Kahramanmaraş’ın Göksun ilçesi doğal güzellikleriyle ön plana çıkan bir ilçemiz. Doğanın bu kadar güzel olduğu bir yerde haliyle kuş populasyonuda oldukça zengin. Bölge de ornito kuş fotoğrafçılığına merakı olanlar veya başlamayı düşünenler için Şenol Egemen’in fotoğraflarıyla beraber bir rehber hazırlamak istedik. Umarız sizler için faydalı olur.
SARI KUYRUK SALLAYAN / MOTACILLA FLAVA
Üstteki fotoğraf.
Su kenarlarının ve çayırların ince uzun bir kuyruksallayanıdır. Avrupa’da çok değişkenlik gösterir. Birçok alttürü mevcuttur. Erkeğin baş renkleri alttürden alttüre değişir.Varyasyonlar şu şekildedir;
flava:Tepesi ve kulak örtüleri grimsi kahverengi,kaşı uzun ve beyaz,gıdısı ve bazen boğaz yanları beyaz.
thunbergi:Tepesi koyu gri,tepesiyle sırtı arasında renk geçişi yumuşak,çok koyu gri kulak örtüleri ön planda,kaşı çoğu zaman eksik,gıdı ya da boğazında beyaz yok.
feldegg:Başının tamamı ve ensesi parlak siyah,koyu zeytin yeşili sırtından keskin bir çizgide ayrılıyor,altının tamamı parlak sarı.
lutea:Başı tamamen sarı,tepe ve kulak örtüleri hafif zeytin yeşili,altı kirli sarı.
beema:Tepe vekulak örtüleri açık gri,kaşı uzun,geniş ve beyaz,gıdısı beyazımsı.
leucocephala:Başı beyazımsı,tepesinin gerisi ve kulak örtüleri daha gri.
Erkeğinin alt tarafı parlak sarı, üst tarafı yeşilimsi, kanatları koyu renk, kanat çizgileri ise açık renktir.
Dişileri daha mattır, üst tarafı yeşilimsi (bazılarının oldukça gri), alt tarafı kremdir ve kuyrukaltı daha sarıdır.Dişiler üstten daha kahverengi,alttan daha soluk sarıdır ve baş desenleri soluktur.
Gençler daha kahverengi, alt tarafı ise uçuk kahverengidir ve kolyeyi andıran göğüs kuşağı, göz çizgisi ve bıyığı koyu renktir, gözünün üstünde açık renk bir çizgi vardır.
Çeşitli alttürler arasında melezleşme olabilir o yüzden anaç alttürleri anlamak kolay değildir.
TEPELİ TOYGAR / GALERIDA CRISTATA
Ötücü kuşlar takımının, Toygargiller familyasına ait bir kuş türüdür.İri, tıknaz ve büyük kanatlı bir toygardır. Kalkık sivri ve belirgin bir ibiği vardır (Düz de durabilir). İbiğin 1-2 tüyü çok belli şekilde sivridir, adeta çizgi oluşturur. Uzun ve kalın sayılabilecek bir gagası vardır ve üst kenarı kıvrıktır. Göğsü ince, koyu çizgilidir. Kanat üstü sadedir, firar hattı beyaz değildir, kanat altı pas rengidir (turuncu-kirli sarı) Kuyruksokumu ve kuyruk ortası açık grimsi, kuyruğunun dış tarafı siyahımsı ve iki yanı ise açık renktir. Uçuşu yumuşak ve dalgalıdır. Kısa kanatlı olmasından dolayı kanat çırpışı yumuşak ve kelebek gibi gözükür. Böcekler ve tohumlarla beslenir.Daha çok açık, ağaçsız kuru bölgelerde, tarlalarda görülmektedir Kendisinin ağaca ya da çalıya konduğu enderdir. Tarlalarda ve açık arazilerde ürer. Yuvasını zeminde yapar. Kışın yol kenarında en çok görülen kuş türüdür.
KUYRUKKAKAN / OENANTHE OENANTHE
Açık araziler, kırlar, kumlu fundalıklar ve kum tepeciklerinin yaygın kuyrukkakanıdır. Göç sırasında genellikle deniz kıyılarında ya da göllerin ve su depolarının yanında bulunurlar. Kuyruk sokumu beyaz ve büyüktür, ucunda siyah ve geniş bir bant olan kuyruğunda siyak ‘T’ şekli göze çarpar. İlkbahar erkeğinin üst tarafı gri (Grönland alttüründe hafifçe kahverengi), kanatları kahverengi-siyah, alt tarafı ise açık kirli sarıdır (Grönland kuşları parlak şeftalimsi-kirli sarıdır). Gözü boyunca uzanan siyah lekenin üzerinde beyaz bir çizgi vardır. Dişinin üst tarafı kum rengi-kahverengi, alt tarafı kirli sarı, göz lekesi ve kanatları kahverengidir. Tüm kuşlar sonbaharda daha kahverengidirler, alt tarafları kum rengi-kirli sarı, telek kenarlarında genişçe altın rengi-kirli sarı olan kanatları koyu renklidir. Oldukça dik duruşludur, açık arazide beslenirken öne doğru eğilir ya da bir direk ya da bir kaya üzerine tüner. Sesi keskin bir ıslığı içeren bir ‘hiit’ ve sert ve kesik bir ‘tak’. Genellikle uçuş sırasında ötüşü hızlı ve tıkırtılıdır.
AKKUYRUKSALLAYAN / MOTACILLA ALBA
Ufak, ötücü bir kuş olan Akkuyruksallayan, Avrupa ve Asya’nın birçok bölgesinde ve kuzey Afrika’da yaşar. İnce, zayıf bir kuştur. Boyu yaklaşık 18 cm dir. Siyah beyaz başı, siyah göğsü, gri sırtı ve uzun kuyruğuyla tanınır.
İsmini de aldığı kuyruk sallaması kolaylıkla gözlemlenebilir. Dişi biraz daha soluk renklidir. Kuyruğu siyah, kuyruk dış telekleri beyazdır. Açık alanları tercih eden böcekçil bir kuş olan Akkuyruksallayan, su kenarlarını tercih eder, suya yakın açık alanlarda avlanır. Şehir hayatına da adapte olmuş bu tür yuvasını binalardaki çatlaklara, taşların arasındaki oyuklara yapar. Doğada da benzer yarıkları ve çatlakları tercih eder.
KIZILSIRTLI ÖRÜMCEK KUŞU / LANIUS COLLURIO
Anadoluda sıkça rastlanır. Erkeği oldukça belirgin ve dikkat çekicidir. Kafası mavi/gri tonlarında, maskesi ise koyu siyahtır. Göğsü de açık pembe tonlarındadır. Dişisi ise bayağı serçe (P. domesticus) gibi homojenik kahverengidir. Erkekteki gibi kafası gri/mavi değildir. Bu yüzden kolaylıkla ayırt edilebilirler.Türkiye’de ve Avrupa’da çoğu yerde gözlemlenebilir. Ağaçlık, fundalık, çalılık hatta yüksek alanlarda dahi yaşayabilen, boyutları 16–18 cm civarında küçük ve kahverengi bir etçil kuş türüdür. Genelde adeta atmaca ve doğan korkusu olmadan, ağaçların ve çitlerin uçlarına tünerler. Eğer dikkatli bakmazsanız, fark edemezsiniz bile. Arazideyken ağaç dallarının uçlarına ve üstlerine odaklanırsanız gözlemleyebilirsiniz.
LEŞ KARGASI / CORVUS CORNIX
İrlanda, Man Adası, kuzey İskoçya, kuzey, doğu ve güneydoğu Avrupa’da kara leş kargasının yerini alır. Açık gri olan ve bazı ışıklarda az ya da çok hafif kahverengimsi izler taşıyan boyun gerisi, sırtı ve alt gövdesi haricinde kara leş kargası ile tamamen aynıdır. Yayılma alanının kara leş kargasının yayılma alanı ile çakıştığı yerlerde bazı melez kuşlar daha az gri renge sahiptir ve göğüsleri yoğun olarak siyahtır. Sesi kara leş kargasının sesine benzer: pes ve boğuk bir ‘krarr krarr krarr’.
Kargagiller kuş dünyasının en zeki türleridir. Kargaların beyni vücutlarına oranla en büyüktür ve beyinlerindeki nöron sayısı çok fazladır.
SERÇE / PASSER DOMESTICUS
Türkiye’de sekiz farklı tür serçe yaşıyor. Ev serçesi, ağaç serçesi, söğüt serçesi, kaya serçesi, kar serçesi, sarı boğazlı serçe, boz serçe ve küçük serçe… Anadolu’daki serçe türleri isimlerinden de anlaşılabileceği gibi farklı yaşam alanı tercih eden ama birbirine çok benzer dış görünüş ve beslenme özelliklerine sahip canlı türleri. Bizim burada fotoğrafladığımız Passer dometicus dediğimiz ev serçesi. Ev serçeleri insanlara en yakın alanlarda yaşayan ve yediden yetmiş yediye hepimizin tanıdığı, sevdiği kuş türlerinden. Buna rağmen yapılan çalışmalar ev serçelerinde azaldığını göstermekte. Erkekleri gri kafa üstü, gözünden ensesine uzanan kestane rengi tüyleri, siyah gagası ve boğazı ile dişilerden faklı bir giysidedir. Dişiler ve gençler ise kahverengi, siyah desenli ve gri gövdelidir. Oldukça sosyal olan serçeler beslenmek, kumda ya da suda yıkanmak gibi pek çok aktiviteyi birlikte gerçekleştiren oldukça sesli sürücül canlılardır. Daha çok küçük tohumlar beslenseler de her kuş türü gibi özellikle üreme dönemimde yavrularını yetiştirebilmek için hayvansal besinlere (böcekler, larvalar vb.) de ihtiyaç duyarlar. Mart ayından sonbahar aylarına kadar uzanan üreme dönemlerinde besin yeterliği, iklim faktörleri gibi etkenlere bağlı olarak üç-dört defa kuluçkaya yatarak yavru çıkarırlar. Her kuluçkada dört-beş yumurta yapabilen serçeler yavrularını erkek ve dişi bireyin ortak bakımı ile yaklaşık on beş günde büyütür ve uçururlar. Yuvalarını koloni halinde (on çift kadar) evlerimizin çatılarına, uygun açıklıklarına yaparlar. Ayrıca diğer türlerin yuvalarını da üremek için kullandıkları sıklıkla gözlemlenir.
KIZIL ŞAHİN / BUTEO RUFINUS
Türkiyedeki en iri yırtıcı kuşlardan biridir. Uçuşta bir şahinden çok kaya kartalını (Aquila chrysaetos) andırır. Erkek ve dişi bireyler arasında görünüş farkı yoktur. Sadece dişi bireyler erkekten biraz daha iri olur. Kızıl şahinde açıktan koyuya pek çok renk varyasyonu görülür. Genel olarak baş ve göğüs rengi oldukça açık, buna karşılık böğür ve karın bölümleri daha koyu renklidir. Sırtı kızıl kahve tonlarda olup koyu desenler taşır. Kuyruk genellikle tüm gövde renginden daha açık tonda bir kızıldır. Kuyruk erişkinlerde çizgisiz olup genç bireylerde enine ince çizgiler vardır. Koyu renkli kızıl şahinlerin kuyruk sonunda kalın ve koyu renkli enine bir bant bulunur. Uçuşta alttan en tipik özelliği olarak el bileklerindeki koyu lekeler açıkça görülür ve bunlar şahindekinden daha belirgindir. El teleklerinin uçları siyah, iç kısımları beyazdır. Erişkinlerde firar hattı koyu bir bantla çevrelenir.
Uçuşta üstten görünümünde ise en tipik ve ayırıcı özelliği kuyruk sokumu ve kuyruk üstünün sırtla kontrast oluşturacak derecede açık renk görünmesidir. Özellikle uzak mesafede uçan kızıl şahinleri tanımlamada üstten çok açık görünen kuyruk rengi yardımcı olur. Kızıl şahin genellikle havada ağır bir uçuşla daireler çizerken görülür. Yükselirken çok nadir olarak kanat çırpar. Isınan hava akımlarını kullanarak ve daireler çizerek avını ya da yaşam alanını daha rahat görebilmek amacıyla yükselir. Yerden ya da konduğu tünekten havalanışta da oldukça hantal bir uçuş sergiler. Havalanırken ya da bir başka noktaya uçarken ağır kanat çırpışı tipiktir.
LEYLEK / CICONIA CICONIA
Leylekler uzun boyunlu, uzun kırmızı bacaklı, kırmızı renkli düz ve sivri gagalı kuşlardır. Kafa, boyun ve gövdeleri beyazdır. Kanadında siyah bir şerit bulunur. Göz kenarlarında sürme gibi görünen küçük siyah bir şerit vardır.
Türkiye’de bu kuşlar insanlar için kutsaldır ve çoğu zaman hacı kuşu olarak da bilinir. Tabii bir de şu ünlü söz var: Leyleği havada görürsen bütün yıl gezersin!
Leyleklerin gagasını birbirine vurarak çıkardığı, iki çubuğun birbirine vurulması sesini andıran, ses oldukça belirgindir ve leylekleri kolaylıkla ayırt etmemizi sağlar. Leylekleri görmenin en kolay yolu yuvalarına bakmaktır.
Leyleklerde erkek ve dişilerin görünüşleri aynıdır ama erkekler dişilerden biraz büyüktürler. Genç leyleklerin gagası gri ve bacakları mat bir kırmızıdır.
Peki leylekler ne yerler? Aslında fazlaca yemek seçmezler. Toprakta yaşayan tüm küçük canlılarla beslenebilirler. Küçük sürüngen ve kemirgenler, solucanlar, kurbağalar, böcek larvaları ise leyleklerin en sevdikleri yiyeceklerdir. Tarım zararlılarını yediği için çiftçi dostudur. Yazın kurak geçtiği zamanlarda daha çok tarım arazilerinde beslenirler. Saban sürme, hasat biçme gibi tarımsal faaliyetlerin yapıldığı dönemlerde belirgin hale gelen çekirge sürüleri leylekleri cezbeder.
Leyleklerin yuvaları oldukça büyüktür ve yuvalarının altında çoğu zaman söğüt bülbülü gibi küçük kuşlarda kendi yuvalarını yapar ve yuvalar etrafın iyice görülebildiği yüksek yerlerde bulunur. Leylekler eskiden yeryüzünün büyük ormanlık alanlarla kaplı olduğu zamanlarda, ormanlık alanların kıyılarında, göl, dere ve vadi yakınları gibi açık alanlarda yaşarlardı. Alanların azalması ile leylekler konaklayacak açık alanlar aramaya başladılar ve bazen insanların yerleşim yerlerine yakın yalnız bir ağaçta, bazen de çatıların üstünde sap ve sazdan yapılmış, üremek için uygun yuva yerleri keşfettiler. Leylekler yuvalarını orta çağdan beri insanların evlerinin üzerlerine yapmaktadırlar. Köylerimizin en çok bilinen kuşlarındandır. Yuvalar, çatı, hisar, baca, telefon direği, yüksek duvarların üzerinde bulunabilir. Leylekler her sene üremek için ya aynı yuvaya ya da bu yuvanın çok yakınına geri döner. Genç leylekler her zaman doğduğu yuvanın yakınına dönmeye çalışır. Yüzyıllardır kullanılan leylek yuvası bile bulabilirsiniz.
Son yüzyıl içinde ne yazık ki leyleklerin sayısı gittikçe azaldı ve azalmaya devam ediyor. Bunun nedenleri muhtemelen iklim değişikliği, leyleklerin beslendiği sulak alanların kaybolması, yoğun tarım uygulamaları, doğal alanların ve boş arazilerin yok olması gibi nedenlerle beslenme alanları yok olması, çatı malzemelerinin değişmesi, yaşlı ve kurumuş ağaçların kesilmesi, yuvaların bozulması nedeniyle yuvalama alanları yok olması, enerji nakil hatlarından kaynaklanan tehlikeler, yuvaya taşınan çöplerin ayaklarına dolaşması, kimyasal maddelerle zehirlenme, avcılık, ulaşım araçlarının çarpması..
Seferihisar’da bir çift kalmıştır.
Leylekler sürüler halinde süzülerek göç ederler. Süzülmeden önce yükseklere çıkmak için de ısındıkça yükselen havanın oluşturduğu akımları kullanırlar. Bu nedenle yalnızca gündüzleri yolculuk yaparlar.
Isındıkça yükselen hava ile yükseklere çıkmak büyük sürüler halinde göç eden kuşlar için çok daha kolay bir göç yöntemidir. Sürü içerisinden bir kuş sıcak, yükselen hava akımını bulduğunda diğerleri onu izler, ısındıkça yükselen hava ile birlikte yükselirler ve sonra süzülürler.
Osmanlı Dönemi’nde Bursa’da Haffaflar Çarşısı esnafının aylıkla tuttuğu yaşlı bakıcıların her gün sadaka parasıyla işkembe alıp bakıma muhtaç kuşlara dağıtırlarmış. Ayrıca yine o dönemde Bursa’da Vakfı-ı Gureba-i Laklakan adında yaşlı ve sakat leyleklerin göç sırasında veya tüm yıl boyunca bakıldığı Gariban Leylekler Vakfı bulunmaktaydı. Bu dönemde dünyanın hemen hemen hiçbir yerinde doğanın korunması ve kuşlar ile ilgili bir kurum bulunmamasına karşın, Anadolu’da böyle bir kuruluşun bulunması önemlidir.
Anadolu kültüründe leylek nice söylencelere, öykülere, şiirlere ve manilere konu olmuştur. Avrupa kültüründe olduğu gibi Anadolu kültüründe de bebek getirdiğine inanılır.
Leyleğin gelişi baharı müjdeler.
Leyleği havada görenlerin çok gezeceğine inanılır.
Anadolu’da çatısına leylek konan insanlar yakın zamanda evsahibi olacaklarına inanırlar.
Tokat civarında Leylek Gilliği denilen taş ekmeği ilkbahar göçünde hazırlanır ve bereket olsun diye leyleklere atılırmış.
KIRLANGIÇLAR
ALASIĞIRCIK