TURHAN SULTAN
Filiz Karaca 01 Ocak 1970
Rus asıllı olup 1627de doğduğu ve on iki yaşında Kırım Tatarlarına esir düşerek Kör Süleyman Paşa tarafından Kösem Sultana hediye edildiği söylenir. Hatice Turhan ismini kendisine Kösem Sultanın verdiği ileri sürülmüşse de Osmanlı tarihçisi Uşşâkizâde İbrâhim duyumlarına dayanarak Turhan (Tarhan) ismini önce, Hatice ismini sonra aldığını yazmıştır (Zeyl-i Şekaik, s. 612). Kaynaklarda adı Turhan Hatice, yeni araştırmalarda Hatice Turhan şeklinde geçer. Haremde yetişen ve Sultan İbrâhime sunulan ilk câriye olan Turhan Sultan, on beş yaşlarında 2 Ocak 1642de IV. Mehmedi dünyaya getirince haseki sultan unvanını aldı. Şehzadenin doğumu Osmanlı sülâlesinin kesilme tehlikesini ortadan kaldırdığı için büyük coşkuyla kutlandı. Sarayda eğitimiyle özel olarak I. Ahmedin kızı Âtike Sultan görevlendirildi. Haseki sultanlık dönemi parlak geçmedi; oğlu IV. Mehmedin tahta çıkışıyla (18 Receb 1058/8 Ağustos 1648) vâlide sultan oldu ve bu unvanı ölümüne kadar otuz beş yıl taşıdı.
Turhan Sultanın Osmanlı Devletinin oldukça sıkıntılı bir döneminde başlayan vâlide sultanlığının ilk sekiz yılı içeride ve dışarıda büyük çalkantılarla geçti. Bu dönemin ilk üç yılında, IV. Murad ve Sultan İbrâhimin anneleri sıfatıyla yirmi beş yıldan beri vâlide sultan olan Kösem Sultanın nüfuzu karşısında geri planda kaldı. Aslında IV. Mehmedin cülûsuyla birlikte Eski Saraya gitmesi gerekirken kendisini destekleyen devlet adamlarının uygun görmesiyle babaanne olarak çocuk padişaha nâibelik yapmak üzere sarayda kaldığı için Kösem Sultan büyük/kebîr/koca vâlide, Turhan Sultan küçük vâlide/vâlide-i sagir diye anıldı. Bu yıllarda Harem Dairesi âmirliği de Kösem Sultanın elindeydi. Kösem Sultanın maaşı yevmiye 3000, Turhan Sultanın 2000 akçe idi.
Kösem Sultanın Yeniçeri Ocağı ağaları ile iş birliği içerisinde bulunduğu büyük vâlidelik döneminde söz konusu ağalar yönetime hâkim oldu. Zamanla küçük vâlidenin etrafında da eski başlala Süleyman Ağa, padişah hocası Reyhan Ağa ve musâhib İsmâil Ağa gibi önde gelenlerden oluşan bir taraftar grubu ortaya çıktı. Böylece taraflar arasında nüfuz mücadelesi başladı. IV. Mehmed döneminin dördüncü vezîriâzamı Siyavuş Paşa devrinde vezîriâzamın ocak ağalarının tahakkümüne karşı direnmesiyle baş gösteren sıkıntı, Turhan Sultanın etrafında toplanmış saray ağaları ile Kösem Sultanın iş birliği içerisinde bulunduğu ocak ağalarını karşı karşıya getirdi. Ocak ağaları, Kösem Sultanın tahrikiyle Turhan Sultan taraftarı bazı ağaları bertaraf etmek üzere harekete geçti. Bu durum, sarayın Harem ve Enderun mensuplarında Kösem Sultana karşı büyük bir infiale yol açtı. IV. Mehmedin büyük vâlide tarafından zehirletilerek Şehzade Süleymanın (II.) tahta geçirilmek istendiği haberi, Kösem Sultanın câriyelerinden olup iki vâlide ile temasta bulunan Melekî Kalfa tarafından Turhan Sultana bildirilince ortalık iyice karıştı. Turhan Sultan yanlısı on dört ağanın onayı ile Kösem Sultanın katli kararlaştırıldı. Lala Süleyman Ağanın (Lala Süleyman Ağa, bazı araştırmalarda 1704te Dârüssaâde ağalığına getirilen Uzun Süleyman Ağa ile karıştırılmıştır; Ahmed Resmî, s. 55-56, 62-63) girişimleriyle Kösem Sultanın hayatına son verildi (16-17 Ramazan 1061/2-3 Eylül 1651), taraftarı olan ağalar da katledildi. Böylece Turhan Sultan sarayda bütün yetkileri kendi eline aldı. Fakat ilk beş yılında önemli olayların patlak vermesi (Çınar Vakası), Venedikliler karşısındaki yenilgiler (Bozcaada ve Limninin düşüşü) onu zor durumda bıraktı.
Mimar Kasım Ağanın vezîriâzamlığa uygun gördüğü hemşehrisi Köprülü Mehmed Paşanın adı gizlice Turhan Sultana bildirildi. Onun mevcut sorunların üstesinden gelmeye gücü yeteceği, vezîriâzamlığa lâyık olduğu yolundaki tavsiyeler üzerine Turhan Sultan bu tayini uygun gördü. Saraya getirilen Mehmed Paşa ile görüştü ve onun ileri sürdüğü dört şartı (1. Telhisleriyle bildirdiği meselelere karşı çıkılmayarak icraya konulmasının temini; 2. En faydalı olan ricâli istihdam edebilmek için tevcihat hususunda asla ricada bulunulmaması; 3. Vüzerâ veya vükelâdan birine teveccüh gösterilerek kendi salâhiyet alanına dahil ettirilmemesi, 4. Kendisi hakkında konuşmak isteyecek garazkâr kimselere fırsat verilmemesi) Vallahül-azîm bu ricalarına müsaade olunur diyerek kabul etti (Naîmâ, IV, 1701).
1657 sonbaharından itibaren IV. Mehmedin seferler dolayısıyla Edirnede uzun süreli ikametleri sırasında Turhan Sultan da onun yanında bulundu. Padişahın kısa süreli Edirneden ayrılışlarında gözetimi için çoğunlukla vezirlerden biri görevlendirildi. Oğlunun uzun süreli seferde bulunduğu esnada zaman zaman İstanbula gitti. Edirneye gidiş dönüşlerin başlamasından birkaç yıl sonra 1072de (1661-62) saray içinde oğlu adına bir daire (Avcı Sultan Mehmed Han Dairesi/Dolmabahçe Kasrı) yaptırdığı bilinmektedir. Turhan Sultan, Lehistan seferi için 8 Safer 1083te (5 Haziran 1672) törenle Edirneden çıkıp Kamaniçe yönünde hareket eden oğluyla birlikte Babadağına kadar gitti. Ordu seferden dönünceye kadar burada kalmaya karar verdi ve kubbe vezirlerinden İbrâhim Paşa muhafazasıyla görevlendirildi. Bu sırada sekiz yaşında bulunan torunu Şehzade Mustafa da onun yanındaydı. Ancak Babadağındaki ikameti ordunun dönüşüne kadar sürmedi. Ordu sefer dönüşü Edirneye vardığında Turhan Sultan İstanbulda idi. Padişah bir hafta geçmeden musâhib ikinci vezir Mustafa Paşayı annesini getirmek üzere İstanbula gönderdi.
Turhan Sultan, Köprülü Mehmed Paşanın vezîriâzamlığından sonra giderek devlet işlerinden uzaklaştı. 1656dan itibaren vefatına kadar yirmi yedi yıl nisbeten sakin geçti. Turhan Sultandan Köprülü Mehmed Paşayı vezîriâzamlığa getirmesindeki rolü dolayısıyla övgüyle söz edilmiştir. Köprülünün damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşanın Yanıkkale seferinin yönünü Viyanaya çevirmesiyle başlayan sıkıntılı dönemi ise görmedi. Ordunun Viyanaya yaklaştığı ve oğlunun Belgradda bulunduğu sırada 10 Receb 1094 (5 Temmuz 1683) tarihinde Edirnede vefat etti (vefat tarihi bazı kaynaklarda 10-11 Şâban diye verilmiştir; bu muhtemelen Silâhdar Tarihindeki mâh-ı mezbûr ifadesinden kaynaklanmıştır). Cenazesi ertesi günü kethüdâsı Hüseyin Ağa kontrolünde İstanbula gönderildi, perşembe günü ikindi vakti Yalı Köşküne getirildi. Kaymakam ve ulemâ tarafından karşılanarak aynı gün (12 Receb 1094/7 Temmuz 1683) Eminönünde kendi yaptırdığı Yenicami yanındaki türbeye defnedildi.
Kaynaklarda, genellikle devlet işlerinde mutedil bir tavır ve doğru olanı yapma gayreti içerisinde olduğu, kendisine mâkul görünmeyen teklifleri güvendiği devlet adamlarının fikirlerini alarak sonuçlandırdığı üzerinde durulur. Bu arada katil olaylarını kısmen engellediği de belirtilir. Gülnûş Emetullah Sultanın etkisiyle oğulları Mustafa (II.) ve Ahmedin (III.) doğumundan sonra kardeşleri Süleyman (II.) ile Ahmedi (II.) boğdurmak isteyen IV. Mehmede engel olduğu, aynı şekilde Vezîriâzam Siyavuş Paşanın görevden alınmasının ardından katledilmesini, Sabatay Sevinin ölümle cezalandırılmasını önlediği bildirilir. Fakat Anadolu kazaskerliği sırasında doğru sözlülüğüyle takdirini kazanmış olan Şeyhülislâm Hocazâde Mesud Efendinin o günkü entrika ve rekabet ortamı içerisinde uğradığı suçlamalar (IV. Mehmedin yerine Şehzade Süleymanı geçirme gayreti içerisinde olması) sonucu katli (Osmanlı Devletinde görevinden alındıktan sonra katledilen ikinci şeyhülislâmdır) Turhan Sultanın bilgisi dahilinde gerçekleşmiştir. Oğlu üzerinde büyük bir nüfuzu vardı. IV. Mehmedin de annesine çok bağlı olduğu açıktır. Onu karşılayıp uğurlaması, vedalaşması sırasında hüzünlenip ağladığı kaynaklarda belirtilir. Devlet idaresindeki rolü ölümünün ardından söylenen, Devletin rükn-i azamı gitti (Silâhdar, II, 116); Devletin bir rükn-i rekîni ... idiler (Defterdar Sarı Mehmed Paşa, s. 156) gibi ifadelerde belirtilmiştir. Dine bağlılığı, cömertliği, hayır severliği ve hırslı olmayışı gibi özelliklerinden övgüyle bahsedilmiştir. Turhan Sultanın bir de kızının olduğu zikredilir. Yûsuf Ağa adlı bir kardeşinin İstanbulda yaşadığı bilinmektedir.
Turhan Sultanın bilinen ilk hayır eseri 1063te (1653) Beşiktaşta yaptırdığı çeşmesi olup günümüze ulaşmamıştır. Venediklilerle olan savaş sırasında (1645-1669) duyulan ihtiyaç sonucu Çanakkale Boğazının her iki yakasında Fâtih Sultan Mehmedin İstanbulun fethinden sonra inşa ettirdiği iki kalenin (Rumeli tarafında Kilitbahir, Anadolu tarafında Kala-i Sultâniyye) güneyinde birer kale (Rumeli tarafında Seddülbahir, Anadolu tarafında Sultâniye/Kumkale) yaptırmıştır. Her birinde birer cami, sıbyan mektebi, hamam ile ev, dükkân ve çarşılar bulunuyordu. Kaleler padişah tarafından 1659 sonbaharında inşaat devam ederken, 1661 yazında inşaat tamamlanmak üzere iken ve 1665 sonbaharında ziyaret edilmiştir. İkincisinde Turhan Sultan da bulunmuştu. İnşasını III. Muradın zevcesi ve III. Mehmedin annesi Safiye Sultanın başlattığı Eminönündeki Yenicami, Turhan Sultan tarafından tamamlatılmıştır. 1598de başlayıp (Selânikî, II, 733, 761) denize yakınlığı dolayısıyla zor ve masraflı ilerleyen inşaat, III. Mehmedin 1603te ölümü ve Safiye Sultanın 1605te Eski Saraya naklinin ardından yarım kalmıştı. Pencere altına kadar yükselmiş durumdaki bina, elli altı yıllık bir aradan sonra bir cami yaptırmak isteyen Turhan Sultan tarafından mimarbaşı Mustafa Ağanın yönlendirmesiyle bitirilmiş (1074/1663-64), 20 Rebîülâhir 1076da (30 Ekim 1665) Cuma günü açılışı merasimle yapılmış, inşasına toplam 3080 kese akçe sarfedilmiştir (Abdurrahman Abdi Paşa, s. 214) Yenicami (Vâlide Sultan Camii/Yeni Vâlide Camii) Külliyesi cami, hünkâr kasrı, dârülkurrâ, sıbyan mektebi, sebil, çeşme ve türbe ile Mısır Çarşısından oluşmaktadır (bk. YENİCAMİ KÜLLİYESİ). Turhan Sultan camiye kitap vakfetme geleneğine uyarak hem Çanakkale Boğazı kıyısında yaptırdığı kaleler içindeki camilere hem de Yenicamiye kitaplar vakfetmiştir (bk. TURHAN VÂLİDE SULTAN KÜTÜPHANESİ). Ayrıca Kandiye Kalesinin alınmasının (1669) ardından kale içerisindeki binaların tamiri Turhan Sultan adına yapılmış, Saint Salvador Manastırı onun adına camiye çevrilmiştir. Kardeşi Yûsuf Ağa adına Rumelikavağında bir cami (Yûsuf Ağa Camii; Ayvansarâyî, II, 144), İstefede bir han, Resmoda bir cami ve mektep inşa ettirmiştir. Diğer bazı vakıflarıyla ilgili vakfiyesi de mevcuttur (27 Receb 1073 [7 Mart 1663] Tarihli Vakfiyesi: Süleymaniye Ktp., Turhan Vâlide Sultan, nr. 150 m.).