Transkript
1 T Ü R K S A N A Y C L E R V E fi A D A M L A R I D E R N E TÜRK YE DE YEN B R EKONOM K VE T CAR D PLOMAS STRATEJ S NE DO RU
2 TÜRK SANAY C LER VE fiadamlari DERNE TÜRK YE DE YEN B R EKONOM K VE T CAR D PLOMAS STRATEJ S NE DO RU Eylül 1998 (Yay n No. TÜS AD-T/98-6/230) Meflrutiyet Caddesi, No Tepebafl / stanbul Telefon: Telefax:
3 Bu yay n n tamam veya bir bölümü TÜS AD Türkiye de Yeni Bir Ekonomik ve Ticari Diplomasi Stratejisine Do ru" referans yaz lmak kayd yla yay mlanabilir. ISBN : Ajans Medya Reklamc l k A.fi.
4 ÖNSÖZ TÜS AD, özel sektörü temsil eden sanayici ve ifladamlar taraf ndan 1971 y l nda, Anayasam z n ve Dernekler Kanunu nun ilgili hükümlerine uygun olarak kurulmufl, kamu yarar na çal flan bir dernek olup gönüllü bir sivil toplum örgütüdür. TÜS AD, demokrasi ve insan haklar evrensel ilkelerine ba l, giriflim, inanç ve düflünce özgürlüklerine sayg l, yaln zca asli görevlerine odaklanm fl etkin bir devletin varoldu u Türkiye de Atatürk ün ça dafl uygarl k hedefine ve ilkelerine sad k toplumsal yap n n geliflmesine ve demokratik sivil toplum ve laik hukuk devleti anlay fl n n yerleflmesine yard mc olur. TÜS AD, piyasa ekonomisinin hukuksal ve kurumsal altyap s n n yerleflmesine ve ifl dünyas n n evrensel ifl ahlak ilkelerine uygun bir biçimde faaliyette bulunmas na çal fl r. TÜS AD, uluslararas entegrasyon hedefi do rultusunda Türk sanayi ve hizmet kesiminin rekabet gücünün art r larak, uluslaras ekonomik sistemde belirgin ve kal c bir yer edinmesi gerekti ine inan r ve bu yönde çal fl r. TÜS AD, Türkiye de liberal ekonomi kurallar n n yerleflmesinin yan s ra, ülkenin insan ve do al kaynaklar n n teknolojik yeniliklerle desteklenerek en etkin biçimde kullan m n ; verimlilik ve kalite yükseliflini sürekli k lacak ortam n yarat lmas yoluyla rekabet gücünün art r lmas n hedef alan politikalar destekler. TÜS AD,misyonu do rultusunda ve faaliyetleri çerçevesinde, ülke gündeminde bulunan konularla ilgili görüfllerini bilimsel çal flmalarla destekleyerek kamuoyuna duyurur ve bu görüfllerden hareketle kamuoyunda tart flma platformlar n n oluflmas n sa lar. Bu çal flma, k sa vadeye kilitlenmek yerine Türkiye nin, arzu etti imiz at l m yapabilmesi için kendi kabu unu k rmas ve uzun vadeli düflünmesi gerekti inden hareket etmektedir. Bu çerçevede, 21. yüzy lda nas l bir d fl ekonomik iliflkiler stratejisi benimsenmesi gerekti i sorusu tart flmaya aç lmaktad r. Türkiye nin önümüzdeki yüzy lda dünya ekonomisindeki yerini alabilmesi için de erlendirilmesi gereken çeflitli görüfller, uluslararas pazarlardaki ve sektörlerdeki muhtemel geliflmeler fl nda sunulmaktad r. D fl liflkiler Komisyonu taraf ndan Mehmet Ö ütçü ye haz rlat lan bu çal flma, Türkiye nin D fl Ekonomik liflkiler Stratejisinin belirlenmesi do rultusunda gündeme getirilmesi gereken sorulara bir yan t oluflturmaktan ziyade bu sorular n tan t lmas ve tart fl lmas olarak de erlendirilmelidir. Konuyu istatistiksel olarak, ülke ve sektör temelinde iflleyen bir rapor, TÜS AD taraf ndan bu çal flmaya ek olarak bilahare yay nlanacakt r.
5 ÖZGEÇM fi Mehmet Ö ütçü Mehmet Ö ütçü, merkezi Paris teki ktisadi flbirli i ve Kalk nma Teflkilat (OECD) Uluslararas Sekretaryas nda Asya-Pasifik ve Latin Amerika ile iflbirli i ve politika diyalo undan sorumlu üst düzey yönetici olarak görev yapmaktad r y l nda OECD ye kat lmadan önce D fliflleri Bakanl mensubu olarak Ankara, Pekin, Brüksel ve Paris te çal flt y llar aras nda Baflbakanl k ta yabanc bas n sorumlusu ve Türkiye fl Bankas nda müfettifl yard mc s olarak görev ald. NATO Research Fellow olarak Brüksel de ttifak n Az Geliflmifl Savunma Sanayileri üzerine raporlar haz rlad. A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi nden mezuniyetini takiben Londra Üniversitesi London School of Economics de uluslararas ekonomi M.Sc. çal flmas yürüttü. Avrupa Birli i Komisyonu nun Jean Monnet Fellow u s fat yla Brugge deki College d Europe da Türkiye nin Yeni Avrupa Mimarisindeki Yeri bafll kl incelemesi ile ayn okuldan M.A. derecesi ald. ngiliz Merkezi Enformasyon Teflkilat nda Halkla liflkiler Teknikleri ve Medya konusunda e itim program ndan geçti. Halen, OECD deki görevinin yan s ra, University of Dundee ve London School of Oriental and African Studies de Asya-Pasifik ekonomileri üzerine dersler vermektedir. 21st Century Trust, World Future Society, EU-China Network ve International Association of Energy Economics faal üyesi olarak görev yapmaktad r. Oxford Analytica, Petrostrategies, Shell ve Future Visions gibi gruplara siyasi risk, yat r m, enerji ve gelecek projeksiyonlar konular nda dan flmanl k hizmeti sa lamaktad r. Ö ütçü nün Türkiye de ve yurtd fl nda yay nlanm fl çok say da bilimsel kitap ve makaleleri bulunmaktad r. Evli ve iki çocuk babas olan Ö ütçü, ngilizce, Frans zca ve konuflma düzeyinde Çince bilmektedir.
6 G R fi Makro-ekonomik dengelerin bir türlü yerine oturamad, kronikleflen enflasyonun tüm ekonomik hesaplar n de iflmez unsuru haline geldi i, kamu bütçe ve d fl ticaret aç klar n n kapat lamad,özellefltirmenin planland flekilde yürütülemedi i ve gelir da l m n n giderek bozuldu u günümüz ortam nda bunal mdan ç - k fl yollar ndan en önemlisi d fl ekonomik iliflkilerde yeni bir at l m olacakt r. Bunun ülke içinde gerekli reform ve at l mlar gerçekleflmeden tek bafl na yeterli olmayaca- n n bilincindeyiz. Hala temel ekonomik sorunlarla bo uflmakta olan, siyasi sistem t kan kl n aflamam fl bir Türkiye nin, ne iç düzeninde, ne de uluslararas ekonomik konumunda ciddi bir iyileflme sa lamas mümkündür. Türkiye yi ekonomik bak mdan içeride ve d flar da güçlü k lmak art k tamamen bir ulusal güvenlik ve d fl politika meselesi haline gelmifltir. Bugünden yap lacak yat r mlar n ve al nacak temel kararlar n sonuçlar en erken önümüzdeki on-onbefl y l içinde görülebilecektir. Bu amaçla, uzun vadeli hedeflerimizin neler oldu u ve bunlar n aflama aflama nas l uygulanmas n n öngörüldü ü Türkiye nin 2010 Vizyonu * bafll kl partilerüstü stratejik bir çerçeve belgesine yans t lmal d r. Belge, tar mdan turizme, e itimden AR-GE ye, altyap projelerinden d fl politika yönelimlerine, savunmadan çevre korunmas na kadar uzanan genifl bir çerçevede Türkiye için somut, uygulanabilir hedefler ortaya koymal d r. Küresel geliflmeleri yak ndan izleyerek ülkemiz koflullar na göre de erlendirecek ve karar al c lara gelecek vizyonlar nda yard mc olabilecek özerk düflünce üretim kurumlar (think tank) oluflturulmas, ayr nt l proje önerileri haz rlanmas, projelerin uluslararas mali piyasalarda dolaflmakta fonlardan daha büyük pay alabilmesinin sa lanmas ve gerekli siyasi, hukuki ve kurumsal altyap n n haz rlanmas gerekmektedir. Böylece, özel sektör firmalar, kamu yönetimi, kamuoyu ve d fl ekonomik oyuncular Türkiye nin gelecek vizyonuna iliflkin ciddi fikir sahibi olabileceklerdir vizyonundan sonra hedef ç tas n daha yukar yükselterek Cumhuriyetimizin 100 üncü y ldönümü olan 2023 vizyonu tart flmaya aç lmal d r. Böyle bir vizyon, uygulanmas na kat lacak ve ondan etkilenecek olan tüm kesimlerin kat l m ile oluflturulmal, kollektif akl n ürünü olmal d r. Burada amaçlanan kat bir devlet plan ya da disiplini de il, de iflmekte olan uluslararas ve ulu- * Bu do rultuda D fliflleri Bakanl ve Devlet Planlama Teflkilat Temmuz 1998 itibar yla bir rapor yay nlam fllard r: Turkey and the World : Emergence of a global actor
7 sal koflullara esnek flekilde uyarlanabilecek, yol ald kça gözden geçirilecek bir vizyondur. Stratejik hedefler, ulusal heyecan uyand racak flekilde toplumun her kesimine yayg nlaflt r lmal d r. Bu çal flmada bir dizi somut öneriler ortaya konulurken, bu alan ülkenin genel sorunlar yuma ndan ve yurtiçi reform gereksinimlerinden ayr tutmadan, özellikle d fl ekonomik iliflkiler stratejisi üzerine yo unlafl lm flt r. Çal flmada, 12 y l sonras na iliflkin kestirimde bulunmaya çal flmaktan ziyade, politika yap c lar n uyarmak için mevcut e ilimlerin, mümkün oldu u ölçüde, gelece e uzat lmas amaçlanm flt r. ktisatç lar n öngörülerine dayanarak, gelece e dönük vizyon belirlemek ve bunlar uygulamaya koymak siyasilerin iflidir. Bu çal flmada gelecek bilimi, siyaset bilimi, iktisat bilimi ve sa duyu çerçevesinde 21 inci yüzy l n genel e ilimleri ortaya koyulmaya çal fl lm flt r. Sadece geçen y l OECD ülkelerinden geliflme yolundaki ülkelere 304 milyar dolar n üzerinde net kaynak ak fl meydana geldi; bunun 234 milyar dolar yüksek getiri arayan özel sermaye idi li y llar n bafl ndan itibaren mikro-elektronik temelli otomasyon teknolojisi süratle iflgücünü ikame etmekte, geleneksel sanayii sektörü art k yeni istihdam imkanlar sa lamakta yetersiz kalmakta, neticede sermaye ve bilgi yo un mal ve hizmet üretimi dünya çap nda öne ç kmaktad r. Rekabet gücünü artt rabilmek için ucuz iflgücüne ve düflük sermaye sto una dayal geleneksel sektörlerden 21 inci yüzy l n yükselmekte olan sektörlerine, doygunlu a ulaflm fl ve sat n al m gücü s n rl pazarlardan, dinamik, geliri artmakta olan yeni piyasalara s çrama yapmak zorunluluk haline gelmifltir. deolojik korkular n ortadan kalkm fl olmas geliflmifl ekonomiler ile iliflkilerimizde sadece jeostratejik öneme dayal siyasi ve güvenlik a rl kl dengelerin geçerlili ini büyük ölçüde azaltm flt r. Neticede, uluslararas iliflkilerdeki neo-merkantilist e ilimlerin güçlenmesi ekonomik menfaatleri d fl iliflkilerin tam merkezine oturtmufltur. Art k klasik diplomasi anlay fl yerini siyasi, askeri ve stratejik mülahazalar hep ekonomik menfaatlere endeksleyen yeni bir ekonomik diplomasi kavram na b rakmaktad r. Birçok ülke, diplomasinin baflar s n ekonomide yeni ve yüksek ücretli istihdam yaratacak d fl ticaret ve yat r m imkanlar açma, teknolojik ilerlemeleri içeriye yans tabilme, dünya pazar ve sektörleri hakk nda sa l kl istihbarat toplama ve de erlendirme becerisine dayanarak ölçmektedir. Yeni uluslararas sistemde küresel ekonominin a rl k merkezi, beraberinde stratejik güç dengesinde kaç n lmaz de ifliklikler de yaratarak, süratle Asya-Pasifik havzas na kaymaktad r. Her ne kadar son Asya krizi Do u Asya Mucizesi ne cid-
8 di bir sekte vurmufl ise de, dünyadaki sermaye birikiminin yüzde 40 n n halen Tokyo ile Singapur aras nda yo unlaflm fl durumda oldu unu unutmamak gerekiyor. Türkiye nin d fl ekonomik iliflkilerinde belirleyici öneme sahip AB ve ABD aya n n dengelenmesi için, Rusya n n ve Çin in d fl iliflkilerimiz içinde güçlü bir yer kazanmas zorunluluk arzediyor. Nerede yaflad m z, nas l ve nerede çal flt m z, hatta nas l yönetilece imiz önümüzdeki 12 y lda dramatik flekilde de iflebilir. Sürekli de- iflmekte olan bu yeni düzende Türkiye nin mevcut konumu nedir, 2010 y l na do ru nas l bir konuma yükselmeyi umuyoruz? Bu çal flmada baflta OECD olmak üzere muhtelif uluslararas ekonomik kurulufllar n ve think-tank gruplar n 2010 y l na dönük küresel ekonomi senaryolar fl nda Türkiye ile ilgili olarak bu ve benzeri sorulara yan t aranmaya çal fl lm flt r. Bafll ca alt bölümden oluflan çal flman n ilk bölümünde uzun vadeli bir stratejinin neden gerekli oldu u, dünya ekonomisi ve Türkiye ye iliflkin uzun dönemli muhtelif senaryolar üzerinde k saca durulduktan sonra ikinci bölümde dünya ekonomisindeki temel e ilimler ve yeni uluslararas aktörlerin yükselifli incelenmektedir. zleyen bölümde neo-merkantilist rüzgarlar n da etkisiyle d fl iliflkilerde ön plana ç kan ekonomik/ticari diplomasi kavram irdelenmektedir. Baflta ABD, ngiltere, Tayland, Singapur ve Hong Kong olmak üzere dünyadaki baflar l ekonomik/ticari diplomasi deneyimleri de bu bölümde ele al nmaktad r. Önümüzdeki yüzy l n bafllar nda dünyada ve Türkiye de yükselmesi beklenilen sektör ve teknolojiler dördüncü bölümün konusunu oluflturmaktad r. Türkiye nin mevcut geleneksel pazarlar ile h zla yükselmekte olan yeni pazar imkanlar beflinci bölümde incelenmektedir. Son bölümde ise genel de erlendirme ile 21 inci Yüzy ldaki d fl ekonomik iliflkiler ile ilgili hedef ve prensiplerimiz ortaya konulduktan sonra, bir dizi somut öneriler gelifltirilmesi ve bunlar n tart flmaya aç lmas amaçlanmaktad r. Bu çal flma özel sektör yöneticilerinin yan s ra, Ankara daki d fl ekonomi bürokrasisi, bilimadamlar, gazeteciler ve uluslararas kurulufl yetkilileri ile yap lan çok say da ikili görüflmelerde edinilen izlenimleri de genifl ölçüde yans tmaktad r. Bu çerçevede, çal flman n her aflamas nda deste ini esirgemeyen ve ifl dünyas n n cephe görüfllerini yans tmam za yard mc olan Pekin Baran, Sinan Tara, Kadir Sever, Sadi Gücüm, Tavit Köletavito lu, Varol Dereli, Mehmet Y ld r m, Hasan Arat, Hasan Bengü, Önal Akal n, fierif Egeli, Umur Atar, Çelik Kurdo lu, Çi dem Tüzün, Nedim Eskin ve Mehmet Piker e özellikle teflekkürlerimizi sunmak istiyoruz. Ayr ca, Nezih Demirkent, Melih Tan, Mehmet Binay, Nihat Akyol ve Serpil Do an a da telkinleri için teflekkür borçluyuz.
9 Merkez Bankas Baflkan Gazi Erçel, DPT Müsteflar ve Büyükelçi Orhan Güvenen, Paris eski Büyükelçimiz Tansu Bleda, Prag Büyükelçimiz Temel skit, Kahire Büyükelçimiz Yaflar Yak fl, OECD Daimi Temsilcisi Ak n Alptuna, D fl Ticaret eski Müsteflar Nejat Erdem, Gelirler Genel Müdürü Doç. Nevzat Sayg l o lu ve TÜB TAK Baflkan Yard mc s Prof. Dr. Nam k Kemal Pak çal flmam za görüflleriyle katk sa layanlar aras ndad rlar. Osman Ulagay ve fieref O uz a da özgün tahlilleri için teflekkür ediyoruz. OECD Sekretaryas ndan Wolfgang Michalski ve Barrie Stevens e, Oxford Analytica dan Rachel Holmes a, Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Planlama Komisyonu ndan Yan Peng Gui ye özellikle gelecek bilimi ile ilgili telkinleri için minnettar z. TÜS AD Genel Sekreterli i nden Dr. Haluk Tükel, Nilgün Demirtafl, Ümit zmen e ve D fl liflkiler Komisyonu Baflkan Aldo Kaslowski ye de yaklafl k üç y l önce bafllad m bu projenin her aflamas nda sa lad klar destek ve yard mdan dolay müteflekkiriz. Kuflkusuz, çal flmada yer alan görüfl ve de erlendirmelerin tüm sorumlulu u yazara aittir ve yazar n mensubu oldu u kurulufllar ba lamamaktad r.
10 Ç NDEK LER Birinci Bölüm UZUN VADEL B R STRATEJ GEREKS N M Gelece imiz Kendi Elimizde 19 - Uzun Vadeli Düflünebiliyor muyuz? 19 - Stratejik Bir Vizyon ve Köklü Reformlar Türkiye için 2010 Senaryolar 22 - Genel 22 - Stratejik 2010 Hedefleri 23 - Dünya Ekonomisindeki Yerimiz 24 kinci Bölüm DÜNYA EKONOM S NDEK TEMEL E L MLER Y l nda Dünya Ekonomisi Küreselleflme: Nereye Gidiyoruz? 33 - Yeni Uluslararas Ekonomik Düzen 35 - Küresel Serbest Ticaret mi, Bölgesel Bütünleflme mi? 37 - Küresel Ticaret ve stihdam Sorunlar 40 - Yeni Korumac l k: Teori ile Uygulama Çelifliyor 40 - Küreselleflmenin Kültürel Boyutu 42 - Ekonomik Güvenlik Kavram n n Yeniden Tan mlanmas 42 - Artmakta Olan Karfl l kl Ba ml l k: Yabanc Sermaye Ak mlar 43 - Ekonomik Aç l m ve Teknoloji Transferi 46 - Demografik Dengelerde Oynamalar 47 - Rüflvet ve Yolsuzluk Uluslararas Ticareti Sapt r yor 48 - Uluslararas Enerji Güvenli i Kayg lar Dünya Ekonomisinde De iflmekte Olan Kuvvetler Dengesi 53 - Asya-Pasifik Yüzy l ve Atlanti e Yönelifl 55 - Dünya Pazarlar n n Yeniden Paylafl m 58 - Yeni Sanayileflmekte Olan Ülkelerin Yükselifli 59 - Çokuluslu fiirketlerin Yay lmas 60
11 Üçüncü Bölüm DIfi POL T KADA EKONOM K/T CAR D PLOMAS Tüccar Devlet e Geri Dönüfl mü? Dünya dan Çarp c Deneyimler: Amerika Birleflik Devletleri, ngiltere, Singapur ve Hong Kong 66 - Amerikan Ekonomik/Ticaret Diplomasisi ve Örgütlenmesi 68 - ngiltere nin Ticaret A rl kl D fl Politikas 74 - Singapur 77 - Hong Kong Türkiye de Ekonomik/Ticari Diplomasi 84 - Ekonomik stihbarat n Önemi 91 - D fl Ekonomik liflkilerde Jeo-Strateji ve Enerji Diplomasisi 92 - Güneydo u Anadolu Projesi (GAP) ve Su Denklemi Diplomaside D fl Yard m Silah ve Ekonomik Yapt r mlar 104 Dördüncü Bölüm TÜRK YE DE YÜKSELMEKTE OLAN SEKTÖR VE TEKNOLOJ LER Genel Stratejik Sektörler Olmal m? Yükselmekte Olan Sektörler, Teknoloji Seçimi ve Türkiye Kritik Altyap Yat r mlar n n Tamamlanmas Tekstil, Türkiye yi Önümüzdeki Yüzy la Tafl yabilir mi? Tar ma Dayal Sanayilerin Gelece i Turizmde Küme De ifltirme Zaman Yurtd fl Müteahhitlik Hizmetleri Sektörü: D fla Aç l m Motoru Enerji Sektöründe Patlama Savunma Sanayii: Ayn Zamanda Sivil Ekonomiye Katk Sa lamal d r Bilgiye Dayal Sanayiler ve Telekomünikasyon Sürat fieridinde Bilgisayar ve Yaz l m Sektörü Gelecek Vaad Ediyor Çevre Dostu Sanayiler Yükseliflte 142
12 - Otomobil Sanayii Nereye Gidiyor? Finans ve Bankac l k Sektöründe Yükselifl Tafl mac l k ve Gemi nfla Sanayii Biyoteknolojide S çrama Gere i Teknolojik Devrim Nereye Gidiyor? Genel Araflt rma-gelifltirme ve 2000 li Y llar n Teknolojileri Türkiye de Teknolojik At l m 156 Beflinci Bölüm TÜRK YE Ç N GELENEKSEL VE ÖNÜMÜZDEK YÜZYILDA YÜKSELECEK OLAN PAZARLAR Genel Geleneksel Pazarlar m z Bat Avrupa, Türkiye çin Yaflamsal Önemdedir inci Yüzy lda Japonya Kuzey Amerika, Yeniden Keflfedilmeyi Bekliyor Ortado u ve Kuzey Afrika da Hala Umut Var m? Türkiye çin Yeni Yükselmekte Olan Pazarlar Eski Sovyet Cumhuriyetleri nin Sisteme Girifli Hedef Pazarlar n Y ld z : Rusya Federasyonu Stratejik Orta m z: Ukrayna Orta Asya ve Kafkas Cumhuriyetleri Avrasya ve Balkan Üykeleri ile D fl Ticaretimiz Asya-Pasifik Bölgesi: Hala Dünyan n Yeni Ekonomik A rl k Merkezi mi? Unutulan Afrika Güney Amerika Potansiyeli 214 Alt nc Bölüm GENEL DE ERLEND RME VE SOMUT ÖNER LER: NELER YAPILAB L R? Girifl 219
13 6.2. D fl Ekonomik liflkiler Stratejimizin Temel Hedef ve Prensipleri Siyasi Sistemdeki T kan kl k ve Komflular m zla Gerginli in Olumsuz Etkisi D fl Ekonomik liflkiler Kamu Yönetiminin Reformu Devletin Rolünün Yeniden Tan mlanmas Siyasi Karar ve Yönlendirme Mekanizmas n n Güçlendirilmesi D fl Ekonomik iflkilerde Stratejik Yönlendirme Kamu-Özel Sektör flbirli i Nas l Sa lanabilir? Hedef Pazarlara Bilinçli Yönelifl Avrupa Birli i, D fl Ekonomik liflkilerimizin Kalbinde Asya-Pasifik, AB ye Alternatif mi, Yoksa Gelece e Yat r m m? Rusya ile Çat flma m, flbirli i mi? Önce Komflular m? Ulusal hracat Stratejisi Türk Ticaret Merkezleri Kurulmas Ticaret Gelifltirme Kurulu Türk Giriflimci, Sermaye, Marka ve Tasar mlar Dünya Pazarlar na Tafl mal d r D fl Yat r m Ülkeden Kaynak Kaç fl De il Tasar m/markalar m z n Yurtd fl na Aç l m ve Tan t m Suç fiebekeleri ve Kara Paran n Aklanmas ile Mücadele Araflt rma-gelifltirme ve Bilgi Üretim Merkezleri kmal Güvenli i ve Yarat c Enerji Diplomasisi Kaynak Aray fl nda Do rudan Yabanc Yat r ma Öncelik Yabanc Yat r m Kurulu Stratejik Sektörler Belirlemeli miyiz? Çevre Korunmas, Stratejide De iflmez Unsur Bilim/Teknoloji Parklar ve Bölgesel hracat/yat r m Üsleri Askeri Harcamalar, Ekonomiye Geri Dönmelidir Türkiye, Asya-Pasifik-Avrasya-Avrupa Aras ndaki Ekonomik Köprü Olmaya Aday 282
14 KUTULAR 1. Meksika ve Asya Bunal m ndan Ç kar lacak Dersler Asya da Gerilimler T rmanabilir D fliflleri Bakanl Ekonomik/Ticari Diplomasi Koordinatörü Tayland da Ticaret ve Yat r m Teflvik Kurumlar Hong kong Ticaretinin Beyni Birinci S n f Bir Diplomasi çin ABD-Türkiye Gaz Uyuflmazl Türkiye, Bölgesel Elektrik fiebekesinde Kilit Ülke Ekonomik Yapt r mlar flliyor mu? Rekabet Gücü Nas l Artt r l r? Altyap Yat r mlar nda Çarp c Örnekler Bilgisayar Yaz l m nda Bangalore Mucizesi Daha Uzun Yaflaman n S rr Gelece in Teknolojileri Yükselmekte Olan Büyük Pazarlar ve Amerikan Stratejisi Gümrük Birli i ve AB ile Ekonomik Bütünleflme Japonlar n Avrupa Ç kartmas ve Türkiye Ortado u ve Kuzey Afrika da Ekonomik Güç Türk- srail flbirli i Giderek Geniflliyor ran Bekleyen Sorunlar ve Potansiyel F rsatlar Rusya 2010 Senaryolar Asya lerliyor, Avrupa Geride? Yabanc Sermaye Ak n ve Çin in 2000 Planlar Baflar n n Dört Temel Koflulu D fliflleri Bakanl n n Güçlendirilmesi Gere i Türkiye-Abd-Ab Üçgeni Uluslararas ve Bölgesel Kurulufllar Nas l Kullanaca z? 267 KAYNAKÇA 289
15 1 B Ö L Ü M UZUN VADEL B R STRATEJ GEREKS N M
16 1. UZUN VADEL B R STRATEJ GEREKS N M 1.1.Gelece imiz Kendi Elimizde Dünya ekonomisindeki mevcut konumumuzun yeniden de erlendirilip önümüzdeki yüzy l n meydan okumalar n karfl layacak kapsaml bir d fl ekonomik iliflkiler stratejisi gelifltirilmesi ve yurtiçi nesnel koflullar ihmal etmeden saptanacak vizyon hedeflerine ad m ad m ulaflmak için köklü bir yeniden yap lanman n gerçeklefltirilmesi acil bir ulusal öncelik haline gelmifltir. Bu hususta toplumun her kesiminde genifl bir mutabakat bulunmaktad r. Bir yüzy l aflk n zamana yay lm fl olan geliflmelerin, günümüzde sadece 8-10 y ll k bir zaman dilimi içinde olufltu unu, hatta bilim-kurgu fantezilerinin bile, ço- u zaman, fiili geliflmelerin gerisinde kalabildi ini gözlüyoruz. Asl nda, gelece e dönük öngörüler üretmek, tarih boyunca insano lunun (özellikle de yönetici elitin) en büyük meraklar ndan birisi olagelmifltir. Bu tükenmek bilmeyen merak, gelecek ile ilgili belirsizliklerin yaratt tedirginlik beslemektedir. Bugün art k bilim adamlar ndan iflletme yönetimi stratejistlerine, siyasi liderlerden sanayicilere, sanatç lara kadar birçok insan, gelece in belirsizlik perdesini bir nebze aralamak, kendi alanlar nda gelece in meydan okumalar na daha iyi haz rlanmak için ciddi çaba göstermektedir. Günlük sorunlar ve k smi yaklafl mlar nedeniyle, Türkiye nin gündemine gelecek bilimi haketti i ölçüde girememifltir. Bu alanda tam bir fikir yoksullu u yaflanan ülkemizde, önümüzdeki yüzy la dair iddial bafll klar tafl yan çal flmalar n ço u, genel niyet beyanlar n n ötesine gidememektedir. Günümüzde bu tür çal flmalar n Pollyanna n n naif iyimserli i ya da Cassandra n n iflah olmaz kötümserli i gibi afl - r uç pozisyonlara do ru sal nma e ilimi dikkat çekmektedir. Gerçek anlamda ilerleme kaydedilmesi ayaklar yere basan ölçülü bir iyimserli e yönelmek ile mümkün olacakt r. Uzun Vadeli Düflünebiliyor muyuz? Siyasi ve ekonomik zeminin kayganl nedeniyle, 2010 y l na dönük projeksiyonlar gelifltirilmesi bir yana insanlar önlerindeki birkaç ay bile görmekte zorluk çekmektedirler. Uzun y llard r içinde bulundu umuz istikrars z ve güvensiz ortamdan kaynaklanan bu bezginlik ve inançs zl k, belki de uzun vadeli düflünememizin ve siyasi-ekonomik alanlardaki k s r döngünün süregitmesinin en temel sebeplerinden birisidir. Türkiye nin en önemli zaaflar ndan bir di eri de, stratejik ve taktik 19
17 ad mlar n bir türlü tutarl bir bütünlük içinde at lamam fl olmas d r. Oysa, Türkiye nin co rafyas nda, sosyo-ekonomik ortam nda, d fl politika ve güvenlik girdab nda, alternatif çözüm yollar araflt r lmas gereken çok say da sorun bulunmaktad r. Merkezde al nan kararlar n temeli genellikle gerçek yaflam koflullar ndan kopuktur ve ömürleri k sad r. Büyük umutlarla girilen ifllerde k sa zamanda hüsrana u ran - lmakta, mucizevi çözümlere bel ba lanmaktad r. Uzun vadeli, stratejik bak fl aç s yla düflünmek, hesap yapmak, dünyadaki geliflmeleri izlemek, dersler almak, düflünsel zenginli imizi artt racak evrensel bulgulardan istifade etmek toplumda yayg n bir çal flma disiplini de ildir. Bu nedenle, ülkemizde oldu una inand m z potansiyel, bir türlü kinetik enerjiye dönüfltürülememektedir. Neticede, Mahan ve Spykman in Amerikan küresel stratejisi, Haushoffer in Alman yay lma stratejisi, Mackinder in ngiliz ve Rus stratejisi üzerindeki etkilerine benzer tarzda teori-uygulama iliflkisi kuran yaklafl mlar, ne yaz k ki, henüz Türkiye nin gündemine girememifltir. Son zamanlarda Fukuyama ve Huntington un yeni dünya düzeni yaklafl m ve küresel çat flmalar n ABD stratejisi aç s ndan kullan m konular nda Amerikan yöneticilerine sunduklar teorik destek, asl nda bu tür çal flmalar n ne denli önemli oldu unun canl örnekleridir. Günümüz Türkiye sinde yaflanmakta olan ciddi strateji t kan kl n n, önemli ölçüde siyasi sistemden kaynakland söyleyebiliriz. Seçimler, uzun y llard r herhangi bir partiye kendi vizyonu nu tek bafl na uygulayacak mutlak iktidar f rsat vermemifltir. Birbiri ard na gelen hassas dengelere dayal zay f koalisyon hükümetleri, oy toplamaya dönük popülist programlar uygulamak için günü kurtarmaktan baflka bir fley düflünemez olmufllard r. Kimilerinin So uk Bar fl ça dedi i 1989 sonras dönemde, ülkemizde gelece e dönük çal flmalar ve karar al c lardaki heyecan azalm fl; buna karfl n, ekonomik, toplumsal, siyasi ve d fl politika bunal mlar giderek derinleflme e ilimine girmifltir. Bu k s rl n, sadece Türkiye ye özgü bir sorun olmad nda dikkatlerden uzak tutulmal d r. Genellikle dar zaman dilimleri içinde yaflamaya al flk n olan insanlar uzun dönemli düflünce al flt rmalar na pek aflina de ildirler. Bireylerden örgütlere, oradan da toplumlara yöneldi imizde gelecek öngörüsünün hissedilir flekilde azald görülmektedir. Bunun bafll ca nedenlerinden birisi flüpheciliktir. Birçok insan kendini, gelece e iliflkin herhangi bir fley bilinemeyece ine flartland rm flt r. Siyasi liderler, genellikle, gelecekten çok geçmifl deneyimlerine dayanarak, ülkeyi yönetmeyi tercih etmektedirler. Kendilerini seçim süreleri ile s n rl gördüklerinden, zaman çal c olarak alg lad klar ve korktuklar gelecekten müm- 20
18 kün oldu unca kaç nmaktad rlar 1. Bu nedenle her toplumda, günlük k s r çekiflmelerin, k sa dönemli bak fl aç lar n n üzerine ç karak, ülke için gelece e dönük stratejik tehdit ve f rsatlar de erlendirecek ve muhtelif senaryolar fl nda uzun vadeli, uygulanabilir stratejiler gelifltirecek beyin tak mlar na ihtiyaç vard r. Bunlar n çal flmalar, hem genifl halk kitlelerine yans t lmal, hem de siyasi liderli e seçenekler fleklinde sunulmal d r. Bangladefl ten Amerika Birleflik Devletleri ne kadar hemen her ülke, sadece iki y l ilerimizdeki 2000 li y llar n koflullar na flimdiden haz rlanmak, belirledikleri hedeflere uygun politika ve yap sal de ifliklikleri gerçeklefltirmek için yo un çaba sarfetmektedirler. Malezya, son mali bunal m öncesine kadar 2020 Vizyon program - n aflama aflama uygulamaya koymaya çal fl yordu. Çin, sosyalist piyasa ekonomisi ne geçifl ile birlikte kat planlama anlay fl n tedricen terkederken, 50 y ll k yönlendirici stratejik geliflme plan n hala kutsal kitap gibi görmeye devam etmektedir. ABD, 2010 y l na dönük kestirimlerini dünya ekonomisindeki yeni güçler dengesi de iflimini hesaba katarak yap yor. Japonya, durgunluk sürecine giren ve zemin kaybetmekte olan sistemini yeniden hareketlendirmek için kapsaml bir siyasi ve ekonomik reform paketi üzerinde mutabakata var yor. Avrupa Birli i nin Aral k 1997 Lüksemburg Zirvesi nde al nan kararlar da benzeri bir gelece e haz rlanma çabas n n ürünüdür. Baflta Birleflmifl Milletler, Dünya Bankas, OECD ve Dünya Ticaret Örgütü olmak üzere tüm uluslararas kurulufllar da ya reform, ya yok olma seçene i karfl s nda kabuk de ifltirmeye bafllad lar. Stratejik Bir Vizyon ve Köklü Reformlar Türkiye nin 21 inci yüzy l hedeflerinin, sadece stratejik bir çerçeveye oturtulmakla kalmay p, etkin flekilde uygulanabilmesi için baflta ilgili çevreler olmak üzere toplumun her kesimine de benimsetilmesi gerekmektedir. Önümüzdeki yüzy l, stratejik araflt rmalar n, bilgi, iletiflim ve teknoloji ile bütünlefltiren, bunlar e itim yoluyla halk na benimsetebilen ülkelerin yüzy l olacakt r. 21 inci yüzy l n efli inde, ülkemizde ulusal stratejik hedeflerin eksikli i toplumun her kesimince hissedilmektedir. Hemen hiçbir sorunun uzun y llard r çözüme kavuflturulmad, aksine ertelene ertelene bunal mlar n derinleflti i ülkemizde ulusal liderlerden berrak ve uygulanabilir bir gelecek vizyonu beklenmektedir. Ulusal bir büyük hedef belirlenmeden ortaya at lacak, bölük pörçük reform pa- 1. Long-term thinking and the politics of reconceptualization, Richard A. Slaughter, Futures, Vol, 28, No.1, s , 1996, London 21
19 ketlerinin yaflama geçirilme flans pek yüksek de ildir 2. Tarihte de görüldü ü gibi, yaflanmakta olan bu tür olumsuz flartlar asl nda bir meydan okuma olarak alg lan p, toplumu ulusal hedeflere yöneltmede ateflleyici vazifesi görebilir li y llar n ilk yar s nda ülkemizde yaflanan olumlu ve iyimser hava bunun en çarp - c örne idir. D fl ekonomik iliflkilerin, yurtiçi ekonominin bir uzant s ve siyasi ç karlar ile uyum içinde ele al nmas gereken öncelikli bir konu olarak görülmesi ülkemiz için nisbeten yeni bir geliflmedir lardan 1979 a kadar Türkiye, kapal ekonomide ödemeler dengesi istikrarl oldu u sürece büyüyebildi. Türk ekonomisi büyük ölçüde uluslararas ekonomiden, devlet müdahaleleri ile tecrit edilmiflti. Oysa, bugün çok farkl bir durum ile karfl karfl yay z. 90 lar n Türkiyesi demografisi, kültürel, sosyal çeflitlili i, karmafl k d fl politika ve güvenlik sorunlar ve d fl ekonomik bütünleflmesi ile ciddi de iflimlerden geçmekte ve al fl lageldik yöntemlerle yönetimi giderek zorlaflmakta, ileri görüfllü lider ve yöneticilere ihtiyaç her geçen gün artmaktad r. Toplumda, de iflim rüzgar n yakalayacak, dünyadaki h zl dönüflüme ayak uydurabilecek, ülkesine ve kendisine güven duygusu güçlü, iyi yetiflmifl siyasi ve ekonomik kadrolara büyük ihtiyaç duyulmaktad r. Siyasi önderli in, bu çerçevedeki sürükleyici ve yönlendirici stratejik rolü dikkate al nd nda, yöneticilerin mesai ve önceliklerini ihtiyaçlara göre yeniden düzenlemeleri, ekonomik ve ticari konulara, gündemlerinde daha genifl yer ay rmalar zorunlu hale gelmifltir. Hemen belirtmek gerekir ki, daha fazla zaman kaybedilmesine göz yumulmas, her geçen gün fliddetlenen uluslararas rekabette ülkenin daha da geri kalmas n n ve de erlendirebilece i f rsatlar kaç rmas n n vebalinin üstlenilmesi anlam na gelmektedir Türkiye için 2010 Senaryolar Genel Uluslararas sistem ile entegrasyon içerisinde oldu umuz için, bugünden yar na meydana gelecek küresel de iflimler, Türkiye yi derinden etkilemektedir. Asya finans piyasalar nda yaflanan son kritik krizin, dalga dalga tüm dünya ekonomilerine s çramas bunun en belirgin örne idir. Bugün al nacak karar ve önlemler, y l sonras ndaki konumumuzu tan mlayaca ndan, flimdiden gelece e dönük projeksiyonlar ortaya konulmal d r Yüzy l Kimin Asr Olacak?, Reha O uz Türkkan, Yeni Türkiye, Say 3, Mart-Nisan 1995, s