1 FONKSİYONEL DERECELENDİRİLMİŞ DİSKLERDE TERMAL GERİLME ANALİZİ Pamukkale Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi Makine Mühendisliği Anabilim Dalı Çiğdem ERSAN Danışman: Prof. Dr. Muzaffer TOPÇU Aralık, 2008 DENİZLİ
2
3
4 iii TEŞEKKÜR Bu çalışmamda benden desteğini esirgemeyen, konunun tespitinden çalışmanın hazırlanmasına kadar olan süreçte yardım ve katkılarıyla beni yönlendiren sayın hocam Prof. Dr. Muzaffer TOPÇU ya, manevi destekleri için arkadaşlarıma, aileme ve çalışma arkadaşlarıma teşekkür ederim.
5 iv ÖZET FONKSİYONEL DERECELENDİRİLMİŞ DİSKLERDE TERMAL GERİLME ANALİZİ Ersan, Çiğdem Yüksek Lisans Tezi, Makine Mühendisliği ABD Tez Yöneticisi: Prof. Dr. Muzaffer TOPÇU Aralık 2008, 55 Sayfa Modern teknoloji ile artan özel karakterlere sahip malzeme ihtiyacını, bilinen alaşımlar, kaplamalar ve kompozitler karşılayamaz hale gelmiştir. Özellikle uzay taşıtlarında ve yüksek ısıya maruz uygulamalarda gereksinim duyulan, yüksek mukavemet ve termal şoklara dayanıklı, yüksek ısıl dirence sahip olma özelliklerini sağlayan homojen bir malzeme olmaması, bu özellikleri bir arada bulunduran malzeme kombinasyonlarına yani Fonksiyonel Derecelendirilmiş Malzeme (FDM) teknolojisine yönelmeye sebep olmuştur. Bu çalışmada fonksiyonel derecelendirilmiş disklerin termal yük altındaki davranışları analitik ve nümerik analiz yöntemiyle incelenmiştir. FDM disk her iki yöntem ile aynı termal yük ve sınır koşullarında incelenerek sonuçlar karşılaştırılmıştır. Anahtar kelimeler: Fonksiyonel derecelendirilmiş diskler, Termal Analiz, Tabakalı Diskler Prof. Dr. Muzaffer TOPÇU Doç. Dr. Numan Behlül BEKTAŞ Yrd. Doç. Dr. Salih YILMAZ
6 v ABSTRACT THERMAL STRESS ANALYSIS OF FUNCTIONAL GRADED DISCS Ersan, Cigdem M. Sc. Thesis in Mechanical Engineering Supervisor: Prof. Dr. Muzaffer TOPCU December 2008, 55 Pages Known alloys, coatings and laminated composites cannot meet the demand of material exigency that has special character with modern technology. Especially, in spacecrafts and applications exposed to high heat, absence of a homogeneous material that supply properties of having high thermal resistance, high strength and durable to thermal shocks has caused going towards material combinations that have all these properties, that is Functional Graded Material (FGM) technology. In this study, behaviors of graded laminated discs exposed to thermal load by the method of numeric and analytic analysis have been investigated. FGM structured disc has been investigated by these all methods in identical thermal load and boundary conditions and the results were compared. Keywords: Functional Graded Discs, Thermal Analysis, Laminated Discs Prof. Dr. Muzaffer TOPCU Asso. Prof. Dr. Numan Behlül BEKTAS Asst. Prof. Dr. Salih YILMAZ
7 vi İÇİNDEKİLER Sayfa YÜKSEK LİSANS TEZİ ONAY FORMU.... i BİLİMSEL ETİK SAYFASI.. ii TEŞEKKÜR... iii ÖZET.. iv ABSTRACT... v İÇİNDEKİLER..... vi ŞEKİLLER DİZİNİ.... vii TABLOLAR DİZİNİ... viii SİMGE VE KISALTMALAR DİZİNİ.. ix 1. GİRİŞ Yapılan Çalışmalar Çalışmanın Kapsamı ve Amacı MALZEME SEÇİMİ Fonksiyonel Derecelendirilmiş Malzemeler FDM de Derecelendirme Tipleri FDM nin Avantajları FDM nin Kullanım Alanları Uzay taşıtları teknolojisi Endüstriyel malzemeler Optoelektronik Biyomalzemeler Türbin ve dizel motorlarda termal bariyer kaplamalar Güç iletim ve dağıtım sistemleri Bakır ve Alaşımları Bakır Alaşımlarının Özellikleri Bakır-Nikel alaşımları İZOTROPİK DİSK İÇİN ANALİTİK ÇÖZÜM Diferansiyel Denklemlerin Oluşturulması Radyal ve Teğetsel Gerilmeler Radyal Yer Değiştirme Malzeme Seçimi ve Özelliklerinin Belirlenmesi Modelin Uygulanması ve Analitik Sonuçlar SONLU ELEMANLAR METODU VE DİSKİN SEM MODELİ Modelin Oluşturulması Nümerik Analiz İçin Diskin Sonlu Elemanlara Ayrılması Termal Yüklerin ve Sınır Şartlarının Tanımlanması Termal Gerilme Analizi NÜMERİK ANALİZ Gerilme Analizi Sonuçlarının Alınması Radyal Yer Değiştirmeler SONUÇLAR VE DEĞERLENDİRME EKLER 49 Ek-1. Analitik Çözüm İçin Üretilmiş MATLAB Program Örneği KAYNAKLAR ÖZGEÇMİŞ... 55
8 vii ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa Şekil 2.1 SiC-A356 FDM kuvvetlendiricinin devamlı derecelendirilmesi. 11 Şekil 2.2 Basit fonksiyonel derecelendirme tiplerinin grafik gösterimi Şekil 2.3 Cu ve Ni bileşenleriyle üretilmiş tabakalı derecelendirilmiş FDM ve tabakaların bileşim yüzdeleri Şekil 2.4 TBK da ara yüz çatlaklarının oluşumu Şekil 2.5 FDM siz (a) ve FDM li (b) TBK ların termal yük altında gerilme dağılımları Şekil 2.6 Klasik kompozit malzeme ile FDM tabakaların termo-mekanik özelliklerinin değişimi ve mikro yapıları Şekil 2.7 Mitsubishi Materials Corp un ürettiği FDM kesici kalemler Şekil 2.8 Tavşanda FDM implant uygulaması. 18 Şekil 2.9 Bakır ve alaşımların kullanım alanlarına örnekler Şekil 3.1 Disk modelde tabakalarda Bakır oranlarının gösterimi 27 Şekil 3.2 Termal yüklerin değişimiyle oluşan radyal gerilmeler. 28 Şekil 3.3 Termal yüklerin değişimiyle oluşan teğetsel gerilmeler.. 29 Şekil 3.4 Termal yüklerin değişimiyle oluşan radyal yer değiştirmeler.. 31 Şekil 4.1 Termal analiz için oluşturulan disk modeli.. 33 Şekil 4.2 Nümerik analiz için seçilen eleman tipi 34 Şekil 4.3 Fonksiyonel derecelendirilmiş disk in kesit alan ve sonlu eleman görüntüsü Şekil 4.4 Fonksiyonel derecelendirilmiş disk in sonlu elemanlar modeli Şekil 4.5 Diske termal yük girilmesi Şekil 4.6 Termal yükleme için uygulanan sabit sıcaklık dağılımı 36 Şekil 5.1 Nümerik analiz programında malzeme özelliklerinin girilmesi 38 Şekil 5.2 Malzeme özellikleri atanmış tabaka görünümü. 39 Şekil 5.3 Termal yüklerin modele uygulanması Şekil 5.4 Gerilme değerlerinin alındığı düğüm noktaları. 40 Şekil 5.5 Sonlu elemanlar çözümünden elde edilen gerilme dağılımı görseli.. 40 Şekil 5.6 Termal yükler altında nümerik analizden alınan radyal gerilmeler Şekil 5.7 Termal yüklerin değişimiyle nümerik analizden alınan teğetsel gerilmeler Şekil 5.8 Radyal yönde yer değiştirmelerin disk üzerindeki dağılımı.. 43 Şekil 5.9 Termal yükler altında nümerik analizden alınan radyal yer değiştirmeler 44 Şekil 6.1 T=100 için analitik ve nümerik analizden alınan radyal gerilmeler.. 45 Şekil 6.2 T=100 için analitik ve nümerik analizden alınan teğetsel gerilmeler 46 Şekil 6.3 T=100 için analitik ve nümerik analizden alınan radyal yer değiştirmeler 47
9 viii TABLOLAR DİZİNİ Sayfa Tablo 2.1 Bakırın alaşım oranlarına göre kullanım alanları. 22 Tablo 3.1 FDM tabakaların mekanik özellikleri.. 26 Tablo 3.2 Diskin sabit sıcaklık altında teğetsel ve radyal gerilme değerleri Tablo 3.3 Diskin sabit sıcaklık altında radyal yer değiştirme değerleri Tablo 5.1 Diskin nümerik analizden alınan radyal ve teğetsel gerilme değerleri 41 Tablo 5.2 Diskin nümerik analizden alınan radyal yer değiştirme değerleri... 44
10 ix SİMGE VE KISALTMALAR DİZİNİ CAE EDAX FDM FGM GIS KTK SEM TBK E υ α σ σ r σ θ u r r T T 0 ε ε r ε θ ø V Ni a b C 1, C 2 Computer Aided Engineering Enerji Dispersif X-ışınları Analizi Fonksiyonel Derecelendirilmiş Malzeme Functionally Graded Materials Gas Insulated Switchgear Klasik Tabakalı Kompozit Sonlu Elemanlar Metodu Termal Bariyer Kaplama Elastisite Modülü, (MPa) Poisson Oranı Isıl Genleşme Katsayısı, (1/ C) Gerilme, (MPa) Radyal Gerilme, (MPa) Teğetsel Gerilme, (MPa) Radyal Yer Değiştirme, (mm) Yarıçap, (mm) Sıcaklık, ( C) Başlangıç Sıcaklığı Şekil Değiştirme Oranı Radyal Şekil Değiştirme Oranı Teğetsel Şekil Değiştirme Oranı Gerilme Fonksiyonu Nikelin Hacimsel Oranı İç Çap, (mm) Dış Çap, (mm) İntegrasyon Sabitleri
11 1 1. GİRİŞ Yakın geçmişte teknoloji ve bilimin hızlı gelişimiyle sanayinin temel girdisi olan malzemeler de hızlı bir gelişim sürecine girmiştir. En küçük el aletlerinden başlayarak uzay mekiği teknolojisine uzanan bu geniş ihtiyaç yelpazesinde artık malzemelerin, hem ekonomik hem mukavim, bununla birlikte daha hafif kimi zaman estetik özellikleri bünyesinde barındırması ihtiyacı doğmuştur. Bu noktada farklı malzemelerin bir arada kullanımı büyük bir önem kazanmıştır. Malzemeler genellikle metaller, seramikler ve organik malzemeler olarak üç ana gruba ayrılırlar. Birbirlerine göre üstün ve zayıf özellikleri olan bu malzemeler, mevcut özellikleri iyileştirmek maksadıyla metal-metal, metal-seramik ve metal-organik olarak, makro ve mikro düzeyde birleştirilerek bir arada kullanılabilmektedir. Metallerin birbirleriyle ya da başka elementlerle mikro düzeyde, homojen olarak muhtelif oranlarda birleştirilmesine alaşım adı verilir. Alaşımlar karışımdaki metallerin özelliklerinden farklı özellikler gösterirler. Alaşımların tarihi milattan önce 4000 yıllarına kadar uzanmaktadır. En bilinen alaşımlara, tunç (bakır-kalay), pirinç (bakırçinko), lehim (kalay-kurşun) örnek verilebilir. Alaşımlar, uygulamaların gerektirdiği fiziksel özelliklere sahip malzemelerin üretilmesini sağlar. Yüksek sıcaklıklar, aşınma, kimyasal etkiler, metal yorgunluğu vb. gibi her türlü etkilere saf metallerin yetersiz kaldığı durumlarda, gerekli olan özellikleri sağlayan niteliklerde alaşımlar kullanılır. Üretim teknolojisinde alaşımlar, havacılık sanayisi, otomotiv sanayisi, iş makinaları ve elektronik sanayisinde geniş bir kullanım alanına sahiptir. Malzemelerin birleştirilmesiyle elde edilen ısıl iletkenlik, aşınma ve korozyon dayanımı gibi avantajlar özellikle termal gerilmeye maruz uygulamalarda da alaşımların tercih edilmesine sebep olmuştur. Fakat gelişen teknoloji özel karakterlere sahip malzeme ihtiyacını büyük ölçüde artırmıştır. Bilinen alaşımlar, kaplamalar ve tabakalı kompozitler bu ihtiyacı karşılayamaz hale gelmiş, kullanım yerine göre yeni malzemelere ihtiyaç duyulmuştur. Özellikle uzay taşıtlarındaki gereksinim olan, yüksek mukavemet ve termal şoklara
12 2 dayanıklı, ısıl direnç özelliği sağlayan homojen bir malzeme olmaması, bu özellikleri bir arada bulunduran malzeme kombinasyonlarına yani Fonksiyonel Derecelendirilmiş Malzeme (FDM) teknolojisine yönelmeye sebep olmuştur. FDM katmanlı malzemelerin sürekli değişen bir kompozisyonda ve derecelendirilmiş bir yapıda birbiriyle birleşmesi ile oluşur. Malzemeler arası ani olmayan geçişler katmanlar arasındaki gerilme dağılımının da sürekliliğini sağlar. Bu alanda hızlı gelişmeler mevcuttur ve FDM teknolojisinin uygulanabilirliği mümkündür. 1.1 Yapılan Çalışmalar Nogata ve Takahashi (1995), doğadaki biyolojik örneklerin mikroyapıları, fonksiyonları ve modelleme şekilleri ile sürekli olarak bilimin ilgisini çekmesi neticesinde bambu kamışlarının mekanik özelliklerini incelemeye almışlar ve bu organik malzemenin tasarımını örnek alarak, FDM leri çalışarak yeni bir üstün özellikli malzeme kavramı geliştirmeyi denemişlerdir. Çok fazlı ve fonksiyonel derecelendirilmiş kompozit yapıdaki doğal malzemelerin temelde anlaşılması ve yeni malzemelerin tasarımı sürecine yardımcı olması için bambunun sahip olduğu özel yapıyı incelemişlerdir. Bambu hücrelerinin gerilme altında elektrik sinyali üretebildiğinin tespiti ile gerilim altında bir kemikte de piezoelektrik etkinin benzer bir fonksiyonunu oluşturmuşlar ve elektriksel özelliklerin iskelet sisteminin sert dokularının modellenmesinde önemli rol oynadığı savunmuşlardır. Bambunun uygulanan kuvvetlere mukavemeti sebebiyle en iyi doğal optimizasyona sahip derecelendirilmiş yapıdaki malzeme olduğu ve biyomalzeme tasarımı için çok uygun bir örnek oluşturduğu sonucuna varmışlardır. Banks vd (1997), tabakalı bir eğri kiriş için, genel tam kararlılık şartlarını sağlayan ve tahmini sonuçlara yakın bir matematiksel iskelet hazırlamışlardır. Söz konusu modelin viskoelastik tabakalarını elastik esaslı ve elastik bağımlı katmanların sandviç olarak birleştirilmesiyle elde etmişler ve analitik çözümü yapmışlardır. Shenoi ve Wang (2001), yaptıkları çalışmada tabakalandırılmış eğri kompozit katmanlı ve sandviç kirişlerin, delaminasyonu ve elastik dayanımı için elastisite teorisi esaslı bir yaklaşım geliştirmişlerdir. Ana denklemleri bu sebeple elastik temelli olarak ele almış ve eğri ortotropik kirişin, değişken yük altındaki sonuçlarından türetmişlerdir.
13 3 Bu yaklaşımla, eğri tabakalı kirişlerin kalınlık boyunca ve iç gerilmelerinin tam doğru tanımlanmasını sağlamışlar ve çeşitli geometriler için de çözümler, hazırlamışlardır. Pan (2003), üç boyutlu anizotropik lineer elastik ve fonksiyonel derecelendirilmiş dikdörtgen kompozit tabakaların basit mesnet sınır koşullarında kesin çözümünü elde etmiştir. Stroh formülasyonuna benzer şekilde terimler kullanmış ve kompozit tabakaların kalınlık doğrultusunda özelliklerinin sürekli değişen fonksiyonel derecelendirilmiş malzemeler olarak ele alınmıştır. Pagano nun yaptığı mevcut fonksiyonel derecelendirilmiş malzeme çözümü genişletilerek, çeşitli nümerik metotlara dayalı fonksiyonel derecelendirilmiş kompozit tabaka modellemesini karşılaştırmaya yardımcı olmuştur. Tek bir fonksiyonel derecelendirilmiş tabaka için mevcut çözümün sonuçları fonksiyonel derecelendirilmiş tabaka ile kaplanmış homojen bir çift tabakalı malzemeyle karşılaştırılmıştır. Her iki düzleme de aynı yük verilmiş ve sonuçta da uygun bir fonksiyonel derecelendirilmiş tabaka ile gerilme kuvvetinin azaltılabileceği tespit edilmiştir. Ayrıca FDM tabakalı kompozitte, gerilme dağılımının daha düzgün olduğu tespit edilmiş ve FDM nin tabakalar arası ayrılmaya karşı daha dayanıklı bir yapı olduğu tespit edilmiştir. Matsunaga (2003), yaptığı çalışmasında, termal ve mekanik yüklere maruz, tabakaları birbirine çapraz yerleştirilmiş tabakalı kompozitlerde ve sandviç disk parçalarında, gerilmeler ve yerdeğiştirmeleri, hem çapraz kesme etkilerini hem de normal gerilmelerin etkilerini veren, global yüksek dereceden yay parçası teorisiyle analiz etmiştir. Tabaka yüzeyleri arasındaki sürekliliğin sağlanması ve yay şeklindeki disk parçasının alt ve üst yüzeylerindeki gerilme sınır koşullarının tespitiyle, derinlik yönündeki denge denklemlerinin üç boyutlu integrasyonunu yaparak, çapraz kesme gerilmeleri ve normal gerilmeleri hesaplamıştır. Schulz vd (2003), Alman Ulusal Bilim Kuruluşu nun bir projesi için yaptıkları araştırmada, metalik ve seramik malzemeden, termal uygulamalar için kaplama ve korozyon dayanımı özelliklerinden dolayı fonksiyonel derecelendirilmiş malzemeleri optimize etmişlerdir. Bakır altlık malzemesine termal bariyer kaplama yapmışlar ve çeşitli sayıda malzeme ile termal kaplamaların özelliklerini incelemişlerdir. Derecelendirilmiş malzemelerdeki gerilme dağılımlarını X-Ray ışınlarının kırılması yöntemini kullanarak ölçmüşlerdir. Titanyum ve alüminyum gibi parlak metallerin
14 4 korozyon dayanımı ve düşük yoğunluk özelliklerinden dolayı fonksiyonel derecelendirilmiş malzemelerin giydirilmesinde ideal kaplama malzemeleri olduğunu ve Al-Cu-Ni alaşımlarının saf malzemelere göre daha iyi tutunma sağladığını bulmuşlardır. Zhang vd (2003), dairesel delikli bir FDM nin radyal yönde farklı termal yükler altında davranışlarını incelemişlerdir. Homojen malzemeler için olan mevcut çözümü, integrasyon sabitlerini değişken kabul edip malzeme sabitlerini genelleştirerek yarıçapın radyal koordinatta bilinmeyen bir fonksiyonuna dönüştürerek, FDM ler için kullanmışlardır. Nümerik analizlerle fonksiyonel derecelendirilmiş malzemede dairesel delik etrafındaki termal gerilmeleri bulmuşlardır. Sayer ve Sayman (2003), cam-elyaf takviyeli tabakalı bir disk üreterek mekanik özelliklerini deneysel olarak tespit etmiş ve sabit, lineer ve parabolik sıcaklık dağılımları için termal gerilme analizini analitik olarak yapmışlardır. Üretilen ortotropik diskin termoelastik gerilme analiziyle teğetsel ve radyal gerilmelerini, maruz kaldığı çeki ve bası gerilmelerini incelemişlerdir. Alagöz vd (2004), fonksiyonel derecelendirilmiş malzemeleri incelemiş, FDM lere ihtiyaç duyulmasına sebep olan olumsuzlukları araştırmış ve FDM nin bu olumsuzluklara nasıl çözüm ürettiğini tespit etmişlerdir. FDM uygulamalarında karşılaşılan sorunları, FDM lerden yararlanılan alanları ele almış ve FDM ürünlerden örnekleri incelemişlerdir. Ayrıca günümüzdeki FDM çalışmalarının anlaşılabilmesi için FDM teknolojisinde lider olan Japonya daki FDM çalışmalarına da değinmişlerdir. Dimitoka ve Yıldırım (2004), fonksiyonel derecelendirilmiş malzemelerden yapılmış katmanlı termal bariyer kaplamalarındaki termal gerilmeleri sonlu elemanlar metodu (SEM) ile hesaplamışlardır. Çalışmalarında sonlu boyutlardaki homojen metal malzeme üzerindeki bir FDM ve çok tabakalı bir seramik kaplamanın uniform sıcaklık değişiminden etkilenen, termal gerilemelerin eksenel simetrik problemini ele almışlardır. Öncelikle kaplamalardaki ara yüz çatlakları ve kenar çözülmelerine neden olan gerilmeleri ele almışlardır. Kaplamanın ara katmanlarının sonlu boyutları nedeniyle analitik çözümün zorluğundan dolayı, bir sonlu elemanlar tekniği geliştirmiş ve kullanmışlardır. FDM kaplamaları ve FDM lerdeki çatlak problemleri için kullandıkları
15 5 tekniğin etkinliğini kenar çatlaklı ve ara yüz çatlaklı FDM ler üzerinde mevcut analitik çözümlerle karşılaştırarak ispatlamışlardır. Sugano vd (2004), dönen bir diskte termal gerilmeleri ve merkezkaç kuvvetini azaltmak üzere yüksek termal ışınım sağlamak ve hafifliği azaltmak için FDM ile oluşturulmuş bir metot kullanmışlardır. Disk dış kenarlardan radyal yönde süreksiz olarak ısıtılmış ve ısı iletim katsayısı da radyal yönde değişmiştir. Kompozit bölgelerde tek boyutlu sınır değer problemleri için Vodicka metodu düzenlenerek termal analizler yapmışlar, Euler diferansiyel denklemindeki yer değiştirme terimleriyle denge denklemlerini yaklaşık olarak ifade etmişlerdir. Bu şekilde termal gerilmeleri ve merkezkaç kuvvetini elde etmişlerdir. Malzemeleri Ti+6Al+4V ve SUS410FGM yi, Ti+6Al+4V, PSZ ve SUS410FGM yi birleştirerek disk şeklinde tasarlamışlardır. Buldukları veriler ışığında diskler arasında karşılaştırma yapmışlardır. Konez vd (2005), FDM lerin üretim teknikleri ve kullanım alanlarını inceledikleri çalışmalarında, üretim tekniğinden doğabilecek farklılıklardan ortaya çıkabilecek içyapı değişikliklerinin ve bunların doğuracağı sonuçların önemine değinmişlerdir. Kullanım alanına göre, doğru üretim tekniğiyle imal edilmiş mükemmel kompozisyonda FDM oluşturma çabalarının sonucunda, malzeme bünyesinde makroskopik boyutta bir birleşme söz konusu olmadığından termal gerilmelerin kısmen kontrol edilebildiğini ve kaplamalardaki artık gerilmelerin tam anlamıyla azaltılamadığını savunmuşlardır. Ecsedi ve Dluhi (2005), yaptıkları çalışmada, homojen olmayan eğri kirişlerin ve kapalı halkaların (disklerin) statik ve dinamik analizi için tek boyutlu, simetrik kesitli, mekanik bir model hazırlamışlardır. Simetri düzleminde yüklemeler vererek, yer değişimlerini klasik Bernoulli-Euler kiriş teorisine göre çözmüşlerdir. Nirmala vd (2005), orta tabakası FDM tabakadan oluşturulmuş üç katmanlı bir tabakalı kompozit malzemenin termoelastik gerilmeleri için analitik ifadeler türetmişlerdir. Ni (metal) -FDM-Al 2 O 3 (seramik) şeklinde düzenlenmiş bu kompozitte gerilme dağılımını ve artık gerilmeler gözlemlemişlerdir. Bu çalışmalarında FDM nin orta noktasından her iki tabakaya doğru derecelendirme yapmışlar ve elde ettikleri termoelastik gerilme dağılım değerleri doğrultusunda bu şekilde düzenlenmiş kompozit kirişin tek tabakalı kompozitten daha kullanışlı olduğunu bulmuşlardır.
16 6 Wang vd (2005), sistem sıcaklığından farklı sıcaklıkta bir ortama aniden maruz kalan FDM bir düzlem malzemenin termal şok dayanımını analiz etmişlerdir. Bir sonlu elemanlar/mod süperpozisyon metoduyla, zamana bağlı alan sıcaklıkları hesaplamışlardır. Kabul edilebilir sıcaklık artışları olduğunu gerilme ve kırılma mekaniği kriterlerine göre kontrol edip doğrulamışlar, FDM lerin termal gerilmeler altında dayanımlarını maksimum lokal çekme gerilmesi ve maksimum gerilme yoğunluk faktörlerinin kriterlerine göre incelemişlerdir. Malzemelerinde kenar çatlaklarının oluşmadığını fakat termal şok sınır koşulları değiştiği takdirde termal şok direncinin de değişebileceğini tespit etmişlerdir. Çallıoğlu vd (2006), halka şeklinde dönen bir ortotropik diskin, analitik olarak elastik ve plastik gerilme analizlerini yapmışlardır. Açısal hız artırılarak alınan sonuçlar değerlendirilmiş, uygulanan tüm açısal hızlar için, elastik ve plastik çözümlerin her ikisinde de radyal yer değiştirmelerin iç yüzeyde en yüksek değere ulaştığı ve teğetsel gerilme büyüklüklerinin radyal gerilmelerden daha büyük olduğunu tespit etmişlerdir. Araki vd (2006), Cu/Ni ve PSZ/NiCrAlY malzemelerden oluşmuş termofiziksel özellikleri bilinen dört katmanlı bir FDM den numunenin ısı iletiminde homojenitesi ve geçiş karakteristiklerini incelemişlerdir. Sıcaklık yayınımlarını lazer flaş yöntemiyle inceleyerek ve elde ettikleri eğrilerde FDM ler ile homojen malzemelerin ısıl tepkilerinde çok büyük benzerlik görmüşlerdir. Agarwal vd (2006), orta tabakası fonksiyonel olarak derecelendirilmiş çok sayıda paralel tabakalardan oluşan bir tabakalı kompozitte ısı iletim geçişlerini incelemişlerdir. Tabakalar boyunca her katmanın zamana bağlı ısı profilini oluşturan bir algoritma geliştirmişlerdir. Bu geliştirilen programın sürekli derecelendirilmiş FDM tabakaları ve istenen sayıda ara katman için de kullanılabileceğini ispatlamışlardır. Sayman (2006), eğrisel çelik fiberle takviyelendirilmiş kompozit bir termoplastik diskte elasto-plastik gerilme analizi yapmıştır. Radyal ve teğetsel yönde farklı termal genleşme katsayıları ile eşit sıcaklık dağılımı altında radyal ve teğetsel gerilmeleri elde etmiştir. Diskin iç ve dış yüzeylerinde oluşan teğetsel gerilme bileşenlerinin sırasıyla bası ve çeki gerilmelerinden oluştuğunu, en yüksek gerilmenin diskin iç yüzeyinde meydana geldiğini analitik formülasyon ve nümerik çözüm yöntemleriyle çözerek
17 7 bulmuştur. Bu çözüm için ayrıca ANSYS sonlu elemanlar programını kullanmış ve her iki çözümdeki sonuçların birbiriyle örtüştüğünü ve analitik sonuçların ANSYS ile benzer sonuçlar verdiğini görmüştür. Silva vd (2006), bambuların FDM yapısının kompozit malzemelerde takviye (fiber) doku olarak kullanılmasından dolayı, bu FDM yapının mekanik davranışlarını daha iyi araştırmak için derecelendirilmiş bir sonlu eleman modeli tasarlayarak çeşitli yükler altında malzemenin davranışlarını incelemişlerdir. Homojenizasyon ve Sonlu Elemanlar Metodu (SEM) gibi nümerik metotlarla, boğumlu yapıya sahip bambunun bir hücresindeki malzeme dağılımını ve dereceli yapısını elde etmişler bunun için bir sonlu elemanlar formülasyonu kullanmışlardır. Bambunun FDM yapısının çeşitli yükler altında davranışlarını, homojenizasyon teorisinden evrensel değişkenlere göre Young modülleri, bir ortalama Young modülü ve ortotropik malzeme özellikleri elde edip üç boyutlu modellemesini yapmak suretiyle, eksenel simetrik olarak çekme burulma ve eğilme yükleri altında incelemişlerdir. Pelletier ve Vel (2006), kalınlık boyunca fonksiyonel derecelendirilmiş silindirik kabuğun termal ve mekanik yükler altında kararlı halde tepkilerini analiz etmişlerdir. Fonksiyonel derecelendirilmiş kabuk uçlarından basit mesnetle tutturulmuş ve radyal yönde malzeme özelliklerinin değiştiğini kabul edilmiştir. Üç boyutlu kararlı ısı iletimi ve termoelastisite denklemleri eksenel yönde düzlem gerilme şekil değiştirme durumları için analitik olarak çözülmüştür. Analitik çözümler izotropik malzemeler için geçerli olmasına rağmen mevcut formülasyonda silindirik kabuğun ortotropik bir malzeme olduğu kabul edilmiştir. Fiber takviyeli fonksiyonel derecelendirilmiş kabukların hacminin fiber doğrultusu boyunca radyal yönde düzgün bir dağılım gösterdiği kabul edilmiştir. Silindirik kabuklar Flügge ve Donnell kabuk teorileri kullanılarak da analiz edilmiştir. Kabuk teorilerinden kalınlık boyunca ve açısal yönde elde edilen yer değiştirmeler ve gerilmeler, üç boyutlu kesin çözümlerle analitik olarak bulunan sonuçlarla karşılaştırılmıştır. Gerilmelerin daha düzenli bir dağılım sağladığı görülmüştür. Pelletier ve Vel bu çalışmalarında fonksiyonel derecelendirilmiş kompozit kabuk kullanılmasının, gerilmelerin katmanlar arası geçişlerinin süreklilik sağlamasından dolayı geleneksel yöntemlerle üretilmiş tabakalı kompozit kabuklara göre daha avantajlı olduğu sonucuna varmışlardır.
18 8 Sayman vd (2006), eğrisel çelik fiberle takviyelendirilmiş ortotropik bir diskte elasto-plastik gerilme analizi yapmışlardır. Lineer ısı dağılımı altında radyal ve teğetsel gerilmeleri elde etmişlerdir. Elastik ve Elasto-plastik durumlar için teğetsel gerilme bileşenlerinin, radyal gerilme bileşenlerinden daha büyük olduğunu tespit etmişlerdir. Ayrıca diskin iç ve dış yüzeylerindeki çeki ve bası gerilmelerini incelemişlerdir. Aynı problemi ANSYS sonlu elemanlar analiz programıyla yaparak sonuçları karşılaştırmışlar her iki yöntemin de birbirine yakın sonuçlar verdiğini görmüşlerdir. Ohmichi ve Noda (2006), Fonksiyonel derecelendirme yönünde kısmi ısıya maruz eğri sınırlı fonksiyonel derecelendirilmiş malzemeli, seramik yüzeyli kısmi ısıtılmış ZrO 2 /Ti-6Al-4V fonksiyonel derecelendirilmiş bir düzlemde termoelastik düzlem gerilmeleri analitik olarak bulmuşlardır. Malzeme özellikleri üstel fonksiyon terimleri ile ifade edilmiştir ve termoelastik düzlem denklemlerinin genel çözümü gerilme fonksiyon metodu kullanılarak türetilmiş ve bu FDM düzlem için nümerik sonuçlar elde edilmiştir. Shodja vd (2006), homojen ve fonksiyonel derecelendirilmiş tabakalardan oluşan iki boyutlu ince bir kompozit oluşumun tam termoelastik çözümünü yapmışlardır. Poisson oranı sabit alınırken fonksiyonel derecelendirilmiş tabakaların termomekanik özellikleri kalınlık boyunca üstel olarak değişmektedir ve ısı transfer problemini kararlı hal durumu için incelemişlerdir. Fourier serileri kullanılarak çözülen dördüncü dereceden kısmi diferansiyel denklemini küçültmek için gerilme fonksiyonunun temel denkleminden faydalanmışlardır. Homojen yapılı sandviç kompozitle fonksiyonel derecelendirilmiş kaplamalı sandviç malzemeden elde ettikleri sonuçları karşılaştırmışlar ve FDM yapıda gerilme yoğunluğunun azalmasıyla yüzeyler arası kayma gerilmesinin de azaldığını tespit etmişlerdir. Hosseini Kordkheili ve Naghdabadi (2006), fonksiyonel derecelendirilmiş eksenel simetrik delikli dönen disklerin yarı analitik termoelastik analizini yapmışlardır. Diskin fonksiyonel derecelendirmesi iç yüzeydeki malzemeden dış yüzeydeki malzeme özelliklerine doğru radyal yönde sürekli olarak yapılmıştır. Sınır koşulları ve yükler oluşturulan diferansiyel denkleme uygulanmış, merkezkaç kuvveti ve termal yüklerin oluşturduğu şekil değiştirme ve gerilme bileşenleri alınıp literatürdeki sonlu elemanlar analizlerinden elde edilen sonuçlarla karşılaştırılmıştır.
19 9 Shao ve Ma (2007), mekanik yüklere ve lineer olarak artan sınır sıcaklığına maruz, fonksiyonel derecelendirilmiş içi boş dairesel silindirin termo-mekanik analizlerini yapmışlardır. Çalıştıkları örnekte molibden/mullit malzemeleri kullanmışlardır. Laplace dönüşüm ve serileri metodunu kullanarak basit diferansiyel denklemini oluşturarak zamana bağlı sıcaklık değerlerini ve kararsız halde termo-mekanik gerilmeleri bulmuşlardır. Birman ve Byrd (2007), yılları arasında FDM ler ile ilgili yapılmış önemli çalışmaları inceleyerek FDM teknolojisindeki önemli gelişmeleri ele almışlardır. FDM konusunda, ısı transferi konuları, gerilmeler, dinamik ve denge konumları için analizler, testler, üretim ve tasarım yöntemleri ve kırılma gibi farklı teori ve uygulamaları incelemişlerdir. Çallıoğlu ve Karakaya (2008), sıcaklık etkisine maruz tabakalı bir diskte oluşan termal gerilmeleri analitik olarak ve sonlu elemanlar yöntemiyle bulmuşlar ve sonuçları karşılaştırarak değerlendirmişlerdir. Disk üst üste geçirilmiş izotropik malzemelerden oluşmuş ve sıcaklık dağılımı iç yüzeyden dış yüzeye doğru azalan parabolik bir fonksiyon olarak verilmiştir. Diskte oluşan radyal ve teğetsel gerilmelerin sıcaklık artışıyla değişimi ve radyal yer değiştirmesi izlenmiştir. Analitik yöntemle nümerik yöntemin sonuçlarının birebir örtüştüğünü tespit etmişlerdir. Apetre vd (2008), fonksiyonel derecelendirilmiş çekirdekli (alt ve üst tabakalar arasında FDM tabaka ile oluşturulmuş) tek boyutlu sandviç plakalara uygulamak üzere, çok sayıda mevcut sandviç kiriş teorisini incelemişlerdir. Varsayılan yer değiştirmelere dayanarak iki eşdeğer tekil tabaka teorisi, yüksek-tabaka teorisi ve Fourier-Galerkin metoduyla karşılaştırmışlardır. Sonuçlar sonlu elemanlar analizi ile de karşılaştırılmıştır. Sandviç düzlemin çekirdeği (orta takabası) kalınlık boyunca rijitlik yoğunluk gibi çeşitli özellikler bakımından fonksiyonel olarak derecelendirilmiştir. Buna göre Young modülünü diferansiyel olarak hesaplamışlar, Poisson oranını ise sabit bir değer olarak almışlardır. Yaptıkları çalışmada Fourier-Galerkin metodu, Yüksek-tabaka teorisi ve sonlu elemanlar analizleri arasında birbiriyle örtüşen değerler elde etmişlerdir.
20 Çalışmanın Kapsamı ve Amacı Çalışmada yer verilecek olan diskler günümüzde, özellikle uzay mekiği, uçak, gemi ve otomobil aksamları gibi pek çok alanda hayatımıza girmiştir. Yüksek hız dişlileri, motor volanları, türbin motorları ve sıkı geçme yataklar gibi uygulamalarda kullanılmaktadır. Yaygın bir kullanım alanı olan disklerin tabakalı malzeme ile termal özelliklerinin iyileştirilmesine yönelik teorik çalışmalar var olmakla birlikte fonksiyonel derecelendirilmiş tabakalı diskler, üzerinde çok fazla çalışılmamış, yeni ve güncel bir konudur. Bu sebeple fonksiyonel derecelendirilmiş tabakalı disklerin termal gerilme analizlerine bu çalışmada yer verilecektir. Çalışmanın amacı, fonksiyonel derecelendirilmiş tabakalı disklerin, sabit sıcaklık dağılımıyla oluşan termal yükler altındaki davranışlarının analitik olarak ve ANSYS programı yardımıyla sonlu elemanlar metodu (SEM) ile nümerik olarak incelenmesi ve sonuçlarının karşılaştırılmasıdır. Tespit edilecek tabakalı disk modelin mekanik özellikleri ve uygulanacak termal yükler her iki yönteme girilecek ve elde edilen gerilme ve yer değiştirme verileri değerlendirilecektir. ANSYS programı ile sisteme ait özelliklerin ve termal koşulların simüle edilebilmesi ile ihtiyaç duyulan termal analiz için malzemeyi imal etmeden önce sistemin gerçekçi bir şekilde değerlendirilmesini ve olası imalat hatalarının önüne geçilmesini sağlamaktadır. Bu çalışmada da söz konusu programla, modelin nümerik analizi yapılıp analitik çözüm sonuçlarıyla da desteklenerek, üretim alanında reddedilemeyecek öneme sahip Fonksiyonel Derecelendirilmiş Malzeme teknolojisinin tabakalı disklere uygulanması örneği incelenerek literatüre kazandırılması düşünülmüştür.
T.C. DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ MAKİNA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ KOMPOZİT MALZEMELERİN KAYMA TESTİ İÇİN APARAT TASARIMI, İMALATI VE KAYMA GERİLMESİ ANALİZİ BİTİRME PROJESİ Kerim Deniz KAYA
MAKİNA VE TECHİZAT ÜNİTE 1 Makina: Herhangi bir enerji türünü başka bir enerjiye dönüştürmek, belli bir güçten yararlanarak bir işi yapmak veya etki oluşturmak için çeşitli mekanik parçalardan oluşan düzenekler
ANKARA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ YÜKSEK LİSANS TEZİ PET ATIKLARI KULLANILARAK KOMPOZİT MALZEME ÜRETİMİNİN ARAŞTIRILMASI Ardalan ZARRABİ AHRABİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI ANKARA 2009 Her
1 1. GİRİŞ ve AMAÇ 1.1. Tanım ve İşlemin Esasları Tel çekme, kalın kesitli olan bir telin çekme matrisi içinden geçirilerek kesitini küçültme işlemidir. Çekme yönteminde malzemeler matris olarak adlandırılan
ÖZEL ÇELİKLER Çelik, demir ve karbon elementlerinin oluşturduğu en önemli alaşım grubudur. Çelikler, farklı gereksinimleri karşılamak için gösterdikleri özellikleri nedeniyle gelişmiş malzeme olarak kabul
MALZEMELERİN MEKANİK DAVRANIŞI İÇİNDEKİLER MALZEMELER: Yapı, özellik ve performans Giriş Monolitik, Kompozit ve hiyerarşik malzemeler Malzemelerin yapısı Kristal yapılar Metaller Seramikler Camlar Sıvı
ÇİMENTO ESASLI MALZEMELERİN ZAMANA BAĞLI DAVRANIŞININ SİMÜLASYONU A. Cüneyt AYDIN*, A. Samet ARSLAN** ve Rüstem GÜL* *Atatürk Üniv., İnşaat Müh. Böl., Erzurum **Gazi Üniv., İnşaat Müh. Böl., Ankara ÖZET
MALZEME BİLGİSİ VE MUAYENESİ Çubuk boyunca farklı soğuma hızları elde edilir. Tamamen soğuyan çelik boylamasına her mm'de sertliği ölçülerek, değerler bir grafiğe dökülür. Aynı tarzda enlemesine sertlik
KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ KİMYA ANABİLİM DALI SIVI DEMİR ELDESİNDE YÜKSEK FIRINLARDA KULLANILAN REFRAKTER MALZEMELERDEN DÖKÜM DELİĞİ ÇAMURUNUN FİZİKSEL ve KİMYASAL ANALİZİ
T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ GÜNEŞ VE RÜZGAR ENERJİSİNDEN ELEKTRİK ENERJİSİ ÜRETİMİ SİSTEMİ TASARIMI Celal KARACA YÜKSEK LİSANS TEZİ Elektronik ve Bilgisayar Sistemleri Eğitimi Anabilim
EK:1 Cam kendine özgü malzemesinden dolayı kendi yolunu şekillendirir. Sadece onun doğasını anlayarak camı üretebilir,değiştirebilir, ondan faydalanabilir ve onu ihtiyaçalarımıza göre şekillendirebiliriz.
CNC TAKIM TEZGAHLARI ve CNC PROGRAMLAMA BALIKESİR 2012 ÖNSÖZ Balıkesir Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümünde verilmekte olan CNC tezgahlar dersi içeriğine uygun olarak hazırlanan bu ders notlarında
PARTİKÜL TAKVİYELİ DEMİR ESASLI FeCu-C MALZEMENİN AŞINMA VE MEKANİK ÖZELLİKLERİ Bekir Sadık ÜNLÜ 1 Enver ATİK 2 Cem ÇÖLLÜ 3 ÖZET Bu çalışmada, toz metalurjisi yöntemiyle üretilen demir esaslı malzemelerin
T.C. KAHRAMANMARAŞ SÜTÇÜ İMAM ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ FİZİK ANABİLİM DALI ŞEKİL HATIRLAMALI Cu-Al-Ni VE Cu-Zn-Al ALAŞIMLARIN ÜRETİLMESİ VE ÖZELLİKLERİNİN İNCELENMESİ ALİ KEMAL SOĞUKSU YÜKSEK
CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ * FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TİTREŞİM ANALİZİ İLE MAKİNALARDA ARIZA TEŞHİSİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Makina Mühendisi M. MEHMET FATİH KARAHAN Anabilim Dalı : Makina Mühendisliği Programı
T.C. MARMARA ÜNĠVERSĠTESĠ FEN BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ SÜPER ALAġIMLARIN AġINDIRICILI SUJETĠ ĠLE ĠġLENEBĠLĠRLĠĞĠNĠN ARAġTIRILMASI ĠBRAHĠM AY YÜKSEK LĠSANS TEZĠ MAKĠNE EĞĠTĠMĠ ANABĠLĠM DALI DANIġMAN Yrd. Doç.
HAVACILIK VE UZAY TEKNOLOJİLERİ DERGİSİ TEMMUZ 2014 CİLT 7 SAYI 2 (85-101) SÜRTÜNME KARIŞTIRMA KAYNAĞIYLA BİRLEŞTİRİLMİŞ HAVACILIK ve UZAY YAPILARINDA KULLANILAN AL 6013-T6 ALAŞIMININ MİKROYAPI ve MEKANİK