Neden Sokak Çalışması Gerekli ve Neler Yapabiliriz?
Bilindiği gibi deprem tehlikesine karşı korumasız bir toplumuz. İstanbul'da olacak büyük bir deprem (büyüklüğü 6,5-7,5 arası olması büyük bir ihtimal) İzmit depreminden çok daha büyük sorunlar yaratacak. Fayın şehre uzaklığı bir avantaj, ama küçük bir yağmura bile teslim olan İstanbul, deprem sınavından nasıl çıkacak. Binaların % 1 kadarı bile enkaz haline gelse en az 100 bin ölü ve yüz binlerce yaralı demek. Normal zamanlarda sokaklarından ambulans geçemeyen bu şehirde, aynı anda çıkan yangınlar hangi itfaiye tarafından söndürülecek. Depremi hafif atlatan milyonlar hayatlarını nasıl devam ettirebilecek. Üç gün beş gün de olsa ekmek, su gibi en temel ihtiyaçlar nasıl karşılanacak. Depremde ciddi yaralananlardan vazgeçelim, hafif yaralılara, hastalara kim, nerede, hangi tıbbi malzemeyle bakabilecek ...
Depreme karşı alınması gereken önlemler dünyanın ve artık hepimizin malumu. Evet devlete büyük sorumluluklar düşüyor. Ama devlet için çözümü imkansız birçok sorun halkın kendi hazırlıklarıyla çok kolay çözülebilir. Bir örnek vermek gerekirse, her ailenin deprem sonrası hayatını birkaç gün sürdürebileceği besini bir kenara ayırması tüm toplum için çok hayati bir önlem.
Depremi binaların yıkılması ve enkaz altında kalmak olarak düşünmemeliyiz. Yıkılmayan binalarda da yaralanmalar, ölümler olabilir, yangınlar çıkabilir. Binanızın yıkılmayacağından yüzde yüz emin olsanız bile basit güvenlik önlemlerinin mutlaka alınması gerekir. Deprem sonrasında sapasağlam görünen bir binada bile barınmaya devam etmek zordur.
Depreme karşı basit hazırlıklar her tür felaket karşısında kendimizi daha güvende hissetmemizi sağlayacak. Depreme karşı güvenlikli bir şehirde yaşamadığımızı biliyoruz. Depremden korkmayan bir şehir olmamız için şehrin yeniden imarı gerekiyor; yani şu anda imkansız görünen bir konu. Ama önlem deyince sadece bunu düşünmemek gerek. Güvenli bir şehirde de yaşasak yapmamız gerekenler var. Ayrıca bu yapacaklarımız güvensiz bir şehirde de, belki on binlerce hayat kurtaracak, deprem sonrası yaşamı mümkün kılacak ve kargaşayı önleyecek.
Deprem gibi bir anda tüm şehirdeki hayatı durduran bir olay karşısında hazırlıklı olanlar şoku çok daha kolay atlatıp depremden az zararla çıkabilirler. Ailelerin ve binaların kendi hazırlıklarını yapmaları gerek. Ama komşu dayanışması ve ortak hazırlık yalnızlığımızı yenmemizi sağlayacak. Bireysel olarak hazırlanmak yeterli değil, organize olmak gerekiyor. Deprem sonrasında birbirimize yardıma koşmak, ortak yaşama alanları oluşturmak, sorunları çözmek için imkanları birleştirmek zorundayız. Bunun için yapacağımız hazırlıkta en küçük sosyal birim sokak veya sitedir.
Afet hazırlığında sokak birimleri depreme karşı sosyal hazırlığın anahtarıdır. Profesyonellerin ve devletin yapacağı tüm diğer hazırlıkların başarısını da sağlayacak esas temeldir.
Aşağıda sözünü ettiğimiz hazırlıklar, depremde önemli bir yıkıma uğramayan sokaklar için geçerli. Yani sokakların tamamına yakını için geçerli. Binaların birçoğunun yıkıldığı sokaklarda bu önlemler yetersiz kalacaktır.
İyi hazırlanmış ve iyi organize olmuş bir sokakta, özellikle deprem sonrasında panik çabuk atlatılır, güven duygusu yitirilmez, yardıma muhtaç olanlara kargaşaya yer vermeden yardım eli uzatılır ve ortak çalışmalar kolaylıkla başlatılır. Bütün bunlar için gerekli malzeme ve ayıracağımız zaman çok az. İmkanlarımızın % 1'i bile değil. Biraraya gelmek için karar verip ilk adımları attıktan sonra gerisi kendiliğinden gelecek bir çalışma. Böyle bir çalışmayı yapan sokak sakinleri, deprem korkusunu çok daha az yaşıyor, kendisine ve komşusuna güveniyor ve komşuluğu yeniden keşfediyor. Bu hazırlıkların önemli bir yararı daha var: Bu tür yerel hazırlıklar profesyonel yardım ekiplerinin yükünü azaltır ve gerektiğinde onlara daha bilinçli destek verilmesini sağlar.
Sokak Çalışmasını Nasıl Başlatabiliriz?
Mahallemizde en azından bir sokakta (Erzurum Sitesi Hulusi Kentmen S.) hazırlık çalışmaları epey yol almış durumda. Bu örnekten de yararlanarak sokak çalışmasının nasıl yapılabileceği konusunda aşağıda temel bazı açıklamalar bulacaksınız. Bu bilgiler yeni çalışmaları kolaylaştırabilir. Diğer sokak ve sitelerde yeni çalışmalar yapıldıkça bu konudaki bilgi ve deneyimlerimiz de artacak.
Öncelikle sokak sakinlerinin konuyla ilgili bilgilendirilmesi gerekiyor. Birçok kişi "Bizim binamız sağlam" veya "bina yıkılacaksa ne yapabiliriz" diye düşündüğü için önleme gerek görmüyor veya inanmıyor. Öncelikle önlemlerin ne tür önlemler olabileceği ve neden gerekli olduğu konusunda kısa bir yazılı duyuru ve komşularla sohbet gerekebilir. Duyuru çalışması bir anket formuyla birlikte yürütülebilir. Böylece hem sokakta yaşayanların özellikleriyle ilgili bilgi edinilmiş, hem de ne tür bir çalışma düşünüldüğü konusunda sokak sakinlerine fikir verilmiş olur. (Bkz. Ekteki duyuru ve anket formu.)
Sokak toplantıları yaparak komşularınızla tanışabilir, depremle ilgili endişelerinizi, bilgilerinizi ve düşündüklerini paylaşabilirsiniz. Bu toplantılar yakınlaşmayı ve güveni sağlıyor, işbölümü için istek doğuruyor.
Güven duygusu oluştuktan ve kimlerin çalışmada yönlendirici olabileceği ortaya çıktıktan sonra diğer adımlar daha kolay atılabilir.
Sokak çalışmalarında tartışma yaratacak temel bir konu, sokaktan (veya siteden) kaç kişinin çalışmalara katıldığı, katılmayanların katılımının nasıl sağlanacağı. Bu tartışma çalışmaların başlamasına engel olacak kadar öne çıkmamalı. Çalışmaların başlatılmasıyla katılım da artacaktır. Ama katılımın yüzde yüz olmasını beklememek gerekir. Bir sokaktaki ailelerin yüzde yirmisi veya otuzu bile biraraya gelse önemli bir çalışma yapılabilir.
Bilgilenme ve bilgiyi kullanma
Depremle ilgili kulaktan dolma bilgiler yerine bizlerin ihtiyaç duyacağı ve bizi önlem almaya yönelten bilgilerden yararlanmak gerekiyor. (Bkz. "Deprem ve Biz İstanbullular" yazısı ve "Afet Hazırlık Eğitmen Temel Notları" kitapçığı.) Bu bilgileri komşularınıza da aktarın. Sokak toplantılarının bir bölümü temel bilgilerin aktarılmasına ayrılabilir. Bu bilgilerin aktarılması için sohbet havasından çıkıp dikkatin yoğunlaşması gerekiyor. Çalışmalarda yer alan bilgili birinin bu konuları anlatması veya yazılı bilgileri okuma yoluna gidilebilir.
Basit temel önlemleri (dolapların duvara monte edilmesi gibi) gerçekten almak için birbirimize örnek olmak, birbirimizi teşvik etmek gerekiyor. Depremde tehlike yaratacak şeylerle ilgili komşuların birbirlerinin evi hakkında sohbet etmesi, birbirine fikir vermesi çok yararlı.
İlkyardım bilgilerinin mümkün olduğunca herkes tarafından alınması gerekir. İlgilenenler arasında gruplar oluşturarak ilkyardım kursu ayarlanabilir veya mevcut ilkyardım kurslarına gidilebilir.
Kazanılmasında yarar olan bir diğer beceri de temel arama-kurtarma becerileri. Özellikle hafif kurtarma konusunda broşürlerden yararlanılmalı ve imkan bulunursa sokaktan bazıları sivil savunma kursuna katılmalı. Kurs alacak yeter sayıyı oluşturabilmek için mahallede oluşabilecek bir gruba katılma yoluna da gidilebilir.
Sokakta oturan mimar, mühendis, jeolog varsa, onlardan sokak sakinlerini bilgilendirmeleri istenebilir. Ayrıca az bir zamanlarını ayırarak binalarımızla ve sokağımızın yerleşim durumuyla ilgili muhtemel tehlikeleri saptamalarını isteyebiliriz. Bu açıdan önemli bir nokta, mesleğin uzmanı olan komşularımızın bu konularda kendi meslek odalarının bilgi ve dokümanlarından yararlanmasıdır. Her meslek sahibi depremle ilgili yeterli bilgiye sahip olmayabilir ve bizim için aşırı teknik açıklamalar yapabilir.
Malzeme ve depo sorunu
Deprem sonrası ihtiyaç duyulacak malzemelerin bir kısmı ortak kullanım için alınabilir. Sokak çalışmasına katılanlar, ellerinde bulunan bazı malzemeleri sokak kullanımına verebilirler ve bazı malzemelerin alımı için cüzi miktarda paralar toplanabilir. Her tür malzemenin alınması olanaksız olduğundan önceliklerin belirlenmesi önemli.
Malzemelerin binaların dışında depolanması gerekiyor. Sokağın koşullarından dolayı böyle bir imkan yoksa, sokakta depreme karşı en güvenilir görünen binadan yararlanılabilir. Deponun kolay ulaşılabilir yerde olması, rutubetli olmaması ve güvenilir olması gerekir. Depoya konacak malzemeleri kullanım önceliğine göre yerleştirmek gerekir. Örneğin yangın tüplerinin en önde durması önemlidir.
Organizasyon
Deprem öncesi hazırlıkları takip etmek ve deprem sonrasında işleri koordine etmek için bir yönetim merkezi (Sokak Sorumluları Komitesi) oluşturmak gerekli. Organizasyonla ilgili kapsamlı bir model "Afet Hazırlık Eğitmen Temel Notları" kitapçığında var. Burada belirtilen görevler esas olarak 3 grupta toplanabilir:
1) Acil müdahele (kurtarma, ilkyardım, tehlikeleri önleme, güvenlik vb)
2) Barınma ve beslenme (çadır kurma, sıhhi ortam, deponun takibi, besin maddelerinin sağlanması ve dağıtımı vb.)
3) İletişim ve koordinasyon (bilgilerin toplanması, haberleşme, görev dağıtımı, bilgilendirme, ulaşım vb.)
Ayrıntılı görev dağılımı yapılmaya çalışılmalıdır, ama gerektiğinde bu üç ana başlık esas alınarak görev alanları basitleştirilebilir.
Koordinasyon ve yönetimden sorumlu kişilerin zamanlarının çoğunu evde geçiren kişiler arasından seçilmesi yerinde olur. Bunun için akla öncelikle evhanımları geliyor. Sanılanın aksine evhanımları arasından bu tür görevleri yapabilecek çok kişi çıkabiliyor.
Her görev için bir baş sorumlu ve yedekleri belirlenmeli. Deprem anında birisinin sokakta bulunması böylece sağlanabilir. Pratik bir yöntem olarak her görev için 1. sorumlu, 2. sorumlu, 3. sorumlu biçiminde bir görevlendirme yapılabilir. Bunlardan hangisi olaya ilk müdaheleyi yapabilirse olay anında 1. sorumlu konumuna geçer. Bu üç sorumlu, aralarından birinin herhangi bir anda sokakta bulunması için kendi aralarında bir nöbet çizelgesi tutmalıdırlar. Eğer üçünün birden olmadığı bir dönem olacaksa geçici olarak görevlerini bir başkasına aktarmak ve ellerindeki bilgileri ona vermek durumundadırlar.
Her görev alanı için ekipler oluşturmaya çalışmak yararlı olur. Ama bunu başarmak kolay değil. Bunun yerine esnek örgütlenmeye gidilebilir. Önemli olan nokta, her konuda sokakta bilgili ve sorumlu birisinin bulunmasıdır. Olaydan sonra ihtiyaç anında çalışacak kişi bulmak zor olmayacaktır.
Deprem senaryosu
Görevlendirmelerin işe yaraması için bir düzen içinde çalışılması gerekir. Bunun için de önceden bir senaryo halinde sorunların ve işlerin gözden geçirilmesi gerekir.
Olay olduğunda nasıl hareket edileceği konusunda genel belirlemeler yapılmalı, ama katı bir plana bağlı kalınmamalı. Uygulanamayan plan plansızlıktan daha kötüdür.
Olaydan sonra Sokak Sorumluları Komitesinin (Eğitmen Notlarında KOM Kumanda Merkezi olarak geçiyor) nerede bulunacağına karar verilmeli ve o nokta sokak kriz masası olarak işletilmeli. Olaydan sonra öncelikle sokak sorumluları (en azından biri) kriz masasına gelmeli ve diğer görevlerin sorumluları kriz masasına uğrayarak ve başlattıkları çalışmalarla ilgili bilgi vererek bağlantıyı sürekli tutmalı. Kriz masasında iletişim için ayrı bir görevli bulunmalı, gerektiğinde ilgili birimlere gidip gelerek kriz masasıyla diğer ekipler arasında bağlantıyı sürekli kılmalı.
İşlerin kişi ve ekiplerin kendi inisyatifleriyle başlatılması gerekir. Kriz masasına en kısa zamanda bilgi verilmesi ve kriz masasının gerek görmesi halinde yeni bir çalışmaya girilmesi yeterlidir. Çalışmalar önce herkesin kendi dairesine, sonra apartmanına, sonra yakın komşusuna yönelik olarak genişlemeli.
Sokak Kriz Masası, görevlendirmeleri gözden geçirerek görev dağılımını gerektiğinde yeniden düzenlemeli. Ama her görevin sorumlusu, kimlerle geçici ekip oluşturacağına kendisi karar vermeli, bunun için önceden sokaktaki insan potansiyelini tanımalı.
Malzemelerin kullanımı depo sorumluları tarafından yürütülmeli, ama ihtiyaçların belirlenmesi kriz masasının bilgisine ve kararına bağlı olmalı. İhtiyaç anında sokak sakinlerinin özel imkanlarından yararlanılmalı, bunların kaydı tutulmalı, gerektiğinde sonradan ortak katılımla telafi edilmeli.
Özellikle sıhhi malzeme, yakıt gibi kriz anında tedariki zor malzemelerin sokağın ortak kullanımına verilmesi için sokak sakinlerinin özverili davranması gerekir. Burada kriz masasının inisyatifi ve duruma hakimiyeti önemlidir.
Mahalle ve İstanbul çapındaki çalışmalar
Sokak ve site çalışmalarında yol aldığımızda mahalle olarak başlattığımız çalışmalar da hızlı gelişecektir. Sokağın imkanlarını aşan konularda daha merkezi çalışmalar gerekiyor. Bunun için sokak sorumluları bir araya gelmeli ve bağlantı içinde olmalıdır.
Ayrıca mahelleler arası iletişim ve dayanışmanın sağlanmasını amaçlayan bir girişim de mevcut. Sokak çalışmalırı bu girişimlerden destek almalıdır ve bu girişimlerin güçlenerek devam etmesi sokak çalışmalarının ilerlemesine bağlı.