İstanbul'da tarihi mahalleler
İstanbul’un tarihi semtlerinden biri olan Şehremini, İstanbul’da mahalle kültürünün yaşamaya devam ettiği yerlerin başında geliyor. Semt, ismini Osmanlı döneminde sarayların ihtiyaçlarıyla kamu binalarının tamir ve inşasına gereken malzemenin teminiyle ilgilenen Şehir Emini’nin burada oturuyor olmasından aldı.
Mahallenin bağlık-bahçelik ve mesire yeri vasfı Bizans döneminden 1950’lere kadar sürerken, bu tarihten sonra İstanbul’a başlayan yoğun göç buranın da ahşap dokusunu bozarak yüksek katlı binalara dönüştürdü. Daha sonra yapılan yol çalışmalarıyla birlikte bugünkü Şehremini meydanı açıldı.
Semt, birçok unsuruyla bugün de klasik mahalle kültürünü hissettiriyor. Burada komşuluk ilişkileri, mahalle arkadaşlığı ve esnaf - müşteri ilişkisini gözlemlemek hâlâ mümkün. Şehremini’de özellikle orta yaş üzerindekiler için mahalle kelimesi, çok şey ifade ediyor.
Birbirini tanıyan, birbirlerinin davranışlarından mesul ve birbiriyle dayanışma içindeki kişilerin yaşadığı bir yer olma özelliğini büyük ölçüde devam ettiren Şehremini, bu özelliğiyle bir Osmanlı mahallesi olma niteliği taşıyor. Buradaki berber, kasap, manav, fırın gibi küçük esnafa ait dükkân ve işyerleri, mahallenin günlük ihtiyaçlarına cevap veriyor. Mahalle kültürünün artık ortadan kalkmaya başladığı İstanbul’da, Şehremini klasik anlamda mahalle olma özelliğini devam ettiriyor.
Prizren'de tarihi mahalleler
Osmanlı'dan miras yapıları ve bugün hâlâ yaşatılan gelenekleriyle Kosova'nın tarihi kenti Prizren'in eski mahalleleri, zamanın adeta durduğu yerlerden. Ahşap konakların sıralandığı bu sokaklarda, tarihin izini sürmek mümkün.
Ülkedeki iç savaş sonrası hız kazanan kentleşme, bu mahallelere uğramamışa benziyor. Mimari bütünlüğün bulunduğu eski mahallerde kat kat yükselen binalara rastlanmıyor. Büyük pencereli ve kapılı iki katlı ahşap konaklarda estetik bir mimari göze çarpıyor. Bu konakların bir çoğunun kapıcık adı verilen komşu kapıları da bulunuyor. Hatta sıra evlerin kapıcıklarından bir diğer mahalleye kadar ulaşıldığı söyleniyor. Mahalle aralarından akan sularsa, tarihi adeta yüz yıl öncesinde durdurulmuş bir kent görüntüsü çiziyor. Potok adı ile anılan bu küçük nehirler neredeyse her sokağı dolaşıyor.
Ancak kimi mahalleleri Anadolu'yu anımsatan Prizren'de bu kültür yavaş yavaş yok olma tehlikesi yaşıyor. Geleneksel kültürün bekçisi bu unsurlar da kaybolmaya başlıyor. Potoklardaki sular kesiliyor, kücük kapıların yerini taş duvarlar alıyor. Prizren'de turizmin gelişmesiyle birlikte kıymeti anlaşılan tarihi doku yüzyıllara uzanan mimari ve kültürel devamlığı sürdürmek için direniyor.
Üsküp'te tarihi mahalleler
Modern zamana ayak uydurmaya çalışan insanoğlu her ne kadar küçük mahallerden çıkıp büyük semtlere göç etme hevesinde olsa da, bugün özlemle yad ettiğimiz mahalle kültürünün yaşatıldığı yerler hâlâ mevcut.
Üsküp'ün en eski mahallerinden biri olan Saat Kule Mahallesi de bu otantik mekanlardan biri. Adını Osmanlı'dan kalma ünlü Saat Kulesi'nden alan mahalle, tıpkı kule gibi bir çok tarihi esere de evsahipliği yapıyor. Bunlardan en önemlisi Saat Kulesi'nin de avlusunda yer aldığı Sultan Murat Camii. Yalnız camiler değil, mahallerdeki bir çok özel yapı da eski günlerden bir iz taşıyor. Tarihe tanıklık etmiş bu yapılar yükselen binalar arasında kaybolmaya yüz tutsa da hâlâ zamana ayak diriyor.
Bugün eski yapıların birçoğu artık başka bir görünüme büründü. Ancak kültürel anlamda mahalle sakinleri hâlâ eski kültürlerini yaşatmayı sürdürüyor. Müslümanlığın en önemli miraslarından biri olan komşuluk ilişkilerinin Balkan topraklarında yaşatıldığının en belirdin göstergesi, komşu kapıcıkları. Bu kapılar komşu evlerin yanı sıra, taşıdığı kültürel değer açısından geçmişle gelecek arasında da bir köprü vazifesi görüyor.
Üsküp'e hakim tepelerden birinde kurulu Saat Kule Mahallesi'nin en dikkat çeken özelliklerinden biri çok etnikli yapısı. Türk, Arnavut, Makedon ve Roman aileler burada iç içe yaşıyor. Bu küçük mahalleler, değişen duvar sıvalarına ve yükselen kat sayılarına rağmen, kimi zaman çiçeklerle dolu bir avludan, kimi zaman da bir evin penceresinden ziyaretçilerine tarihi fısıldamayı sürdürüyor.
Esra Hasip ve Gülay Krasniç haber verdiGüncelleme Tarihi: 10 Kasım 2015, 13:36