|SİBEL ÖZBUDUN|
|AKP’NİN KADINLARA KARŞI SAVAŞI: “MADAM GİBİ ÖLMEK”…|
|Temel Demirer|
|“İNSANLIK HÂLİ”NİN TERCÜMANI: FRANZ KAFKA|
|Seher Yeğin|
|”KIRKLARIN DİRENİŞİ” kitabı üzerine röportaj|
|Nesrin Arıkan|
|Akıllı ve iradesi hür bir insanı kimse yönetemez kullanamaz ve ezemez..|
|sevda kuran|
|MEVSIMSIZ...|
|Zeynep Tozduman|
|SURİYE/ KAMIŞLI- WUSTA’DA PATRİK EFREM KERİM ŞAHSINDA, SÜRYANİ HALKINA YAPILAN İNTİHAR SALDIRISI|
|Alış||Satış|
|Dolar||3.8765||3.8921|
|Euro||4.5728||4.5911|


Anlık


Yarın


|0°||10° -2°|
Kürdçe'nin Lehçeleri ve Siveleri - Fikret Yasar
Kürdçe'nin Lehçeleri ve Siveleri - Fikret Yasar
Kasgarli Mahmut’un “ Divan-a Lugati Türk” adli eserinde belirttigi ERDUL KURD cografyasinda Kurdçe hala basat dillerden biridir.
Tarihsel süreç içinde bu genis cografyada pek çok Kurdi lehçe, sive ve bunlara bagli agizlar olusmasina ragmen isgal ve yasaklar bu dilin gelisimine engel olmustur.
Bilhassa TC’nin sözde dil bilimcileri bilimsellikten uzak siyasi amaçli köken ve dil arastirmalarinda Kurdleri “dagli Türkler” dillerini de Arapça, Farsça ve Türkçe karisimi gibi birkaç bin kelimelik dil olarak göstererek bu alanda en büyük tahribata neden olmuslardir. Bu yönde yapilan siyasi amaçli çalismalar Kurdistan’da bölünme ve asimilasyon derinlestirmistir. Özellikle Zazaca’nin Kurdçe’nin bir lehçesi olmadigina dair tezler dikkat çekicidir! Türklerin yani sira bazi Ermeni ideologlar da Zaza cografyasina göz dikerek Zazaca’nin Ermeniceye daha yakin ve Ermeni kökenli olduguna dair tezler üretmislerdir.
Isgaller kendi (ganimet-talan) kültürünü yaratir. Kadim Kurdistani zenginlik bu yüzden isgalcilerince sevilmis ve terk edilmemistir. Bu yüzden Anadolu’ya sonradan gelen Arap, Roma, Ermeni, Fars ve Türklerin Kurdistani elde etme politikalari birbirine benzemektedir! Ne yazik ki Anadolu Kurdistan’inda amaçlarina ulasamayan Ermeni ve Türkler, Gence, Kelbeçer, Lâçin, Zengilan ve çevresini kapsayan Kafkas Kurdistan’inda basarili oldular. Gence bir zamanlar “Kurd Seddadi Devletinin” baskentiydi, ama simdi ..?
Peki bu halk bunca uzun zamandir neden isgal ve imhadan kurtulamiyor?
Tabii ki sömürgecilerle ortak olduklari için Kurdistan hala bir sömürge olarak ellerinde inliyor!
Kurdi uyanisi ve gelismeyi engellemek isteyen Isgalciler Kurdistan’da kalici olabilmek için, bölgede bilimsel çalisma yapmak isteyen ülkelere Kurdi degerleri yok sayma veya çarpitma karsiliginda ortak sömürü düzeni kurarak emanet cografyada devsirme iktidarlarina devam etmektedirler.
Ancak tüm isgal ve buna bagli politikalarin getirdigi yasaklara ragmen Kurdiyat yine de yerli ve yabanci arastirmacilar tarafindan dikkatle izlenmistir.
Bu bölümde bazi Kurd arastirmacilarin Kurdçe ile ilgili çalismalarindan özetler sunmak istiyorum, zira Kurdçeyi en iyi Kurdler –devsirmeler hariç- tahlil edebilir.
Ilk defa 1597 yilinda Bitlis emiri Serefxan-é Bidlisi tarafinda yazilan “Serefname” adli eserde Kurd topluluk ve asiretlerinin ele alindigini görüyoruz. Serefxan yaklasik olarak 400 yil önce ele aldigi sosyolojik çalismasinda Kurdleri Kirmanc, Lor, Kelhur ve Goran olarak dörde ayirmistir.
Ziya Gökalp, TC’nin 1922´de planlanan asimilasyon politikalarina veri toplamak için hazirladigi sosyolojik analizler çalismasinda konuyu çarpitarak Kirmanc, Zaza, Soran, Goran ve Lurr’larin birbirlerini anlamayan bes ayri kavim oldugunu ileri sürmüstür. Ancak daha sonra Ehmed-é Xani’nin çalismalarindan etkilenerek bunlarin kadim Kurdçenin lehçeleri oldugunu kabul eder!
Dr. Kemal Fuat, lehçeleri siveleriyle beraber dikkate alarak dörde ayirir:
a) Kuzey Kirmanci Lehçesi: Siveleri; -Efrini, -Ciziri / Botani, -Sincari, -Bahdini, -Hekkarî, -Sikaki.
b) Güney Kirmanci Lehçesi: Siveleri; -Sorani, -Silêmani, -Mukri, -Sineyi.
c) Güney Kurdçesi: Siveleri; -Xaneqini, -Feyli, -Kirmansahi, -Leki/Léhki, -Qulgayi, -Kelhori, -Perewendi.
d) Goran-Zaza Kurdçesi: Siveleri; -Hewramani, -Kénuleyi, -Gehwareyi, -Bacélani, -Zengéneyi.
Dr. Fuad, Büyük Loristan´da konusulan Lurr lehçesinin tartismasiz Güney Kurdçesi oldugunu belirtmektedir.
Heme Xursid, Zimané Kurdi adli eserinde söyle bir analiz yapmaktadir.
a) Kuzey Kirmanci Lehçesi: Siveleri -Beyazidi, -Hekkari, -Botani, -Semdinani, -Bahdinani.
b) Orta Kurmanci: Siveleri; -Mukri, -Sorani, -Erdelani, -Silêmani, -Germiyani.
c) Güney Kurmanci: Siveleri; -Lurr, -Bextiyari, -Mamesani, -Gohgilo, -Lek / Léhi, -Kelhurri.
d) Goran: -Gorani, -Hewramani, -Bacelani, -Zazaca.
Heme Xursid de Lurrcayi Güney Kurmancisine dâhil etmistir.
M. Emin Hewramani, çalismalarinda söyle bir siniflandirma yapar:
a) Yukari Kirmanci ( Bahdini),
b) Orta Kirmanci (Sorani),
c) Asagi Kirmanci ( Gorani).
Sonra da, Goraniyi su sekilde sivelerine ayirir; Hewramani, Lurri, Bacelani ve Zazaki.
Dilbilimci Malmisanij, Kürtçeyi bes ana lehçeye ayirir:
a) Kuzey Kurdçesi ya da Kirmanci lehçesi,
b) Güney Kurdçesi-Kirmanci veya Sorani,
c) Kirdki-Kirmanci, Zazaki veya Dimilki lehçesi. (Dérsim, Çewlig, Améd ve Sêwereg de konusulan sive)
d) Gorani lehçesi.( Zazakiye yakin olan bu lehçe Hewrami olarak da bilinir.)
e) Güney Kürdistan´in diger lehçeleri: Kermansahi, Lekki, Lurri, Sencabi ve Kelhuri.
Malmisanij de Lurriyi Güney Kürdistan lehçeleri arasinda göstermistir.
Mihemed Merduxi, Kurd lehçelerini Kirmanci, Gorani, Lurri ve Kelhurri diye dörde ayirir.
Prof. Qinatê Kurdo, Zazaca ve Yukari Kirmanc lehçelerinin ayni dil oldugunu söyler.
Eladdin Secadi, Kürt dilinde iki büyük lehçe bulundugunu, bunlarin Bahdini ve Sorani lehçeleri olduguna dikkat çekerek Bahdini Lehçesinin Anadolu, Suriye ve Musul’da, Soranin ise Irak´in Iran siniri Erdelan ve Mükriyanda konusuldugunu söyler…
Kurdçe ile ilgili yabanci ve yerli arastirmacilarin zaman zaman çelismesinin esas sebebi yukarida vurguladigim yasakçi engellerin olmasindandir. Çünkü çalisma sahasi ve imkânlari tehlike ve kisitli olanaklar yüzünden yeterince incelenemiyordu. Ama buna ragmen genel olarak Kurdçe’nin baslica dört veya bes lehçeye sahip oldugu görüsü dil bilimciler tarafindan kabul görmüstür.
Sonuç olarak Kurdçe'nin lehçelerini söyle siralayabiliriz:
1) Kirmanci,
2) Sorani,
3) Lorani,
4) Gorani
5)Zazaki
Bir dili tanimlamak ve tespit etmek için tek basina dilbilim yetmez elbette!
Dogru bir arastirma için tarih, sosyoloji, siyaset ve cografik etkenlerin de incelenmesi gerekir.
Ama artik Kurdistan yavas yavas özgürlesmekte ve olusan özgürlük ortaminda Kurd arastirmacilarin bütün bunlari dikkate alarak çok sey basaracaklarina inanmamiz gerek…
Fikret YASAR