Kamu hizmetleri genel itibariyle kamu görevlilerince yerine getirilir. Devlet Memurları Kanunu’nun istihdam şekilleri başlıklı 4. maddesince kamu hizmetleri; memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler eliyle yürütülür.Buna göre 4. madde kapsamında kamu kurumlarında dört türlü istihdam şekli uygulanmaktadır. Tarafımıza yöneltilen 657 sayılı kanun 4 b maddesi nedir sorusunun aslında cevabı tam olarak budur. 4 b maddesi 4. maddenin b fıkrasını ifade etmektedir. 4. maddenin b fıkrasında sözleşmeli personel düzenlenmiştir.
Makalemize başlamadan önce belirtmek isteriz ki; 4 b sözleşmeli personel maaşları çalıştıkları kuruma göre değişkenlik göstermektedir. Malesef devlet memuruna göre daha düşük maaş almaktadırlar.
Devlet memurlarının niteliğine esas olarak T.C Anayasası ile Devlet Memurları Kanunu’nda değinilmiştir. Her iki yasanında memurlara ilişkin hükümlerinin ortak noktaları; görevlerinin “asli ve sürekli” olmasıdır.Nitekim 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu 4. maddesinde, mevcut kuruluşların biçimine bakılmaksızın, Devlet ile diğer tüzel kişilere genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini ifayla görevlendirilen kişilerin memur sayılacağı düzenlenmiştir.
Yine Devlet Memurları Kanunu 33. maddesince memurların kadrosuz çalıştırılamayacağı hüküm altına alınmıştır. Bu hükümler çerçevesinde bir kişinin memur sayılabilmesi için;
Kamu kuruluşlarında çalıştırılan ikinci tip kamu görevlileri sözleşmeli personeldir.Sözleşmeli personelin atanmaları, terfi, maaşlarına ilişkin temel kurallar, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunun 4/B maddesinde düzenlenmiştir.Ayrıca çeşitli kamu kurumlarda kendi özel yasalarında sözleşmeli personelini düzenleyebilmektedir.(Sözleşmeli subay, astsubay, erbaş, uzman çavuş vs)
Sözleşmeli personel; yıllık program, kalkınma planı, iş programlarında yer alan önemli projelerin hazırlanması, gerçekleştirilmesi, işletilmesi aynı zamanda işbirliği için şart olan, zaruri hallere münhasır olmak üzere özel meslek bilgisiyle ihtisasına ihtiyaç gösteren geçici işlerde çalıştırılır.
Sözleşmeli personel kurumun teklifi, Devlet Personel Başkanlığı’nın görüşü üzerine Maliye Bakanlığı tarafından belirlenen pozisyonlarda, mali yılla sınırlı olmak üzere sözleşme ile çalıştırılır.Sözleşmeli personel, 657 sayılı Devlet Memurlar Kanunu’nda sayılan dört istihdam türünden biri olarak, memurluk sistemine getirilen bir istisnadır.
Sözleşmeli personel istihdamı ülkemizde son yıllarda giderek artmış, hemen hemen tüm kamu kuruluşları gerek Devlet Memurları Kanunu’ gerekse kendi özel kanunları kapsamında sözleşmeli personel bünyesine almıştır.Uygulamada bir çok sebepten ötürü eleştirilen sözleşmeli personel temini bazı kritik noktalarda kalifiyeli eleman yetiştirilmesi amacının yanı sıra verimliliği açısında önemli bir istihdam şeklidir.
Anayasa Mahkemesine göre sözleşmeli personel; Anayasa’nın kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli/sürekli görevlerde çalıştırılacak diğer kamu görevlileri kategorisi içerisindedir.Anayasa Mahkemesi’nin bu kararı sonucunda, Devletin asli/sürekli hizmetlerinde kanunla belirlenen statü, hak, yetki, sorumluluk, özlük hakları ile çalıştırılanların bunların sözleşmeli statüde görev yapması halinde bile “diğer kamu görevleri” kavramı içinde değerlendirilmesi gerektiği yönündedir.(Anayasa Mahkemesi 23.07.2009 gün E.2005/145, K.2009/112)
657 sayılı Devlet Memurlar Kanunu 4/B madde uyarınca; “Kalkınma planı, yıllık program, iş programlarında yer alan önemli projelerin hazırlanması, gerçekleştirilmesi, işletilmesi aynı zamanda işlerliği için şart olan, istisnai hallere münhasır olmak üzere özel bir meslek bilgisine ve ihtisasına ihtiyaç gösteren geçici işlerde, Cumhurbaşkanınca belirlenen esas ve usuller çerçevesinde, ihdas edilen pozisyonlarda, mali yılla sınırlı olarak sözleşmeyle çalıştırılmasına karar kılınan, işçi sayılmayan kamu hizmeti görevlileridir.” tanımlanmış, hüküm altına alınmıştır.
Üstte anılan 657 sayılı Devlet Memurlar Kanunu 4/B madde kapsamında sözleşmeli personel istihdamı için;
Bu şartlar birlikte gerçekleşirse sözleşmeli personel temin yöntemine başvurulabilir.İstisnai bir temin yolu olan sözleşmeli personel sürekli işlerde uygulanamaz. Bu konuda başvurulması gereken personel temin yolu memurluktur.
Uygulama bu yöndeyken; OHAL kapsamında yayınlanan 20.11.2017 tarihli 696 sayılı KHK ile;
657 sayılı Kanunun 4/B maddesine göre sözleşmeli personel, başlangıçta geçici, uzmanlık gerektiren işlerde sözleşmeli statüde, belirli bir süre için istihdam edilirken, 2005 yılında 5413 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’ye eklenen hükümle Sağlık Bakanlığı’nın asli ve sürekli görevi olan sağlık hizmetleri ve yardımcı sağlık hizmetlerinde, 2006 yılında 5473 sayılı Kanun’la 657 sayılı Devlet Memurlar Kanunu 4/B maddesine eklenen hükümle Milli Eğitim Bakanlığı’nın eğitim hizmetlerinde, 2007 yılında 5620 sayılı Kanun’la 657 sayılı Devlet Memurlar Kanunu 4/B maddesinde yapılan değişiklikle her alana sözleşmeli personel istihdamının önü açılmıştır.
Kamu kurum ve kuruluşlarının, 657 sayılı Kanunun 4/B maddesine göre hangi yöntemle personel istihdam edebilecekleri, Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslara Dair 06.06.1978 tarih 7/15754 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’nın 2. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili düzenlemeye göre;
istihdam edilir.
Sınav veya yerleştirme başvurularının incelenmesi, gerçekleştirilmesi, sonuçlarının tespiti ile yerleştirilen adayların ilan edilen niteliklere haiz olup olmadıkları kurumlarca teşkil edilecek komisyon tarafından yürütülür.Komisyon; ilgili kurum veya kuruluşun atamaya yetkili amirinin ya da görevlendireceği birin amirinin başkanlığında, personel işleri sorumlusu ile atamaya yetkili amir tarafından görevlendirilecek üç üye olmak üzere beş kişiden teşekkül eder.
4 b sözleşmeli personel yönetmeliği 2017 ve 2018 yıllarında esaslı bir değişikliğe uğramamıştır. 1978 yılında düzenlenen yönetmelik halen uygulanmaktadır.
Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar’ da 4/B’li personelin hangi şartlar altında tayin hakkına sahip olduğunu hüküm altına almıştır. İlgili düzenlemenin 3. maddesi çerçevesinde sözleşmeli personelin kurumlar arası tayin hakkı bulunmamaktadır. 4 b sözleşmeli personel hakları arasında en başta tayin hakkı gelmektedir. Zira halk arasında çakılı kadro olarak isimlendirilen bu kadrolarda kurum içi tayin hakkı mümkündür.
Sadece kurum içi tayin hakkı tanınmıştır. Bu sebeple sözleşmeli personelin tayin talebinde bulunması için görev yaptığı kurumun birden fazla ilde veya ilçede birimi olması gereklidir. Aksi takdirde tayin talebinde bulunamaz. Sözleşmeli personelin tayin talebinde bulunabileceği durumlar kanunda tahdidi (sınırlayıcı) olarak sayılmıştır.
Bu durumlar; becayiş yoluyla, eş durumu, sağlık, Şehit eş, can güvenliği, eşin vefatı ve son olarak talep üzerine tayindir. Bu durumlardan biri gerçekleşmişse 4/B’li sözleşmeli personel tayin isteyebilir. Talep üzerine tayin isteğinde bulunabilmek için; görev yaptığı ilde en az üç yıl hizmet etmiş olmakla birlikte personelin geçiş yapmak istediği birimde aynı unvana haiz boş pozisyon bulunması gereklidir.
Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar’ın “sözleşmenin feshi” başlıklı Ek 6. maddesi uyarınca sözleşmeli personelin hangi hallerde sözleşmesinin fesh edileceği kurallara bağlanmıştır.Bu düzenleme kapsamında;
hallerinden herhangi birinin gerçekleşmesi durumunda ilgili kamu kurum ve kuruluşunca sözleşme tek taraflı olarak feshedilir.
Ayrıca, özel kanunlarda yaş haddine ilişkin özel hüküm bulunan dışında, sözleşmeli olarak çalıştırılan personel 65 yaşını doldurduklarında hiçbir işleme gerek kalmaksızın sözleşmeleri sonra erer.
Sözleşmeli personelin haklı bir gerekçeye dayanmadan sözleşmesinin yenilenmemesi mümkün değildir.Sözleşmenin feshi veya yenilenmemesi ancak hizmet gerekleriyle sınırlıdır.
Esasen, sözleşme ilişkisinin temeli olan irade serbestisi sözleşmenin kurulma aşamasında bulunmadığı gibi sonra erme aşamasında da bulunmamaktadır. İdari yargıda istikrar kazanmış içtihatlarda; idarenin sözleşmeyi sonra erdirme veya yenilememe takdiri kamu hizmetinin gerekleriyle sınırlıdır. Son olarak sözleşmeli personelin sebep belirtilmeksizin veya haksız yere sözleşmesi feshedilemez. Bu durumda 60 gün içerisinde idare mahkemesine açılacak yürütme durdurma istemli iptal davasında mahkeme fesih veya yenilememe işlemini iptal edecektir.