ÇALIŞMA HAYATINDA BİR RİSK GRUBU: GENÇ ÇALIŞANLAR (ÇALIŞAN GENÇLİK) Prof. Dr. Nazmi Bilir Hacettepe Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Ankara Giriş, genç çalışan kavramı: İnsanoğlu var olduğu günden bu yana çalışma durumunda olmuştur. Önceleri beslenme – barınma – giyinme gibi temel gereksinimlerini karşılamak için çalışmak zorunda olan insanlar zaman içinde değişik alanlarda çalışmaya başlamışlardır. Eski çağlarda çalışanın sağlığı ve güvenliği kavramları toplumların gündeminde yer almamıştır. Çalışma hayatında sağlık ve güvenlik kavramları madenciliğin başlamasından sonraki dönemlerde ortaya çıkmıştır. Önceleri çocuk ve gençlerin çalıştırılması yaygın değildi. Ancak sanayi devriminden sonraki dönemde çocuklar ve gençler de çalışma hayatına katılmışlardır. Çalışma ortam koşulları yetişkinlere göre düzenlenmiş olduğundan çocuklar ve gençler bu ortamdan olumsuz etkilenmişler ve sağlıkları kısa zamanda bozulmuştur. Bunun sonucu olarak çocuk ve gençlerin çalışma haytında korunmaları gereği üzerinde durulmuş ve zaman içinde “en küçük çalışma yaşı” kavramı gündeme getirilmiştir. Günümüzden 200 yıl öncesinde 10 yaş olarak belirlenen en küçük çalışma yaşı sınırı daha sonra yükseltilmiş ve günümüzde pek çok ülkede Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO; International Labor Organization) de önerisi doğrultusunda 15 yaş olarak benimsenmiştir. Bununla birlikte çalışma hayatına başlamak için esas yaş sınırı 18 yaştır. Bu durumda 15 yaşını doldurmuş ama 18 yaşına gelmemiş kişilerden oluşan bir grup belirmiştir. Bu grupta yer alanlar “genç çalışan” olarak adlandırılmış ve çalışma hayatı ile ilgili mevzuatta bu gruba özel yer verilmiştir.
15 yaşından küçük çocukların çalıştırılması yasaktır. 15-18 yaş arasındaki kişiler genç çalışanlar olarak adlandırılır
Herhangi ekonomik etkinlik içinde bulunan kişiler çalışan kişi olarak tanımlanmaktadır. Günümüzde yüzlerce değişik çalışma alanı ve bu alanlarda çalışan milyonlarca insan vardır. Çalışma hayatındaki kişilerin en büyük bölümü yetişkin erkeklerdir. Daha az sayıda olmakla birlikte kadınlar, yaşlılar, çocuklar ve gençler de çalışma hayatında yer almaktadır. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO; International Labor Organization) kayıtlarına göre dünyada 5-17 yaş arasında 1.5 milyarın üzerindeki çocuk ve gençten 350 milyondan biraz fazlası (%23) ekonomik etkinlik içindedir, yani çalışma haytındadır. Bu sayının 211 milyonu 5 ile 14 yaşlar arasındadır, 73 milyonu ise 10 yaşından küçük olan çocuklardır. Çalışma hayatındaki çocuklar ve gençlerin çoğunluğu tarım alanında çalışmaktadır. Çocuk ve gençlerin çalışması bakımından gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında önemli farklılık vardır. Gelişmiş ülkelerde bu yaş grubundaki kişilerin %2 kadarı çalışma hayatında iken gelişmekte olan ülkelerde bu oran %20 ile %30 arasında değişmektedir. Türkiye’de ise bu oran %5 dolayındadır, yani 20 çocuk ve gençten bri tanesi ekonomik etkinlikte bulunmaktadır. Türkiye’de halen 6-15 yaşlar arasında 1 milyon dolayında çocuk çalışmaktadır. Gerçekte bu sayıdan daha fazla çocuk ve gencin çalıştığı bilnmektedir, ancak bu yaş grubunda çalışanlarla ilgili herhangi kayıt olmadığı için gerçek sayıyı bilme olanağı yoktur. Çalışanların büyük bölümü kırsal alandadır ve çoğunlukla tarımda ve ev işlerinde çalışmaktadır.
Dünyada 5-17 yaş arasında 350 milyon çalışan vardır. Bunların 73 milyonu 10 yaşından küçük çocuklardır.
Çocuklar ve gençler neden çalışırlar? Çocukların ve gençlerin çalışmalarının başlıca nedeni ekonomiktir. Sanayi devriminin ilk zamanlarında çocuklar küçük vücut yapıları nedeniyle bazı çalışma alanlarında tercih edilerek çalıştırılmışlarsa da, günümüzde çocuk ve gençlerin çalışmalarının temelinde ekonomik gereksinim yatmaktadır. Ailenin ekonomik gücü yeterli değilse çocuklar ve gençlerin de aile ekonomisine katkıda bulunmaları zorunluğu doğmakta ve çocuk ve gençler çalışma hayatına katılmaktadırlar. Çeşitli araştırmalarda
çalışan çocuk ve gençlerin %90 ve daha fazlası, çalışmaktan amacının para kazanmak olduğunu ifade etmişlerdir. Kentsel ve kırsal alandan toplam 404 çocuk ve gencin katıldığı bir çalışmada, çalışan çocuk ve gençlerin önemli bir bölümünün aileye yardım ve meslek edinmek amacı ile çalışmakta olduğu, çalışan çocuk ve gençler arasında kitap ve gazete okuma, egzersiz yapma ve sinemaya gitme gibi etkinliklerin okula gidenlere göre hayli düşük olduğu saptanmıştır.
Çocuk ve gençler başlıca ekonomik nedenle çalışmak durumundadırlar. Bu durum gelişmekte olan ülkelerde daha yaygındır.
Zorunlu temel eğitim süresinin kısa olması da çocuk ve gençlerin çalışma hayatına yönelmeleri bakımından önemli bir faktördür. Temel eğitim süresinin 5-6 yıl olduğu toplumlarda 12-13 yaşında zorunlu temel eğitimini tamamlayan bir çocuk, herhangi nedenle eğitimine devam etmeyecekse meslek öğrenmek amacı ile çalışma hayatına yönelmek durumundadır. Çocuk sayısının fazla olması ve ailenin gelir düzeyinin düşük olması da çocukların çalışma hayatına yönelmesi bakımından belirleyici olmaktadır. Toplumda yaşanan göç olayı, işsizliğin yüksek olması, çocuğa aile tarafından verilen değerin ekonomik temele dayalı olması da, çocuk ve gençleri çalışma hayatına sevkeden diğer faktörler olarak sayılabilir. Çocuk ve gençlerin çalışma alanları ve çalışma koşulları Kural olarak çocuklar ve gençler ağır ve tehlikeli olan işlerde çalıştırılmamalıdır. Bununla birlikte kimi zaman çocuklar ve gençlerin çalışma koşulları oldukça ağır olabilmektedir. Çalışma koşullarının ağır olması işin ağır ve tehlikeli bir iş olmasından çok, çalışma süresinin uzun olması ve dinlenmeye yeteri kadar zaman ayrılamamasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle çocuklar ve gençler eğitim olanağından yararlanamadan ve
yaşlarının
gerektirdiği
etkinliklere
yeterince
katılamadan
yaşamlarını
sürdürebilmektedir. İstanbul’da kuaför ve motor tamiri işlerinde çalışan gençler haftada 66 saat çalıştıklarını, pazarcılık yapan çocuk ve gençler ise sabah erken saatlerden gece kimi zaman saat 22.00’ye kadar çalıştıklarını ifade etmişlerdir. Bir çıraklık okulu
öğrencilerinin de %90’ı günlük çalışma sürelerinin 8 saatten daha uzun olduğunu belirtmişlerdir. Çocuklar ve gençler en çok kırsal yerleşim yerlerinde tarım sektöründe ve ev hizmetlerinde çalışmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde kırsal yerleşim yerlerinde çocuklar küçük yaştan itibaren ev halkı ile birlikte tarımsal faaliyetler içinde kendine verilen görevi yerine getirir. Bu görev çocuğun yaşına ve cinsiyetine göre farklılık gösterebilir. Erkek çocuklar daha çok ev dışı işleri (çobanlık, taşıma işleri, ürün toplama, büyüklere yardım vs.) yaparken kız çocuklar ev içinde (kendinden küçük bebek ve çocukların bakımı, ev temizliği, yemek ve ortalık işleri vs.) anneye veya evdeki kendinden daha büyük olan kadınlara yardım ederler. Bazı bölgelerde çocukların sezonluk kiralanması şeklinde çalıştırılmaları da söz konusudur. Büyük toprak sahibi kimseler tarafından çoğunlukla yaz dönemi boyunca kiralanan çocuklar tarımsal faaliyetlere yardımcı olurlar, ev hizmetlerinde çalıştırılırlar. Sanayi sektöründe ve kentlerde de çocuk ve gençlerin çalışmakta olduğu bilinmektedir. Kentlerde çocuk ve gençler sokak satıcılığı, pazarcılık, taşımacılık gibi işlerde çalışabildiği gibi sanayi alanında da küçük işletmelerde çalışmaktadır. Sayılan işlerin hemen tamamında çalışan çocuk ve gençlerin herhangi sosyal güvenceleri de yoktur. Çocuklar ve gençler çalışma hayatında risk grubudur Çalışma ortamında işin yürütümü sırasında çeşitli tehlikeler oluşur. Çalışan bir kişinin sağlık durumu da bir yandan kişinin bireysel özellikleri, diğer taraftan da işyerinde bulunan çeşitli tehlikelerin etkisi ile belirlenir. İşyeri ortamındaki tehlikeler bütün çalışanlar için söz konusu olmakla birlikte çocuklar ve gençler çalışma hayatı bakımından özel bir risk grubu oluşturur. Bu durumun başlıca nedenleri şu şekilde sıralanabilir: (a) Çocukların eğitim gereksinmesi vardır. Çocuklar eğitimle gelişirler. Hemen bütün ülkelerde “zorunlu temel eğitim” kavramı vardır. Bu, her çocuğun alması gereken en az eğitim sürecine işaret eden bir kavramdır. Zorunlu temel eğitimin uzunluğu, bir yandan çocuğun gelişmesi ile ilgili olduğu gibi, diğer taraftan da çocuğun çalışma hayatına girmesi ile ilgilidir. Daha uzun süre eğitim alan bir kişinin daha iyi yetişeceği ve hayata daha iyi hazırlanacağı kuşkusuzdur. Öte yandan zorunlu
eğitim süresinin uzun olması, çocuğun çalışmaya başlayabileceği en küçük yaş bakımından da önemlidir. Örneğin 7 yaşında okula başlayan ve 5 yıl zorunlu eğitim alan bir çocuk, bu 5 yıllık eğitim süresinin sonunda, yani 12 yaşında çalışma hayatına girebilir. Oysa aynı çocuk 8 yıllık bir eğitimi tamamlamak zorunda olsa, okuldan çıkması ve çalışma hayatına başlayabilmesi ancak 15 yaşında mümkün olabilir. (b) Çocukların emeği ucuzdur. Sanayileşmenin ilk dönemlerinden beri çocuk işgücü "ucuz işgücü" olarak değerlendirilmiş, bu nedenle de bazı çalışma alanları için tercih edilmiştir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde çocukların ve gençlerin çalıştırılmasının bir nedeni de çocuğun meslek edinmesidir. Meslek öğrenme karşılığında kimi zaman çocuklar ve gençler ücret karşılığı olmaksızın da çalışabilmektedir. Ayrıca çocuklar haklarının ne olduğunu da tam olarak değerlendiremedikleri için, çalışmaları karşılığında neyi talep edeceklerini de bilemezler. Böylece çocuk emeğinin istismar edilmesi söz konusu olmaktadır. Bu istismar kimi durumlarda çocuğun ve gencin cinsel anlamda istismarı şeklinde de olabilmektedir. (c) İşyerindeki düzenlemeler yetişkinler için yapılmıştır. Çalışma hayatında çoğunlukla erişkinler çalışacağı için her türlü araç-gereç, makineler erişkinlerin fiziksel ölçülerine göre düzenlenmiştir. Bu cihazların pek çoğu bir çocuğun ölçülerine göre büyüktür. Bu yüzden çocuk aletlere yeteri kadar hakim olamaz. Bu durum hem çalışma verimini düşürür, hem de kaza olasılığını artırır. (d) Gençlerin fizik güçleri yetişkine göre daha azdır. İnsanın yaşamında çocukluk dönemi büyüme ve gelişme çağıdır. Bu dönemdeki bazı olumsuz etkilenmeler (yetersiz beslenme, olumsuz çevre faktörlerine maruz kalma vb.) çocuğun büyümesi ve gelişmesi bakımından sakıncalar yaratabilir. Örneğin aşırı bedensel aktivite gerektiren veya ağır yük taşıma yapılan bir işte çocuğun bedensel gelişmesi geri kalabilir. Öte yandan çocuklar ve gençler kas gücü bakımından yetişkinlere göre daha güçsüzdür. Özellikle kas gücü gerektiren ağırlık kaldırma ve taşıma işlerinde gençlerin becerisi daha düşük olur. (e) Gençlerin zihinsel gelişmesi tamamlanmamıştır, soyut düşünme kavramı yerleşmemiştir. Bu durum yapılan işlemlerin sonuçları konusunda doğru
değerlendirme olanağı bakımından sorun oluşturur. Bunun sonucu olarak güvenli çalışma kurallarına uyum konusunda güçlükler yaşanabilir. Ayrıca çocuğun büyümesi ve gelişmesi hem bedensel, hem de zihinsel, ruhsal ve sosyal anlamda gelişme olacaktır. Olumsuz çalışma koşulları bu bakımdan da geri kalmalara neden olabilir. Örneğin sürekli olarak işveren tarafından horlanan hatta dövülen bir çocuğun ruhsal ve sosyal gelişmesinin
normal seyretmesi beklenemez.
Çalışma ortamında bulunabilecek pek çok kimyasal madde de çocuğun zihinsel gelişmesini olumsuz etkileyebilir. Solventler, kurşun çocuğun zihinsel gelişmesi üzerinde olumsuz etki yapan madde örnekleridir. Çalışma hayatındaki faktörlerin, çocukların fizik ve mental gelişmelerini olumsuz etkilemeyecek şekilde olması gereklidir. (f) Gençler çalışma hayatı bakımından deneyimsizdir. İnsan yaşam süreci içinde deneyim kazanır. Çocukların yaşam süreleri kısa olduğu için deneyimleri de azdır. Yetişkin çalışanlar zaman içinde yaptıkları işte deneyim sahibi olur, ustalaşırlar. Gençlerin bu anlamda deneyim sahibi olmaları söz konusu değildir. Deneyim eksikliği nedeniyle çevrelerinde bulunan olayları ve riskleri değerlendirmeleri sağlıklı olmayabilir ve sonuç olarak riskli bazı davranışlarda bulunabilirler. (g) Gençlerde risk bilinci tam olarak gelişmemiştir. Çocukların zihinsel gelişmeleri tamamlanmış olmadığı için, çocuklarda tehlikenin algılanması ve risk kavramı da tam olarak gelişmemiştir. Yani bir çocuk yapacağı bir işin sonuçlarının ne olabileceğinin bilincinde değildir. Hukuk dilinde bu kavram “farik ve mümeyyiz olmamak” olarak adlandırılmaktadır. Doğal olarak risk kavramı olmayan ve yapacağı bir işin sonucunun ne olacağının bilincinde olmayan bir çocuğun kazaya uğrama olasılığı da yüksektir. (h) Aynı ortamda çalışırken gençler yetişkinlere göre daha fazla etkilenirler. Bedensel gelişmeleri henüz tamamlanmış olmadığından çocuklar ve genç çalışanlar bazı çevre faktörlerinden, yetişkinlere göre daha fazla etkilenirler. Bu fazla etkilenme hem fiziksel hem de kimyasal maddeler için geçerlidir. Fiziksel bir etkilenme olarak ağırlık kaldırma düşünülebilir. Yetişkine göre bir çocuğun kaldırabileceği azami ağırlık daha azdır. Kimyasal maddeler için ise vücudun kilogram ağırlığı başına maruziyet önemli olmaktadır. Örneğin solvent buharının veya kurşun
tütsüsünün bulunduğu bir ortamda yetişkin ve çocuk aynı ortamda bulunduğunda, çocuğun kilogram başına maruziyeti daha çok olacaktır. Bunun ötesinde, çocuğun metabolik olarak etkilenmesi de daha fazla olur. Örneğin kurşun etkilenmesine ilişkin belirtiler çocukta yetişkine göre daha erken olarak ortaya çıkar ve daha ağır seyreder. Bunda çocuklarda kurşunun beyin dokusuna yetişkine göre daha kolay ulaşması etkili olmaktadır. (i) Gençler oyun oynama hevesindedir. Oyun oynama çocuğun hem bedensel hem de ruhsal ve sosyal gelişmesi bakımından önemlidir. Çocuklar oyun oynayarak gelişir. Oysa çalışma hayatına giren çocuğun oyuncakları ile ve arkadaşları ile oyun oynama olanağı yoktur. Bu durumda çocuk, oyun oynamak için her fırsatı değerlendirir, iş başında ve bazan iş aletleri ile de oyun oynayabilir. Bu durumun, işyeri sahibi tarafından olumsuz karşılanmasının yanı sıra, makine ve aletlerle oynama, onların kazaya uğrama olasılığını da artırır. (j) Gençler meraklıdır. Merak nedeni ile işyerinde bulunan çeşitli alet ve makineleri inceleme, öğrenmeye çalışma isteği vardır. Risk bilinci de yeterince gelişmiş olmadığı için bu incelemeler sırasında kazaya uğrama olasılığı artar. (k) Gençler çalışma hayatında horlanır. Gençler işyerlerinde fazla önemsenen ve değer verilen kişiler değildir. Bu durum özellikle çocuk ve genç çalışanların ruhsal ve sosyal sağlıkları bakımından olumsuz etki yapar. (l) Gençler işyerinde asıl işi yapmaz, önemsiz işleri yaparlar. Asıl iş yetişkin yaştaki ustaların yapması için saklanır, gençler tali ve önemsiz işleri yaparlar. Bu nedenle gençlerde iş doyumu ve iş tatmini duygularının gelişmesi zordur. Çocuk ve gençler çalışma hayatında daha çok risk taşırlar. Fiziksel ve zihinsel gelişmenin tamamlanmamış olması, eğitim ve deneyim azlığı, oyun hevesi, ortamın yetişkinlere göre düzenlenmiş olması bunun başlıca nedenleridir.
Genç çalışanların özel bir risk grubu olmaları, çalışma hayatı ile ilgili iş kazası kayıtlarında net şekilde görülmektedir. Meslek hastalığı ile ilgili bilgiler yeterli ve güvenilir olmadığı için bu konuda fikir edinme olanağı yoktur. Ancak iş kazası sıklığı
genç çalışanlarda bütün yaşlardaki iş kazası sıklığının iki katı dolayındadır. Türkiye’de 2005 yılında bütün yaşlarda 100 işçinin 1.07’si iş kazası geçirirken, 15-17 yaş grubunda iş kazası sıklığı %2 olarak saptanmıştır. Yaşı 18 ile 24 arasında olan grupta iş kazası sıklığı %1.2 ve 25 yaşın üzerindeki grupta da %1.1 olarak bulunmuştur (Şekil 1). Genç yaş grubundaki 49754 çalışanın 1002 (%2.0) tanesi kaza geçirmiştir. 2.5 2
2
1.5
1.2
1.1
1.07
25+
Bütün yaşlar
1 0.5 0 15-17
18-24
Şekil 1. Türkiye’de Bazı Yaş Gruplarında İş Kazası Sıklığı, 2005
Çalışan çocuklar ve gençlerin korunması Çok sayıda araştırma, çocukların ve gençlerin çalışmalarının asıl nedeninin ekonomik olduğunu göstermektedir. Eğer ailenin, çocuğun kazanacağı maddi olanağa gereksinmesi varsa bu çocukların çalışma hayatında yer alması kaçınılmaz olmaktadır. Bu noktadan hareketle, yönetim çocuk ve gençlerin çalışma hayatından kurtarılması konusuda kararlı ise öncelikle ailenin ekonomik olanağını geliştirici uygulamaya girişmelidir. Bununla birlikte temelde yatan ekonomik sorunları çözmek amacı ile çaba göstermenin yanı sıra bazı hukuksal düzenlemeler de yapılmalıdır. Çocuklar öteden beri risk grubu olarak bilindiği için çalışma hayatında çocukların ve gençlerin korunmasına ilişkin çeşitli düzenlemeler yapılmıştır. Aslında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili ulusal ve uluslararası hukusal düzenlemeler, çocukların korunmasına yönelik düzenlemeler şeklinde başlamıştır. Günümüzden 200 yıl öncesinde İngiltere’de kabul edilen bir yasa çalışma hayatının ilk hukuksa düzenlemesidir (Health and Moral of
Apprentices Act, 1802). Bu yasada çocukların günlük çalışma süresinin 12 saatten uzun olamayacağı ifade edilmekte ve çalışmanın, çocuğun eğitimine engel olmayacak şekilde düzenlenmesi gereğine işaret edilmektedir. Daha sonra yine İngiltere’de 1833 yılında çıkarılan bir başka yasa da (Factory Act) en küçük çalışma yaşı kavramını gündeme getirmiştir. O zamanki yasada 10 yaşından küçük çocukların çalıştırılamayacağı belirtilmekte ve çocukların işe başlamadan önce, işe uygun olup olmadıklarının değerlendirilmesi amacı ile doktor tarafından muayene edilmesi gereğine işaret edilmektedir. Uluslararası Çalışma Örgütü’nün ilk sözleşmeleri de çocukların korunmasını amaçlayan düzenlemeler şeklindedir. Birinci Dünya Savaşının bitiminden hemen sonra 1919 yılında kurulan Uluslararası Çalışma Örgütü, kurulduğu günkü ilk oturumunda 6 konuda karar almıştır. Bu 6 karardan iki tanesi çocukların çalışma hayatında korunması konusundadır (Convention No. 5: Convention Fixing the Minimum Age for Admission of Children to Industrial Employment, 29 Ekim 1919 ve Convention No. 6: Convention concerning the Night Work of Young Persons Employed in Industry, 29 Ekim 1919). Uluslararası Çalışma Örgütü 1973 yılında kabul ettiği bir başka sözleşme ile (Convention No. 138: Minimum Age for Employment) en küçük çalışma yaşının 15’ten az olmamak koşulu ile her ülke tarafından kendi koşullarına uygun olarak belirlenmesine işaret etmiştir. Ülkemizde Cumhuriyet döneminde İş Kanunu’nun yürürlüğe girmesinden önceki zamanlarda çalışma hayatını düzenleyen Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nda en küçük çalışma yaşı ve çocukların çalıştırılmasının kısıtlandığı iş türleri ile çalışma koşulları belirtilmiştir. Günümüzde çocuk ve gençlerin çalışma hayatında korunması konusu Anayasa’dan başlayarak çeşitli hukuksal düzenlemelerde yer almaktadır. Anayasa’mızın 50. maddesi “kimsenin yaşına cinsiyetine ve gücüne uygun olmayan işlerde çalıştırılamayacağı” hükmünü içermektedir. Bu madde İş Kanunu’nda “en küçük çalışma yaşı” ile “ağır ve tehlikeli işlerde çalışma” konularındaki maddeler şeklinde yer almıştır. Söz konusu kanunun 71. maddesi en küçük çalışma yaşını 15 yaş olarak belirtmekte, 85. madde de “onaltı yaşını doldurmamış genç işçiler ve çocukların, ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılamayacağına” işaret etmektedir. Aynı maddede hangi işlerin ağır ve tehlikeli işlerden sayılacağı ve 16-18 yaş arasındaki genç işçilerin hangi çeşit ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılabileceğinin yönetmelikle belirleneceği ifade edilmektedir. İş Kanunu’nun 85. maddesi uyarınca hazırlanmış olan “Ağır ve Tehlikeli İşler
Yönetmeliği”nde yer alan 153 iş türünden 25 tanesinde gençlerin çalıştırılmasına izin verildiği, bu işlerde çalışmaya başlamadan önce ve işin devamı süresince de 6 ay aralıklarla doktor muayenesi yapılması gereğine işaret edilmiştir. Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik 2004 yılında çıkarılmış olup, çocuk ve gençlerin çalışma hayatında korunması konusunda ayrıntılı hükümler içermektedir. Bu yönetmelikte çocukların günlük ve haftalık çalışma süresi 7 saat ve 35 saat ile sınırlandırılmakta, (15 yaşından büyükler için günde 8 ve haftada 40 saate kadar artırılabilir), günlük ve haftalık dinlenme süreleri ile yıllık izin süreleri belirtilmekte, genç çalışanların işe başlamadan önce eğitim almaları ve bu konularla ilgili ailelere yönelik olarak da eğitim yapılması, bu kişilerin çalışma hayatındaki sorunlarının ortaya konması ve çözüm yolları konularında araştırmalar yapılması gibi özellikler belirtilmekte ve gençlerin çalıştırılabileceği ve çalıştırılamayacağı işler listeler halinde belirtilmektedir. Yönetmeliğe göre genç işçilerin çalıştırılabilecekleri işler olarak çeşitli işler sıralanmıştır. Bunlar arasında meyve ve sebze konserveciliği, sirke, turşu, salça, reçel, marmelat, meyve ve sebze suları imalatı işleri, meyve ve sebze kurutmacılığı ve işlenmesi işleri, helva, bulama, ağda, pekmez imalatı işleri, kasaplarda yardımcı işler, küçükbaş hayvan besiciliğinde yardımcı işler, süpürge ve fırça imalatı işleri, ilaçlama ve gübreleme hariç çiçek yetiştirme işleri, içkili yerler ve aşçılık hizmetleri hariç olmak üzere hizmet sektöründeki işler, pamuk, keten, yün, ipek ve benzerleriyle bunların döküntülerinin hallaç, tarak ve kolalama tezgahlarından ve boyama ile ilgili işlemlerden bölme ile ayrılmış ve fenni iklim ve aspirasyon tesisatı olan iplikhane ve dokuma hazırlama işleri sayılabilir. Çocuk ve genç işçilerin çalıştırılamayacakları işler arasında ise gece dönemine rastlayan sürelerde yapılan işler, maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işler, Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliğinde 18 yaşını doldurmamış kişilerin çalışmasının yasaklandığı işler, alkol, sigara ve bağımlılığa yol açan maddelerin üretimi ve toptan satış işleri, parlayıcı, patlayıcı, zararlı ve tehlikeli maddelerin toptan ve perakende satış işleri ile bu gibi maddelerin imali, işlenmesi, depolanması işleri ve bu maddelere maruz kalma ihtimali bulunan her türlü işler ve bunlar gibi çocuların sağlıklarını olumsuz etkileyebilecek diğer işler bulunmaktadır. Alınmış olan bütün önlemlere ve konulan kurallara rağmen bütün dünyada çocuk ve gençler çalıştırılmaktadır. Bu çocuk ve gençlerin çalıştırılmalarının önüne geçebilmek için Ulsulararası Çalışma Örgütü’nün de yönlendirmesi ile çeşitli çabalar gösterilmektedir. Bu konunun bir örneği 1992 yılında uygulanmasına başlanan “Çocuk İşçiliğinin Sona Erdirilmesi Uluslararası Programı”dır (International Programme on
Elimination of Child Labour, IPEC). Bu program çerçevesinde, Türkiye’nin de dahil olduğu 6 ülkede (Türkiye, Brezilya, Endonezya, Hindistan, Kenya ve Tayland) çocuk çalıştırılmasının sosyal ve ekonomik nedenleri ile konunun sağlık boyutlarını inceleyen çok sayıda çalışma, araştırma, eğitim etkinlikleri yapılmıştır. Bu konuda ülkemizde Milli Eğitim Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ve bağlı kuruluşları başta olmak üzere işçi ve işveren sendikaları, belediyeler, üniversiteler, çeşitli dernek ve vakıfların çabaları olmuştur. Programın uygulanması 1996 yılında 19 ülkeye yaygınlaştırılmıştır. Bütün bu çabalarla, zaman içinde çocuk çalıştırılmasının önüne geçilmesi hedeflenmektedir.
Çocuk ve gençlerin çalışma hayatında korunması amacı ile ulusal ve uluslararası düzeyde çeşitli çabalar gösterilmektedir.
Uluslararası Çalışma Örgütü tarafından gündeme getirilen bir başka gelişme de, “çocuk çalıştırılmasının en kötü şekillerinin önlenmesi” amacı ile hazırlanmış olan 182 sayılı sözleşmedir. Çocuk çalıştırılmasının en kötü şekilleri olarak da çocuk ve gençlerin uyuşturucu, silah ve seks ticaretinde çalıştırılması ile sanayi işlerinde özellikle ağır koşullarda çalıştırılması ifade edilmiştir. Sözleşmeye göre çocuk ve gençlerin sayılan işlerde çalıştırılmasının vakit geçirmeden, hemen ortadan kaldırılması gerekmektedir. Bu çerçevede ülkemizde sürdürülen çalışmalar sonucunda, sokakta çalışma, küçük ve orta ölçekli işyerlerinde ağır ve tehlikeli işlerde çalışma, tarımda aile işleri dışında, gezici ve geçici tarım işlerinde çalışma çocuk işçiliğinin en kötü biçimleri olarak belirlenmiştir. Sonuç Gelişmekte olan ülkelerde daha fazla olmak üzere çocuk ve gençler çalışma hayatında yer almaktadır. Çalışma hayatında çeşitli tehlikeler bulunur, çocuklar ve gençler bu tehlikelerden daha fazla etkilenirler. Genç çalışanlar arasında iş kazası sıklığı yetişkinlere göre 2 kat fazladır. Bu nedenlerle çocuk ve gençlerin çalışma hayatında özel olarak korunması gereği vardır. Bu amaçla ulusal ve uluslararası düzeyde çeşitli çabalar gösterilmektedir. Ancak çocuğun çalışmasının asıl nedeni ekonomik güçlük olduğuna göre, çocukların ve gençlerin çalışma hayatından kurtarılması bakımından öncelike yapılması gereken şeyin ailelerin ekonomik gücünü geliştirmek olduğu unutulmamalıdır. Bu amaçla zorunlu temel eğitim süresinin artırılması da yarar sağlamaktadır.
KAYNAKLAR 1. Bilir N., Yıldız A.N., Çalışma Hayatında Çocuk, (İş Sağlığı ve Güvenliği içinde, sayfa 111-126), Hacettepe Üniversitesi Yayını, Ankara, 2004. 2. Esin M.N., Bulduk S., İnce H., Work related Risks and Health Problems of Working Children in Urban Istanbul, Turkey, J Occup Health (2005) 47: 431-436 3. Kolaç N., Ergün A, Erol S., Pazarda Çalışan Çocukların Çalışma Koşulları ve Sağlık Durumları, Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi, (2006) 26: 30-36 4. Akış N., İrgil E., Pala K., Aytekin H., Gemlik Çıraklık Eğitim Merkezinde Okuyan Çocukların Çalışma Koşulları ve Sosyal Sorunları Mesleki Sağlık ve Güvenlik Dergisi (2004) 17: 15-20 5. Bilir N., Yıldız A.N., Çalışan Çocuklar Açısından İş Sağlığı ve Güvenliği, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Çalışan Çocuklar Bölümü yayını, Ankara, 1997.