Kahramanlaştırma İngilizce “hero” ve “worship” kelimelerinin bir araya gelmesi ile oluşuyor. Hero-kahraman, worshipe-ilahlaştırma ve tapma. Avrupa toplumlarında övgü ve methetme esnasında sınırlar gerçekten zorlanılıyor. “En zengin dünyalı, zirvedeki yalnız milyarder, en genç milyoner, en zengin Asyalı, en zengin Türk…”
“Servetin zirvesinde dört isim, Bir kez daha dünyanın en zengin kadını… Fransa’nın büyük hanımefendisi, geri döndü… O, dünya milyarderler listesinde rekor kırmaya ve ünü dünyanın dört bir yanına yayılmaya devam ediyor… Son aylarda göz kamaştırıcı performansı ile dünyanın en fazla istenen CEO’su oldu…” Seçtiğim bu başlıklar Amerika kökenli bir ekonomi dergisinin farklı sayılarında para sahipleri için kullanılmış. Para sahibi bu kişiler anlatılırken kullanılan sıfatlar ise hayli enteresan.
Üzerinde biraz düşünelim. Bu methiyeler sadece iş adamlarına değil, futbolcu, sanatçı ve politikacılara da yapılıyor. Hatta medya sokağına hasbelkader uğrayan sıradan insanlar bile bundan nasibini alıyor.
Her ne kadar iş adamı, futbolcu ya da politikacı olsa da bir insana, aklın sınırlarını zorlayan sistemli methiyeler neden dizilir? İşin sistemli reklam ve organizasyonu yönü var. Reklam almak için iş adamını övmek insanı düşündürüyor. Doğru ile yalanı karıştırarak sahte kahramanlaştırma, hatta işi Avrupalılaştırarak “heroworship” şekline büründürmek, gerçek adı yalan olan propaganda ve dezenformasyona giriyor.
En kolay yol “gri propaganda”
Propagandanın birçok tanımı var. The Columbia Encylopedie’a göre propaganda; “Bir kişi, kuruluş ya da fikir hakkında olumlu veya olumsuz ortam oluşturulması, var olan ortamın sürekliliğinin sağlanması için toplumun fikir, his, tutum ve hareket tarzını etkilemek için haber, fikir, öğreti ve özel çağrılar yapılmasıdır.”
Propagandanın genelde sıcak ve soğuk savaş yıllarında uygulandığı söylenir. Ancak toplumda tesiri görüldüğü için bir çok propagandanın farklı alt kolları gündelik hayat içinde karşımıza çıkabiliyor. Kahramanlaştırma gündelik hayatta kültürel propaganda stratejileri içinde kolay uygulanma imkânı buluyor.
Uzun vadede daha kalıcı etki bırakan kültürel propaganda, insanları ilk başta rahatsız da etmediği için zaten batılı toplumlar tarafından sık sık kullanılıyor. Elde edilen haksız kazanca karşı tepkileri bertaraf etme ve inandırıcılığı artırma, sevdirme ve sevk etmek için kültür, sanat ve eğitim etkinlikleri propaganda amacı taşıdığı halde bunun propaganda olduğu birçok insanın aklına bile gelmiyor. Kültürel propaganda beyaz, gri ve kara propaganda içinde çoğunlukla griye yakın propaganda içinde yer alır. Dolayısı ile kahramanlaştırma beyaz ve kara propaganda arasında gri propaganda da yer alıyor. Gri propagandanın uzmanlar tarafından anlatılırken hakikat ve yalanın birbirine karıştırılmak sureti ile yapılmasına dikkat çekiliyor.
“Gri Propaganda” kitabından işi özetleyen dikkat çekici birkaç cümle: Gri propaganda “rivayet ve şayialara dayanır. Genelde kaynak gizlidir. Hadiseler çarpıtılarak verilir. Mübalağa ve yalana çok yer verilir. Kaynağın tespiti dinleyicilere bırakılır. Söylenti dediğimiz, eskilerin şayia dediği dedikodular bu kapsama giren propaganda çeşididir. Gri propagandanın kahramanlaştırmada kullanılmasının en önemli sebebi, muhatap tarafından hem iyi, hem kabul gören envanterlerin kullanılması ve insan üzerinde propaganda hissi doğurmamasıdır. Propagandayı çıkaranlar belirsiz olduğu için, gri propagandada kahramanlık gibi insana heyecan verecek konular kullanılabilir. Var olan bir özelliğe on tane daha yalan ilave edilerek muhatabı göklere çıkarma amaçlanır.
İnsanların merak duyguları kahramanlaştırma propagandasında çok kullanılır. Merak duyguları insanlarda gizli konuşuyormuş izlenimi uyandırır, fısıltı haber sistemi uygulanır. Küçük gerçekleri abartarak yayan görevliler, topluluklar içinde bilinçli olarak dolaşır.”
Tedbir için iki yaşındaki deve misali
Dergi ya da gazeteyi elinize aldığınızda gri propagandayı bulmanız oldukça zordur. Ancak aşırı övme, abartı ve kahramanlaştırmanın olduğu her yerde propaganda vardır denilebilir. Böyle durumlara karşı İslam tarihinden iki kalıcı tavsiye: İmam-ı Müslim’de geçen bir hadis-i şerifte Resul-i Ekrem, “Medhedenlerin yüzüne toprak saçın, yani onları hakir görün.” buyurmuştur. Hadis-i şerif bugüne kadar kişinin kendisi hakkında medihlerinde konu edilmişti. Ancak Nevzat Tarhan’ın bahsettiği “küçük gerçekleri abartarak yayan görevliler” hatırlandığında, kahramanlaştırma propagandası için de kullanılabilir.
Kahramanlaştırmaya karşı ikinci tavsiye Hazreti Ali’den(r.a): “Fitneye karşı iki yaşındaki deve gibi ol; onun ne binilecek sırtı, ne de sağılacak memesi vardır.” Abartı ile propaganda yapanları ne sırtına bindir, ne de senden menfaatlenmesine izin ver, şeklinde yorumlanabilir.