanya da ise kendi dönüşümünü ve ekonomi-politik yapılanmasını daha önce tamamlamış bir ülkedir. İmparatorluktan demokrasiye geçiş görülmüş olsa dahi idarî ve iktisadî gelenekte herhangi bir reddi miras olgusu öne çıkmamıştır. Kendini toparlamak için yine geçmişine ve yetiştirdiği düşünürlerine müracaat etmiş, onların fikirlerinden ilham almıştır.
Toplumların sosyolojik yapısı ve gelişen olaylara bakış açısı bu noktada önemli bir etken olduğu söylenebilir. Uzun süren savaştan yıpranmış çıkan ve son bir hamle ile elindekini kurtaran Türk halkının gerek nüfus gerek de mobilizasyon açısından yeni bir maceraya girmesi zor gözükmekteydi. 1920’lerin başlarından itibaren yerleştirilmeye başlanan ulus ve toplum düşüncesinin bir amacının da Türk ulusunu savaşa hazır bir ulus haline getirmek olduğu söylenebilir, çünkü Atatürk’ün öncelikli kaygısı Türk insanını ulusu için savaşmaya hazır durumda kılmak olmuştur (Atatürk, s. 398).
Almanya’nın ise dört yıllık bir savaş dışında, maliyeti yüksek de olsa, Türkiye kadar yorgun olmadığı, gerek genç nüfus gerek de mobilizasyon açısından yeni bir savaşı daha rahat kaldırabileceği gözden kaçmamalıdır. Buna ilaveten, Almanya’nın savaş sonrası kaybettiği çok büyük bir imparatorluğu yoktur. Sadece Afrika’da elde ettiği bazı sömürgelerden vazgeçmek durumunda kalmıştır. Keza psikolojik olarak yenilmek onları pozitif olarak etkilemiştir. Türkiye’nin yaşadığı dönüşüme benzer bir tecrübeyi yaşamamış olmaları bu noktada belirleyici rol oynamıştır. Savaş olgusu Alman milliyetçiliğinin önemli bir parçasıdır ve Alman milletinin iyiliği ve refahı için savaşmak kabul gören ve onaylanan bir düşünce olmuştur (Mosse, s. 25).
Bu noktada Nazizm gibi bir ideolojinin ortaya çıkması da başlı başına iki devletin ait olduğu farklı düşünce dünyasını yansıtmaktadır. Nazizm’in ortaya çıkışı üzerine farklı tezler bulunmakla beraber, bu noktadaki ortak payda Nazi düşüncesinin tarihsel kökenlerinde Batı düşüncesinde önemli yerleri olan Avrupamerkezcilik ve Sosyal Darwinizmin yer aldığıdır. Her iki düşünce de bir devletin diğer bir devlete olan üstünlüğünü ve gerekirse ona karşı silaha başvurmasını meşru görür. Türkiye ise her ne kadar yüzünü Batıya dönse de, Batı düşünce geleneğinin şekillendirdiği bir ülke olmadığından, bu tip doktrinlerin etkili olduğu bir ülke olmamıştır. Türkiye’nin ve Türk insanın zihnî oluşumu, her ne kadar kopuş siyaseti izlense de, İslâm medeniyetinin öğeleriyle şekillenmiştir ve bu düşüncede bir başka devletle kurulacak ilişkiler farklı esaslar üzerine bina edilmiştir.
İktisadî açıdan değerlendirildiğinde ise, Almanya’nın sanayileşmesini tamamlamış bir devlet olduğu ve sanayi, iktisadî yapı olarak belli bir sistemi oturttuğu görülmektedir. Nitekim savaşın ardında da Alman sanayisi güçlü olduğu sektörlerde hakimiyetini devam ettirmiş, sahip olduğu pazarları, özellikle de Avrupa’da geri kazanmıştır. Türkiye ise sanayileşmesini tamamlamaktan öte henüz başlangıç aşamasında bile sayılamayacak bir pozisyondaydı. Bu sebepten öncelikle endüstrileşmesini tamamlaması gerekiyordu. Bu aşama birçok açıdan çok zahmetli bir süreçti. Bununla beraber komşusu olduğu ülkeler ve kurduğu ticarî bağlantıların da kısmen de olsa yeniden kurulması gerekiyordu.
Türkiye yeni bir ulus devlet olarak kurulurken dışladığı Türkçülük düşüncesine karşın, Almanya 1900’lerin başında çok etkili olan Cermenizm düşüncesini savaş sonrası da benimsenmiştir. ‘Pan’ hareketlerinin genel karakteristiği olan, diasporadaki yurttaşların haklarını savunma, saldırgan dış politika, dil ve kültür birliğinin vurgulanması Almanya’nın iki dünya savaşı arası dış politikasının önemli karakteristikleri arasında yer almaktaydı. Nitekim Türk Devleti I. Dünya Savaşı sonrası Türkiye dışındaki Türklerle olan ilişkisini asgariye indirip Türkiye’deki Türklere yönelirken; Almanya kendi toprakları dışında yaşayan Avusturya, Çekoslovakya, Polonya ve Fransız Almanlarının haklarını gündeme getirmiştir. Tek millet tek devlet prensibi (Ein volk-ein reich) Hitler’in sıklıkla vurguladığı bir kavram olmuştur (Armaoğlu, s. 241).
Bu politikadaki farklılıkta Türkiye’nin çok uluslu bir imparatorluğun mirasçısı olduğu halde, Almanya’nın tek ulusa hükmeden bir imparatorluk olmasının etkili olduğu söylenebilir. Osmanlı’nın hükmettiği topraklarda yaşayan diğer Türklerin ve diğer milletlerden olan insanlarla Türkiye devletinin kurduğu ilişki Almanya’nın eskiden imparatorluğu bünyesinde bulunan Alman vatandaşları ile olan ilişkisinden farklıdır.
İki devletin yaşadığı en temel farklılıklardan biri de dünya savaşı sonrası Türkiye’nin Lozan antlaşmasını gerçekleştirebilmesi, Almanya’nın ise böyle bir tecrübe yaşamamasıdır. Nitekim, Versay antlaşmasının muadili konumundaki Sevr antlaşmasını Türkiye yıkıcı bir antlaşma olarak hatırlar. Atatürk’ün Sevr antlaşmasına bakışı, Hitler’in Versay’a bakışından çok farklı değildi, zira Atatürk Sevr’i bir ulusun ölümü olarak nitelemişti (Atatürk, s. 400). Bu açıdan, Türk dış politikasının temel hedeflerinin Lozan’daki kazanımlar ve kurulan statükonun muhafazası üzerine inşa edildiği gözükürken, Alman dış politikasının üzerinde durduğu öncelikli nokta Versay’da kaybettiği hakları geri alabilmek olmuştur.
Bu çerçevede, Atatürk sınır ve toprak konularında daha esnek bir yaklaşım sergilemiş, olası çatışmalardan ve gerilimlerden uzak durmaya çalışmıştır. Mesela Misak-ı Milli de yer alan Musul ve Kerkük’ten vazgeçilmesine çok fazla direnmemişti (Budak, s. 501). Hitler ise toprak konusuna özellikle vurgu yapmış, sadece kaybettiği topraklar uğruna değil, sahibi olmak istediği toprakları için de gerilimi arttırmaktan kaçınmamıştı. Bu doğrultuda Hitler, Almanya’nın yeniden güçlenmesini dış siyasette kazanacağı güce ve silahlanmaya bağlarken, Atatürk komşu devletlerin toprak hakkını savunmak için girişimlerde bulunmuştu. Bir diğer ifade ile, Alman siyasal aktörleri için hakim olan düşünce yeniden güç kazanma ve eski konumuna geri gelebilmek iken, Türk siyasal aktörlerinin öncelikli kaygısı var olan durumu muhafaza etmekti. Politikalar buna göre şekillenmiş ve icra edilmiştir. Hitler’e göre Almanya ya bir dünya imparatorluğu olacaktır, ya da hiç olmayacaktır (2002:603). Türkiye ise dünya imparatorluğu amacından uzaklaşmış, bölgesel bir güç olmayı tercih etmiştir.
Türkiye’nin ve Almanya’nın ortak paydada buluştuğu noktaların başında ise dünya savaşı sonrası kurulan yapıdaki memnuniyetsizlikleridir. Türkiye’nin önceliği statükoyu muhafaza olmuş olsa bile Atatürk’ün cemiyet-i akvam’a ciddi eleştirileri göze çarpmaktadır. Aynı paralelde Almanya da cemiyet-i akvam’a karşı mesafeli durmuş, nitekim Hitler iktidara geldikten hemen sonra bu örgütten ayrılmıştır.
Her iki devlet de ilk aşamada uluslararası toplum tarafından kabullenilme ve meşru yapının içinde yer alma kaygısı gütmüştür ancak bu yapının kendi rızaları dışında oluşturulan bir yapı olması nedeniyle de birtakım sıkıntılar yaşamışlardır. Bu sıkıntılar Türk tarafı tarafından anlayış ve karşılıklı müzakere ile çözülmeye çalışılırken, Almanya ancak Hitler’in iktidara gelişine kadar Türkiye ile paralel bir politika izleyerek uluslararası topluma adapte olmaya çalışmıştır. Fakat Hitler’in gelişiyle beraber daha agresif bir politika gütmüştür.
Türkiye bağlantısız kalma politikasından uzak durmuştur. Bilakis kurduğu paktlar ve ittifaklarla bölgesinde bir güvenlik ortamı oluşturma gayreti içindedir. Almanya da Hitler’in iktidara gelişine kadar Türkiye ile aynı çerçevede politika izlemiştir. Lakin Hitler’in ardından dünya sisteminden kendini izole etmeyi tercih etmiş ve sadece mihver devletleriyle ittifak kurmayı yeğlemiştir.
Türkiye’nin ve Almanya’nın bir başka ortak paydası sosyalizm unsurunun ülkelerin iç ve dış politikalarında bıraktığı önemli etkidir. Gerek Türkiye gerek de Almanya’da siyasî gücü elinde tutan idareciler, Sovyet Rusya ile yakın ilişki içinde bulunma gayretinde olmuşlardır. Bu noktada üç ülkenin de uluslararası camiada dışlanmış olmaları ve birbirlerine ihtiyaç duymaları ön plandadır. Ancak hem Türkiye hem de Almanya’da idareciler iç siyasette olası bir sosyalist harekete karşı sert tedbirlere baş vurmuşlardır. Yani sosyalist harekete karşı içeride, dış politikadaki tavırlarının aksine, müsamahasız bir tavır takınmışlardır. Nazizm ile Kemalizm arasındaki yaklaşım farkı bu politikaları etkileyen önemli bir unsur olmuştur, çünkü her iki ideoloji de totaliter olarak değerlendirilse de Kemalizm’in yapısı Nazizm’e göre daha toleranslı ve esnektir.
Sonuç
İki savaş arası Türk dış politikası gerek iç siyasî gelişmeler gerek de dış etkenler göz önüne alındığında derinlemesine incelenmesi gereken bir dönem olarak göze çarpmaktadır. Sadece dış politik gelişmelerden öte iç siyasette yaşananlar ve aynı zaman diliminde diğer ülkelerin tecrübelerinin göz ardı edilmemesi gerekir. Bu doğrultuda Türk Dış Politikası’nın çizdiği yön daha sağlıklı ve doğru çerçevede incelenebilecektir.
Bu dönemin dış politikasına yönelik tutarlı bir analiz ve sorulan doğru sorular, günümüzdeki veya muhtemel hadiseleri daha sağlıklı değerlendirilmesini sağlar.
* Bu çalışmanın ilk hâli, 18-19 Şubat 2006 tarihinde düzenlenen Bilim ve Sanat Vakfı XVI. Öğrenci Sempozyumu’nda tebliğ olarak sunulmuştur.
Kaynakça
Ahmad, Feroz (1986) İttihatçılıktan Kemalizme, çev. Fatmagül Berktay, İstanbul, Kaynak Yayınları.
Armaoğlu, Fahir (1987) 20.Yüzyıl Siyasi Tarihi, İstanbul, İş Bankası Yayınları.
Atatürk, Mustafa Kemal (1980) Nutuk, İstanbul, Örgün Yayınları.
Aydın, Mustafa (1999) “Determinants of Turkish Foreign Policy: Historical Frameworl and Traditional İnputs” Middle Eastern Studies, Vol. 35, Iss 4, sf. 152-187.
Brecher, Michael (1975) Decisions in Israel’s Foreign Policy, New Haven, Yale University Press.
Budak, Mustafa (2002) İdealden Gerçeğe, İstanbul, Küre Yayınları.
Chatterje, Partha (1986) Nationalist Thought and the Colonial World: A derivative discourse? London, U.K.: Zed Books for the United Nations University; Totowa.
Davutoğlu, Ahmet (2001) Stratejik Derinlik, İstanbul, Küre Yayınları
Deniz, Faruk (2000) “Osmanlı-Almanya İlişkileri ve Almanya’nın Osmanlı Modernleşmesine Etkisi Üzerine Notlar”, BSV Bülten, Sayı 48., s. 10-32.
Deringil, Selim (1994) Denge Oyunu: İkinci dünya savaşı’nda Türkiye’nin Dış Politikası, İstanbul, Türkiye Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Earle, Edward M. (1943) “Adam Smith, Alexander Hamilton, Frederich List: The Economic Foundations of Sea Power” ve “The Nazi Conception of War”, Edward M. Earle (Der.), The Makers of Modern Strategy, New Jersey, Princeton University Press, ss. 117-154, 504-516
Feyzioğlu, Turhan (1986) Atatürk ve Milliyetçilik, Ankara, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araştırma Merkezi.
Frankel, Joseph (1967) The Making of Foreign Policy : An Analysis of Decision Making