This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
•• \'~
f.. •••.
A,
..•••
'
"DIŞ POLİTİKA"
NEDIR? TORKİYE'DEKİ
DONO VE BUGONO
Doç. Dr. Ömer KÜRKÇÜOGLU
i.
GİRİş
A. "Dış Politika"nın Tarihçesi
"Dış Politika" kavramı üzerinde ciddi bir biçimde düşünülmege başlanması ancak Birinci Dünya Savaşından sonradır. Ondan önce, Hükümdarlann veya birkaç en yetkili kişinin tekelinde olan dış politika konusu, bir "tabu" niteliği gösteriyordu. İngiltere gibi Parlamento geleneği eski ülkelerde bile dış politika, üzerinde en az tartışılan alan durumundaydı. "İmparatorluğun yüce çıkarlan" öyle emrettiği için, dış politika üzerinde tartışmaya pek girilmezdi. Yine, İngiltere'de görüldüğü gibi, siyasi partiler başka konularda görüş aynlığı içinde olabildikleri halde, dış politika üzerinde genellikle çatışmazlar ve benz'er politikalan uygularlardı.1 Sömürgeci devletler açısından bu durumun açıklaması kolayolsa' gerekir. Ancak başka ülkelerde de dış politika konusu, yukarıda belirtilen genel duruma uygun olarak; devlet başkanı, başbakan, dışişleri bakanı üçgeninin içinde- kalırdı. XX. Yüzyılın başlannda Birleşik Amerika'da Andrew Carnegie, savaşın yok edilmesi için bir fon kurmuştu.2 Ancak, araştırmalar sonunda 1911 yılında hazırlanan bir raporda, bunun yapılabilmesi için şunlann iyice bilinmesi gerektiği ortaya çıkıyordu:
i
2
"Muhafazakar ve Liberal Parti'nin dış politika çıkarlan (temel amaçları) birleşmekte [idil ... hizmetin en iyi şekilde görülebilmesİ. ..her iki partideki önderlerin fikrine, politikanın, diplomasi hünerlerini bilen ustalann eline bırakıldığı ve ... teknik bir iş olarak, halk önünde tartışmalardan uzak tutulduğu ölçüde mümkünldü) ..... Mümtaz Soysal, Dış Politika ve Parlamento, Dış Politika Ala nındaki Yasaına- Yürütme İlişkileri Üzerinde Karşılaştırmalı Bir İnceleme, A.Ü. SBF Yayınları, No. 183-165, Ankara, ı964, S. 44. Harry Howe Ransom, "International Relations", Political Science, Advance the Discipline (Ed, by Marian D. Irish), Prentiee-Hall, Ine" N.J., 1968, 6. 55.
or
,'?
.....•. •...,.~
-
'
310
ulusları harekete bu hareketlerin
ÖMER KÜRKÇÜOGLU
geçiren temeldeki etkenl\3r yöntem ve hedeflerindeki gelişim
uluslanri birbirleriyle
ilişkilerinin tarihi gelişimi.
Yani, kısaca, savaşı yok edebilmek için, uluslararası ilişkiler alanına bilimin el atması gerektiği görülüyordu. Ancak bunun gerçekleşmesi için ise kitlelerin yaygın biçimde bu gereğin farkına varması gerekiyordu. İnsanlık, Birinci Dünya Savaşı ölçüsünde bir büyük, yani kitl~ savaşı yaşadıktan -savaşın yükünü yalnız cephede değil, her yerde çekmek zorunda kaldıktansonradır ki, dış politika konusuna el atmak ~reğini duydu. İngiltere'de olduğu gibi, dış politikanın "gerçek bir tartışma konusu olarak" Parlamento'ya girebilm\3si, "kitle demokrasisinin yerleşmesiyle birlikte, aynca kanlı bir Dünya Savaşının da geçirilmesinden sonra mümkün olabilecektir."3 Gizli diplomasinin ürünü olan gizli ittifak hükümlerinin, kendilerini hangi durumlara soktuğunu acı biç~mde gören kitleler, dış politikayı birkaç kişinin tekelindeki bir yasak konu olmaktan çıkarmak yoluna girdiler. Önce Birleşik Amerika'da Devletler Hukukçulan, hukuki bir yaklaşımla dış politika alanına el atmağa başladılar. ABD'nde bu çerçevede çalışan bilim enstitül~ri kuruldu. Zamanla dış politika, siyaset bilimcilerinin incelediği bir alan oldu. Başka ülkeler de dış politikayı yasak alan olmaktan çıkarmağa koyuldular. Birincisinden çok daha yakıcı olan İkinci Dünya Savaşı, bu yoldaki çalışmaları daha da hızlandırdı.' "Dış politika" konusunu inceleyen "Uluslararası İlişkiler" disiplini bu dönemde hızlı bir gelişim gösterdi. ÖZ\3llikle 1945-1963 arasındaki yoğun Dünya olaylan sırasında çok sayıda kitap yayınlandı; araştırma enstitüleri kuruldu. Nazari ve pratik tahlil konularına ilgi arttı. B. Temel Kavramlar
,.
ı
"Uluslararası İlişkiler" disipliniyle uğraşanlar, ya daha çok güç dengesini temel alan geleneksel (klasik) yaklaşımla, ya da sosyal
3 Soysal, Dış Politika ... , op. cit., s. 45.
4
Uluslararası İlişkiler (savaş-barış) üzerine eğilme konusunda. ı945 öncesi dönem pek verimli olamadı. Bu dönemin iki istisnai eseri şunlardır: Quincy Wright, A Story of War (Vols. I-lll, University of Chicago Press, Chicago, 1942 ve Harold Lasswell, World Politics and Personal Insecur1ty, McGraw-Hill, N.Y.,
1935.
ss. veya niceliğe dayalı çözümleme. yukarıda yer alan 1911 tarihli raporun ortaya koyduğu~ bilinmesi gerekli üç unsurdan daha çok "tarihi gelişim" üzerinde durur. World Politics. yetenekleri çerçevesinde.~ J . "On Approaches to the Study of International Re!ations". İkincisi ise. Fakat dört kavram üzerinde kısaca durmak gerekmektedir: Dış Politika. "DIŞ pOLİTİKA" NEDİR? TÜRKİYE'DEKt DÜNü VE BUGÜNÜ 311 bilimlerin yeni yöntem ve tekniklerini kullanan davranışçı (modern) yaklaşımla dış politika olgusunu incelemeğe giriştiler.. ama yine de hiçbiri tek başına bır büyük teori çapında değildir. BO'den: Martin Wright. geleneksel yaklaşıma birçok yönden katkıda bulunmaktadır. 35-4B. Internationa1 Relations. 1 (Oct.. Bu konuda bkz.. Uluslararası İlişkiler. Vol.Davranışçı Okul. 2 (April. . GelenekselOkul yeceği inancındadır. XiX. sisteme dayalı çözümlemede ısrar etmektedir. ss. insanın. "Klasik-Tarihi" yaklaşımla.-" ~~' . op. uluslararası teoriye ulaşılabileceği görüşündedir.~ '~ 1 6 Morton A. Uluslararası ilişkiler yaklaşımları üzerinde daha fazla durmayacağız. No. cit. Uluslararası Politika ve Diplomasi. 1966).: Ransom. uluslararası olguların açıklanmasında birbirini tamamladığını kabul etmek doğru olur. Fakat her birinin.. . Vol. felsefi bir çerçevede. yani "temeldeki etkenler" ve "yöntemler"e ağırlık verir.. ilişkilerin tümünü kapsayan bir ise böyle kavramsal bir kuramın elde edileme- .. Bunları şöyle özetleyebiliriz: Bir devletin başka bir devlete veya devletler ya da daha geniş anlamıyla uluslararası alana karşı izlediği politikaya dış politika diyebiliriz. bazı temel ayrılıklara dokunmak yeterli olacaktır: ... öteki ikiunsur~. "Why Is There No International Relations Theory?". 19 (July 1967). .. "Modern-Davranışçı" yaklaşım arasındaki tartışmayıS incelemeğe girişmeksizin. Vol. Sceince in International Relations". Dış Politika: Bu konuda birçok tanım yapılmıştır. World Politics. Bu yaklaşımların (teorilerin) hiçbiri tek başına uluslararası ilişkiler disiplinini 'bütün yönleriyle açıklamağa yetmemektedir6• MeseLa karar-alma sürecini temel alan kuram. 1-20. 551-562. Kaplan. 5 . 1960). ss.Davranışçı Okul. "The New Great Debate: Traditiona1ism vs. Birinci yaklaşım. dünyayı gerçek ~ gözle görülebilir yönleriyle çözümlemesine ağırlık vermektedir. s. GelenekselOkul ise. 62 ve David Vita1.~ '-.
Güçlü Döneminde Yukarıda dış politika kavramı üzerinde ilmi açıdan durulmağa başlanmasımn Birinci Dünya Savaşımn sonrasına rastladığını söyledik.? i kuruluşlann Dış Politika ile Uluslararası İlişkiler arasındaki ayrılık şöyle anlatılabilir. Uppincott Co. TÜRKİYE'DE A. ulusların "dış politikaları"nın toplamından ibaret değildir. Fakat dış politika olgusu. Diplomasi: Dış ilişkilerin.. 9 Ibid. Osmanlı Devleti Döneminde a. dış politikanın yürütülme biçimine Yukarıdaki üç kavramdan özellikle Uluslararası Politika nisbeten yeni bir kavram9 olduğu halde. New York. Rosenau). ı971. ilişkin kaidelerinin tümü. The Free Press. s. ll. daha geniş çerçevede bir karşılıklı etkileşim süreci üzerinde durmaktadır. 9. 25-26. daha geniş bir açıdan (sistem açısından) bakıldığında ise bir "uluslararası ilişki"dir. James E.. Contendlng Theorles or International Relations. devlet olgusuyla yaşıt biçimde var olagelmiştir. Bir ülkenin. Jr. AReader in Research and Theory !Ed. Diplomasi eski Yunan'danberi var olagelen bir kurumdur. karşılıklı etkilenmeleri.312 ÖMER KÜRKÇÜOCLU Uluslararası ilişkiler: Devletlerin veya uluslararası birbirleriyle temasları. by James N. Sondermann. kendi sınırlarının ötesine karşı izlediği politika. devletler arası ilişkilerde. Yani. II. • Fred A.B. ı967. f . "The Linkage Between Foreign Policyand Intematlonal Politics". Dougherty-Robert L.. "DIŞ POLİTİKA" KAVRAMı Geçmişteki Durum 1. International Politics and Foreign Policy. Philadelphia-New York. "uluslararası ilişkiler".B Uluslararası Politika: Uluslararası İlişkiler disiplininin asıl gelişmesini gösterdiği 1945 sonrası döneminin ürünü olan bu kavramı da şöyle özetlemek mümkündür: Ayrı ayrı devletlerin dış politikalarının birbirleriyle temasa geldiği uluslararası siyasi ilişkiler alanının. Dış Politika'nın Uluslararası İlişkiler disiplini altında incelenmesi yeni sayılabilecek bir olgudur. 5th Printing. J. s. Pfaltzgraff. ss.nen hem de onlara etkide bulunabilen genelolgulan. bu ayrı dış politikalardan hem etkile. o ülke açısından "dış politika"dır.
lo b. Karabet Matbaası. yani son IS yıldan bu yana dış politika kavramından ne anlaşıldığıffi incelemeden önce.-::-:.. Güçsüzleşme Döneminde XVIII.. bu temsilciliklerin kurulması (Avrupa'yla diplomatik ilişkilerin geliştirilmesi) faaliyetini bir süre için aksatmışsa da. üstün askeri gücüne dayanıyordu. 1318 (1900). yani askeri gücü her alanda oluşuncaya kadar geçen sürede bazı devletlerle dostluk ilişkilerine (diplomasiye) özellikle önem verildiği görülür. 1956. Abdurrahman Şeref. IV. Ankara. 1947. Osmanlı Tarihi. lık sürekli Osmanlı elçiliği 1793 yılında İngiltere devleti nezdinde kurulmuştu. güçlü Venedik'e karşı yine deniz gücü yüksek olan Omeviz'le ilişkilerini iyi tutmağa özen göstermiştir.:~. İsmail Hakkı Uzunçarşılı. Devlet. Türk Tarih Kurumu Yayını.ll Osmanlı Devleti.. Osmanlı Devleti dönemine kadar geriye gitmek mümkündür.::. 6.. Mes~la Osmanlı deniz gücünün henüz oluşmadığı başlangıç dön~riıinde (XLV. 73.Tükiye'de "bugünkü". ilk sürekli elçilerini de bu Yüzyılın sonlannda göndermiştir. Osmanlı Tarihi. Ankara. diplomasi artık Osmanlı Devleti için bir güvenlik aracı niteliğini almaktadır. diplomasinin hayati ön~mi artmaktadır. Ancak. İstanbul. Cilt. 418. 16 (1). Yüzyılın başlarında Yunan ayaklanması ve ardından Mısır Valisi Mehm~t Ali Paşa'nın ayaklanması. Ankara. Başka d~vletlerle ilişkilerini de askeri gücü biçimlendiriyordu. Türk Tarih Kurumu Yayım. Seri-No. 8. Yüzyıldan sonra Osmanlı Devleti'nin gücü zayıflamağa yüz tutunca. Basılmamış Doktora T"zf).. diplomasi de ön plana geçmeğe başladı. Osmanlı Devleti güçlü olduğu sürece diplomasiye hayati önem vermek gereğini duymadı. 117-123.~"""""""''''''''''--~-------'----'----'------------------'''''''''''''''''''-':-:. Yüzyılın Sonlarına Kadar).12 XIX. L Cilt (Kuruluştan İstanbul'un Fethine Kadar).7. ss.ı_. Londra'ya gönderilen ilk sürekli Osmanlı Elçisi Yusuf Agah Efendi idI. . Tarib-i Devlet-i Osmaniyye. XIII. aynca Viyana'ya da şehbender (konsolos) yollanmıştır. 1. "Eski" ve "Yeni" Diplomasi. XIII. Devletin güçlü olduğu dönemde yabancı devlet başkanlarına yazdıklan mektupları LO il 12 13 İsmail Hakkı Uzunçarşılı. denizlerde. (SBF. Mehm~t Çelebi elçi olarak Fransa'ya gönderilmiş. Hüner Tuncer. 1979. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın Sadrazamlığı sırasında (1718-1730)Avrupa gelişmelerini izlemek üzere 28. kuruluş döneminde. olaylann yatışmasından sonra yeniden hızlanmıştır.yüzyılda) Osmanlı Devleti. Seri-No. Kısım (Karlofça Anlaşmasından XVIII.13 Diplomasi kurumunun bütün Avrupa'da gelişmeğe başlaması da aslında bu döneme \ rastlamakla birlikte. "DIŞ POLİTıKA" NEDİR? TÜRKİYE'DEKİ DÜNÜ VE BUGÜNÜ 313 . 16 (dIl. 151. Askeri güç zayıfladıkça. Cilt II. 8.
Edebiyat Fakültesi Tarih Semineri: VIII. cm. Türkiye Yayınevi. op.l7 Bab-ı Ali. zayıflayan Osmanlı Devle'ti'ne karşı ortaklaşa bir tutuma girememişlerdir. ı7 Aynntıları için bkz.lGKendi varlığını tek başına koruyamayacak duruma gelen Osmanlı Devleti. 216-217. 1961. Avrupa devletleri. Haziran-Temmuz 1867'de Padişah Abdülaziz. Öte yandan. Avrupa devletlerinin aralarında birçok çekişmelerin (çeşitli nedenlerle uzun süreli savaşların) olması. IV. s. Fransa-Mısır ve Osmanlı İmparatorluğu 11797-18021. 1938. hem de Avrupa açısından önemi şuradaydı: "Osmanlı tarihinde. cm.. Osmanlı Tarihi. Ziyaretin. Osmanlı Devleti'nin işini kolaylaştırmış ve daha uzunca bir süre ayakta kalmasına da yardımcı olmuştur. Avrupa sorunlarından uzak kalmağa çalıştıysa da."l5 Bu gelişmenin ilk ortaya çıktığı dönemde (XVIII. op. önce Fransa'yı. Osmanlı Tarihi. 465. o kadar uzak durmağa çalıştığı Avrupa savaşlarına bulaşmış oldu. 171. Avusturya ve Rusya'yla savaşların sürüklendiği gibi. l.314 ÖMER KÜRKÇÜOGLU da ("namelerde") tepeden bakan ifadeler kullanan. nihayet 1789 Fransız Devrimi'ni izleyen çalkantılı dönem de Osmanlı Devleti'ni etkiledi. Kısım. İkinci Baskı. iç çekişmelerle de yoğunlaşan çöküşü hızlandıkça.: Enver Ziya Karaı.. s. her biri onu kendi çıkarına alet etmek istiyordu. Dış gailelerden umumiyetle uzak kalınabilen bu dönemin tipik örneği Lale Devridir. artık eşit davranma gereğini görrneğe başlıyorlardı. İstanbul. 14 .l4 Bu gelişmelerin ileri bir aşamasında.. cit. 1798'deOsmanlı Devleti'nin Mısır topraklarına saldırınca. bu sorunlara bulaşmaktan yine de kendini kurtaramadı. ss. özellikle Girit meselesinde Fransa'nın desteğini elde etmek amacıyla. Avrupa sahnesinde Fransa'nın karşısında yer alan başlıca devletlerden İngiltere ve Uzunçarşılı. Osman~ lı Devleti'nin. birbirlerine karşı oluşturdukları ittifaklara Osmanlı Devleti'ni de çekmek için zaman zaman yarış içinde bile olmuşlardır. sonra İngiltere'yi ziyaret etmiştir. IV. tzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. Bu durum. ıG Uzunçarşılı. Fransa. ı. Osmanlı Devleti. yüzyılda). hem Osmanlı Devleti. Osmanlı Devleti. Hatta. Birbirleriyle uğraşan Avrupa devletleri. İstanbul. yine bu dönemde İsveç ve Prusya'yla ittifaklar yapmak zorunda kalıyordu. Cilt: 4 (1703-1924). büyük istila hareketleri sayılmamak şartiyle ecnebi memleketlerinde seyahate çıkmış yegane Padişah ve Hıristiyan memleketlerine dost olarak gitmiş yegane Halife Sultan Abdülaziz'dir. ıs İsmail Hakkı Danişmend. birbirleriyle çatışan Avrupa ülkelerinin iştihası kamçılanıyor. Osmanlı Devleti'nin bir bakıma işine yaramıştır. Kısım. dt. İstanbul Üniversitesi Yayınları: 63. yabancı elçilerin kabulünde bEmzer bir tutum gösteren Osmanlı Padişahları.
Fakat asıl mühim yönü. iyi diplomat yetiştirmekte şanslı olabilirdi. Yani. Meşrutiyet'in ilanına kadar. "siyaset" deyince. Osmanlı Devleti'nin yardımına koştular.Osmanlı Devleti'nde de elbette söz konusu değildi. Osmanlı Devleti'nin ömrünü bir süre daha uzatan etkili bir unsur oldu. bütün çağdaş kurumlanyla "iç siyaset" kavramı o kadar geç ve eksiklerle dolu bir olgudur ki. diplomasi ustalıklannın. -.. Osmanlı Devleti. Osmanlı Devleti'nin. Osmanlı Devleti. Hükümdar'ın ve onun Sadrazamı ile Dışişleri Bakanı'nın yetki alanından öteye taşmayan bir niteIlk gösteriyordu.~T~~'. hatta müttefiki olan devletleri de birbirlerine karşı oynamak biçiminde kendini gösteren "denge politikası". "Türk siyasi tarihi"nden söz edildiğinde..kısa dönem dışında. Osmanlı Devleti bakımından böylesine önem kazandığı bu dönemde. Ancak. Keçecizade Fuat Paşa gibi gerçeketn usta diplomat Nazırlara da sahip oldu. Bu durumun bir göstergesi şudur: 1859'da kurulan Mekteb-i Mülkiye'de başındanberi okutulan ve dış olaylar tarihini anlatan "Tarih" dersi. uzun dönemde dış politika konusunun bir yasak alan olmaktan çıkmasını sağlayacak önemli bir dolaylı etkisi yi-o . dış ilişkiler konusu. kritik coğrafi. Türkleır. Osmanlı Devleti'nin bu tarihten sonra güvenliğini bir "denge politıkası"na -dayandırmağa başlaması oldu.. devamlı bir çöküş dönemi geçirmesine rağmen oldukça uzun bir süre yaşayabilmesinin önemli bir nedeni bu olmalıydı.•. 1908'den sonra' "SiyaSi Tarih" ("Tarih-i Siyasi") adını taşımağa başlamıştır. 5 Ocak 1799'da da İngiltere'yle ittifak imzaladı.mevkilerinin de bir gereği olarak. Birçok Batılı yazarın. güçlü bir devlete karşı bir başka güçlü devlete veya devletlere dayanmak. Bugün ise. Türkler için "doğuştan diplomat" deyimini kullanması boşuna değildi. "dış siyaset" anlaşılıyordu. . Hükümdar ve birkaç yüksek görevlinin tekelindeydi ama dış politika konulannın (dış etkenlerin). 1908 yılında II. Osmanlı Devleti döneminde dış politika olgusu. Dış politikanın. Her iki devletin de yardımda bulunmasının kendileri açısından elbette nedenleri vardı. 23 Aralık 1798'de Rusya'yla. yukanda ele aldığımız gibi. Osmanlı Devleti'nde. . dış siyasi konularda etkili bir denetim -aşağıda temas edeceğimiz XIX.•. "DIŞ POUTtKA" NEDİR? TÜRKİYE'DEKİ DÜNÜ VE BUGÜNÜ 315 Rusya. Dünyadaki genel duruma da uygun biçimde. büyük devletlerin talanından" aynı zamanda ancak usta bir diplomasiyle kendilerini kurtarabilirlerdi. Yüzyıl sonlanndaki istisnai ve . Zaten Batılı kaynaklann da kabul ettiği bir gerçek şuydu: Türkler. memleketteki anayasa gelişmeleri (iç etkenler) üzerinde etkide bulunup. artık "iç siyaset tarihi" anlaşılmaktadır.
XXXIII. Gerçekten de Osmanlı Devleti'nde anayasa gelişmeleıi. Dr. Meşrutiyet Parlamentosu ve Dış Politika" başhldı konuşması. 266. 362. Meşrutiyet'in ilanında da. 1839Tanzimat Fermanı'nın ilanı sırasında. ayaklanan Mısır Valisi karşısında aciz kalıp Avrupa'daki bu çevrelerin yardımına başvurmak zorunda kalmıştır. Osmanlı Devleti. Bu konuda bkz.18 Mithat Paşa. kendisinin liberal bir yapıya kavuştuğunu göstererek bu baskılardan kurtulmak amaçlarının da rolü olsa gerekir. Cumhurfyet döneminde de20 görülmüştür. SBFD. Avrupa'daki güçlü liberal akımları ve bu fikirlerin güçlü temsilcisi 'olan büyük devletleri (özellikle İngiltere'yi> hoşnut etmek için başvurdukları çareler olarak da görülebilir. artan Balkan karışıklıklan karşısında yine aynı çevrelerin desteğini elde etmek ve Balkanlar'da kendisinden reformlar uygulaması istenilen Osmanlı Devleti'nin. Padişah'ın ve Devlet erkanının. 1975. Başka ülkelerin Parlamento gelişmelerinde ilk ele alınan konular. Zaten II. Üçüncü Baskı. Ankara..Ü. 1786Anayasasıyla kurulan ı. ss. 1789-1960. 10 Nisan 1976 günü. No. bu yolda yaygın bir kitle mücadelesinin adım adım elde ettiği başarılardan çok. istisnai bir biçimde enine boyuna tartışıldığı görülür. XIX. İstanbul'da Balkanlar konusunu görüşmek üzere toplanan bir uluslararası konferansın başlangıç gününe (23 Aralık 1876) rastlatılthası oldukça manidardır. Siyasi İlimler Türk Derneği'nin Nisan ı976'da Ankara'da düzenlediği "Türk Parlamentoculuğunun tık Yüzyılı" Sempozyumu'nda. Mümtaz Soysal'ın "r. Ciit. SIyasi Tarih. . A. 1856 yılında Islahat Fermanı yayınlandığı sırada da Osmanlı Devleti Rusya'ya karşı bir savaş vermiş ve bu savaşta yine İngiltere'nin desteğine dayanmıştı. 213-247. özellikle Büyükelçi Ignatiyef'e.19 Ayrıca. Yüzyıl başlarından itibaren artan dış meseleler karşısında. izlediği dış politikaya Meclis'i ortak etmek isteyen bir ifade kullanmıştı. para (vergi) ile ilgili olup. federatif bir sistem kurmak ve Osmanlı Devleti üzerindeki dış baskıları hafifletmek istlyordu. 19 Mart 1877'detoplanan Meclis-i Mebusan'a gönderdiği mesajda. Meşrutiyet'in ilanının. Prof. Fahir H. Meşrutiyet Meclisinde dış konuların. dış politikanın eleştiriye uğraması çok 18 19 20 Bkz. Abdülhamid de.. 1-2 (Mart-Haziran ı978) .. Ömer Kürkçüoğlu. SBF Yayınlan No. S. 1876yılında i. açıkça söylememekle birlikte. "Mutlakiyetçi Rusya'nın Anayasalı Osmanlı Devleti'ne müdahaleye hakkı olmadığı" söylenebilecekti. i. Dış etkenin iç yapıyı etkilernesi Osmanlı Devleti'nin daha sonraki dönemlerinde de. "Türk Demokrasisinin Kuruluş ve İşleylşinde Dış Etkenler C1946'dan bu yana) ".316 ÖMER KÜRKÇÜOGLU ne de olmuştur. Armaoğlu.
SBF Yayınları No. Osmanlı vatanseverliğinin örneği sayılacak nutuklara sahne olmuştur. Bu savaş sırasında Meclis'de Osmanlılık fikri güç kazanmaktaydı. zaten Meşrutiyet'i gönülsüz kabul etmiş olan Padişah için bir fesih gerekçesi yaratmağa fazlasıyla yetti. 13 Ancak. Rusya'ya karşı yürütülen savaşta İngiltere'nin de yardıma geleceği umularak. Armağan (Kanun-u Esasi'nin 100.k. Abdülhamid. Meclis'in dış konulara yönelik bu "aşırı" ilgisi24ve savaş gelişmelerinin çok sert eleştirilere uğraması karşısında. Meşrutiyet Meclisi'nde dış konular ön plandadır. Ankara. "İlk Osmanlı Parlamentosu ve Osmanlı Milletlerinin Temsili". Abdülhamid'in bu gerekçeyle Meclis'i kapattığı düşünülemez. böylesine yoğun bir şekilde kullanılması.k.?lıca Padişah'ın tekelinde kaldı. bu yolda bir mektup bizzat Mec!is'ce hazırlanıp bir mebusla İngiliz Elçiliği'ne gönderilmişti. "DIŞ POLİTİKA" NEDİR? TüRKİYE'DEKİ DÜNü VE BUGÜNü 317 sonra varılan bir aşama olduğu halde. Meşrutiyet döneminde siyasi parti bulunmaması sonucu. dış politika yeniden ba. Osmanlı Devleti o sırada Rusya'yla savaş halindeydi. Ocak 1878'de toplanan yeni Meclis. 2ı Soysal. 24 Oyle ki. Yılı). Avusturya"Macaristan Parlamentosu'nun 1866'dan sonraki ge!işmelerinden kaygı duyup aynı durumun Osmanlı Devleti için de ortaya çıkmasından çekinmiş olabilir. İlk Meclis'deki gayrı-müslim mebusların da Devletin bölünmezliğinden yana bir tutum almaları ilgi çekicidir. Şubat'ta "vakit kaybı (dış nedenler)" gerekçesiyle feshedilmiştir. dış konularda çetin eleştiriler yapılabilmiştir..g. S. 22 .. Abdülhamid'j çok etkilemiştir. Rusya ile savaş başladığında. parti disiplini gibi bir kavram da olmadıığndan.: 423. A. "Meclis. a. i. Eıeştiİi kavramı -hele dış konulara yönelik eleştiri kavramıo kadar yeniydi ki. "denge politikasıHnda. 175. İlber Ortaylı. yani bir büyük devleti ötekine karşı oynama işinde oldukça ustalıklı bir uygulama gösterdi. İstisnai diye nitelendirdiğimiz bu kısa dönemden sonra II. ülkenin yeni bir ölüın-kalım savaşı içinde olduğu bir sırada dış siyasete yönelik eleştirilerden "rahatsızlık duymakta" o kadar haksız da sayılmazdı. Sonunda. (adı geçen konuşma).Ü. a.23 Ancak. Ibid. Hatta Meclis'in kapatılmasının temel nedeni de bu olmuştur. Soysal. 176. Padişah.. Padişah. II. önce Meclis'in yenilenmesi yoluna gidildi. Meşrutiyet'e kadar.2ı ı. dış politikada hareket alanının kısıtlanacağı kaygısı. s.g. 1978. II."22 Yani ilk Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda -en geniş biçimde temsil edildikleri haldeazınlıkların milliyetçilik sorunu yarattığı ve II.
. bunun. Almanya'yla yürütülen ittifak görüşmeleri son aşamasına vardığında. 1908-1914arası. Öyle ki. ayrıca dış sorunları yürütme organının görevi sayma alışkanlığı içindeydiler. "II. dış politika tartışmalarına yeni bir çap katabilirdi. Osmanlı Devleti'nin. İmparatorluğun parçalanmasının hız kazandığını gösteren bir dizi savaşların içinde bulmuştur. Şerafettin Turan'ın.larının üstünlüğüyle sonuçlandı. Hükümetin bazı üyelerinin bu durumdan haberi bile yoktu.biricik çıkış yolu olarak görmekten"26 öteye ister istemez gidemeyecektir. 27 . elbette Devletin. Kabine'deki Alman taraftarları. Meşrutiyet Parlamentosu. Bu zor ortamda. birtakım köklü sebeplere dayanan nün bir sonucu olan parçalanma durmadı. çöküşü- II. dış siyasi konulara ayrıntılarıyla eğilrnek yerine. Alman yanlı."25 Bu durumda. Dönemin iki temel siyasi partisi olan İttihat ve Terakki ile Hürriyet ve İtilaf'dan birincisi daha çok Almanya ile ittifak yanlısı. Parlamento'nun dış konuları ~ni bir değerlendirmeye tabi tutması güçleşiyordu.. yine "denge politikası"mn gereği olarak. Sonuçta. hatta İmparatorluğun toprak bütünlüğünü korumak için 'dost büyük devletler'in yardımım sağlamak gibi artık gelenekleşen hükümet politikasım . Ancak. ikincisi ise İngiltere-Fransa yanlısıydı. iki bloka ayrılan Avrupa'da sürtüşmelerin arttığı bir dönemde. "dış politika güçlüklerini çözmek. yarardan çok zarar getireceğinden ldel korkulmaktaydı. Parlamento. yine çok dar bir zümrenin tekelinde kaldı. "Bunun da ötesinde.37 Zaten dış konularda yetişkinlikleri de olmayan Parlamenterler. yeni bir dış dayanağın arayışı içinde geçti. yaklaşan Birinci Dünya Savaşına hangi tarafta gireceği konusundaki siyasi tahteravaIli oyunu. LO Nisan 1976 günü Prof. Dr. Meşrutiyet'ten sonra dış politika konusu yeniden tartışma alanına çıkmıştır. Osmanlı Devleti'nin ve halkın kaderini bu kadar yakından ilgilendiren bir konuda verilen karar. ancak umumi nitelikteki tartışmalara ilgi göstermiştir. Parlamento. II. Padişah'ı da 25 Siyasi tUmler Türk Derneğrnin Nisan ı976'da Ankara'da düzenlediği "Türk Parlamentoculuğunun Ilk Yüzyılı" Sempozyumunda. 17 Aralık 1908'de çalışmalarına başlamış ve "kendini. bu sefer siyasi partileıin de varlığı. Meşrutiyet Dönemi Parlamentosu ve Dış Politika" başlıklı konuşması. devletler arası ilişkilerin ayrıntılarına inildiğinde.318 ÖMER KÜRKÇÜoGLU Ancak. Idem. 26 Idem."28 Oysa. :18 Idem. başta Harbiye Nazırı Enver Paşa.
'. Sevr Antlaşması'na doğru giden günlerde öndl3 gelen kişileri davet ederek "Şüra-i Saltanat" oluşturmuş ama bu toplantılar göstermelik olmaktan öteye gidememiştir. yani dış politika kavramının bütün dünyada yasak konu olmaktan çıktığı bir sırada. basına da yansıyordu:Ancak Hukuk Fakültesi Dekanı Profesör Ahmet Selahattin Bey gibi "Şüra-i Saltanat" toplantısına da davet edilmiş bir kişi -istisnai olarak. İngiltere ve müttefiklerine karşı dostluk politikası izlenmesinden yanadır. Kurtuluş Savaşı'mn yalnız dışa yönelik olmadığını. Böylece Savaş'ta Almanya tarafında yer almış olmanın "günahı"ndan kurtulmak ve müttefiklerin "af ve mürüvvetlerini" kazanmak mümkün olabilecekti. -hatta bırakınız tartışmayıonaylayacak bir Meclis. Bu politika. Kurtulu. dönemin hemen bütünÜllde ortada yoktu. Müttefikll3r. ..izlenen dış politikaya karşı çıkan yazılar yazabiliyordu. kendisini Anadolu'ya göndl3recek bir görevi Saray'dan ve Hükümet'ten ustalıkla elde etti. Üstl3lik bir yandan İstanbul'daki hükümet.ş Savaşı Döneminde Birinci Dünya Savaşı sonrasında. 1920 başında yeniden seçilen Meclisi de iki ay kadar sonra bu sefer baskın la kapanmak zorunda bırakmışlardı. iç yönünün de bulunduğunu gösterir. İstanbul'da dış politika konularını Birinci Dünya Savaşı sonrasımn değişen ortamında tartışacak bir Meclis bile sürekli bir biçimde yoktu. Osmanlı Devleti'nin daha sonra Savaşa girmesine yol açacak gelişmeler (özellikle Goeben ve Breslau adlı Alman gemilerinin Çanakkale'ye sığınma1arı ve bir müddet sonra da Karadeniz'deki Rus limanlannın topa tutulması). tum. Bu dönemde Türkiye'de iki ayn dış politika izlenmektedir: Biri Padişah'ın ve İstanbul'daki hükümetin izlediği politikadır. öte yandan da Mustafa Kemal'in önderliğinde Anadolu'da oluşan siyasi güç. Padişah.'. Bu tu. yine büyük ölçüde yalmz Enver Paşa'nın bilgisi dahilinde geçen olup-bittilerdir. 2. Mondros Mütarekesi'nden hemen sonra baskıyla Meclis'i feshettirmişler. Bu durumda dış politika konusunda alınan hayati önemdeki kararlan tartışacak. Türkiye. biten Büyük Savaş kadar bir süre (1919-1922) yeniden savaş (Kurtuluş Savaşı) dönemi yaşadı. O dönemin İstanbul'unda teslimiyetçi tutum yalmz Saray ve çeVrl3sine mahsus değildi.-. bir anlamda üzerindeki sorumluluğu azaltmak için. Savaş sonrası İstanbul'unun bu ortamında bir şeyler yapabilmenin imkansızlığını gören Mustafa Kemal.-'-. "DIŞ pOLİTİKA" NEDİR? TÜRKİYE'DEKİ DÜNü VE BUGÜNü 319 yanlanna çekerek Almanya'yla ittifakı elde ettiler.
Kaldı ki böylece gücünü ispatlamış ve çağd~laşma yolunda köklü adımlar atmağa da kararlı olan Anadolu'nun dostluğu. daha askeri öğrenciliği yıllannda. İşte Kurtuluş Savaşı. Mustafa Kemal. Anadolu hareketinin. Hatta bunu da İstanbul'dan çok daha iyi yaptı. Mustafa K~mal bunu yaparken.320 ÖMER KÜRKÇÜOGlU Mustafa Kemal'in dış politika anlayışı. Anadolu'da mucizevi bir siyasi ve askeri teşkilatlanmayı gerçekleştirmesi. milli sınırlara dayalı ve tam anlamında bağımsız bir devlet olmaktan başka bir amaç taşımadığını açıkça ortaya koydu. dışanda ve içeride çok kimse için imkansız görünen bir işe. bir yandan tavizsiz savaşırken öbür yandan karşısındakilerle diyalog kapısını da açık bıraktı. Dünya'ya şunu gösterdi ki Anadolu hareketi sınırlan belirtilmiş istekleri gerçekleşinceye kadar savaşacaktır. Mustafa Kemal. yüzyıldanberi diplomasi.görmüştür. yani yeniden savaşa girerken uluslararası ortamı çok iyi değerlendirmesini de bildi. bu kurnaz ca diplomasiyi Osmanlı Devleti'nin uzun süre yaptığı gibi olumsuz bir biçimde. Mustafa Kemal. Kurtuluş Savaşı çıkınca. Anadolu hareketinin birtakım serüvenler peşinde olmadığını. Ancak. Osmanlı Hükümeti'ninkinden temel bir ayrılık gösteriyordu: XVIII. yani çöküş nedenleri üzerinde durmadan yalnızca Devletin ömrünü biraz daha uzatmak için bir diplomasi cambazlığı biçiminde uygulamadı. Yani. Devlet'in asıl dayanağının kendi gücü olması gerektiğini -birçok kere açıkça dilegetirdiği gi~i. Büyük Devletlerin yeni bir savaşa kolay kOlay gidemeyeC'eklerini iyi kavradı. Mustafa Kemal'in Saray politikasından ne kadar farklı bir yaklaşımda olduğunu ortaya koyar. Dünya Sav~ı sonrasının Avrupasının karşı karşıya bulunduğu yeni sorunları iyi teşhis ederek. Müttefiklerin Anadolu gerçeğini kabul etmeleriyle ve gücünü ispatlamış yeni Türkiye'yle . ama daha fazlasında gözü yoktur. ustalıklı bir yakla~ımı olan Mustafa Kemal. Osmanlı Devleti'nin zayıflayan gücünü telafi ederek ömrünü uzatmakta bir araç durumuna gelmişken. ama asgari isteklerinin de ne olduğunu açık seçik belirledi. Devletin kurtuluşu üzerinde kafa yormuş ve ülkenin geniş imparatorluk sınırlanndan vazgeçerek milli sınırlara dayalı bir yapıya kavuşması gereğine inançla sanımıştır. diplomasiden de yararlanmağı ihmal etmedi. Bu çekişmelerden ustalıkla yararlanmayı başardı. Dış politika olaylanna. adım'adım köklü düzeltim ve değişimlere girişmesi. onunla savaşan Büyük Devletlerin de çıkarına olabilecektir. bu noktayı ve öteki dış politika ilkelerini Misak-ı Milli'de topladı. Üstelik bu devletler arasında çeşitIl sorunlann ve çekişmelerin bulunduğunu. eski İtilaf devletlerinin tabir caizse "İhtHaf" devletlerine dönüştüğünü gördü. Mustafa Kemal. Adeta önzesiyle. Mustafa Kemal.
Savaş . . Türkiye'yi ilgilendiren dış sorunlar çözüme kavuşuncaya kadar. Ölüm-kalım savaşı veren bir ülkede dış politika sorunları elbette temel konuyu oluşturacaktı. bu tarihten sonra. dış ülkelere askeri kuvvet gönderilmesi gibi konularda. kendiliğinden sona ermiştir. başta Meclis Başkam olmak üzere Başbakan ve Dışişleri Bakam eliyle kullamyordu. İki . Savaş hali sona erip de Türkiye Cumhuriyeti kurulunca. zaman zaman dış konuların ön plana geçmesinden öteye sürekli bir dış ilgi söz konusu olmamıştır. Ger~kten de. orta güçteki devletl~re etkinlik imkam veren bir nitelik de taşıdığı için. Kurtuluş Savaşı'nın sona erm~sinden sonra. Fakat. olağan devlet işleyişi içinde elbette dış konular baş köşeyi tutmaktan çıkmıştır. Mustafa KemaJ'in bu ustalıklı dış politikasının oluştuğu Kurtuluş Savaşı yılları. Mustafa Kemal'in dış politika üzerinde son söz sahibi olmasına rağmen bu eleştirilerden zaman zaman ~tkilendiği hatta etkilemeğe çalıştığı görülmek- tedir. 23 Nisan 1920'deAnkara'da TBMM'nin açılmasından sonra dış politika konularının. dış konuların Meclis'in temel konusunu oluşturması durumu. hatta zamanla doğrudan biçimde Türkiye'nin güvenliğini de ilgilendirir nitelikteydi. Cumhuriyetin lIk Dönemi U960'a kadar) tı. tabiatiyle. Meclis tutanakları ve başlıca Nutuk'tari görüyoruz ki özellikle siyasi partinin oluşmadığı ilk yıllarda Meclis'd~ zaman zaman en sert eleştiriler de yapılmıştır. enine boyuna tartışıldığı bir dönem de olmuştur. Mustafa Kemal'in şahsi ağırlığı dış politikada kendisini baş yetkili durumunda tutmuştur.Arası (1919-1939) dönemi. bu yetkileri. Bu gelişmeler dolaylı. 1923'den sonraki dönemde Türkiye. yavaş yavaş Avrupa genel gelişmeleriyle de etkili bir biçimde ilgilenmeğe başlamıştır. İkinci Dünya Savaşı Öncesi Kurtuluş Savaşından sonra kabul edilen 1924Anayasasına göre. 1921Anayasası dış konularda da yetkileri Meclis'in elinde topluyordu. Meclis oturumIannda temel konu dış politikadır. 3.Meclis yetkili kılınmakla birlikte yürütme orgamnın yetkileri de arttırılmıştır. Mustafa Kemal'in önderllğindeki Türkiye'nin o dönem Avrupasmda say~ı duyulan bir yeri oldu~ ~örülmekteçlİf."DIş POIJTİKA" NEDİR? TÜRKİYE'DEKİ DÜN'Q YE BUGÜNO 321 dostluğun kendi çıkarlanna da uygun olduğunu görmeleriyl~ sonuçlanmış uzun ve yoğun bir mücadeledir. dış konularda -savaş ilam.
Türkiye'ye henüz ulaşmış sayılamazdı. Devlet Başkanı İnönü'nün bizzat yön verdiği gelişmeler sonucu 1945-46'dan itibaren Türkiye'de çok partili demokrasi yolunda hızlı adımlar atılmağa başlaro. Dış politika üzerinde o dönemin dünyasında başlayan "tabulann yıkılması" yönündeki gelişme. Türkiye'yi İkinci Dünya Savaşına girmekten kurtarmakla Atatürk'ün "dış politika vasiyetini" yerine getirmiş sayılabilir. Savaşın (hem Batı hem Sovyet) "demokrasi cephesinin" zaferiyle sonuçlanması Türkiye'de de çoğulcu demokrasi yönünde gelişmelerin hızlanmasını sağladı. Türkiye'de dış politikayla ilgili önemli gelişmeler görüldü. b. Türkiye'de dış konularda kamu oyundan. Atatürk'ün. Birinci Dünya Savaşına erken girildiği ve yeni bir savaştan ise Türkiye'nin uzak kalması gerektiği yolundaki görüşlerini yakından bilen İnönü.D. yukarıda Osmanlı döneminden verdiğimiz örneklerde de görüldÜğü gibi.'nin) desteğine olan ihtiyacı da Batı tipi siyasi sisteme geçişte roloynadı. dış politika konusunda Devletin izlediği politikaya karşı bir eleştiriden söz edil~mezdi. dış konuları ister istemez belirli yasaklar içinde tutan yeni bir kritik dönem oldu. Atatürk hayattayken O'nun karar adamlığı yönünü ihtiyatlılığıyla dengeleyen "İkinci Adam" İnönü için Savaş yılları. İnönü'nün ihtiyatlı kişiliğine de uygundu. Ancak. çetin bir dış politika sınavı oldu. Türkiye'nin bazı Sovyet istekleri karşısında. Çoğulcu Demokrasiye Geçiş Dönemi (1945-19601 (i) 1950'lerin İlk Yarısına Kadar İkinci Dünya Savaşından sonra. yine bir dış etken i. Atatürk döneminin dış politikasına damgasını 'vuran nasıl Atatürk'ün kendisi idiyse. İkinci Dünya Savaşı Dönemi Atatürk'ün ölümünden sonra İkinci Dünya Savaşı yılları. yani olayları yalnız izlemeyip hem de etkileyebilen bir etkenden söz ~debilmek için daha uzun yılların geçmesi gerekecektir.322 ÖMER KüRKÇÜOGLU Bu dönemde. Ayrıca öteki ~tkenlerin yanında.ç yapı üzerinde etkide bulunmuş oluyordu. Dönemin basınında dış konulann oldukça geniş yer tuttuğu görülür. Yani. Bu gelişmenin Türki- . C. İnönü'nün bütün dış politika kararlanna hakim olmuştur denilebilir. Batı'nın (A. Böyle bir politikayı uygulamak. İnönü döneminin dış politikasının baş miman da yine İnönü'nün kendisiydi. "Lozan Konferansını bütün güçlükleriyle yeniden yaşamamak" ilkesi.B. dış politika konusu yine başta Atatürk olmak üzere yürütm'e orgamnın ilgili Bakanlanmn ve bir ölçüde de yasama orgammn yetki alanına giriyordu.
temelde köklü bir değişiklik öngörmemekle birlikte. "artan baskı ve istibdada karşı bir tepki". Böylece Turkiye'de artan iktidar baskılarına karşı dolaylı bir protestosunu da dile getirmiş oluyordu. dolaylı biçimde SOVyetler Birliği ve Mısır'ı suçlarken.n İkinci Yarısında 1950'lerin ikinci yarısında iktidar-muhalefet ilişkilerinin gerginleşmeğe başlamasından sonradır ki dış politika konusunda görüş ayrılıkları da ortaya çıktı: Oysa. 14 Temmuz 1955'de Irak'da monarşinin yıkılmasına yol açan devrim ile 5 Mart 1959'da Türkiye'yle Birleşik Amerika arasında yapılan ikili anlaşmaya karşı olan tutum ayrılıklarıdır. Kaldı ki. iki kutuplu ve her biri içinde tekdüzelik gösteren bir yapıya bürünmekteydi. Türkiye'deki iktidar baskısı daha da koyulaştı. Birinci olayı. Bu tarihten sonra "ihtilal" sözünün Türk siyaset tartışmalarına girmesi ve iktidarın. Bazı çok önemli dış politika kararlarımn (Türkiye'nin 1950 Haziranında çıkan Kore Savaşına. "dış tahriklerin bir sonucu" olarak nitelendirip. biçiminde .Batı'ya koyu bağlılık gösteren bir dış politika uygulaması adeta kaçınılmaz hale geldiği için. yani yasakların gerçek olarak yıkılmağa başlaması demek olacaktı. Türkiye'deki demokrasi gelişmeleri de uluslararası ortama uygun olarak gerçek çoğulcu bir yapıya kavuşamadı. Böyle bir yapıda Türkiye'de -başka etkenlerin de etkisiyle. Muhalefet. Tersine. görünürdeki çok partili sistem. dış politika konusunda da çoğulculuk. 1945 sonrasımn uluslararası ortamı. (ii) 1950'leri. temel dış politika kararları Parlamento'da (ve kamu oyunda) hemen hiçbir tartışmaya uğramadan alınabilmişti. özüne değil. Hatta. devrimi. çoğunluk ilkesinedayalı seçim sisteminin de rolüyle~ gittikçe artan bir iktidar baskısı ortaya çıktı. Hükümet. iktidarın bazı dış politika kararlarına karşı çıkmağa ve bazı dış olaylara karşı değişik yorumlar getirmeğe başladı. çoğulculuk yerine.değerlendirdi. Birleşmiş Milletler kuvvetleriyle birlikte çarpışmak üzere askeri birlik göndermesi gibi) ise. "Irak'daki benzer bir ha~- . Bunun iki tipik örneği. Yani."DIŞ POLİTıKA" NEDıR? TüRKİYE'DEKı DÜNÜ VE BUGÜNÜ 323 ye'deki dış politika aI11ayışı bakımından asıl önemli yanı şuradaydı: Türkiye'de çok partili demokratik hayatın yerleşmesi. Muhalefet çevreleri ise. Muhalefeti. Ancak. 1950'lerin ikinci yarısında uluslararası alandaki iki kutupluluk çözülmeğe yüz tuttuğu halde. o tarihlere kadar. 1950'lerin ikinci yarısında ise. fiilen tek parti döneminin devamı biçimini almağa başladı. bu politikayı eleştirmek gereği de pek duyulmayacak demekti. alımş biçimine (Parlamento'ya haber verme zamam açısından) eleştiri yöneltilmişti.
456. Cezayir Kurtuluş hareketine karşı daha anlayışlı bir tutumun ipuçları görüldü. 1960. Cumhuriyet.: "Türkiye'deki Muhalefetin güçlenmesi olgusu. Sovyetler Birliği'yle. Devrimi gerçekleştiern askeri yönetimin ilk açıklamalarında dış politikada bir değişiklik olmayacağı yolunda güvence verilmesi ilgi çekicidir.1960 günkü oturumunda anlaşmayı. .5. oylamaya katılan 308 milletvekilinin tümünün oylarıyla onaylarken Muhalefet üyeleri oylamada hazır bulunmamışlar~lı. 27 Mayıs'tan sonraki ilk açıklamalarda dış politikada bir değişiklik olmayacağının vurgulanmasını anlamak daha kolaylaşabilmektedir. Mesela. Yıl: 1960. de ilişkilerde normalleşme yolunda bir isteğin bulunduğu anlaşılıyordu. 5. Durum (1960 Sonrası) Kadar 1960'lann Ortalarına 27 Mayıs 1960 Devrimi bu ortamda doğdu. T:B. Aslında Devrim.324 ÖMER KüRKÇÜOOLU keti Türkiye'de de gerçekleştirmek istemek"le suçlaması29 ilgi çekicidir. demokratik yoldan bir iktidar değişikliğini önlemek için bile kullanılabilirdi. Belki bazı konularda daha esnek davranmak isteği belirmekteydi. Muhalefetin bu olaydan "ağızlarımn 6Ulandığını" ve "Türkiye'de de aynı mahiyette bir hareketin olması için zemin yaratmağa çalıştığım" söylüyordu.30 B. Cilt 13. s. 27 Mayıs hareketinde Amerika'nın gizli desteği yolunda iddialar bulunduğu gibi. Bugünkü 1. Muhalefetçe Meclis'de eleştiri konusu oldu. iktidar tarafından. 27 Mayıs'ı~ dış politika kavramı üzerindeki asıl etkisini.Başbakan A.27 Mayıs'tan sonra dış politikada hemen önemli bir değişiklik ortaya çıkmadı. söz konusu anlaşmaya göre 'dolaylı saldırı' biçiminde nitelendirilecek Qlursa. tersine 27 Mayıs'cıların kendilerine karşı bir Amerikan müdahalesinden kaygı duydukları yolunda da görüşler bulunmaktadır. Bu gelişme. İkinci örneğe gelince.M. Eğer ikinci ihtimal doğruysa. Ankara. Irak İhtilAH'ne değinerek. doğru29 30 MeselA. Devrimin nedenleri daha çok (iç) siyasal ve iktisadidir. TBMM Z8bıt Ceridesi. iktidardaki Demokrat Parti'nin dış politikasına doğrudan bir tepkinin sonucu olarak görülmemelidir. 15 Şubat 1960. 9." Türkiye'nin o yıllardaki gergin ortamında böyle bii kaygının duyulması mümkündü. Menderes. anlaşma. . ı4 Şubat 1960'da İskenderun'da yaptığı bir konuşmada.6.TBMM Matbaası.M. Muhalefetin iç politikada gittikçe anlaşmazlığa düştüğü iktidarın dış politikasını da artık onaylamamağa başladığını gösteriyordu.. Türkiye'yle Birleşik Amerika arasında imzalanan söz konusu anlaşmanın giriş bölümünde "dolaylı saldırı" ifadesine yer verilmiş olması.
dışarıdaki çözülmeyle paralellik içindeydi. etkisi uzunca dönemde görülecek birtakım yapı değişiklikleri yoluyla gösterdiğini görüyoruz. hem de asıl ön~mlisi. yahut herhangi bir konuda. uluslararası ilişkilerde 1950'lerin ikinci yansındanberi görülen çözülme daha da ileri bir aşamaya varmış bulunmaktaydı."DIŞ POLİTİKA" NEDİR? TüRKİYE'DEK! DÜNü VE BUGÜNÜ 325 dan doğruya dış politika uygulamasında değil. Türkiye'de dış politika konularının enine boyuna tartışılmağa başlamasını sağlayan içerid~ki çözülme (plüralizm). öte yandan iki en güçlü devlet ABD ile SSCB arasında "zirve diplomasisi"nin güç kazanması ve bu gelişmenin hem n~deni hem de sonucu olarak her iki blokta da çözülmelerin hızlanması. çeşitli nedenlerle -dış konuları izlemenin bir ölçüde uzmanlık gerektirmesi gibi n~denlerle. uluslararası ilişkileri 1970'lerin başında ortaya çıkacak yumuşama (detente) aşamasına hazırlamaktaydı.dolu bir dönem oldu. 27 Mayıs'ın getirdiği (iç) siyasi sorunlarla -bu arada iki askeri darbe girişimiyle.kitlelerin.daha çok günlük hayatı ilgilendiren iç sorunlarla meşgulolduğu. Bir yandan Üçüncü Dünya ülkelerinin sayısının hızla artmakta olması. dış politika konulanndaki yeni tartışmaların başladığı ilk yıllarda hemen yoğun bir kamu oyu ilgisinin dOğduğu söylenemez. 27 Mayıs'ın getirdiği 1961 Anayasası. İşte 1960'lardan itibaren Türkiye'de her iki bakımdan da ileri bir aşamaya vanlmaktaydı. Yön dergisinde) Türkiye'nin o zamana kadar izlediği dış politika eleştirilmekte. Dış politika konusunda. 1961 yılında radikal sol nitelikli bir siyasi'partinin de kurulmasıyla Türk demokrasisi yeni bir aşamaya ulaşmış oluyordu. Türk siyaset hayatına yeni güçlerin katılmasını sağlayacak niteliklerinden dolayı katkıda bulunmuştur. Yani. Türkiye'de bu değişiml~r yaşanırken. Geniş . Böyl~sine . Gerçekten Türkiye'de 1960'lann ilk yıllan. dış konularla ise ancak kendisini doğrudan ilgilendiren bir (milli) sorun ortaya çıktığı zaman ilgilendiği genel bir doğrudur. Türkiye'nin Batı blokuyla ilişkiler yerine Üçüncü Dünya ülkeleriyle ilişkilere yönelm~si gerektiği savunulmaktaydı. hem dış politika konularının Parlamento'da daha iyi dEmetilmesini sağlayacak siyasi kurumlaşma değişiklikleriyle. hem kitle haberleşme araçlarının yaygınlaşmasının hem de siyasi tartışma özgürlüklerinin varlığına ihtiyaç olduğu açıktır. Dış politikada köktenci değişikliklerin öne sürülmesi bu tarihl~rde başlamaktadır. aydın kesim içinde kısıtlı bir alandan öteye pek ulaşamıyordu. gerç~k anlamında kamu oyundan söz edebilmek için. Yine de. Yeni çıkmağa başlayan bazı yayın organlannda (mesela. Bu tartışmalar.
"Biraz da Dış Politika".. 13 Ocak 1966) yayınlanması. Ornek: Duygu Sezer. bazı yazarlar dış konulara karşı ilginin azalmasından yakınmaktaydı.."34 Kıbrıs konusu Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren rastgele bir dış politika sorunu da değildi.. Mıııiyet.• ap. karar vericiler dışındaki vatandaşlann ilgilendikleri. s.31Ta Türkiye'yi (Türk kamu oyunu) doğrudan ilgilendiren bir dış sorun ortaya çıkıncaya kadar.33 artık tüm Türkiye'de "Amerika'nın davranışı Kıbrıs sorununun dışına taşarak genel Türk dış politikası açısından incelenmeğe başlamıştır. Türk dış :politikasını yeniden gözden geçirmek gereği Türk yönetici çevrelerinde açıklıkla hissedildi. Kamu Oyu ve Dış Politika. o zamana kadar izlenen (1945 sonrası) dış politikasının Türkiye'nin dış güvenliğini tam anlamıyla gerçekleştirmediğini. 204. Karaosmanoğlu. 2. 1972. kamu oyunun Türk dış politikası konusuna yoğun ilgi duymasını sağladı. Kamu Oyu . yüksek tirajIı bir günlük gazetede (Hürriyet. "Bir Seminer Toplantısı". 30 Mart ı961. özellikle 1964 yılında ABD Başkanı Johnson'un Başbakan İnönü'ye gönderdiği ve Türkiye'nin Kıbrıs'a yapmak istediği müdahaleyi baskıyla önlemeği amaçlayan ama bunu yaparken Türkiye'nin NATO'yla ve ABD'yle yıllardır giriştiği işbirliğinin Türkiye'nin güvenliğini sağlayamabileceğini ortaya koyan mektubun 1966 yılı başında. Türkiye. Gerçek bir kamu oyu etkisinden söz edemeyeceğimiz 1950'lerin ikinci yarısında da Kıbrıs sorunu için gösteri Oyle ki. "dış politika konusu yalnızca karar vericilerin dikkatini ve sorumluluğunu üzerinde toplayan bir konu olma niteliğini kaybetmiş..K. 31 . Böylece. 237. "Angola. Ulus. Bu ortamda. 34 Ibld. 1960'lann Ortalarından Sonra / 1963 sonunda Kıbns sorununun yeniden bir bunalım dönemine girmesi. cit . 32 Sezer.ü. SBF Yayınlan No. 33 ~bid. üstelik Türkiye'yi dış alanda yalnızlığa ittiğini acı bir biçimde gördü. Amerika ve Biz". S. XiX. 30 Haziran 1960. 30 Mart ı961 ve Çetin Altan. A. yarattığı sonuçlar bakımından bir dönüm noktası oluşturdu.• s. S."32 Daha önce yalnız genellikle solda yer alan yazarlar konuyu Kıbns sorunuyla sınırlı tutmayıp genel olarak dış politika eleştirisi yaparken. tartıştıkları ve kanaatlerini hem birbirlerine hem de karar vericiye duyurduklan bir konu durumuna gelmiştir. 123'den: Y. Cumhuriyet. 339. 1960'ların ilk yıllannda başlayan ama kamu oyunun ilgisini çekemeyen dış politika eleştirilerini haklı gören ve gittikçe artan bir ilgi dOğdu.326 ÖMER KÜRKÇÜoGLU çalkantılı bir ortamda Türkiye'de geniş kitlelerin dış politika konusunda başlayan eleştirilerle fazla ilgilenmesi her halde beklenemezdi. Ankara. Nadir Nadi.
. hem Sol'da.". : Dış politikada yirmi yıldan beri kişiliğimizi. Tercüman. :!LI Sezer."39 Gerek siyasi partilerin kendi içinde. Batı Bloku içinde şahsiyetsizlik politikasına teslim olmak başkadır ..... Batı'nın.' 4fiA' . '.... 38 Ibid. 1965 Ekimindeki genel seçimlerde radikal soldaki parti üyelerinin de Parlamento'ya girmesiyle.. 40 ldcm. 20ı'den. ..... .:... -"'il - " "DIŞ POUTtKA" NEDİR? TÜRKİYE'DEKİ DÜNü VE BUGÜNÜ 327 yürüyüşü ve mitinglerde bir kitle heyecanı yaşanmıştı. Bu dönemde. hem Sağ'da üzerinde en çok durulan kavram 01du. Ahmet Kabaklı.""' _ . "36 Batı aleyhtarlığı Sağ'da ise din açısından ele alınıyordu.. hem Sağ'da .. gerekse Sağ'da yer alan yazarlar. "Şahsiyetli dış politika".••• . Cumhuriyet.. "Dış ve İç"..37 Bu ortamda ve iç ve dış etkenlerin.• ap.-ı. Batı Bloku içinde bulunmak başkadır. 523. İlhan Selçuk.. 30 Ocak 1964. "Hacı Richard". _-' __ <-:. 35 .. "Milli Memaat-Ulusal Çıkar" ile Sol'da "Bağımsız Dış Politika"dır. ge:ekse Parlamento'da dış politika konuları üzerindeki görüşmelerin arttığı ortaya çıkmaktadır. .. Batı Bloku içinde eritmiş bulunuyoruz. .. dt. 345. Türk dış politikası üzerinde. Kamu Oyu .. ı94-ı95'den. cit... 37 Sezer. Kıbrıs konusunda "bize sırf Müslüman olduğumuz için cephe aldıklan" savunulmaktaydı.... 39 Ibid. s. s... 344. yine hem Sol'da.35Sol'da yer alan bir yazar şöyle diyordu: ".-. .. . Türkiye'nin yeni ortamında elbette böylesine derin yankılar yaratacaktı. dış politikaya yönelik köktenci görüşler böylece hem Parlamento'nun içinde hem de dışında etkili 01maktaydı.. Kıbrıs sorunundan da bağımsız olarak vardığı yeni aşamada. ap. 2 Ocak ı964. Kamu Oyu .. ss. . basında. s. ABD ve NATO aleyhtarlığının zamanla şiddet olayları niteliğini de alan yoğunluğa ulaştığı bir dönem oldu.40 Ibid.38 "1965 yılı öncesi parti belgeleri ile 1965 sonrası parti belgeleri karşılaştırıldığında... dış konulara yönelik eleştiriler yoğunlaştığı gibi artık yalnız Türkiye'nin \Üçüncü Dünya'yla yakınlığa yönelmesini istemekle de kalınmadı. Halkın bildiği ve heyecanını daha önce yaşadığı bir dış sorununun 1960'ların ortalarında yeniden alevlenmesi.. s.••. Bu yıllar. gerek Sol'da. yani daha açık bir deyişle Türkiye'nin Batı'ya karşı o zamana kadar izlediği politika üzerinde yoğun bir tartışma açtılar. Dönemin öteki yaygın kavramlan. dış politika konusuna ayrılan yerin büyü-' düğü ve konuların incelenmesinde klişelerin ötesine çıkma eğiliminin belirdi ği saptanmıştır.
Uluslararası ilişkiler konulan gittikçe daha çok sayıdaki yüksek öğretim kurumlannda incelenrneğe başladı. naIrmından sonra.1 42 Ibid. Tabiidir ki. 1971:1973 dönemi. . hatta yalmz üniversite yapısı içinde kalmayıp bir özel Dış Politika Enstitüsü'nün Ankara'da kurulması da bu döneme rastlamaktadır. Ek'tek! tabloya bakınız. Türk dış politikasının oluşturulması. yani dış politikayı oluşturan etkenlerdeki çoğulculuğa da bir sınırlama getirdi. 172 vd. Türk dış politikasında 1960'ların ortalanndan sonra görülen olumlu gelişmelerde Kıbns sorununun yarattığı tepkilerin temel rolü oynadığı da bir gerçektir. ss. gelenekselolarak daha ziyade dış etkenler ile sınırlı sayıdaki iç etkenlerin (yöneticilerin felsefesi gibi) bir sonu. Dış politikayı oluşturan etkenler şeması göstermektedir ki belirli bir dış sorunun varlığı etkenl~rden yalnızca bir tanesidir. Öyle olduğu halde. 1973'densonra çok yönlü ve çok etkenli dış politika dönemi yeniden işlerneğe başladı. bu "çok yönlü"lük. dış politika yazarlanmn bir dernek kuracak sayıya ulaşmalan yine bu dönemin gelişmelerindendir. iç yapıda nasıl sınırlayıcı etkiler yaptıysa. Dış ilişkilerle uğraşan bilim ~nstitülerinin kurulması veya faaliyetlerinin çoğalması. 1964yılı boyunca İnönü hükümetini "hareketsizlik"le suçlayan AP. Öte yandan basında dış politika yorum ve haberlerinin artmasına paralelolarak. cuyken artık iç etkenlerin sayı ve ağırlığımn arttığı görülmekteydi. Yani daha net bir ifadeyle. bunun tabii sonucu olarak dış politika tartışmalarına.328 ÖMER KÜRKÇÜoGLU Gerçekten 196D'larınortalanndan itibaren Türkiye'nin "çok yönlü" dış politika uygulamasına giriştiği görülmektedir: 1963Kibns bu.411965yılında iktidara geçince "daha hareketli" olmak zorundaydı. böyle bir dersi biraz daha önceden (1956'dan) bu yana programına koymuş bulunan okullarda da dersin kal?samı genişletilip bu konuda aynca lisansüstü program uygulamasına geçildi. Uluslararası İlişkiler Tarihi ("Siyasal Tarih") derslerinin yamsıra doğrudan doğruya uluslararası ilişkiler kuramlanm ve kavramlanm okutan dersler verilrneğe. dış politikanın oluşturulmasının da ilk defa gerçek anlamıyla "çok yönlü" bir etkenler şemasına42kavuşmasıyla mümkün olmaktaydı. Özel- . Siyasal Bilgiler Fakilltesi gibi.. Kıbrıs sorunu Türk dış politikasım etkileyen etkenlerden yalnız biridir. Dış politika konulanmn ilmi araştırma konusu edilmesi de 1960'ların ortalarından sonraki dönemde hızlandı.
. Üstelik. halkın "dışkonular üzerindeki duyarlılığını da yükseltti. op. bütün bu gelişmelerin dış konularla bağlantısını kitlelere canlı ve sürekli bir biçimde gösterdi. Öte yandan. Kamu Oyu . Böylesine önemli bir konuda müdahale kararını uygulayabilmek. konuların daha serinkanlı bir biçimde ele alınmağa ba~ladığının tipik göstergesidir. dünya olaylarına karşı gelenekselolarak yaygın bir ilgisizlik içindeki Türk kamu oyunun43 dış politikaya ilgi duyabilmesi için ancak onu böylesine doğrudan etkileyen bir dış sorunun ortaya çıkması ~rekmekteydi. elbette Türkiye'ye içeride güven. Kaldı ki.. 126. yani kamu oyunun dış politikaya karşı ilgisinin doğmasında böyle bir sorunun ortaya çıkması zaten kamu oyu kavramının niteliğinden dolayı gerekliydi de. . gerek siyaset adamları ve yazarlar. gerekse genel olarak kamu oyu katında dış politikanın tepkilerden uzak değerlendirilmesine de katkıda bulundu. rast~le bir dış konu değil. ama sorunun uluslararası niteliğinden dolayı onu yoğun tepkilere de maruz bıraktı.. 1960'ların ortalarından başlayarak. dışarıda ağırlık kazandırdı. Bu da özelolarak Kıbrıs sorununa. ------ı S.. Eylül 1974'tensonra Kıbrıs sorunuyla bağlantılı başka sorunların ortaya çıkması (ABD'nin silah ambargosu gibi> ve bu yan sorunların da halkın günlük yaşayışını yakından ilgilendiren birtakım iktisadi meseleler yaratması. Türkiye'de 1970'lerlebirlikte ABD ve NATOaleyhtarlığının 1960'larınsonlarındaki sertlik çizgisinden uzaklaşması. Türkiye. 1970'ler dünyasının birkaç çok önemli uluslararası sorunundan biriydi. Türk dış politikasındaki çok yönlülük uyn Sezer.-- "DIŞ POLİTİKA" NEDİR? TÜRKİYE'DEK! DÜNÜ YE BUGÜNÜ 329 likle dış konulardaki tabuların yıkılmasında. Dış politika konusu üzerinde uzunca bir süredenberi düşünülmekte olması. Kıbrıs sorununun çapını arttırdığı gibi. 1974Kıbrıs müdahalesiyle büyük devletleri de ilgilendiren çok yönlü ve hassas bir konuda uluslararası sahnede ön plana geçmiş oluyordu. ---:!. dt. Türkiye'nin Kıbrıs'a yıllardır yapamadığı askeri müdahaleyi 1974 Temmuz-Ağustos'unda gerçekleştirmesi.. genelolarak da dış politika konusuna karşı içte duyulan ilginin sürekli bir canlılık kazanınasında etkili pldu. Türkiye'nin dış politikasında o kadar önemli sonuçlar yaratan Kıbrıs konusu. yani Cumhuriyet tarihinde 50 yıl sonra ilk defa bir savaş durumunun ortaya çıkması.. dış politikadaki "çok yönlülüğün" temel etkenini oluşturan Kıbrıs sorununun çözüme kavuşmadan ortada kalmasının birçok olumsuz yönünün yanında olumlu bir yanının bile bulunduğunu söylemek yukarıdaki nedenle mümkün görünmektedir.
Bu ilkenin bir sonucu olarak. Doğu'ya ne kadar yaklaşılabileceğinin genel sınırlarını da ortaya çıkarmıştı. Sovyetler Birliği'yle iliş~ilerde ihtiyatlı ama belirli bir dostluk temeline dayanmıştır. hem de demokratik solda yer alan bir siyasi partinin iktidannda. "Doğu-Batı yumuşamasını zedeleyecek davranışlardan uzak durmak" biçiminde ortaya çıkması ön~m taşımaktadır. açıklık kazanmağa başlaınıştı. Türkiye. dış politika konularını daha da günlük hayatın bir parçası haline getirdi. r i III. hatta başta siyasi yapısında olmak üzere toplum hayatının birçok . dış konularla gittikçe daha yakından ilgilenen bir kamu oyu önünde yapılmaktadır. Türk toplumunun küıtüründe. üçüncü olarak. Bugün dünyanın en güçlü iki devletinden biri olan SSCB'yle sınır komşuluğu. NATO üyeliğini sürdürmenin gerekçesine ulaşmıştır. Türkiye'de dış konulara karşı belirli bir ilgi ve bilginin canlı tutulmasını sağlayabilmektedir. Dış politika kavramının yukanda yer alan çeşitli (Türkiye'ye ait) nedenlerle kitlelere malolduğu bu dönemde Türkiye'nin bulunduğu Orta Doğu bölgesinin uluslararası ilişkilerdeki öneminin gittikçe artması.r olgudur.330 ÖMER KüRKÇÜOGLU gulaması. Aslında. geniş ölçüde bir Asya (Orta Doğu) ülkesidir de. Türkiye. bir yandan Avrupa kıtasında toprağı bulunan tek İslam ülkesi olması ve Batı'yla yüzyıllar boyunca bir etkileşim içinde bulunagelmesi dolayısıyla kaçınılmaz bir gereklilik olarak Batı'yla belirli bir ilişkiye sahip olmak zorundadır. Yani Batı'yla ilişkilerin "asgari" çizgisiyle Doğu'yla ilişkilerin "azami" çizgisinin ne olabileceği. Sovyetler Birliği'yle de yüzyıllar boyu süren ve mücadelelerle de dolu bir geçmişten kaynaklanan bir ilişkiye sahip bulunmaktadır. Türkiye. GENEL DEGERLENDİRME Türkiye. gittikçe daha geniş bir kitleye ulaşılması. 1970'lerin sonlannda Türk dış politikasının çok yönlülük uygulaması. Türkiye. Öte yandan. Bu yönü. Şovyetler Birliği'yle de ilişkilerini belirli bir çizginin altına düşürmernek zorundadır. 1970'lerin sonlanna gelindiğinde. dış politikada ihtiyatlılığı gerektiren başlı başına bi. Türkiye'nin temel bir dış politika ilkesinin. Batı'dan ne kadar uzaklaşılabileceğinin. olması gerektiği. kitle haberleşme araçlannda yine de hala dış olaylara yeterince yer verildiği söylenemezse de. Öte yandan. Cumhuryet döneminin dış politikasının adeta kurumlaşmış doğrultusu. yani Atatürk'ün dış politikası.
Türkiye kendisi için kaçınılmaz olan çok yönlü dış politikasından yarar elde edebilir. Türkiye'nin 1939 öncesindeki durumu burada hatırlatılabilir. Türkiye. zaten bu üç güç merkezinin. Üçüncü DünyI ülkeleriyle ve önc'elikle de komşusu Arap ve öteki İslam ülkeleriyle yakınlığa da sahip bulunmalidır. Sovyetler Birliği yöneticilerine karşı ise NATO bağlantısını gizlemeğe ve önemini küçültmeğe çalışır. Üçüncü Dünya ülkelerine karşı da bağlantısız bir ülke görüntüsü almağa çabalarsa. çok yönlü politikanın olumsuz sonucu olabilir. hiçbir bloğun tam desteğinin garantili olamayacağı demektir. Hem İngiltere cephesiyle. Türkiye'deki bütün siyasi güçlerin üzerinde birleştiği belki de tek dış konudur. Ama her üç güç merkezi önünde de. Kaldı ki."DIŞ POI1TİI{A" NEDİR? TÜRKİYE'DEKt DÜNü VE BUGÜNÜ 331 yönünde kendiııı belli etmektedir. objektif şartların zorladığı böyle bir politikayı uluslararası alana iyi anlatabilmek zorundadır. Yani. Bunun anlamı şudur: Türkiye. her biriyle iyi ilişkileri Türkiye'nin de istediği. Bu politikanın olumlu sonucu ise. böyle bir politikanın anlamı. böyle çok yönlü bir politika. her ülke için dostluğu aranır ülke olur. Doğu ve Üçüncü Dünya'nın her biriyle aynı anda iyi ilişkilere sahip olmak demektir. özellikle bazı Arap ülkelerinin bağlantısızlık çizgisindeki Batı aleyhtarlığı dolayısıyla. elbette güvenilirliğini kaybeder ve so. "Çok yönlü" dış politika. hem de Almanya'yla iyi ilişkilere sahipti. Böyle bir politikayı izlemek elbette zordur. Batı bloğu içinde kalarak. Arap ülkelerine yakın bir dış politika. Bti ülkelerin hepsi de Türkiye'ye büyük önem veriyorlardı. Türkiye.. O zaman Türkiye. Sol. yani Batı. zaten bunun Türkiye için bir zaruret olduğu. çünkü bunun da imkansız olduğu iyice ve sürekli anlatılabilirse. yani hemen hemen . 1939 yılında. NATO çevrelerinde herhangi bir Batı Avrupa ülkesinden farklı olan kendi şartlannı bir kenara bırakıp koyu bir NATO yanlısı görünümü alıp. Türkiye. O dönemde de Türkiye "çok yönlü" bir politika izliyordu. Denilebilir ki. nunda tam bir yalnızlığa sürüklenebilir. Hatta. Fakat Türkiye'nin "coğrafi determinizm"i bunu zaruri kılmaktadır. Türkiye'yi tam bir yalnızlığa da itebilir. Bu ihtimal. bu üç merkezin hiçbirine gözü kapalı bağımlı olmayan fakat hiçbiriyle de 'ilişkiyi koparmayan bir 'politika izl'emeği gerektirmektedir. Dolayısıyla. hem Sovyetler Birliği'yle. Sağ ise hem din yakınlığı hem de iktisadi imkanlar yönünden Araplara yakın bir politikayı desteklemiştir. her üç güç merkezinin de Türkiye'yi daha fazla yanlarına çekebilmek için onun izlediği çok yönlü politikayı karşılıksız bırakmaması olabilecektir. adeta tarafsız bir ülke gibi etkili bir yere sahip olabilecektir. fakat hiçbiriyle de tam bir ayniyet içinde hareket edemeyeceği.
bu ~cikme. 1945 sonrasının ilk on yılı için anlayışla karşılanabilecek Batı'ya koyu biçimde bağlı dış politikasım. Türkiye'nin kendi özel yeri öyle gerektirse bile. Üstelik. Türkiye. Böylece.LU herkesin yeıinin belirlendiği bir tarihte bile. Dolayısıyla. Bunu yaparken güçlüklerla karşılaşması da kaçımlmazdır. Böyle 'bir politikayı izlemenin güç olduğunu yukarıda söyl~dik. yine yukarıda belirttik ki Türkiye için kaçınılmaz bir zarurettir. bunun böyle olmadığını. Türkiye. 1945-1955döneminin iki kutuplu dünyasında. "iki yönlü" bir politikayı da imkansızlaştırıyordu. "zor olan". öte yandan da iki kutupluIuğu eriten başka genel gelişmelerin dOğduğu. bu ülkelerin her birinin Türkiye'yi kendi saflarına almak için yarıştıkları görülmüştür. Türkiye'nin çok yönlü politika izlerneğe başladığı üçüncü ve hatta halA devam eden dördüncü on yıllık dönemde. Hatta. hem uluslararası politikadaki gelişmelerin ~risinde kalan. zor olanı yapabilmektir. o sıralarda ortaya çıktığım hatırladıklan Kıbrıs sorununun getirdiği pragmatik bir değişiklik olarak da görebilmektedirler. Mesela. Ancak. Türkiye'nin yanlışı şu oldu ki. Kaldı ki. modası geçmiş bir politikaya saplanılmış. hem de Türkiye'nin kendi özel durumunun zaten gerekli kıldığı çok yönlü bir politika zorunluluğu yerine getirilmemiştir. yani çok yönlü bir dış politika. Üstelik. bir yandan Üçüncü Dünya olgusunun ortaya çıktığı.332 ÖMER KüRKÇÜO(. Yine de böyle bir politikayı izlemek özellikle belirli dönemlerde daha da güçl~şebilecektir. Hüner. 1970'lerin sonlarındagittikçe daha fazla kamu oyunun önünde yaşandığım yukarıda söylediğimiz dış politika olgusunun. uluslararası ilişkilerin genel yapısı çok yönlülüğe imkan tammıyorsa. çok yönlü bir dış politika izlemesi fiilen imkansız hatta ~reksiz hale gelebilir. üstelik Türkiye'yi Batı'ya bağlayan özel nedeninin (Sov~t tehdidinin) hafiflediği ikinci on yıllık dönemde de izlerneğe devam etmiştir. yani çok yönlü dış politika uygulamasının başarı sağlayabilm~sinİn. sorunlarının bulunması. Kıbrıs sorununun sa:' dece yanlışların farkına varılmasım sağlayan bir katalizör etkisi yaptığı gerçeğini iyi anlatmak zorundadır. karşısına birtakım engeller yığınıştır. Yani. 1955-65 döneminin olumsuz etkilerinden kolay kurtulamayacaktır. Birçok Üçüncü Dünya ülkesi. üçüncü bir seçeneğin bulunmadığı bir dönemde çok yönlü bir dış politika izlemek fiilen imkansız sayılabilirdi. Türkiye'yi o yılların gözüyle görmekten kendilerini kurtaramamaktadır. Türkiye'nin 1945 sonrasında izl~diği politikamn bu yıllara düşen dilimini anlayışla karşılamak gerekir. Türk dış politikasındaki 1965 sonrası değişiklikleri. yani dönemin niteliği gereği. iki kutuptan biriyle Türkiye'nin güvenlik. büyük . Türkiye'nin 1955-65dönemind~ki yanlışlarını unutamamaktadır.
_ •. . Türk dış politikasının başarı göstergesi olarak görülegeldiği halde.eleştiri konusu olmayı kolay kolay göze alamaz. Böyle bir sorun olmasa . böyle bir hükme varmak. böylesine sabır isteyen bir dış politika faaliyetinin birkaç yıl içinde olumlu sonuç vermasini isternek anlamı da taşımaktadır ki bu da yanlış bir değerlendirme demektir. her ne kadar. Bağlantısız Ülkeler Zirvesi Toplantısı'nda Kıbns konusunda Kıbns Rum yönetimini destekleyen bir kararın alınması Türkiye'de eleştiriler yarattı. sabırsız.io. Türk dış politikası. Hiçbir iktidar. üstelik.. Böylesine zor bir politikayı uygulayacak yöneticilere ne kadar büyülf. yine de Kıbrıs. birçok bakımdan kendisi eleştiriyi hak etmektedir. Basında. bir sorumluluk düşüyorsa.• '1" "DIŞ POUTİKA" NEDİR? TüRKİYE'DEKt nÜNÜ VE BUGÜNÜ 333 ustalık. Konferans'in Türkiye açısından olumsuz sonuç verdiğini görüp. Eylül 1979'da Havana'da yapılan 6. Türk dış politikası. üstelik dış konularda özellikle ağırlığı olan bazı yazarlar. Duygulanna kolaylıkla kapılabilecek kitlelerin gittikçe daha fazla önünde sergilenen çok yönlü dış politika uygulaması. Dış politika kavramının bir yasak konu olmaktan çıkmasının yararlannın görülmeğe devam edebilmesi elbette dış dünyanın ve onun içinde Türkiye'nin durumunun iyi öğretilmesine ve tabii onun için de iyi öğrenilmesine bağlıdır. sabır ve uzun zaman gerektirdiği ortaya çıkmaktadır. artık kitlenin ilgi alanına girmiş dış politika alanında -ne kadar haksızca da olsa.da.ınu biçimlendiren kamu oyu yaratıcılan da o ölçüde büyük bir sorumluluk altına girmektedir. Türkiye'nin çok yönlü dış politika uygulamasının "tam bir fiyaskoyla sonuçlandığı" kanısını dile getirdiler.~': • .:aoA. Kıbrıs konusunda veya herhangi bir doğrudan sorunda destek sağlamak için bir yolalmaktan ibaret değildir.• ~. eleştirilere uğrarsa yarar yerine zarar getirrneğe de başlayabilir. Bu eleştiriler. Türk dış politikasının tek etkeni değildir. kamu oyi. belirli ilkeleri ve davranışları uygulamak zorundadır. Kıbns konusu Türkiye'nin temel bir sorunu olup ikili ve çok taraflı uluslararası temaslardan sonra yayınlanan belgelerdeki yeri. Çünkü. Oysa. dolayısıyla da haksız.
1 (Oet. Ar100. No: 362. SBFD. "International . Ankara. Baskı). XIII. Yılı). 1961. A. A. A. ss. -.. 1964. Ransom. İlber. 1969. Danişmend. Edebiyat Fakültesi İstanbul. Prentiee-Hall. "Eski" Ankara. SBF Yayınları. Bir Dış Politika İncelemesi. ci lt. No. by 1968.Diseipline. Cilt: XXXIII. (SBF.. 1966). 169-182. Ankara. "İlk Osmanlı Parlamentosu mağan (Kanun-u Esasi'nin Ankara. Cilt: İkinci Baskı. İsmail Hakkı. Dış Politika Alanındaki Yasama-Yü. Doktora İs- Diplomasi. Hüner. No: 1-2 (Mart-Haziran 1978). 1972. 1318 (1900).. Türk Tarih Kurumu Yayını. (Üçüncü n. Politlcal Science. -~-- -- Makaleler: Ataöv. No: 2. 1938. (1797-1802).Ü. Harry Relations". 1. Ankara. Mümtaz. Yıl: 1960. XIX. House. . SBF Yayınlan.. Soysal. "The New Great Debate: Traditionalism vs. Sezer. SBF Yayınları. Uzunçarşılı. Irish). 1971. Seri-No: 16 (dO. Kısım (Karlofça Anlaşmasından XVIII. Ortaylı. Dougherty. Lippincott Co. 1978. ve "Yeni" 1979. 6&. ve Osmanlı Milletlerinin Temsili".Ü.. A. Mehmet.Ü. : Graham T. Philadelphia-New York. Jr. Türkiye Yaymevi. Türk Tarih Kurumu Yayını. Osmaniyye. J. ss. ss. Hl71. 1947. Dış Politika. İsmail Hakkı. Türkkaya. James E. IV. 1. Cilt II. World Politics. No: 339.. rütmeİlişkiIeri Üzerinde Karşılaştınnalı Bir İnceleme. Contending Theories of International Relations. Robert L. No: 183-165. Enver Ziya. Kaplan. N. 213-247. Tuncer. ss.Pfaltzgraff. No: 423. Ine. Kamu Oyu ve Dış Politika. Kürkçüoğlu.E. Siyasi Tarih. Fransa-Mısır ve Osmanlı İmparatorluğu Üniversitesi Yayınları: 63. 1956.-. Ankara. Boston. Seienee in International Relations". İstanbuL. Ankara. Om er. A. Morton "Milletlerarası Münasebetler Nedir ve Üniversitelerde Nasıl Okutulabilir?". XIII. (Ed. "Türk Demokrasisinin Kuruluş ve İşleyişinde Dış Etkenler (1946'dan bu yana)". Cilt (Kuruluştan İstanbul'un Fethine Kadar).. Vol. Basılmamış ToziJ. Osmanlı Tarihi. Cilt: XV. Yüzyılın Sonlarına Kadar). Osmanlı Tarihi. İç Etkenler Açısından Ulusal Basımevi.. Karal . 1789-1960. Abdurrahman. Şeref.Ü. 5S-81. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. Seri-No: 16 (1). Advanee of the Marian D. Tarih-i Devlet-i tanbuL. Fahir H. Ankara. . Essence of Decision. Dış Politika ve Parlamento.J. 1-20.334 ÖMER KÜRKÇÜOGLU YARARLANıLAN KAYNAKLAR Kitaplar Allison. Duygu. Karabet Matbaası. SBFD. Annaoğlu. Little Brown and Co. SBF Yliyınl~ 4 (1703-1924). İstanbul Tarih Semineri: VnI. 1975. GönlüboL. 3-24.
1967. "The Linkage Between Foreign Policyand Politics". DIŞ ETKENLER A. Rosenau). New York. İktisadi Açıdan Uluslararası Dış Kamu İdeolojik Oyunun Etkiler Etkileri Doğrudan 2. 2. c. DOğrultusu) ~ Resmi Kurumlar a. by James N. Belirli Bir Dış Sorunun 3. Siyasi Açıdan b. Siyasi Dışişleri Partiler Rolü Ordunun . 8-17. 3. C. International Politics and Foreign Policy. The Free Press. B. İktisadi Nitelikte iı •• n. Uluslararası Sistemin a. İÇ ETKENLER A.. Milli Güç Sosyal Etkenler İktisacii Etkenler . GenelOlarak b. Yetki Dağılımı) Kurulu) (Milli Güvenlik Teşkilıitı Etkenler) 3. d. Felsefesi (Kurumlaşmış (Anayasa Dış Politika. International AReader in 5th Printing. Dolaylı (Gene\) Etkenler (Yapının) Etkileri ı. Yönetim 2. NEDİR? TÜRKİYE'DEK! DÜNü VE BUGÜNÜ 335 Fred A.Psikolojik b Baskı Grupları ."DIŞ POUTtKA" Sondermann. Kamuoyu (Tarihi . D. Siyasi Nitelikte b. B. Coğrafi (Öze!) Etkenler Olması (Komşuluk) Sorunları Konum-Bölge 1. Uluslararası Bağlantılar a. Research and Theory lEd. EK TÜRK DIŞ pOLİTİKASl'na YÖN VEREN ETKENLER TABLOSU I.t (Toplum Yapısı) Siyasi Etkenler 1. ss. Resmi Olmayan Kurumlar a.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.