Morus sözcüğü Yunanca tatsız, lezzetsiz anlamındaki moros sözcüğünden gelir.
Kara dutun anavatanı bazı eserlerde Anadolu ve Kafkaslar olarak, bazı eserlerde ise İran olarak geçer. Ön Asya üzerinden Akdeniz ülkelerine yayılmıştır.
Beyaz dutun anavatanı Çin’dir. Yaklaşık 12. yüzyılda Anadolu’ya getirildiği sanılmaktadır. Mor dutun anavatanı Kuzey Amerika’nın doğusudur. 1629’da Avrupa’ya getirilmiştir. Mor dut, beyaz ve kara duta göre soğuğa daha dayanıklıdır. Eskiden dut yapraklan yüksek ateş ve peklikte kullanılırdı. Balkanlarda ise şekere karşı kullanılmaktadır.
Hippokrates kurutulup toz durumuna getirilen yapraklarını kadın hastalıklarında kullanmıştır. Yunanlı ve Romalı hekimler olmamış meyveleri kurutup döverek mide hastalıklarında, yapraklarını yağda ezerek yanıklarda, ağaç kabuğunu kaynatarak diş ağrısında kullanıyordu. Kara dutun faydalarına en çok Dioskorides değinmiş ve güneşte kurutulan veya kaynatılarak koyulaştırılan meyve suyunun büzücü olduğunu, bademcik iltihaplarında, akıntılarda ve iltihaplı çıbanlarda etkili olduğunu yazmıştır. Mide hastalıklarındaysa olgunlaşmamış ezilmiş meyvelerden yararlanmıştır. Kaynatılan kök kabuklarından elde edilen özünü ten yaya ve bazı bitki zehirlenmelerine karşı panzehir olarak uygulamıştır. Yağda ezilen yapraklarının yanık tedavisindeki gücünü övmüştür. Kök ve yapraklar kaynatılarak elde edilen sıvıyı diş ağrısında gargara olarak kullanmıştır.
Hildegard dutu, karaciğer hastalıklarına karşı övmüştür. Matthiolus olgun meyvelerinin sürücü ancak zayıf olanlarda peklik verici olduğunu yazmaktadır. Lonicerus ağaç kabuğunun peklik giderici olduğunu yazmaktadır. Madaus kara dutun balgam söktürücü ve hafif sürücü olarak uygulanabileceğini yazmış, şeker hastalığında yapraklarının olumlu sonuçlar verdiğini belirtmiştir.
Çin’de yetişen Morus Bombycis Koidz türü çok uzun süreden beri şeker hastalığı, ödem, iktidarsızlık ve böbreklerin aşırı fonksiyonlarına karşı önerilmektedir. Eski Yunanlılar kara dutu çobanların tanrısı Pan’a adamışlardır. Tomurcuklarını don tehlikesi tamamen ortadan kalktıktan sonra açtığı için aklın sembolü olarak kabul edilirdi.
Tıbbi Nitelikleri: Büzücü, canlandırıcı, sürücü, şekere karşı koruyucu. Dut şurubu, İngiliz ve İspanyol ilaç kodeksine alınmıştır. Genellikle ilaç karışımlarına aroma ve renk verici olarak karıştırılır.
Kullanıldığı Yerler: Anjin, diş ağrısı, ince bağırsak iltihabı. Dut şurubu balgam söktürücüdür ve alkalik özelliği nedeniyle ateş, boğaz ağrısı ve öksürükte kullanılır.
Botanik: Beyaz dutun Çin’de 4500 yıldan beri tanım yapılmaktadır. İpek böceği üretimi yüzünden meyvesinden çok yaprakları değerlidir. ihracatının yasak olmasına ve çok sıkı korunmasına rağmen tohumu, MS 550 civarında keşişler tarafından bambuların içine saklanarak kaçırılmıştır.
Küçük bir ağaç olan beyaz dut ağacı yavaş gelişir ve 200 yıl yaşar. Boyu 6 metrecivarındadır, ancak bazen daha fazla uzadığı da görülür. Hafif, kumlu toprakları seven beyaz dut, üzümün yetiştiği bölgedeki dona dayanıklıdır. Kışın yapraklarını döker. 6-14 cm boyunda olan yaprakların üstü açık yeşildir. Sadece yaprak altındaki damarlar kıllıdır. Uzun saplı olan oval yaprakların kenarları iri dişli, uçları sivridir ve çeşitli biçimde parçalıdır. Mayıs ayında görünmeyecek kadar küçük olan erkek çiçekler, yumurta biçimli dişi çiçeklerin yanında açar. 1-3 cm boyundaki meyveler, temmuz ağustos aylarında olgunlaşır. Orta Asya’da 6 cm boyunda meyve veren beyaz dut ağaçları da yetişmektedir. Meyvelerin rengi süt beyazdır, ancak sarımsı, pembemsi olanları da vardır. Amerika’ya 19. yüzyılda ipek böceği yetiştirmek amacıyla götürülen beyaz dut bahçelerin sevilen meyve ağacı olmuştur.
Kara dut MÖ 400’den beri Yunanistan’da yetiştirilmektedir. Yunanistan’dan Roma ve Avrupa’ya dağılmıştır. Gelişebilmesi için bol ışığa ve sıcağa ihtiyacı vardır. Kara dutun boyu 10 ile 25 metre arasında değişir. Çok dallı olan ağacın büyük ve yuvarlak bir tacı vardır. Tabanı geniş kalp biçimli olabilen yaprakların kenarları kaba dişli ve uçları sivridir. Üstleri koyu yeşil olan yaprakların altı kıllıdır. Dişi ve erkek çiçekler çoğunlukla aynı ağaçtadır. Meyveler temmuz ağustos aylarında olgunlaşır. Meyveler 2 cm kalınlığında, 3-6 cm boyunda ve siyahımsı menekşe rengindedir.
Kırmızı dut 1629 yılında Amerika’nın doğusundan Avrupa’ya gelmiştir. Soğuğa beyaz ve kara duttan daha dayanıklıdır. Büyük ve gösterişli olan ağacın boyu 20-30 metre arasında değişir. Sıcak ve zengin toprakları sever. Yaprakları geniş, yumurta biçimli, kenarları keskin dişli, kısa ve sivri uçludur. Yaprakların üstü çıplak altları ise hafif kıllıdır. 2-3 cm boyundaki yarım küre biçimli parlak kırmızı meyvelerin 1,5 cm sapları vardır.
Nelerinden Yararlanılır: Meyvesinden, yaprağından, ağaç kabuğundan yararlanılır.
Toplanması ve Saklanması: Meyveler olgunlaştıktan sonra toplanır ancak saklanamaz, hemen yenilir. Yapraklar baharda toplanır, havadar ve gölge yerlerde çok ince serilerek kurutulur. Küçük parçalara bölünerek veya toz durumuna getirilerek, ağzı kapalı kavanozlarda, nemden korunarak serin yerlerde saklanır. Ağaç kabuğu son baharda, ağaca zarar vermeyecek biçimde yaşlı dallardan soyulur ve gölgede kurutulur. Küçük parçalara bölünerek ağzı kapanabilen cam kaplarda saklanır.
Kokusu ve Tadı: Olgun beyaz dut tatlı, sulu ve yumuşaktır. Kara ve mor dut sulu, ekşimsi tatlıdır.
Yan Etkileri: Herhangi bir yan etkisi yoktur. Olmamış dut meyvesi yenilmemelidir; mukoza dokusu kanamalarına neden olabilir.
Kullanma Biçimleri: içten ve dıştan uygulanır.
Bitkiden Yararlanma Yöntemleri: Yapraklarından ya-pılan çayından ve meyvesinden yapılan şurubundan yararlanılır.
İçindeki Bazı Maddeler: Su (%86), fruktoz, glikoz (%10), proteinler, karbonhidratlar, mineraller (demir, fosfor, kalsiyum), vitaminler (karoten, riboflavin, tiamin, niasin, C vitamini), elma ve limon asidi, çok az pektin. Yapraklarında yüksek oranda kalsiyum karbonat, az da olsa adenin, asparagin asit, glikoz ve pepton vardır.
Kısa Açıklamalar:
- Anadolu’da meyvesinden pekmez ve pestil yapılır.
- Dutun içindeki bazı maddeler, yaşlılık nedeniyle oluşan lekelerin kaybolmasını Sağlar.
- Hindistan’da yetişen bir dut ağacında bulunan noni drogu bağışıklık sistemini güçlendirici maddedir. Morinda Noni Plus adı altında satılmaktadır.
- Meyvesi kurutularak kışın yenir.
- Meyvesinden dut şarabı yapılır.
- Tokat ve çevresinde meyvesinden dut sirkesi yapılır.
- Yabani beyaz dutun yaprakları ipek böceği larvasına yem olarak verilir.