GÖNENLİ MEHMET EFENDİ (1903-1991)
Recep Akakuş 01 Ocak 1970
Vâiz, reîsülkurrâ.
Aslen Kırımlı bir çiftçi ailesinin çocuğu olarak Gönende doğdu. Babası Osman Efendi, annesi Fatma Hanımdır. İlk öğrenimini ve hıfzını tamamladıktan sonra 1920li yıllarda İstanbula gitti. Serezli Ahmed Şükrü Efendinin ders halkasına devam ederek 1925te kıraat ilminden icâzet aldı. Bu arada Medresetül-irşâda kaydoldu. Medreselerin kapatılması üzerine (1924) yeni açılan İmam-Hatip Mektebinin son sınıfına kabul edildi; 1927 yılında bu okuldan mezun oldu. Soyadı kanunu çıktıktan sonra Öğütçü soyadını aldı. Halk arasında daha çok Gönenli Hoca olarak tanınmıştır.
İlk görevine Gönen Merkez Camii imam-hatibi olarak başlayan (1930) Mehmet Efendi üç yıl sonra askerliğini yapmak üzere buradan ayrıldı. Dönüşte İstanbulda Hacı Kaftanî, Dülgerzâde ve Hacı Hasan camileriyle Sultan Ahmed Camiinde imamlık yaptı. En uzun görevi Sultan Ahmed Camii imamlığıdır (1954-1982). Bu sırada Üsküdarlı Ali Efendinin vefatıyla (1976) boşalan reîsülkurrâlığı da üstlendi.
Resmî görevinin yanında Gönenli Hocanın örgün ve yaygın eğitim hizmetleri Kuran kurslarında fahrî öğretmenlik ve fahrî vâizlik olmak üzere iki grupta ele alınabilir. İmam-Hatip okulları açılmadan veya yeterli sayıda mezun vermeden önce Gönenli Hoca, Türkiyede din görevlilerine karşı duyulan ihtiyacı göz önüne alarak kendi gayretiyle öğrenci yetiştirirken sonraları bu faaliyeti her türlü sorumluluğunu üstlendiği Kuran kurslarında sürdürmüştür. Kurân-ı Kerîm ve dinî bilgiler öğrenmek üzere Türkiyenin çeşitli bölgelerinden İstanbula gelen fakir öğrencilerin ihtiyaçlarını halktan topladığı yardımlarla karşılayarak önemli hizmetlerde bulunmuş ve 1940-1980 yılları arasında binlerce talebe yetiştirmiştir. Onun ilgilendiği kursların başında hepsi de Fatih semtinde olmak üzere Üçbaş Camii Kuran Kursu, Hacı Hasan Camii Kuran Kursu (İmâret-i Atîk Camii ile birlikte) ve Akseki Mescidindeki Hırka-i Şerif Kuran Kursu gelmektedir. Bunlardan başka İstanbulun muhtelif semtlerindeki birçok caminin müştemilâtında veya apartman dairelerinde barınan yüzlerce öğrencinin masrafı da yine Gönenli Hoca tarafından karşılanmaktaydı.
Gönenli Mehmet Efendi, fahrî vâiz olarak kadınların ihmal edilen din ve ahlâk eğitimine daha çok önem vermekteydi. Haftanın hemen her gününde İstanbulun çeşitli yerlerindeki camilerde kadınlara vaaz verirdi. Vaazlarında öğretmekten çok eğitme, irşad etme ve dinî hayatı canlı tutma onun başlıca hedefi olmuştur. Bu sebeple vaazlarına güzel sesiyle Kurân-ı Kerîm okuyarak başlar, ilâhi ve kasidelerle cemaati coşturur, ardından dinleyicilerin dikkatini çekecek şekilde etkili ve slogan mahiyetindeki cümlelerle kısa konuşmasını yapardı. İrşad konusunda Hz. Peygamberin Kolaylaştırınız, güçleştirmeyiniz; müjdeleyiniz, ürkütmeyiniz (Buhârî, ?İlim, 11, Edeb, 80, Cihâd, 164; Müslim, Cihâd, 6-7) meâlindeki hadisinin emrini hayatı boyunca titizlikle uygulamaya çalışmıştır. Başarısı, coşkun imanı ve ihlâsı yanında uyguladığı hoşgörüye dayanan bu yöntemden kaynaklanmaktaydı.
Bilindiği kadarıyla Gönenli Hocanın hiçbir tarikata intisabı yoktu. Bu hususta soru soranlara, Biz Resûlullahın yolundayız derdi. Fakat tasavvufun zühd ve takvâ çerçevesinde öngördüğü bütün fazilet ve üstün meziyetlere sahip olduğu için halk ona bir velî gözüyle bakmıştır. Şu var ki özellikle hanımlara yaptığı vaazlarda Hz. Peygamberin ezkâr ve evrâd olarak okunmasını tavsiye ettiği tehlîl, tesbih, dua, istiğfar ve salavât-ı şerifelerden seçtiklerini cemaatiyle birlikte okurdu ve fırsat buldukça buna devam edilmesini tavsiye ederdi. Bu evrâd ve tesbîhat daha sonra kitap haline getirilip basılmıştır (Evrad ve Tesbihat, İstanbul 1995).
Bütün ömrünü hayır hizmetlerine sarfeden Gönenli Mehmet Efendi, başta Kızılay ve Yeşilay olmak üzere yetişebildiği her çeşit hayır kurumuyla yakından ilgilendi. Halkla iç içe yaşadı, zengin fakir her sınıfın güvenini ve sevgisini kazandı. 7 Temmuz 1982de Sultan Ahmed Camii imamlığından emekli olduktan sonra da hayır ve irşad hizmetlerine koşmaktan geri durmadı. 2 Ocak 1991de vefat etti. Fatih Camiinde çok kalabalık bir cemaatin iştirakiyle, kendisinden sonra reîsülkurrâlık görevini devralan Abdurrahman Gürses tarafından kıldırılan cenaze namazından sonra Edirnekapı Şehitliğine defnedildi.
Vefatından sonra hizmetlerini devam ettirmek üzere Gönende 1994te kendi adına bir cami inşa edilmiştir. Yatılı Kuran kursu, aşevi, kütüphane ve konferans salonundan oluşan külliyenin yapımı sürdürülmektedir. Ayrıca 1995 yılında İstanbulda Gönenli Mehmet Efendi İlim ve Hizmet Vakfı adıyla bir vakıf kurulmuştur.