Türkiye’de Dünden Bugüne Reklam ve Reklamcılık
Türkiye’de reklam ve reklamcılığın dünden bugüne ne gibi değişimler yaşadığını inceleyeceğiz bu yazımızda.
Reklamın ülkemizde ilk ortaya çıkışı, Osmanlı Devleti zamanına dayanmaktadır. Ülkemizde reklamın bu denli köklü bir faaliyet kolu olması şaşırtıcı. Osmanlı Devleti’nde reklamın ortaya çıkışı, 1800’lerde Osmanlı’nın toprak sisteminin bozulmasıyla gerçekleşmiştir. Osmanlı’nın son dönemlerindeki ekonomik koşullarından dolayı, tımar sistemin bozulması ile “Osmanlı’da toprak padişahındır.” kaidesi yıkılmış ve toprakların büyük bir bölümü özel mülkiyet ile şahısların eline geçmeye başlamıştır. Böylece özel mülkiyete geçen topraklar ve evler alınıp satılmaya başlanmıştır. Bu durum Osmanlı’da reklamın doğmasına sebep olmuştur.
Osmanlı gazetelerinde ilk olarak ticari reklamlar yer almıştır. Osmanlı’da matbaanın da kurulması ile gazeteler yayın hayatlarına başlamış ve böylece reklam Osmanlı’da ilk kez sesini gazeteler aracılığıyla duyurmuştur. Tam da kendini dile getirme fırsatı bulmuşken, Sultan Abdülhamit’in Birinci Meşrutiyet’i kaldırmasıyla (1877) basına sıkı bir sansür uygulanmış, reklamcılık bu durumdan olumsuz yönde etkilenmiştir. Bu dönemde reklamcılık herhangi bir gelişme gösterememiştir. Ancak İkinci Meşrutiyet’in (1909) ilanından sonra gazete ve dergilerde sansür uygulaması kaldırılmış ve reklamlar yeniden yayınlamaya başlamıştır. Yayınların artmasıyla birlikte reklam sayısı da yükselmiştir.
Türkiye Cumhuriyeti’nde Reklam
Bu başlığı atmamızın sebebi, Osmanlı Devleti’nin yıkılması ile yaşanan siyasi değişimdeki süreçte kurtuluş savaşı kazanılmış ve Türkiye Cumhuriyeti kurulmuştur. Bu başlık altında reklamın artık Türkiye Cumhuriyeti’ndeki gelişimlerinden bahsedeceğiz.
Savaşın kazanılması ile kurulan yeni devlet, yaptığı hizmetleri halka anlatmak amacıyla gazetelere ticari reklamların yanında kamusal hizmet reklamları da vermeye başlamıştır. Böylece reklam var olacak yeni bir alan daha bulmuştur. Bu dönemde Atatürk devrimleri ile batılılaşma yolunda önemli adımlar atılmıştır. Atılan bu adımlar reklamın gelişimini olumlu yönde etkilemiştir. Arapça alfabe kaldırılmış (1928), yerine Latin alfabesi getirilmiş, böylece okuma-yazma oranı artmıştır. Kılık kıyafet kanunu çıkarılmış(1934), giyim tarzı değişikliğe uğramıştır. Bu da yeni ürünlerin ortaya çıkmasına ve bu ürünleri pazarlamak için reklamın araç olarak kullanılmasına sebep olmuştur. Toplumda okuma –yazma oranının yükselmesi ile reklamı yapılan ürünler geniş kitleler tarafından tanınmış ve bu durum ürün satışlarının yükselmesini sağlamıştır. Reklamcılığın bir meslek dalı olma sürecinin ilk dönemlerinde, toplumun farklı kesimlerinden müşteri gruplarına ilan ve gazeteler aracılığıyla mesajlar iletilmiştir.
1950’li yıllara geldiğimizde ise ülkede özel yatırımlar artmış yerli ve yabancı sermayeli kuruluşlar faaliyete başlamıştır. Ülke tarımdan sanayiye doğru hızlı bir atılım gerçekleştirmiş, bunun sonucunda oluşan üretim ve tüketim dengesi reklamın gelişmesini sağlamıştır. Bu durumda reklam ajanslarına duyulan ihtiyaç artmış, ajanslar kurulmaya başlamıştır. Reklamcılık mesleği bu dönemde yeni bir sektör olarak yapılanmaya başlamıştır. Yine 1950’li yıllarda radyo bulunmuş; reklam, gazeteden sonra yayılacak ikinci mecrasını keşfetmiştir. Radyonun bulunuşuyla reklam ses ile tanışmış, artık genel kitleye söz ve müzikle ulaşmıştır. Türkiye’de ilk radyo reklamı 1957 yılında verilmiştir.
1960’lı yıllara geldiğimizde, şehirlerde kurulan iş olanaklarının artması ve yaşam şartlarının iyi derecede olması sebebiyle köyden kente yoğun bir göç yaşanmıştır. Bu durum, köyde üretici halinde olan insanların kentlere geldiğinde tüketici durumuna düşmelerini sağlamış, tüketimcilik olgusunu arttırmıştır. Böylece ürünlerin satışı artmış, reklamın en önde gelen amacı gerçekleşmiştir. Bu yıllarda dünyada televizyon keşfedilmiş ve yayıncılığa başlanmıştır. Dünyaya nazaran Türkiye’de televizyon yayıncılığı daha geç başlamıştır. Türkiye’de televizyon ancak 1970’li yıllarda hayat bulmuş, ilk televizyon reklamları da bu yıllarda verilmiştir. Ülkenin reklamcılık tarihinde o güne kadar öncelikli ana mecrada konumlanan gazete, tahtını televizyona devretmiş, televizyon artık reklamcılığın ana mecrası olmuştur.
Televizyon reklamcılığının ortaya çıkmasıyla reklam daha geniş kitlelere yayılmış ve reklamcılar için de yaratıcılıklarını sergileme fırsatı doğurmuştur. 1980’li yıllarda ise Türkiye’nin adım adım dışa açılması, serbest pazar ekonomisine geçmesi, açık havayı dışarıda geçen zamanın artması sebebiyle reklam mecrası olarak kullanmaya başlaması reklamcılığın gelişimine olumlu etki yapmıştır. 1990’lı yıllarda çağın en büyük icadı ,internet, keşfedilmiştir.
Dünya küreselleşme sürecine girmiş, 2000’li yıllarda bilgisayarın kullanılmaya başlamasıyla geleneksel tekniklerin yerini reklamcılıkta dijital yaratım süreçleri almıştır. Ajans kadroları büyürken, sektörde uzmanlık alanlarına göre farklı oluşumlar yaşanmıştır. Medya satın alma şirketleri doğmuş, olgunlaşan ve büyüyen sektördeki önde gelen ajanslar küresel ağların bünyesine girerek ‘network ajans’ olarak anılmaya başlamıştır. 2010’dan günümüze geldiğimizde ise gerçekleşen teknolojik gelişmelerle reklam çok boyutluluk kazandı. Günümüzde dijitalleşmenin yaygınlaşmasıyla sosyal medya üzerinden reklamlar verilmeye başlandı. Dijital reklam ajansları kuruldu. Reklamcılıkta stratejik planlamanın ve ölçümlemenin önemi arttı. Sosyal medya ve internet tüketim olgusunu yaygınlaştırmak, reklam maliyetlerini düşürmek ve hedef kitlelere ulaşabilmek adına reklamcılığa çok önemli faydalar sağladı ve sağlamaya da devam ediyor. Tarihsel süreç içerisinde ilanlarla başlayan bu faaliyet kolu, yüzlerce iş erbabının tek bir mesajı en etkili hale getirmek için çalıştığı büyük bir endüstriye dönüştü. Hâlâ gelişimini devam ettiren bu sektör, her geçen gün önemini kurumlar nezdinde daha da arttırmaktadır.
Tarihsel süreç içerisinde incelediğimiz reklamın önümüzdeki günlerde yaşayacağı gelişmeleri ve değişmeleri hep birlikte göreceğiz. Biz de sizler gibi merakla bekliyoruz.