This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
ARAÇLAR VE AMAÇLAR Sıradan insandan akıl teriminin anlamını açıklamasını isteyin; hemen her zaman bir duraksamayla, sıkıntılı bir çaresizlikle karşılaşırsınız. Bunu sözlerle anlatılamayacak kadar derin bir sezişin ya da çetrefil bir düşüncenin belirtisi saymak yanlış olur. Bu tepkiyi gösteren insan, aslında uzun uzadıya düşünülecek birşetin olmadığıan, akıl kavramının zaten kendi kendini açıkladığına ve sorunun da gereksiz olduğuna inanmaktadır. Gene de açık bir cevap vermesi için sıkıştırıldığında akla uygun şeylerin yararlı şeyler olduğunu ve her akla uygun insanın da kendisine neyin yararlı olduğunu bilmesini gerektiğini söyleyecektir. Akla uygun davranışları sonuçta mümkün kılan kuvvet, özgül içerik ne olursa olsun, sınıflandırma, çıkarsama ve tümdengelme yeteneğidir; düşünme aygıtının soyut işleyişi. Bu tür akla, öznel akıl adı verilebilir; esas olarak, araçlar ve amaçlarla ilgilidir, az çok baştan kabul edilmiş amaçlara ulaşmak için seçilen araçların yeterli olup olmadığınıüzerine durur. Amaçların kendilerinin de akla uygun olup olmadığı sorusunu bir yana bırakmıştır. Amaçlarla ilgilenecek olduğunda da, daha baştan, bunların da öznel anlamda akla uygun olduğunu, yeni öznenin varlığını (bu bireyin varlığı a olabilir, bireyin hayatının bağlı olduğunu topluluğun varlığı da) sürdürmesine hizmet ettiklerini kabul eder. Bir hedefin herhangi bir öznel kazanç ya da çıkardan bağımsız olarak, kendi başına taşıdığını sezdiğimiz erdemleriyle akla uyhun olabileceği düşüncesi, öznel akla tümüyle yabancıdır; en yakın faydacı değerlerin ötesine geçip, kendini toplumsal düzenin bütünüyle ilgili düşüncelere adadığında bile böyledir bu. Bu aklıl tanımı ne kadar masum ya da yüzelsey görünürse görünsün, Batı düşüncesinde son yüzyıllarda meydana gelen derin bir değişmenin belirtisidir.Çünkü uzun bir süre boyunca, akıl konusunda, bunun tam karşıtı olan bir görüş geçerliydi. Bu görüş, aklı yalnız bireyin zihninde değil, nesnel dünyada da, yani insanlararası ve sınıflararası ilişkilerde, toplumsal kurumlarda, doğada ve doğanın görünüşlerinde de varolan bir kuvvet olarak görüyordu. Platon'nun ve Aristoteles'in felsefeleri, skolastik düşünce ve Alman idealizmi gibi büyük felsefi sistemler, nesnel bir akıl teorisi üzerine kurulmuştu. Bu görüş; insan ve amaçları da içinde olmak üzere bütün varlıkları kapsayan bir sistem ya da bir hiyerarşi oluşturmayı amaçlıyordu. Bu akıl kavramı, öznel aklı dışarda bırakmıyor, ama onu evrensel bir rasyonelliğin, kısmi, sınırlı bir ifadesi olarak görüyordu. Herşeyin ölçütü bu evrensel rasyonellikten çıkarılmaktaydı. Ağırlık araçlarda değil amaçlardayı. Bu düşünce geleneğinin başlıca amacı, felsefeye göre “akla uygun” olanın nesnel yapısını, özçıkar ve varlığı koruma amaçları da içinde olmak üzere insan varoluşuyla uzlaştırmaktı. Örneğin; Platon, Devlet adlı yapıtında, nesnel akla göre yaşana insanın aynı zamanda başarılı ve mutlu bir hayat süreceğini de kanıtlamaya çalışır. Nesnel akıl kuramının odak noktası, davranışlarla amaçların birbirine uydurulması değil, bugün bize ıldukça mitolojik görünebilecek bazı kavramlardır: Sözgelimi, en büyük iyilik, insanın kaderi ve en yüksek amaçların gerçekleşmesi gibi düşünceler. Öznelci görüş açısından, “akıl”, bir eylemi değil de bir nesneyi ya da bir düşünceyi anlatmak için kullanıldığında, söz konusu olan bu nesnenin ya da kavramın kendisi değil, sadece belli bir amaçla bağıntısıdır. Anlatılmak istenen, bu nesnenin ya da düşüncenin başka Bir şey için iyi olduğudur. Kendi başına akla uygun bir amaç yoktur ve akıl açısından bir amacın öbürüne olan üstünlüğünü tarışmak anlamsızdır. Öznel yaklaşım açısından, böyle bir tartışma ancak her iki amacında daha yüksek bir üçüncü amaca hizmet etmesi, yani amaç değil araç olmaları halinde mümkündür.
Oysa akıl kavramı doğduğunda. Öznelci görüş geçerli olunca. aklın dışındaki etmenlere bağlı duurma gelir. ahlak ve siyasetin temel ilkeri ve bütün önemli kararllarımızın. mizaçlaın sonucu olduğunu kabul edilir. onun düşünme yetisiyle bağıntılıydı. . bu başka güçler tarafından belirlenecektir. eylem ve inançlarımızın ölçütleir. biri bilim ve felsefeye öteki kurumsal mitoloji özgü olan iki ayrı parantez açmakta ve böylece her ikisini de tanımakta. amaçlarla araçlar arasındaki ilişkinin düzzenlenmesinin ötesinde bir şey bekleniyordu ondan. bütün soyutluk ve biçimselliğiyle. öznel aklın eleştirisinden çok daha iddialıdır. yerleşik dinin içeriği karşısında olumlu ya da olumsuz bir tutum almak zorundadır. Nesnel akıla dayalı felsefi sistemlerin. spekülasyonun yanında ikincil konumdadır. amaçları anlamak. bu yüzden de dine karşı girişilmiş mücadeleden kaçmaktadır. Logos ya da ratio terimlerinde taşıdığı asıl anlamıyla akıl. Mitolojiye karşı giriştiği saldırı belki öznel aklın kinden de ciddidir. uzlaşmacı bir tutum anlamında da kullanılmaya başlandı. ahlaki ya da estetik kararlarda doğruluktan söz etmek anlamsızlaşır. Ülkülerin benimsenebilirliği. düşüncenin belli bir noktadan sonra böyle bir nesneliği ya hiç kavrayamaması Ya da bir sanrı olarak ne reddetmesi yatmaktadır. gerçek bilim. Platonizm'de. sonuçta hiçbir gerçeklik kendi başına akla uygun olarak görülemez olmuştur. her zaman özneyle. düşünce de herhangi bir amacın kendi içinde değerli olup olmadığını beliryemez olur. akıl genel olarak zihnin eşgüdüm yetisi olarak görülmektedir. sınıflandırılması ya da hesap işlemlerinden geçirilmesi olarak tanımlayan her tür epistemolojiye karşıydılar. ama toplumsal ve bireysel yaşamın düzenini kendisi belirlemeye kalkmamalıdır. klasik nesnel akıl sistemlerine göre. onun ötesinde yer alıyorlardı. Akıl öznelleştireni biçimselleşmektedir de. Özenel akıl. Sncak o tarihte akıl yeni bir yan anlam kazandı. hatta belirlemek için bir yöntem olarak görülüyordu.Bu iki akıl kavramı arasındaki ilişki sadece bir karşıtlık ilişkisi değildir. bu tür düşünce ya da spekülasyonların uygulamaya geçirilişiydi. Aklın bugünki bunalımının temelinde. Nesnel akıl. Aklın biçimselleşmesinin hemen görülemeyen teorik ve pratik boyutları vardır. içerikleri boşalan bütün temel kavramalr biçimsel kabuklara dönüşmüştür. 16. Öznel akla göre bilimin başlıca işlevini oluşturan bu türlen işlemler. bu görevini. Toplumdaki bütün eylemler için bir araçtır o. Bu yüzden toplumsal inançların nesnel akıl açısından eleştirisi. Akıl. bu felsefe. düşüncenin en yüksek içeriğini mutlak bir nesnelik olarak tanımlayan idealar kuramına dönüşmüştü. düşüncenin nihai içeriği olan bu mutlak nesnel idealar düşünme yetisiyle ilgili olmakla birlikte. Gerek bilimsel gerekse günlük kullanımda. Bu süreç giderek bütün rasyonel kavramlara yayılmış. Yıldız mitolojisinde doğmuş olan Pitagoras'ın sayılar kuramı. Montaigne bunu bireysel hayata uygulamış. Bu sistemlere göre. herşeyi kapsayan ya da temelde yatan bir varlık yapısının bütünebileceği ve buradan bir insan hedefi kavramının çıkarılabileceği inancını içeriyordu. geleneksel dinin yerine yöntemsel felsefi düşünce ve kavrayışı geçirmeye ve böylece başlı başına bir gelenek kaynağı olmaya yönelir. Bunların eğilimlerin. Toplumsal gerçekliği yöneten güç hiçbir zaman gerçek anlamıyla akıl değildir. Tarihsel olarak. Nesnel doğru kavramına bağlı olduğu için.yy'da Fransa'da en üstün güç olarak akıl tarafından yönetilen bir hayat anlayışı yeniden ileri sürülmüştür. Bilgimizin nesnel temelini düzensiz bir veriler kargaşasına indirgeyen ve bilimsel çalışmalarımızı da sadece bu verilerin düzenlenmesi. aklın hem öznel hem de nesnel yönleri başından beri varolmuştur ve birincinin ikinceye egemen oluşu uzun bir sürecin sonunda gerçekleşmiştir. Nesnel akıl felsefesi için böyle bir çıkış yolu yoktur. Akıl. pratik. Yeni Çağda akıl kendi nesnel içerini yok etme eğilimi içine girmiştir. dünyamızı fiilen teslim almışa benzeyen çatışan çıkarlara devretmiştir.
egemen çıkarlarınca daha kolay çekip çevrilebilen. Kavramların. Sözcükler açıkça tenik olarak geçerli olasılıkların hesaplanması ya da başka pratik amaçlar çin kullanılmadığında herhangi bir gizli satış amaçları olduğunu düşünülmektedir.Ortaçağ kilisesinin gücünü yitirmesiyle birlikte karşıt siyasal eğilimlerin çatışma alanı haline gelmişolan dinsel faarklılıklar çok ciddiye alınmaz oldu. nesnel doğruluğun ortadan kaldırma gibi bir niyeti yoktu. Anlamın yerini eşyanın ve olayların işlev ya da etkeni almıştır. Öznel aklın pozitivizm tarafından öne çıkarılan biçimselci cephesinde. sadece rasyonel bir temel kazandırmaya çalışıyordu ona. Akıl bütünüyle toplumsal sürece boyun eğmiştir. Mteafizikçilerin gördüğü baskı ve eziyetin temel nedeni. İnsanlar dinin de felsefenin de kendilerine ayrılmış kültürel bölmelerde kendi hayatlarını yaşadığı ve birbirini hoşgörüyle karşıladığı düşüncesine gittikçe daha çok alıştılar. tek ölçüt durumundadır. Gerçekte. nihai doğruyu belirleyecek ve ortaya koyacak olan güvün vajiy mi yoksa akıl mı. hiçbir inanç ya da ideoloji. ölüm pahasına savunulacak kadar değerli görünmüyordu artık. kendi dışında belirlenmiş içeriklere teslim oluşu belirginleşir. emek azaltıcı aletler haline gelmiştir. hem felsefenin hem de dinin içeriğini derinden etkilemiştir. Olgusal verilerin teknik özetlenmesini aşan herhangi bir kullanım. çünkü doğruluk kendi başına bir amaç sayılmamaktadır. kullanışlı. çok kesin bir programa tabidir. Aydınlanma filozoofları dine akıl adına saldırıyorlardı. Kavramlar. hurafenin son kalıntılarından biri olarak elenmektedirler. birkaç örnekte birden bulunan ortak özelliklerin özeti duruma düşürülmüştür. Eşya olarak. Dilde hala mitolojik artıkların bulunabileceği korkusu. ama bunlara karşı dil de büyü aşamasına geri dönerek öçalmaktadır sanki. çağdaş semantikçi de saf simgesel ve işlemsel cümlerin. ama aynı zamanda daha zayıf. üretimin bir parçasıdır. Özerkliği kalmayan akıl bir araç haline gelmiştir.ri durumuna düşürülmüş gibidir. varolan gerçekliğe daha kolay uygulanabilinen bir kavramdı ve bu yüzden de daha başından beri “akıl dışı” alana teslim olma tehlikesine açıktı. gönderme yaptıkları maddelerin kısaltılmış adından başka Bir şey olmadığı düşünülmektedir. düşünceler köklü olarak işlevselleştirilmiştir ve dil gerek üretimin düşünsel öğelerinin depolanması ve iletilmesi için gerekese kitlelerin yönlendirilmesi için bir araç olarak görülmektedir. artık birbirinden farklı kültür dalları olarak görülüyorlardı. sözcükelre yeni bir mitolojik özerklik kazandırmıştır. Dinin birçok kültürel değerden sadece biri durumuna indirgenmesi ve hadım edilmesi. Sonunda dinle felsefe arasındaki aktif çatışma bir “kilitlenme” noktasına vardı. sözcükler toplumu yıkabilecek tehlikeli kuvvetler olarak . çağdaş toplumun dev üretim aygıtındaki gereçlerinden biri. pragmatizimin öne çıkardığı araçsal cephesinde ise. Felsefe dinin yerini almaya başladığında. nesnel doğruyu içerdiği yolundaki “bütüncü” iddiasıyla çelişiyor ve onu etkisizleştiriyordu. rasyonelleştirilmiş. Bu aygıt içindeki bir işleme denk düşmeyen cümleyi anlamsız bulan sıradan insan gibi. Büyülere inanıldığı çağlarda olduğu gibi. Kavramlar. sonuçta öldürdükleri kendi çabalarının güç kaynağı olan metafizik ve nesnel akıl kavramı oldu. makine olarak görülürler. “Çömlekçinin kullandığı kilin kölesi olma eğilimi”( Toynbee) Düşünceler otomatikleştiği ve araçsallaştığı ölçüde kendi başlarına anlamlı olarak görülmeleri de güçleşir. yani saf anlamasız cümlerin bir anlamı olabileceğini düşünmektedir. çatışmanın bu görünüşte barışçı çözümü. Evet. nesnel çerikle bağıntısızlığı vurgulanır. Gerçekliğin doğasını algılama ve hayatımıza yön verecek ilkeleri belirmeye aracı olarak akıl kavramı bir yana atılmıştı. Düşünmenin kendisi de sınai süreçlerden b. teoloji mi yoksa felsefe mi olduğu noktasında düğümleniyordu. Bu akıl kavramı kuşkusuz dinsel doğru kavramından daha insancaydı. herhangi biridir artık. Dil. Aklın araçsal değeri doğa ve insan üzerinde egemenlik kurulmasında oynadığı rol.
. onun gerçekten “düşünme” gereği de. Adalet ve özgürlüğün. düşünsel olarak yaşamak yerine öylece kabullenilen bir büyülü varlık haline gelir. adildir.bilim yani olguların sınıflandırılması ve olasılıkların hesaplanması.. kendi başlarına adaletsizlik ve baskıdan daha iyi olduğu önermesi. Aklın biçimselleştirilmesinin sonuçları nelerdir? Adelet. ilerleme ve devrime de. yani onu sözlü olarak ifade ederken gerçekleştirilmesi gereken mantıksal edimlelre duyulan ihtiyaç da ortadan kalkar.. Kavramların içeriği o kadar boşaltıldı ki.görülmekte ve konuşanlar kullandıkları sözcüklerden sorumlu tutulmaktadır. Böyle bir önerme. insani içeriklerinden de koparılmış oldukları anlamına gelir. ahlaki ve siyasal düşüncede bir mitolojinin nüvesini oluşturma eğilimi göze çarpmaktadır. akıllıcadır ve yararlıdır. Akıl kavramı ne kadar güçten düşerse. hoşgörü geçmiş yüzyıllarda aklında doğasında varolduğu ya da gücünü aklıldan alıdığı varsayılan bütün bu kavramlar. hatta en kaba yalanların yayılmasına o kadar elverişli duurma gelir. bu aydınlanmanın ilerlemesinin belli noktalarda hurafe ve paranoyaya sapma . Böyle bir mekanizasyon. bir doğa takdiridir. Her felsefi. ama bu zihinlerinde başlıca özelliği haline geldiğinde aklın kendisi de araçsallaşır. düşünsel köklerinden kopmuşlardır. Bütün neo-pozitivist düşüncelerin modeli olan matematiğin avantajı da bu “düşünsel tasarruf”tur zaten. demokrasi ilkesinin ikizi olan çoğunluk ilkesinin çözümlenmesiyle gösterilebilir. adaletin yeterli bir güvencesi olduğu kesinlikle düşünülmüyordu. felsefe ve adelet sözcüklerini kullandığı halde. bir tür maddeselliğe bürünür ve körleşir. Bir düşünce ya da sözcüğün bir alet haline gelmesiyle birlikte.. Bu yüzden doğruluk arayışı toplumsal denetim altında kısıtlanmaktadır. evrensel insan kavramında.” Günümüzde rasyonel temellerini yitirmiş olan çoğunluk ilkesi tümüyle akıldışı bir boyut kazanmıştır. Her düşünce bir eylem olarak görülmektedir. “Çoğunluk” diyor John Adams. zülmü savunurken eşanlamlı olarak kullanılabilir oldular. ideolojik manipülasyona. Geleneksel insancı değerlerin hem savunucuları hem karşıtları tarafından kullanılabilir. Bir örnek. Düşünceyle eylem arasındaki farklılık yok sayılmaktadır. Bu ideallerden herhangi birinin doğruya kendi karşıtından daha yakın olduğunu kim söyleyebilir bugün? Zamanımızın ortalama aydının felsefesine göre bir tek otorite vardır. Zencilerin köleliği.” O'conor. bu kavramlar bütünüyle biçimselleşmiştir ve O'conor'un olgular ve deneyim saydığı şeylere karşı direnememektedirler. “ Her zaman ve istisnasız olarak azınlığın hakkını çiğnemiştir. sanayinin gelişmesi için gerçekten zorunludur. Herşey sınıflandırılmakta ve etiketlenmektedir. Herkes söylediği ya da söylemediği şeyler için azarlanmaktadır. Düşüncenin bu insansızlaştırılmasının uygarlığımızın temellerini nasıl etkilediği. Öznel akıl herşeye ayak uydurur. mutluluk. merhametli. O'conor örneğinde olduğu gibi sömürü ve gericiliğe de bir ideoloji kazandırabilir. doğa. bir fetiş olur. bu kavramların biçimselleşmesi. bu kurumun adil. insanlık kavramında yatmaktaydı. Rasyonel metafiziğin temel idealleri ve kavramların kökleri. Kendi başına çoğunluk ilkesinin. iç savaş öncesinin tanınmış avukatlarından ve birkeresinde Demokrat Partinin bir hizbi tarafından başkanlığa aday gösterilen Charles O'conor mecburi hizmetin nimetlerini sayıp döktükten sonra şöyle diyordu: “ Zencilerin köleliğinin adeletsiz olduğunu kabul etmiyorum. kendi içinde kırmızının maviden daha güzel olduğu ya da yumurtanın sütten daha iyi olduğu önermeleri kadar anlamsız görünmeye başlanmıştır. bilimsel olarak doğrulanabilecek yararlı bir önerme değildir. yasal ve uygun olduğunu ilan etmeliyiz. Hala birer amaçtırlar ama onları değerlendirecek bir nesnel gerçekliğe bağlayacak rasyonel bir etmen yoktur artık. eşitlik. Doğanın bu açık emrine ve sağlam felsefenin gereklerine uyarak.
demokrasiyi beslemiş olan düşünsel cevheri yiyip bitirmektedir. yapıtın bütünlüğünü. Biçimselleşmiş akla göre. bir düşüncenin. Şeyleşme. Başından beri. Sanat yapıtlarını kültürel metalara dönüştürür bu süreç. çünkü anlamını ancak başka amaçlarla onlan bağlantısından alır. Bilimsel propaganda kamuoyunu karanlık güçlerin aleti haline getirdikçe. daha doğru olduğunu söylemek anlamsızdır. dünyaya ne olduğunu söylemek. kamuoyu da aklın yerini almaya başlar. Biçimselleşmiş akıl açısından. bir düşüncenin anlamını bir planın ya da bir taslağın anlamı düzeyine düşürmektedir. yani varolan adaletsizliğe karşı direnen bir güç olarak değil. dere kıyısına ya da bir tepeye yapılan yürüyüş. daha yüksek. uyumsuz olan herşeye karşı direnen bir güç olarak. nihai bir yargıda bulunmak olurdu. Kentin dışına. eğer kurucularının kazançlı çıkma olasılığı varsa hiçbir merci diktatörlüğe karşı bir yargıda bulunamaz. bir hareket ancak sağlık ya da dinlenme gibi çalışma gücünü tazeleyebilecek bir başka amaca hizmet ettiği sürece akla uygundur. Belirli bir hayat tarzının. Beethoven'ın Eroica senfonisini düşünün. bir zamanlar doğruluk adını verdiğimiz şeyin bir imgesi olarak duymak. Oysa herşey notalarda yazılıdır. Bu felsefenin özü. despotizm. başlangıcı örgütlenmiş toplumun ilk kuruluşuna ve aletlerin ilk kullanılmasına kadar götürülebilecek bir süreçtir. doğruluğun mantığın yerine olasılığın mantığının geçirilmesinden yana olmuştur. Bu şeyleşme. ne kadar zalim ve despotça olursa olsun bir ekonomik ya da siyasal sistemin bir diğerinden daha akıldışı olduğunu söylemek de mümkün değildir. politika ve dinde. Bugün ortalama bir konser izleyici bu yapıtın nesnel anlamını kavramaktan acizdir. Eskiden bir sanat yapıtının amacı.. Eskiden nesnel aklın. oteriter dinin ya da metafiziğin yerine getirdiği işlevleri anonim ekonomik aygıt devralmıştır. Başka bir deyişle uğraşın kendisi sadece bir alettir. ama büyük devrimlerin habercilerinin düşündüğü anlamda. faydacı ölçülere. Amaçlar. Bugünse senfoni şeyleştirilmiş bir müze parçası mutlaka katılmanzı gereken bir toplantı aracı haline getirilmiştir. Senfoniyi. hayatın her alanında bütün özgül hedef ve amaçları da etkilemektedir. Sanat yapıtının bu özelliği günümüzden ortadan kalkmıştır. Bilim gibi felsefe de varoluşun belli bir uzaklıktan düşünülmesi ya da geçmişte kalmış olguların çözümlenmesi olmaktan çıkıp daha iyiye ulaşılması ve en kötüden kaçınılması amacıyla . Ama insan faaliyetlerinin bütün ürünlerini metaya dönüşmesi ancak sanayi toplumunun doğrusuyla gerçekleşmiştir. Hiçbir amaç kendi içinde bir ötekinden daha iyi değildir. artık aklın ışığında değerlendirilmediği için. insan kendini anlamsız yıpratıcı bir uğraşla oyalamaktadır. Yeni bir tanrıdır. bu görüşten bir felsefe çıkarmaya çalışmıştır. yaşamak mümkün değildir. modern düşünce pragmatizimde olduğu gibi. program broşüründeki yorumların somutlaması olarak dinler.eğiliminin nedenlerinden biridir. eşitlik veya adalet gibi temel ahlak ve politika kavramlarını değil. Başlı başına bir amaç olan şeylerin sayısı gitgide azalmıştır. akıldışı ve budalaca bir hareket olarak görülmektedir. bir kavramın ya da bir teorinin bir eylem planı ya da tasarısından başka bir şey olmadığını ve dolayısıyla doğruluğunda sadece bu düşüncenin başarısından ibaret olduğunu görüşüdür. aklın öznelleşmesini ve biçimselleşmesinin tipik bir sonucudur. Ama yapıtta canlı söz konusu değildir artık. Her konuda kamu yargılarına başvurma biçimini alan ve çeşitli kamuoyu ölçme ve modern iletişim teknikleriyle uygulanan çoğunluk ilkesi. Demokratik ilerlemenin bu yanıltıcı zaferi. Sanat. olduğu gibi doğruluktan koparılmıştır. İnsanın özlem ve gizil gğçlerinin nesnel doğru düşüncesinden bu kopuşu sadece özgürlük. bir dinin bir felsefenin ötekinden daha iyi. Pragmatizm. düşüncenin hizmet etmek zorunda olduğu egemen kuvvet haline gelmiştir. zulüm ve baskı kendi başlarına kötü değildir.
en küçük ayrıntılarına kadar. varolanın gözleri bağlı bir savunusu olmakla ya da kahraman yeni dünyaya bütün hazır ideolojiler kadar kolaylıkla uyan bir garantili reçete olmakla yetinmek. hesaplanabilirlik alırken. toplumda doğruluğu boş bir sözcük haline getiren tarihsl süreç de aynı şeyi felsefe de gerçekleştiren pragmatizm tarafından kutsanmaktadır. deneyi “düşünülebilir olma” ölçütüne nasıl tabi tutabikiriz? Nesnelci döneminde felsefe.gelecekteki olasılık ya da daha iyisi. . daha doğrusu felsefeyle özdeşleştirilmektedir. en azından doğruluğun dışında bir başka şeye götürdüğü sürece değerlidir. onu nesnel içerikle her türlü ilişkiden ve bu içeriği yargılama gücünden yoksun bırakmak. fizikçi değil. tek sözcükle öznelliğini yitirmektedir. bütün başarılı olmuş bilimlerin ( aklı başında hiç kimse bunlara metafiziği dahil etmez) bugünkü kesinliklerine ulaşmasını sağlayan. üretim üzerindeki ya da davranışlar üzerindeki etkisiyle ölçülmektedir. Felsefi yöntemi şudur. sanat dışı birşeyle. bütün kendiliğindenliğini. pragmatizm ise her türlü kavrayışı yeniden eyleme dönüştürmeye çalışmaktadır. Nesnel doğruya götüren çeşitli teorik yolların yerine örgütlü araştırmanın dev aygıtına geçiren süreç. öznel akıl. tek geçerli yaşantı deneydir. örnekse gişe hasılatı ya da propaganda değeriyle ölçülmesi gibi. ya bu açmazda kendinin efendisi olarak kalmak ve böylece kendi teorik açılımını hazırlamak ya da içi boş metodoloji düzeyine düşmek. kendi faaliyet türünü “bütün başarılı olmuş bilimler” arasına kaydettirme çalışan ve fizikçiyi taklit eden filozoftur. onun aptallığa dönüşmesini dile getirir. deneysel yöntemden başka bir şey değildir. Düşünce. Bugün felsefenin yüzleşmek zorunda olduğu iki seçenek vardır. “ ne?” sorusuyla değil. Aklın yansızlaşması ( nötr hale gelmesi). Aklın bir araca indirgenmesi. bilimsel uğraşlar da içinde olmak üzere bütün insan davranışlarının kendi varlık nedenini ve haklılığını kavramasını sağlayacak olan etmendi. Pragmatizme göre. Düşünceleri eşya gibi ele alan ve doğa üzerindeki teknik egemenlikten çıkarılan dışında her türlü doğruluk düşüncesini tasfiye eden. bu “araç” da sonunda fazla incelmekte ve kendisini sınırlamış olduğu sırf biçimsel görevlerin bile üstesinden gelemez olmaktadır. doğruluk kendi başuna değerli değil. aklın biçimselleşmesini bu yönünü. felsefenin onayını almakta. Fazla sık bilenen bir tıraş bıçağı gibi. Doğrudan kullanımı “ teorik” olsa bile kendisine iş bu kazandıran teorinin pratik uygulanışıyla eninde sonunda sınava sokulacaktır. Burada kahraman yeni dünyanın teknikleri ve onlarla bağlatılı zihinsel işlemlerin son derece incelmiş olduğu görülür. Aldous Huxley'in negatif ütopyası. yani bir deney konusu olarak düşünmekten” gurur duymaktadır. Pragmatistin doğal bilimlere tapınmasına uygun olarak. etkili olduğu bizi doğruluğa yabancı.esas olarak deneye bağımlısa. (Peirce) Eğer her kavram yani -düşünülebilecek olan herşey. Deneysel fiziği bütün bilimlerin prototipi yapmaya ve zihinsel yaşamın her alanına laboratuvar teknikleri modeline uydurmaya çalışan pragmatizim. fabrikayı insan varoluşunun prototipi olarak gören ve bütün kültür dallarını montaj hattı üzerindeki üretim ya da rasyonelleştirilmiş bir büro modeline uydurmaya çalışan modern endüstriyelizmin düşünce alanındaki karşılığıdır. düşünce olmayan birşeyle. üretkenliğini. yeni içerikler bulma ve öne sürme gücü. “nasıl?” sorusuyla uğraşan bir yürütme organı durumuna düşürerek. Pragmatist herşeyi “ tıpkı bir laboratuvarda düşünüldüğü gibi düşünmekten. tıpkı sanatın. olguları kaydeden cansız bir aygıta çevirmektedir aklı. sonunda onun araç olma niteliğini bile etkiler.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.