“Sual eylen bizden evvel gelene
Kim var idi biz burada yoğ iken…”
1.ABDÜLHAMİT (1774-1789)
İstanbul doğumlu olan Şehzade Abdülhamit, Sultan 3. Ahmet’in oğludur. Ağabeyi 3. Mustafa’nın vefatıyla birlikte onun yerine tahta geçti. Babası, Patrona Halil İsyanı’yla tahttan indirilince kardeşleriyle birlikte 49 yaşına kadar, yaklaşık 43 yıl, sarayda gözetim altında tutuldu. Tahta çıktığında Osmanlı-Rus Savaşı devam ettiği için haliyle devlette iç karışıklıklar ve mali kriz de hüküm sürmekteydi. Sultan 1. Abdülhamit, Rus Savaşı’nı kardeşi 3. Mustafa gibi mümkün mertebe az zararla kapatmak istiyordu ancak yıllarca yaşadığı kafes hayatı sebebiyle bu zor günleri kolayca atlatacak güç ve kapasiteye sahip değildi. On sadrazam değiştirmesine rağmen aradığı sadrazamı da bir türlü bulamamıştı. Muhsinzade ve Halil Hamid Paşa dışındakiler başarısız ve sıradan kimselerdi. Bazılarının da sırf isimleri Mehmet veya Muhammet olduğu için göreve getirildikleri söylenir. Nihayet Ruslarla anlaşma yolunu tercih etti ve tarihte “ilk büyük yenilgi belgesi” kabul edilen Küçük Kaynarca Antlaşması’nı imzalamaya karar verdi. (1)
KÜÇÜK KAYNARCA ANTLAŞMASI
Antlaşma Bulgaristan’daki Küçük Kaynarca kasabasında imzalandığı için bu adla anılmıştır. 1774 yılında imzalanan anlaşma Osmanlı Devleti’nin kuzey sınırında önemli toprak kayıpları yaşandığı için o güne kadar imzaladığı en ağır anlaşma olarak bilinir. Zira Osmanlı ilk defa savaş tazminatı ödemiştir. Anlaşmaya göre İngiltere ve Fransa’ya tanınan ayrıcalıklar Ruslara da verildi. Bundan böyle Ruslar Karadeniz’de donanma bulunduracak ve gemileri rahat geçiş sağlayacaktı. Küçük Kaynarca Antlaşması ile Ruslar, öteden beri sıcak denizlere inme arzularını gerçekleştirmiş; Osmanlı Devleti ise Karadeniz’deki hâkimiyetini kaybetmişti. Anlaşmanın bir diğer önemli sonucu ise Kırım’ın Osmanlı’dan ayrılması ve Rusların da Ortodoksların koruyuculuğunu üstlenmesi olmuştur.
Aynalıkavak Tenkihnamesi
Küçük Kaynarca Antlaşması’ndaki ihtilaflı konuları görüşmek üzere Fransız elçisi aracılığı ile iki ülke delegeleri Hasköy’deki Aynalıkavak Kasrı’nda bir araya geldiler. Görüşme sonunda Kırım’ın durumuyla ilgili dokuz maddelik bir tenkihname/düzeltme belgesi imzalandı. Buna göre Kırım bağımsız olacak, han seçme hakkına sahip olacak ve bir sorun olduğunda Osmanlı ile Rusya birlikte çözüm üretecekti.
SULTAN 1. ABDÜLHAMİT’İN VEFATI VE ŞAHSİYETİ
Küçük yaşta annesini kaybetmenin üzüntüsünü yaşayan 1. Abdülhamit, şehzadeliğinde de hep gözetim altında yaşadığı için haliyle kendisinden önemli işler beklenemezdi. Ayrıca saltanatı, Osmanlı Devleti’nin en buhranlı dönemlerinden birine isabet etmişti. Buna rağmen dindar ve müşfik yapısı sayesinde halkın sevgisini kazanmıştı. 28 Mart 1789 tarihinde vefat eden 1. Abdülhamit Bahçekapı’da metfundur.
Siyasi alanda bir takım başarısızlıklar olsa da ıslahat hareketlerinde ve ordunun düzeltilmesinde önemli adımlar atmıştır. Osmanlı donanmasını iyileştirdiği gibi, Bahri Hümayun okulunda deniz subaylarının yetişmesine önem verdi. Tersane açılması ve matbaanın yeniden canlanması onun döneminde olmuştur. Birçoğu İstanbul’da olmak üzere çok sayıda mimari eser inşa ettirmiştir. Beylerbeyi’nde bir cami ve mektep, yine Emirgan’daki cami ve çeşme onun hayratıdır. Bahçekapı’da bir imaret, sebil, kütüphane ve Medine’de bir medrese dönemin eserlerinden bazılarıdır.
DEVRİN İZ BIRAKANLARI
Talihsiz Bir Sadrazam
HALİL HAMİT PAŞA (1736-1783)
Aslen Ispartalıdır. Küçük yaşta ilim tahsil etmek için İstanbul’a geldi. Çeşitli görevlerden sonra önce reisülküttaplığa ardından da sadarete getirildi. Karlofça Antlaşması’yla gerileyen, Rusya karşısında ağır yenilgi alarak Küçük Kaynarca Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalan Osmanlı Devleti’nin yenileşme ve ıslahat hareketlerini, her türlü tehlikeyi göze alarak uygulama cesareti gösteren ender devlet adamlarından biridir.
Avrupa’da olduğu gibi dakikada sekiz-on atış yapabilecek seri ve isabet kaydeden etkili sürat topçuları sınıfı 3. Mustafa döneminde teşkil edilmiş ancak kısa zaman sonra kaldırılmıştı. Halil Hamit Paşa, Fransızlardan teknik destek alarak bu sınıfı yeniden kurdu. Lağımcı ve Humbaracı Ocağı için de aynı şekilde, nizamlarının tam olarak uygulanmasına çalıştı. Fransız mühendislerin yanında Gelenbevi İsmail Efendi gibi Türk hocalar tayin edildi. Bu arada yeni ordunun her türlü mühendislik hizmetine cevap verebilecek elemanların yetiştirilmesine özen gösterildi.
Sadareti, Kırım meselesi yüzünden Rusya ile tırmanan krizin had safhaya ulaştığı yıllara rastlar. 1783’te Rusya’nın Kırım’ı ilhak etmesi infialiyle oluşan kamuoyu baskısını bütün ağırlığı ile üzerinde hissetti ancak çaresiz kaldı. Bu aynı zamanda onun gözden düşmesinin de başlangıcıdır.
Halil Hamid Paşa, iki buçuk yıl kadar görev yaptı ve canla başla çalıştı. Ancak devlet çöküntü içerisindeydi ve sadrazamın da yapacağı çok fazla bir şey yoktu. Üstelik Sultan 1. Abdülhamit’in indirilerek yerine 3. Selim’in getirilmesi şaibesine adı karıştı. Bu söylentinin, bir türlü anlaşamadığı Kaptan-ı Derya Cezayirli Hasan Paşa tarafından ileri sürülmesi padişah tarafından kayda değer bulundu ve derhal mühr-i hümayun elinden alınarak Bozcaada’ya gönderildi. Kafası kesilerek öldürüldü. (2)
Sultan 1. Abdülhamit’in çok değer verdiği Halil Hamit Paşa nihayet “Başsız Bir Osmanlı Sadrazamı” olarak Bozcaada Alaybey Camii Haziresi’ne gömüldü. Bu akıllı ve çalışkan devlet adamının kafası ise İstanbul’da ibreti âlem için halka teşhir edildikten sonra Karaca Ahmet Mezarlığı’na defnedildi (1785).
Bir Matematik Dehası
GELENBEVİ İSMAİL EFENDİ (1730-1791)
Manisa-Gelenbe doğumlu olduğu için Gelenbevi diye anılmıştır. Küçük yaşta eğitim için İstanbul’a gelerek Fatih medreselerinde devrin ünlü hocalarından ders aldıktan sonra müderris olmuştur. Matematik, Astronomi, Mantık ve Felsefe alanında eserler kaleme almıştır. Medresenin yetiştirdiği ve bıraktığı eserlerle ünü Osmanlı sınırları dışına taşan son âlimlerden biridir. Logaritma cetvelleri üzerindeki çalışmaları dikkat çekici olmuştur. Nitekim bir Fransız mühendis, Gelenbevi’nin logaritma cetveli konusundaki bilgisine şahit olmuş ve hayranlığını “Bu adam Avrupa’da olsa ağırlığınca altın eder” ifadesini kullanmıştır.
Gelenbevi’nin, top atışlarının isabet kaydetmesiyle ilgili yaptığı hesaplamalar dikkate değer bulunur ve ödüle layık görülür. Sultan 3. Selim devrinde Kâğıthane’de yapılan askeri bir tatbikatta humbara atışlarının isabetsiz oluşu üzüntüye sebep olur. Gelenbevi tarafından hesapların yeniden yapılması sonucu humbara düzeltilir ve atışlar isabet kaydeder.
İsmail Gelenbevi, ayrıca dil, mantık, kelam ve felsefe gibi ilimlerde de pek çok eser bırakmıştır. Benzer şekilde hesap, cebir dallarında da çalışmalarda bulunan bilim adamının, Ali Kuşçu’nun çizgisini takip ettiği kabul edilir.
Amerika’yı Vergiye Bağlayan Osmanlı
CEZAYİRLİ HASAN PAŞA
İran sınırında esir edilen ve bir tüccar tarafından satın alınarak Tekirdağ’a getirilen Hasan Paşa aslen Kafkasyalıdır. Gençliğinde Cezayirli ocaklara yazıldığı için “Cezayirli” lakabıyla şöhret oldu. Yeniçeri Ocağı’nda yetişerek kısa zamanda göz dolduran Cezayirli Hasan, Belgrad Kuşatması’nda gösterdiği cesaret nedeniyle kendini ispatladı ve takdir topladı. En büyük hayali ise Cezayir’e gitmekti. Gemisini yabancı bir gemiye rampa ederek ele geçirdiği gemiyle oldukça maceralı bir yolculuktan sonra Cezayir’e vardı. Cezayir'de, tek başına gemi elde eden bu genç, kısa zamanda ilgi odağı oldu ve takdir edildi. Daha sonra İspanya ve Napoli üzerinden İstanbul’a döndü.
Kölelikten Kaptan-ı Deryalığa
Kalyon kaptanlığından Kaptan-ı Deryalığa yükselen Hasan Paşa’nın, Osmanlı-Rus Savaşı’ndaki başarısı çok konuşuldu ve ödüle layık görüldü. “Palabıyık” lakaplı Cezayirli Hasan Paşa, özellikle Sultan 1. Abdülhamit devrinde devlette nüfuz sahibi oldu ve sadrazamlığa getirildi. Savaşla geçen bir ömrün ardından 30 Mart 1790 tarihinde seksen küsur yaşında Bulgaristan’da vefat etti. Mezarı Şumnu’daki Bektaşi tekkesindedir.
CEZAYİRLİ HASAN PAŞA’DAN AMERİKA’YA OSMANLI TOKADI
Bağımsızlık hareketleriyle İngiltere’yi bölgesinden çıkarmayı başaran ABD’nin, bağımsız bir devlet olarak tarihteki yerini almasıyla birlikte Akdeniz’deki faaliyetleri de başladı. Ne var ki o yıllarda Cezayir, Tunus, Trablusgarp eyaletleri ve dolayısıyla Akdeniz, Osmanlı’nın hâkimiyetindedir. Kaptan-ı Derya Cezayirli Hasan Paşa’nın ise ABD’nin Akdeniz’de hâkimiyet kurmasına izin vermeye hiç niyeti yoktur. Nitekim Cezayirli, Akdeniz’e inen I. Stevens idaresindeki Amerikan gemilerine karşı güç kullanarak mürettebatıyla birlikte el koyar. Bunun üzerine ABD, yeni bir donanma gönderir ancak etkili olamaz.
Bu mağlubiyet üzerine G. Washington, kongreyi topladı ve Cezayir'de faaliyet gösteren Türk denizcilerine karşı etkili olmak için güçlü bir donanma inşa etmenin gerekli olduğunu ve bunun için ihtiyaç duyulan paranın miktarını açıkladı. Kongre teklifi kabul etti ve ABD büyük bir donanma hazırlığına girişti. Bir yandan da barış teklifinde bulundu. Bir Amerikan heyeti ‘Dayı’ ile görüşmek için Cezayir’e geldi. Cezayir Dayısı Hasan Paşa ile 5 Eylül 1795’te 22 maddelik, tamamı Türkçe olan “Dostluk ve Barış Anlaşması” imzalandı. Buna göre Amerika, Cezayir’de tutuklu bulunan vatandaşları için 642 bin 500 dolar, her yıl da 21 bin 600 dolar vergi ödeyecekti. Bu anlaşma ABD’nin, karşı tarafın galibiyetini kabul ederek vergi vermeyi taahhüt ettiği, üstelik de başka dilde kaleme alınmış ilk ve tek anlaşmadır.
Trablusgarp ve Tunus dayılarıyla yapılan anlaşmalarla ABD, Osmanlı’ya 29 yıl boyunca vergi ödemeye devam etti.
Amerika Bağımsızlığını Nasıl Elde Etti?
Dönemin iki güçlü milleti Fransa ve İngiltere Amerika topraklarında sömürge yarışı halindeydiler. Kızılderililerin yaşadığı topraklara göz diken bu iki sömürge devlet, çıkarlarını korumak için savaşmak zorunda kaldılar. İngilizlerin başlattığı 7 Yıl Savaşları (1756-1763), Fransızların yenilgisi, İngilizlerin galibiyetiyle sonuçlanır. Savaşın ardından 1763 yılında imzalanan Paris Antlaşması’yla Fransa Kralı, Kanada’daki topraklarını ve birkaç ada dışındaki bütün kolonileri İngilizlere bırakmak zorunda kalır. İngiltere ise savaştaki zararlarını, ağır vergilerle Amerika kolonilerine yüklemek ister.
1774 yılında aralarında George Washington ve Benjamin Franklin’in de bulunduğu bir Amerikan Kongresi yapıldı ve kolonilerin kendilerine ait karar verme yetkilerinin yasadışı olduğu belirtildi. 4 Temmuz 1776 yılında Bağımsızlık Bildirgesi yayınlandı. 3 Eylül 1783’te imzalanan Paris Barış Antlaşması’yla, Amerika Birleşik Devletlerinin bağımsızlığı resmen kabul edildi. Hazırlanan federal anayasa ile de 1789’da George Washington, kurulan birleşik devletin ilk başkanı seçildi.
“Rücu” Edebi Sanatı Üstadı
SÜNBÜLZADE VEHBİ EFENDİ
Maraş doğumlu olup asıl adı Mehmet’tir. Maraş’ta medrese eğitimi aldıktan sonra İstanbul’da devlet memuru olarak çeşitli görevlere getirildi. Silistre ve Zağra kadılığı yaptı. İyi derecede Farsça bildiği için İran’a elçi olarak gönderildi. Bu esnada elçiliğe yakışmayan davranışları nedeniyle gözden düşerek itibar kaybetti. Ancak Sultan 1. Abdülhamit’e sunduğu Tannane adlı eseri sayesinde affedilmeyi başardı. 1790 yılında İstanbul’da vefat eden şairin mezarı Edirnekapı’dadır.
Sanatı ve Edebi Kişiliği
Dönemin klasik divan şiirini en iyi temsil eden şair olarak bilinen Şair Vehbi; daha çok şekle, dışa ve klasik estetiğe önem vermiştir. Açık anlatım sahibi olup divan şiirinin söz ve mana sanatını da en iyi kullanan şairdir.
Nihat Sami Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi adlı çalışmasında 18. yüzyıl Osmanlı şiirini değerlendirirken Türk edebiyatında “mahalli/yerli” söyleyişten söz eder ve Sünbülzade Vehbi’nin de bu akımın öncüsü olduğunu söyler. Zevk ve eğlenceye düşkün olan Şair Vehbi, bu özelliğini şiirine de yansıtmıştır. Vehbi, bir divan edebiyatı türü olan “Rücu” şiirleriyle de ayrı bir üne sahiptir. Rücu; şiirin ilk beytinde aykırı mesaj verilmesi, ikinci beyitte ise “rücu/dönüş” yapılarak verilmek istenen mesajın tahmin edilenden çok daha farklı olduğunun anlaşıldığı bir söz sanatıdır.
Ünlü Sühan Kasidesi’nde Nabi’nin Hayriye’sini de örnek alarak oğlu Lutfullah’a nasihatlerde bulunur. Sühan’da söz ustasının, manada bulduğu lezzeti ve tadı şekerde bulmasının mümkün olmadığını şöyle ifade eder:
Bulur ehl-i sühan manada lezzet / Ne mümkündür şekerde ol halavet.
1-Prof. Dr. İhsan Süreyya Sırma, Müslümanların Tarihi
2-Prof. Dr. Hakkı Dursun Yıldız, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi