Çeviri ve Teknoloji
Bu başlık altında çevirmenlerin yararlandığı teknolojik araçlardan, son yıllarda gittikçe ivme kazanan bilgisayar destekli çeviri ve bilgisayarlı çeviriden söz edeceğim.
Çeviri ve teknoloji ilişkisi bilgisayar destekli çeviri ve çeviriye özel geliştirilmiş yazılımlarla sınırlı değildir. Teknolojinin çeviri ve çevirmenler üzerindeki en belirleyici etkisi bilgisayardaki ofis programlarının yaygınlaşması ile metin oluşturma ve iletişim alanında gerçekleşmiştir. Bugün yazılı çeviri büyük oranda bilgisayarda yapılmaktadır ve bir bakıma bilgisayarlar çevirmenlerin ofisi haline gelmiştir. Çeviri için gerekli araştırma internet aracılığıyla yapılmakta, çevrimiçi ya da bilgisayarda kayıtlı sözlükler kullanılmakta, yazım kurallarının kontrolü bile bilgisayar üzerinde yapılmaktadır. Bütün bunlara ek olarak artık çevirmenler her türlü iletişim ve tanıtım gereksinimlerini internet üzerinden karşılamaktadır. İşverenlerle yazışmalar ve metin alışverişleri e-posta aracılığıyla yapıldığı gibi çevirmenler hizmetlerini internet sayfaları aracılığıyla pazarlamaktadırlar. Bu çeviri piyasasında hem hızı hem de coğrafi erişimi artırmıştır. Artık çevirmenler ofislerinden çıkmadan aynı gün birden fazla müşteriye aynı anda hizmet verebiliyor, hatta yurtdışındaki müşterileriyle ilk tanışma ve anlaşmaya varma aşamasından teslimat ve ödemeye kadar her tür etkileşimlerini internet üzerinden gerçekleştirebiliyorlar. Bu da çevirmenlik mesleğinin profilini değiştiren bir durum yaratmıştır. Artık çevirmenler yalnızca dil ve kültür bilgisi değil, bilgisayarda belge hazırlama ve belge tasarımının temel ilkelerini de öğrenmek zorundadırlar.
Bugün yazılı çevirmenlerin kullanımına sunulmuş olan bir dizi elektronik araç çevirinin hızını ve niteliğini olumlu yönde etkilemeye başlamıştır. Bu elektronik araçlar arasında akla ilk gelen bilgisayarda geliştirilen çeviri bellekleridir. Bu bellekler sayesinde çevirmenler çevirilerini elektronik bir veritabanına kaydeder ve gerektiğinde benzer alanda yeni bir çeviri yaparken sık kullanılan terim ya da cümleleri eşleştirerek yeniden kullanırlar. Çeviri belleği veritabanında kaynak metin birimleri ve bunlara karşılık gelen erek metin birimleri bulunur. Çevrilmek üzere yeni bir kaynak metin geldiğinde, bellek bu kaynak metni birimlere ayırarak veritabanında kayıtlı birimlerle karşılaştırır. Bu karşılaştırma sonucunda tam eşleştirme ya da benzer birimlerle eşleştirme yapılır ve veritabanında kayıtlı erek metinde bunlara denk gelen karşılıklar tam eşleşme durumunda doğrudan kullanılır, benzer birimlerle eşleşme olduysa belli bir gözden geçirme ve düzeltme süreci sonrasında kullanılabilmeleri mümkün olur. Çeviri bellekleri özellikle edebiyat dışı alanlarda yazılı çeviri sektöründe büyük etki yaratmış ve özellikle büyük hacimli ve benzer konularda çeviri ihtiyacı duyan kuruluşlar tarafından pratik ve ekonomik bir çözüm olarak kabul edilmiştir. Bugün piyasada ticari olarak satılan çeviri bellekleri mevcuttur. Bu alanda kısa zamanda önemli gelişmeler olmuş, çeviri bellekleri yardımıyla yapılan çevirilerin oranı hızla yükselmiş ve veritabanında tam ve benzer eşleşmenin çok olduğu metinlerde ödenen çeviri ücretlerinde indirime gidilmeye başlanmıştır.
Teknolojik gelişmelerin çeviri alanına getirdiği bir diğer yenilik de uzun yıllardır tartışılan ve çeşitli iyileştirmeler yapılsa da bir türlü istenen kullanım ve olgunluk düzeyine ulaşamayan bilgisayarlı çeviridir. Bilgisayarlı çeviride bilgisayar yazılımları metinleri bir dilden diğerine otomatik olarak, yani insan müdahalesi olmadan, çevirir. Bu konuda ilk araştırmalar 1940’lı yıllarda başlamıştır, zaman içinde bilgisayarların kapasitesi ve çeviri alanındaki kullanımları arttıkça otomatik çeviri programlarında da bazı gelişmeler olmuştur. Bugün bağımsız kullanılabilecek hatasız çeviri sistemlerinin varlığından söz edebilmek hala olanaksız olsa da sınırlı bazı alanlarda kullanılabilir nitelikte çevirilerin üretilmesine başlanmıştır. Tam otomatik çeviri programlarında kaynak metin sisteme bir bütün olarak girilir ve işlenir. Ortaya çıkan “ham” çeviri bir taslak olarak değerlendirilir ve daha sonra insan eliyle gözden geçirilerek kullanılabilir hale getirilir. Genel bilgisayarlı çeviri yazılımları her tür konu ya da alanda metinleri çevirebilme kapasitesine sahiptir. Bu nedenle web siteleri gibi alanlarda farklı dillerde yer alan bilgiler hakkında bir izlenim edinmekte işe yarayabilir. Bugün internet üzerinden ücretsiz olarak kullanılabilecek ve Türkçeye çeviri yapan çeşitli programlar bulunmaktadır. Genel çeviri yazılımlarının yanı sıra bazı alanlarda daha iyi sonuç veren, ancak kaynak metinlerin de belli parametreler içinde üretilmesini gerektiren özel çeviri yazılımları vardır. Bu çeviri işleminde kaynak metinlerde kontrollü bir dil kullanımına başvurulur ve kullanılan terim, sözcük ve yapılar sınırlandırılır ve kalıplaşmış kullanımlara yer verilir. Buna örnek olarak Kanada’da meteoroloji alanında 1984’ten bu yana kullanılan Fransızca-İngilizce çeviri yazılımı ya da Avrupa Birliği’nin Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca gibi akraba diller arasında kullandığı Systran programı gösterilebilir. Ancak AB de bu programın çıktısını daha sonra kendi çevirmenleriyle gözden geçirmektedir. Uzmanlaşmış bu alanların dışında bilgisayarlı çevirinin insan eliyle düzeltilmeden kullanılabileceği alanlar henüz çok sınırlıdır. Bugün çeviri programları çevirmenlerin yerine geçmek üzere değil, daha çok bilinmeyen dillerde ilginç olabilecek ve çevirisi istenebilecek bilgilerin saptanmasında kullanılmaktadır.