Tüketiciyiz ya! Önümüze şuydu, buydu konuyor. Reklamlarla… Arkadaşlarımızın dedikleriyle… Ya da mağaza vitrinlerinde… Biz de rengine, biçimine, işlevine kapılıyoruz, satın alıp kullanıyoruz. Ama acaba ne ölçüde sağlıklı bunlar? Her türlü kimyasal maddenin her yere bulaşıp egemen olduğu bu dünyada zararlı madde içeriyor mu bunlar? Bilemiyoruz. Bilgi yoksunuyuz. Çaresiziz. Sonra da gelsin hastalıklar, sakatlıklar, erken ölümler.
Birçok ülkede tüketici korumaya odaklanmış dernekler ve kuruluşlar var. Kimileri bayağı örgütlü ve güçlü; toplumda ağırlıkları var. Bilimsel araştırmalar yürütüp yayınlar sunuyorlar. Halkı bilgilendiriyorlar, yönetimlere baskı yapıyorlar, şirketleri uyarıyorlar.
Üstelik dünya çapında da örgütlenmişler. Oluşturdukları federasyon, ‘Consumers International’. 120 ülkeden 240 kuruluşu bir araya getiriyor. Ayrıca Avrupa düzeyinde de bir kuruluşları var: ‘European Consumer Organisation’ (BEUC). Kısaca BEUC diye tanınan bu kuruluş AB’nin 31 üye ve aday ülkesinden 41 bağımsız girişimi federatif bir yapı içinde buluşturuyor. Onların adına AB’de lobi yapıyor. [Kuruluşun üye listesinde AB ülkesi olmayan, örneğin Makedonya var; ama Türkiye’den bir kuruluş yok.]
Ülke çapındaki örgütlenmelerin en eskilerinden biri Fransa’da: Tüketiciler Federasyonu (UFC). 1951 yılında kurulmuş. 160 yerel tüketici derneğinin ortak sesi. Toplamda 140.000 üyesi var. Ülke çapında 300 noktada örgütlü. Çok yaygın bir etkinlik alanı var. Örnek vermek gerekirse, piyasaya yeni bir ürün çıktığı zaman UFC bunu güvenlik, sağlık, çevre açılarından denemelerden geçiriyor ve sonuçları yayımlıyor. Her yıl en az 600 ürünü inceliyor. Elkitapları, rehberler üretiyor. Bir üründen ya da satıcıdan şikâyetiniz varsa devreye giriyor, yol gösteriyor. Hatta dava açacak olursanız size hukuksal danışmanlık yapıyor. (Böylesi yardımın sayısı yılda 100 bine ulaşıyormuş.) Ülkeye yayılmış yüzlerce gönüllünün yerel uygulamalar hakkında ilettiği gözlem raporlarını değerlendiriyor. Ulusal düzeyde ya da Avrupa çapında müdahale ediyor.
Bir de aylık olarak kapsamlı bir dergi üretiyor: UFC-Que Choisir. Bundan yararlanabilmek için abone olmak gerekiyor. Derginin para ödeyen 50.000 abonesi var.
UFC-Que Choisir geçtiğimiz aylar içinde ürettiği bir raporda belli bir süredir yürüttüğü bir araştırmanın sonuçlarını açıkladı: Günlük olarak kullanılan ürünlerin çoğunda ‘aşırı endişe verici kimyasal maddeler’ var. Bunlar anlık bir tehlike yaratmıyor, ama sürekli kullanımları sağlık sisteminde ciddi tahribata neden olabiliyor. Ama önemlisi, bu olgu tüketiciden saklanıyor ya da bilgisine sunulmuyor.
UFC bu yargısında Avrupa Birliği’nin REACH adını taşıyan düzenlemesine gönderme yapıyor. REACH AB’nin kimyasal maddelerin kullanımını düzenleyen tüzüğünün adı. Buna göre 138 kimyasal madde ‘aşırı endişe verici’ nitelik taşıyor. Bunlar şimdilik kaydıyla yasaklanmış değil. Bu nedenle birçok üründe kullanımı yapılıyor. Ama REACH, bunların üründe kullanılmış olduğu bilgisinin tüketiciye mutlaka aktarılması zorunluluğunu getiriyor.
Dergi, bir deneme yapıp bilgilendirme sisteminin nasıl çalıştığını görmek amacıyla, 40 ürün seçmiş. Bunların arasında elbiseler, bilgisayar malzemeleri, duş perdesi, bebekler için mama önlüğü, okul çantası, vb. var. Bunların üreticilerine ve satışını yapan büyük mağazalara mektup gönderip bunların üretiminde kullanılan malzemeler hakkında bilgi istemiş. Ayrıca bunları kendi laboratuvarında, taşıdıkları maddeler bakımından incelemeye almış.
Laboratuvar sonuçları hayli rahatsız edici. İncelenen ürünlerin %25’inde ‘aşırı endişe verici’ kimyasal olduğu görülmüş. Bunun da ötesinde, bebek mama önlüğünde yasaklanmış kimyasal saptanmış.
Yollanan mektuplara verilen yanıtlar da umut kırıcı. Firmaların %15’i (yasal zorunluluk olduğu halde) yanıt vermemiş. Ötekiler, laboratuvarda saptanmış maddelerin sözünü bile etmemiş; işi bilgisizliğe vurmuşlar, ya da düpedüz yalan söylemişler. Bunların arasında dünyaca bilinen iki mağaza da var: Conforama ve Galeries Lafayette. Yalnızca 3 firma tatmin edici davranmış ve tehlikeli madde kullanılmamış olduğunu gösteren resmi belgeler sunmuş.
Hem Fransız hükümetine, hem de Avrupa Birliği’ne başvuran UFC, tüketicinin gerçeği bilme hakkının tartışılamayacağını ileri sürerek yetkililerin gereken önlemleri gecikmeden almalarını istiyor. Yasak madde taşıyan bebek önlüğünün derhal piyasadan çekilmesini ve geçerli mevzuatın değiştirilerek satılan malların etiketlerinde üretimde kullanılmış olan maddelerin tam listesinin yer almasını talep ediyor.
Atila Alpöge / Yararlanılan kaynak: Que Choisir, 27.8.2013