Bulgaristan’in Kochan Koyu – Chech Bati Rodop Daglari Pomaklarindan (Mekodonya’nin Pirin Bolgesi) Damjan Iskrenov ve Shikir Bujukov ile Roportaj
Roportaji Yapan Prof Aneta Svetieva. 20 Mart 2004 Uskup Mekodenya Cumhuriyeti.
Roportaj Konusu: Bulgaristanin Chech bolgesinden gelen Pomak temsilciler ile etnik kimlik ve devlet ile olan iliskileri ve devletin din ve etnik kimlik politiklari tezlerinde gunumuz Pomak kulturune olan yaklasimi ve etnik kokenleri uzerine uretilen tezler.
Anahtar Kelimeler: Pomaklar, Bulgaristan’in Rodop Daglari Chech Bolgesi Pomaklari kimlik tanimlari ve dinsel altyapisi.
Aneta Svetieva : Eger sakincasi yok ise bu roportaji internet gazetemizde yayinlamak istiyorum.Lutfen bize kendinizi tanitir misiniz? Uskupe gelme nedeniniz nedir?
D.I. Damjan Iskrenov: Bulgaristan Pomak Dernegi temsilcileri olmamiza ragmen bizi tatil icin davet edildigimiz icin buradayiz. Ben 1961 yilinda dogdum. Is adamiyim.Evli ve iki cocugum var. Kizim burada uskupte okuyor.Oglum ise 10.sinifta,.
A.S. Bulgarista’nin her zaman ki resmi tezlerine gore Pomaklar muslumanlastirilmis Bulgarlar.Elbette Pomaklar hakkinda farkli tezler mevcut. Hatta Yunanistan tezine gore,Yunanistan’da yasayan Pomaklar antik Yunan kokenliler.Digeri ise Turk kokenli olmalari ve buna benzer tezler. Bulgaristan’da nasil hissediyorsunuz. Hangi kulture daha yakin hissediyorsunuz.
D.I.Ortalama bir rakkam ile Bulgaristan’da 350 bin Pomak yasamakta. Butun Pomaklar Bulgar ve Turk Devletlerinin asimilasyon politikalarina muhattap.
A.S. Benzer durum burada da gecerli.
D.I. Bizim icin de ayni durum gecerli. Bu nedenledir ki amacimiz butun Pomaklarin birligini saylayarak sadece Bulgaristan’da degil ayni zamanda Mekedonya,Yunanistan, Arnavutluk’ta ki Pomaklar ile de. Biz bir ulusuz.Trakya-Mekedon kabileler. Dogru olarak Buyuk Iskenderin Pomaklari.Onun yonettigi donemden.
A.S : Tarihle ilgileniyor musunuz?
D.I. Evet
A.S. Ben daha cok gunumuz kulturu ile ilgileniyorum. Ornegin aile iliskileriniz. Evde kullandiginiz dil ve lehce. Okullarda ogrendiginiz Edebiyat dilinden farkli mi? Folklorunuzde ki farkliliklar,sarkilariniz ve danslariniz baglaminda? Digerleri ile hissettiginiz farkliliklar var ise nedir?
D.I. Her bir nufus kendi lehcesine sahip. Herkez gibi bizimde bir lehcemiz var.Dilimiz resmi dilden basitce farkli bir dil.Fakat uzun bir suredir, bizler Bulgarca ve onun edebiyatini ogrenmekteyiz.Bu Yunanistan’da da olmaktadir. Zamanla bazi seyler degismekte.
A.S.Bazi degisiklikler olmak zorunda.Degisiklik olmadan olmaz. Fakat siz nasil hissediyorsunuz? Ornegin Folklorunuz ile ilgili olarak yaslilarinizdan ve bilgelerinizden cesitli hikayeler duymus olmalisiniz.
D.I. Folklor konusunda sozu Shikir Bujukov’a vermek istiyorum.Kendisi bu konulara hakim eski bir Milletvekilidir.
A.S. Kendinizi tanitir misiniz?
S.B. Ben Shikir Bujukov Bulgaristan’in Blagoevgrad bolgesine yakin Kochan koyundenim.Ogretmenim ve kareografi dalinda diploma sahibiyim. Su an icin emekliyim. Bulgaristan Millet meclisinde temsilci idim.7. donem.Folklor uzerinde calistigim alandir.Sizin ilgilendiginiz konu.Yasadigimiz bolge cografi olarak Mesta nehri ve Pirin Mekedonya ve Bati Rodop daglari aramizda.Iyi bilindigi gibi Dabrash.Bizim belediyemiz Sotovchanska olarak bilinir.Chech olarak ta bilinir. Chech’in anlami ‘Sağlam Taş’
A.S. Sizler Chech bolgesi Pomaklarisiniz degil mi? .Sizler hakkinda yazilmis bazi metinler mevcut ve orada yasayan Chech Pomaklari. Ornegin K’ncov,B Rusic ve benzerleri bu metinleri kaleme almislar.
D.I. / S.B. Chech,cografi bolgedir.
D.I. K’ncov’un yasadigimiz bolgeye ait detayli bilgilerinin oldugu calismasina ait bazi dokumanlar bende mevcut
A.S. Evet kesinlikle.
S.B. Folklor konusunda bizim bolgemiz bir kaynaktir. Cok zengin otantik folklorumuz digerlerinden farklidir.
A.S. Bu ozellikle bilmek istedigim konudur. Farkliliklari hissedebiliyor musunuz konunun bir uzmani olarak.
S.B.Rodop daglarinda yasiyor olmamiza ragmen kesin sinirlar ile, Trakya, kuzey Bulgaristan,Shopluk,Mekedonya Pirin bolgelerine birbirinden ayirmak mumkun degil. Yasadigimiz bolgeler olan Rodop daglari ve Mekedonya Pirin birbirine gecmis bir durumda. Fakat konu sarki ve danslara geldiginde, bunlar Pirin sarkilarina ait.Ege Mekodonyasinin etkiside mevcut.Eger bu aksam ki konserimize gelirseniz bizim insanlarimizin soyledigi Pirin Mekedonyasi sarkilarini dinleyebilirsiniz.Danslarimiz da iliskilidir bu bolgeye.7\8 olcusu ile baglidir.
A.S. Bu aksama ozel olarak yeniden uretilmediler degil mi ? Orijinal olarak sizin koylerinizde olanlar degil mi?
S.B. Bizim bolgemizde korunmus olan otantik kulturumuzdur.Bizim halk danslari toplulugumuz hem Bulgaristanda hem de uluslararasi olarak taninmis bir olusum ve kendini cok iyi sunmus bir topluluguz.Bunun anlami folklorumuz iyi korunmustur ve biz bu detaya cok onem veriyoruz.Su anda cok iyi bir sansa sahibiz cunku Bulgaristan da kultur adina yeni bir donem yasanmakta. Devletin fakir olmasi nedeni ile kultur ve sanat icin ayrilan butcelerde kasitli olarak kesintiler mevcut.Fakat biz biliyoruz ki kulturlerine sahip cikmayanlar ona layik degiller.Bunun icindir ki biz butun bunlari korumaya calisiyoruz.Cunku butun bunlar bizim etnik ve ulusal kimligimiza birer kanit.
A.S. Avusturya’li bilimadami, Ulf Brumbauer, PhD’sini Pomaklar ile ilgili olarak yaptigini biliyor musunuz? O sizin yasadiginiz bolgeleri ziyaret etti ve Pomaklarin farkli bir kulture ait oldugunu ve isimlerini ve kulturlerini korumalari gerektigini belirtiyor.Ayrica Pomaklarin farkli etnik topluluklar icinde bariz farkli bir etnik topluluk olarak taninmasi gerektigini savunuyor. Turklerin, Gagavuzlarin ve Romanlarin oldugu gibi Pomaklarin da bariz bir sekilde otantik ve kendilerine haz bir kulturleri oldugu ve kayit altina alinmasi gerektigini belirtiyor tezinde.. Bu tezi biliyor musunuz?
S.B. Evet biliyorum bu tezi ama kendisi ile tanismadim. Pomaklarin yok sayilmalarina ragmen Pomaklar kulturleri,gelenekleri,sarkilari ve gorenekleri ile var olan bir etnik gruptur ve farkli bir orijine sahiptir. Hukumete gore yapilan nufus sayimlarinda Bulgaristan’da iki ayri ulusal grup mevcut,Bulgarlar ve Turkler. Diger etnik gruplar bahsedilmiyor bile. Kendimizi tanimliyabilecegimiz bir kategori mevcut degil. Bir cogumuz kandimizi Pomak olarak kayit altina aldiramiyoruz.Komunizm zamaninda Bulgar olunmaliydi.Simdi ne oldugumuza dair soyleyebilecegimiz bir sey yok. Sadece bir kategori var o da ‘Digerleri’ biz digerleri olmak istemiyoruz.Parlemantoda kendimizi sundugumuz gibi devletin tum kurumlarin da da Pomak olarak bulunmak istiyoruz. Pomak ulusunun taninmasini ve yerini almasini istiyoruz.Bu insan haklari konseyi tarafindan taninmis bir haktir.O haklar din,dil,kultur,ulusal kimlik konularinda olmasi fark etmeksizin saygi gosterilmelidir. Bana gore ki, kurucu meclis delegeligi donemimden beri bunu savunuyorum. Bulgaristan anayasasi Insan Haklari Beyannamesine gore hazirlandi.Bu baglamda bu talebimiz yerine getirilmelidir ama pratikte Anayasa da olan uygulanmadi.
A.S. Bulgaristan da,2.Dunya savasi sonrasi yapilan Nufus sayimlarinda buyuk farkliliklar var. Kendisini Pirin Mekedonu olarak tarif edenler cok buyuk bir miktarda iken simdi oyle bir etnik grup olmadigini goruyoruz.Artik onlarda digerleri grubu icinde. Bu konuda ne dusunuyorsunuz? Devletin bir baskisi sonucumu yoksa insanlar mi degisti nedir bunun sebebi?
S.B. Sanirim Mekedonlar da ayni durumu yasadilar.Bulgaristan da artik her bir ulusun kendisinin taninmasi hakkina sahip olmus iken buna ragmen Bulgaristan Mekedonlar yoktur politikasini izledi. Hatta bir saka vardir.Tito bana 600 bin Mekedonun nerede oldugunu soyleyin ya da mezarlarini gosterin’ diye sorar.Basitce o Mekedonlar buharlasmislar.Elbette Mekedonlar hala buradalar ve varlar.Fakat kendilerini adlandirma hakkina sahip degiller.Bu hakka sahip bile olmus olsalar dahi kendilerini ifade etmeye kalkistiklarinda ciddi rahatsiz edici durumlara maruz kalabilirler.Bunu yapamazlar.
A.S. Calistiklari yerlerde mi sorun yasarlar?
S.B. Is yerinde,okulda ve toplum icinde ki var olma surecinde problem yasarlar.Hic kimsa onlara foksiyonu olan gorev vermez Burokraside.
Kendilerini Bulgar olarak ifade etmeye zorlaniyorlar ki bu sayede bir sorun yasamadan var olabiliyorlar.Biz de ayni sekil de zorla Bulgarlastirilmaya maruz kaldik. Ben Bulgar olmak istemedim ama oyle olmaya zorlandim ve adim degistirildi. Bir cok kisi Bulgar olmak istemediginden dolayi hapse gonderildi.Bunun icin umuyoruz ki gecmiste var olan olumsuz durumlar Bulgaristan’da artik degisecek ve yeniden basimiza gelmeyecek Bunun icindir ki bizler Bulgaristanin yanlis yone sapmasinin onunde birer set olmaliyiz.Her bir kisi kendisine bu dunya da saygin bir sekilde Mekedon,Turk Bulgar,Pomak olarak yer bulabilmelidir.
A.S. Buyuk Turk azinlik nufusu ki muhtemelen kendi politik orgutlenmeleri. dernekleri ve diger orgutlere sahip olmalari nedeni ile; Pomaklarin Turk olmalarini beyan etmeleri yonunde bir baski yaratiyor mu? Biz Mekedonya’da buna benzer bir sorun yasiyoruz,Bunu yani sira biz Musluman nufusun ve konusulan Makedon diliinin Arnavutlastirilmasi surecini yasiyoruz.Ayni zamanda da Arnavutlarin ve Turklerin asimilasyonu surecide yurutuluyor.Sunu demek istiyorum,Pomaklar ve diger musluman gruplar Turk olduklarini beyan etme baskisini hissediyorlar mi Bulgaristan’da?
S.B. Biz Bulgaristan Anayasasini kabul ederek bu sorunu cozmus bulunuyoruz.Bu baglamda herkes kendi ana dilini ve kulturunu ogrenme ve kullanma hakkina sahip.Fakat pratikte farkli. Gercekte bu hakka sahibiz fakat azinlik haklari bir ek kanunla sinirlandirildi. Bu sinirlandirma imkanlari kisitladi.Sanirim bu konu Bulgaristan’da soyle cozulebilir;Bulgaristan’da yasamaktan dolayi kisi Bulgardir,Ben Bulgaristan vatandasiyim fakat kendimi Bulgar,Pomak,Turk olarak ifade etme hakkina sahibim ve Anayasamiza gore kendi kulturumu ve dilimi kullanma ve ogrenme hakkina sahibim.Dinimi ifade etme ve kulturumu gelistirmeyi sorunsuz uygulayabilirim.
A.S. Benim sorum Turklerden Turk oldugunuzu beyan etmeniz yonunde baski var mi? Cunku Turklerin Pomaklar uzerinde boyle bir tezi mevcut.Eger Pomaklar uzerinde ki internet bilgilerine bakarsaniz,Yunan, Turk ve Bulgar sitelerinden cesitli veriler alabilirsiniz.Turk,Bulgar ve diger kaynaklar kendi tezlerine sahipler.Turkler Pomaklarin Turkceyi unutmus Turk nufusu oldugundan bahsediyorlar. Farkli teorilerde mevcut.Siz boyle bir baski hissediyor musunuz?
S.B. Biz de benzer bir durum mevcut.Eger muslumansaniz ve musluman bir isme sahipseniz,Turk azinliga ait olmalisiniz. Digerleri baskiyi birakinca,Bulgarlar’ Bulgarca konustugunuz icin siz Bulgarsaniz’diyorlar.Buna ragmen prensipte her bir birey kendinine uygun olani hissediyor. Bazen Bulgar olarak sayiliyoruz,bazen Turk, bu durum bizlerin destegimizi politik ihtiyaclara gore almak istediklerinde degisiyor.Kazanilmasi gereken secimler var.Cok sayida seyin sozunu veriyorlar.
A.S. Secimler. Hatta disaridan bakan biri bile soyleyebilir, bazi sayimlarda Turk ya da Arnavut nufusu artiyor.Bu durum musluman oldugunu ifade eden nufusla alakali bir durum.Benzer bir durum Mekedonya’da da mevcut.
S.B. Diger bir degisle,mevcut durumumuz budur.Cok uzun zamandir manupule ediliyoruz.
A.S. Haklisiniz benzer durumlar.
S.B. Bizler, 1912’de vaftiz edilmeye baslandik ve daha sonra ‘41, ‘61, ‘62, ‘73, ‘84, ‘85’de devam etti.Bunun icindir ki bizler kendimizi etnik bir topluluk olarak ifade etmek istiyoruz.Bu baglamda haklarimizi koruyabiliriz ki bu haklar prensipte koruma altinda zaten.Hala her bir kisinin dinini ifade etme yasama hakki mevcut fakat gercekte saygi gosterilmeyen bir hak. Milletvekili secilmis oldugum partimizin icinde belli basli haklar ve ogrulukler fonsiyonel bir bicimde garanti altina alinmis durumdadir. Ayrica Ozgurluk ve Haklar Hareketi Parti’sine tesekkurler,Bulgaristani bariscil yolu secmesinde oynadigi rol icin ki bu sayede Bulgaristan’in Kosova senaryosunun icine dusmesine musade etmeyerek dunyaya ornek olduk.Bunun icindir ki partimizin liderine saygi duymaliyiz. Kendisi yakinda 50 yasina basacak.Ayrica Bulgaristan’in en yuksek devlet nisani olan “Stara Planina“ (Eski Dag) madalyasi verilecek.Hareketimiz sayesinde etnik barisi korudugumuzdan dolayi.
Fakat pratikte idari birimlerde ve mecliste daha cok Pomak olmalidir.Kapasitemiz oldugunu kanitlayabiliriz ki zaten Pomaklar olarak kapasitemiz oldugunu gosterdik.Bu nedenledir ki icerde ve disarida Pomaklar olarak destege ihtiyacimiz var.Bunun anlami Pomaklari digerleri olarak tanimlamaya calisanlara karsi uluslararasi bir ortamda Pomak olarak daha fazla gorunur olmayi istiyoruz. Bunun icindir ki dunyada ki butun Pomaklar birlik olmaliyiz ki ayni seyler yeniden olmasin.Butun insanlar kardestir.Cunku sadece bir tek Tanri var.Ileriye dogru bakmaliyiz ve her farkli din ve etnik toplulugun haklarina ve ozgurluklerine korumali ve tolerans gostermeliyiz.
D.I. Bulgaristan’da Komunizm zamani Pomaklar icin firsatlar mevcut degildi ornegin universiteye gitme sanslari yoktu. Bunun icin Pomaklar kaba ve egitimsiz insanlar olarak bilindiler.Bunun icindir ki yetenekli insanlarimiz yok. Bugunlerde bazi seyler ilerliyor Pomaklar icin.Ogrencilerimizi burada Mekedonya’da egitmek mumkun.Universite diplomalarini alacaklar ve Pomaklar icin onemli olan konulari devir alacaklar.Bizim egitimli insanlara koordinasyon ve yonetim icin ihtiyacimiz var.
A.S. Cok tesekkurler.
Çeviren : A.Murat Yılmam
Pomaknews Agency Prag