Dünyaca ünlü gazeteci ve ödüllü edebiyat çevirmeni Fred A. Reed'in kendisinin ve kardeşinin hikayesini anlattığı kitabı Bir Zamanlar Biz Birdik bu sene yayınlandı. Yaşadığı trajedilerden sonra Türkiye'ye gelen ve Risale-i Nur ile tanışarak Müslüman olan Fred Reed'in kitabı, otobiyografik bir eser niteliği taşıyor.
Bu sene yayınlanan Bir Zamanlar Biz Birdik kitabının yanında Türkçe'de Anadolu Kavşağı ve Parçalanmış İmgeler isimli iki kitabı daha bulunan Fred A. Reed ile, Bir Zamanlar Biz Birdik eseri etrafında, eserlerini konuştuk. Bu röportajın gerçekleştirilmesinde ve tercümesinde yardımlarını esirgemeyen Abdullah Taha Orhan'a da bu vesile ile teşekkür etmek istiyorum.
‘Bir Zamanlar Biz Birdik’ ile tam olarak neyi kastediyorsunuz?
Bir Zamanlar Biz Birdik, bir insanın kendi hakkında konuşma denemesidir, tehlikeli bir deneme... Zira kendimize karşı körleşmiş olabiliriz, kendimizi çok beğeniyor olabiliriz, kendimizi önemsiyor olabiliriz ve bu yaşamakta olduğumuz dünyada meydana gelen şeylerle uyumlu olmayabilir. Çünkü neticede biz bir hiçiz..
Sadece kendimin değil, şu an hayatta olmayan birinin daha hikâyesini anlatıyorum burada. Kitabın kapağında iki küçük çocuk görülüyor. Kaliforniya’da bir iskelede duruyorlar, 1940’ların sonlarında, bundan 60 küsur yıl önce. Ben ve kardeşim: Benden 3 yaş küçük olan merhum kardeşim..
Peki, öncesinde ‘bir’ olan bu iki kardeşin hayatları nasıl ‘ikileşiyor’? Bu ayrılık sizin hayatınıza nasıl etki ediyor?
Hayatının ilerleyen yıllarında kardeşim hayatına son veriyor. Bu bir aile trajedisine yol açıyor. Seneler boyunca üzerinde düşünmekten kendimi alamadığım bir trajedi. Diğer taraftan da seneler boyunca hakkında yazmaya cesaret edemediğim bir trajedi. Nihayet kendim de ihtiyar bir adam haline geldiğim şu zamanlarda bu paramparça iki hayattan kesitleri bir araya getirme cesaretini toplayabildim.
Onun ölümü ailemizi yıktı. Ancak ailemizi yıkan sadece onun ölümü değildi. Onun ölümüne yol açan sebepler de ailemizi yıkmıştı. Bu etkenler bütün bir Amerikan ulusunu da mahvetmişti. Bu yıkım sonrasında, benden olağanüstü şekilde pozitif bir şey ortaya çıktı.
Türkiye’ye geldim. Her ne kadar ölü olsa da Bediüzzaman Said Nursi ile tanıştım. Onun hayatı, karakteri, eserleri üzerine yaptığım araştırmalar neticesinde, nihayet Müslüman oldum.
Kitapta sizin hayatınızın yanısıra kardeşinizin de hayat hikayesini okuyoruz, değil mi?
Evet, bu kitap birden fazla hikayeyi içeriyor. Bir açıdan yaşamaya artık dayanamayan ve hayatına son veren bir gencin hikayesini ve diğer taraftan ise şu an burada konuşan bu yaşlı adamın hikayesini ve kapakta Kaliforniya’da bir iskele üzerinde görülen küçük çocuğa çok çok uzak bir şey olan İslam’a yolculuğunu anlatıyor.
Bu kitap bir açıdan bir sonun, kardeşimin ölümünün; diğer açıdansa bir başlangıcın, benim için yeni bir hayatın başlangıcının hikayesi...
Kardeşinizin ölümü üzerine sizi en çok düşündüren şey ne oldu?
Neden genç bir adam, aklı, kalbi ve ailesi de varken hayatına son verir? Bu soruya bir cevap arıyordum. Bunun için seneler harcadım.
Müslümanlar olarak şunu biliriz ki hayatımızla ve her canlının hayatıyla ilgili nihai kararları onun yaratıcısı olan zat verir. Ancak bununla birlikte bu nihai kararlara bizi yönelten, kendi aldığımız küçük kararlar da vardır hayatımızda. Bunlara “anlık sebepler” diyebiliriz. Bir tarafta “nihai sebepler” var, diğer tarafta da “anlık sebepler”.
Bu küçük trajedinin anlık sebepleri nelerdi?
Olan şuydu: Biz iki gençken Vietnam Savaşı henüz yeni başlıyordu. Yakın zamanda ABD ordusuna girmek ve Vietnam’da savaşmak zorunda kalacak yaştaydık. Her nedense, çok bilinçli bir tercih olmasa da, bunun benim için yanlış bir şey olduğuna karar verdim. Zira şimdiye kadar hiçbir Vietnamlı ne ailemize saldırmış, ne ülkemizi işgal etmiş, ne de bize veya ülkemize en küçük bir zarar vermişti. Diğer taraftan ordumuzsa Vietnam’da savaşıyor, insanları öldürüyor ve tahayyülü imkansız zulümler işliyordu.
Peki, siz ne yaptınız, orduya katılmadınız mı?
Buna ortak olamayacağımı anladım ve bir karar verdim. ABD’yi terk ettim, kaçtım. Ebeveynlerime itaatsizlik ettim, onlar “savaşa gitmelisin” dediler, bense “hayır gitmeyeceğim” dedim.
Diğer taraftan bu itaatsizlik benim için çok önemliydi. Bugün burada sizinle konuşabiliyorsam bu, o zaman söylenen bu “hayır” sayesindedir.
Bazen bunu yapmak zorundayız. Neden? Çünkü içimizde ‘vicdan’ dediğimiz, bize doğru ve yanlışı gösteren bir pusula var. Bu bizim fıtratımızda var, tabiatımızın bir parçası. Tabi bir de bizi kötüye sevk eden bir tarafımız da var. Şeytan da bu işi yapıyor.
Ya kardeşiniz?
Maalesef kardeşim buna direnemedi, zorunlu olarak orduya katıldı ve Vietnam’a gönderildi. Savaş alanında sıcak çatışmaya katılmadı. Ona yaralıların fotoğrafını çekmek üzere tıbbi fotoğrafçılık vazifesi verildi. Onunkiler, Amerikalı yaralılardı. Fakat o karşı tarafta çok daha kötü durumda olan yaralılara şahit oldu. İnanıyorum ki onun ölümünün temel sebebi bu şahit olduğu dehşetti.
Bunu nasıl temellendiriyorsunuz?
Hayatımızda kötü bir şey yaparsak, haksız yere birini öldürürsek, bir zulüm işlersek, birine işkence yaparsak, bunu kendimize nasıl açıklayabiliriz? “Tanrı bize bunu yaptırdı” mı deriz? Eminim ki hiçbir din böyle dememize müsaade etmez. Her ne kadar bazı insanlar böyle dese ve bunu meşru görseler bile, benim buna cevabım kesinlikle hayır, hangi şartlar altında olursa olsun böyle denilemeyeceği yönünde.
Öyle bir durum içindeyseniz sorun içinize işlemeye devam eder ve içinize nasıl işlediğinizi o anda bilemezseniz, sonuçsa bir tradeji olabilir.
Vietnam gazilerinin çoğunda yaşanan bir durum sanırım bu.
Evet, ilginçtir; Amerika’nın başkenti Washington DC’de Vietnam’da ölen Amerikan askerleri için yapılmış bir hatıra anıtı vardır. Yaklaşık 50 bin askerin isminin yazılı olduğu granit bir duvar... Ancak en az bu kadar, belki de daha fazla sayıda, orada gördükleri ya da yaptıklarından ötürü kendini öldüren Vietnam gazisi Amerikan askeri vardır. Gerçekten çok acı verici bir şey.
Yazdığım bu kitap, o anıtta ismi yer almayan biri için küçük bir hatıra olarak yazıldı. Ölüm nedeni ne olursa olsun o da bu savaşın bir kurbanıydı.
Sizin hikayenize gelirsek, kardeşinizin ölümünün ardından bir sorgulamaya girdiğinizi ifade etmiştiniz. Bu bağlamda neler yaptınız? Hangi adımları attınız?
Böyle bir olayla karşılaşan ve parçalanan ailemize dair, sonradan hayatta kalan tek kişi olarak şunları sordum kendime: “Ne yapabilirdik, yapabilecek olup da yapmadığımız bir şey var mıydı?” Cevap, hayır, yoktu. Kendi kendini tahrip başladığında hiçbir şey onu durduramaz. Psikolojik danışmanlık, ilaçlar vs. Hiçbir şey onu durduramazdı. Bir insan bir işi yapmaya odaklandıysa, o onu yapacaktır, ona kimse engel olamaz.
Kardeşimi kaybettim, fakat bu kayıp beni “kardeşliği” aramaya ve nihayetinde İslam’a götürdü.
Kardeşimin vefatından sonra kısa süre içinde hayatım alt üst oldu. Daha önce söylediğim gibi, bu trajik hadiseye dair cevaplar arıyordum. Ve cevabı bulmak için en iyi yöntem içinde bulunduğum çevreyi terk etmekti. Kanada’da güven içerisinde yaşıyordum, bir ailem, iki çocuğum vardı, ancak içinde yaşadığım hayat bana bu cevabı bulmak için elverişli değildi. Kanada’dan ayrıldım, işimi bıraktım ve tamamen farklı bir işe başladım. Gazeteci oldum ve İslam devriminin olduğu sıralarda İran’a gittim. Burası ilginç bir nokta, çünkü İslam’la ilk temasım burada olacaktı.
Kanada’da hiç Müslüman biriyle tanışmamıştım. İran’da ise İslam adına Şah’ı deviren bir Müslüman halk kitlesi beni bekliyordu. Tabi ki İslam dini hakkında son derece cahildim. Sünni - Şii ayrımı hakkında da... Benim için bir önemi de yoktu. Beni cezbeden bu halk ayaklanmasının gücüydü. Oraya gittim, hakkında yazılar yazdım, çok sayıda makale kaleme aldım, belgesel filmler yaptım ve nihayet İran hakkında 3 kitap yazdım.
İşte o zamanlar İslam düşüncesi bana, hem bir gazeteci hem de bir insan olarak ilgi çekici gelmeye başlamıştı. Bilirsiniz bir gazeteci olarak kendinizi işinize verirsiniz; bazen biriyle mülakat yaparsınız, sonra gider başka biriyle mülakat yaparsınız. Fakat bir düşünce dikkatinizi çekerse onu takip etmeye başlarsınız. İşte bana da bu olmuştu.
“Anadolu Kavşağı” fikri nasıl doğdu? Türkiye’yle ilk temasınız İran’dan sonra oldu sanırım?
Türkiye’ye geldim. Kendi kendime acaba İran’dakine benzer bir şey Türkiye’de de yaşanabilir mi diye sordum. Türkiye de seküler bir elitin yönettiği, askeri darbelerin yaşandığı bir ülkeydi. Erbakan hükümeti meşhur 28 Şubat post-modern darbesiyle alaşağı edilmişti. Bütün bunlar bana bu soruyu sordurmuştu: İran’la benzer bir şey Türkiye’de de olabilir mi?
Türkiye’de bildiğimiz gibi asla böyle bir şey yaşanmadı. İran’da İmam Humeyni vardı, Türkiye’de ise Said Nursi. Birbiriyle çok çok uzak olan iki figür. İki din adamı, biri Sünni biri Şii. Kendi kaynaklarına oldukça hakim fakat yolları birbirinden oldukça ayrı iki âlim...
O zaman Said Nursi’yi tarihi bir figür olarak görüyordum: Yeni Cumhuriyet rejimine karşı mücadele etmiş ancak yenilmiş, hapse atılmış ve projesi çökmüş bir muhalif figür. Vakıa buydu, bu bir yenilgiydi. Eski Said yenilmişti. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusuna meydan okumuş ve bu nedenle sürgün edilmişti. Çeşitli suçlarla yargılanıp hüküm giymişti. Fakat o, rejimi devirecek bir İslami hareket oluşturmak yerine bunun tam tersini seçmişti. Acz ve fakrı verilebilecek en doğru cevaplar olarak görmüştü bu yapılanlar karşısında. Ve zaman içerisinde İslam’ı olmasa da, imanı yeniden ihya etmişti.
Bunun gibi bir karakter ve hayat, benim gibi sorularına cevaplar arayan birine nasıl ilgi çekici gelmezdi ki...
Görünen o ki İslam’a olan yolculuğunuz Türkiye’de hız kazanmış. Bu arayışınız ne kadar sürdü?
Önceleri bir komünist ve ateisttim. Yolculuğumun ne kadar uzak bir noktadan buralara geldiğini anlayabilirsiniz. Tabi bu yolculuk kısa sürmedi, 25 seneden fazla vaktimi aldı.
Bu yolculukta kilit figür Bediüzzaman Said Nursi oldu, özellikle güçlü karakterinden dolayı. Devlet bütün kurumlarıyla bu adamı görmezden geliyor, yok sayıyordu. O ise ücra bir köyde esarette, ya da hapiste, sonra Risale-i Nur külliyatı halini alacak kitapları yazan bir adam. Bir gazeteci-yazar olarak Said Nursi’nin karakteri beni büyülemişti.
Bu süreçte karşılaştığınız şeylerden sizi en çok etkileyeni ne oldu?
Kitapta da en merkezi dönüm noktalarından biri olan ve bana en çok dokunan hadiseyi Urfa’da yaşadım. Said Nursi’nin ayak izlerini takip ediyor, onun gittiği şehirlere gidiyordum. Urfa’ya da bu çerçevede gittim ve ‘boş mezar’ı gördüm. Rehberim bana neler olduğunu anlattı. Nursi Isparta’dan buraya gelmiş, burada vefat etmiş ve buraya gömülmüştü. Sadece 2 ay sonra ordu gelmiş, mezarı parçalamış ve naaşını bilinmeyen bir yere götürmüştü. Bu sadece ölü bir adamdı. Neden ordu / devlet ondan bu kadar korkuyordu ki? Mümin veya Müslüman olmasanız bile bunun ne kadar ilginç bir şey olduğunu takdir edersiniz. Bu benim dikkatimi çekti. Hayatımda bunun gibi çok az hadise dikkatimi çekmiştir. Bunun üzerine, bu adamın karakteri, hayatı ve eseri üzerine derin bir inceleme yapmam gerektiğini anladım.
Türk okuru “Bu kitap Amerika’da doğmuş, Kanada’ya göç etmiş birinin hayatını anlatıyor. Bana çok uzak, hem bireysel hem toplumsal anlamda çok uzak, neden ben bu kitabı okuyayım ki?” diyebilir. Bu gayet meşru bir soru. Okurlarımızdan kendi kendine böyle bir soru soran birine şunu söyleyebilirim: “Evet, gerçekten kendine bunu sormalısın. Ancak diğer taraftan şunu da sormalısın, bir insan olarak ikimiz arasında ortak olan şeyler neler? İkimizin insan olarak maceramızda ortak olabilecek yanlar nelerdir? Dünya algımız, vicdanımızın bize doğru - yanlış dediği ve bizi yönlendirdiği şeyler? İşte bu kitap senin vicdanına hitap ediyor, bunun gayretinde. Yazar olarak benim amacım bu: Vicdanına seslenmek. Şunu göstermek istiyorum: Kim olursan ol, komünist de olsan, ateist de olsan, eğer bir kalbin varsa halen mesajı alabilirsin.”
TRT Türk "Devrialem" programında yayınlanan Fred A. Reed röportajı:
Yusuf Sami Kamadan konuştuGüncelleme Tarihi: 24 Mayıs 2016, 10:53