19-Modern Türkiye’nin Eğitim Sistemi’nde Yükseköğretim ve Üniversitelerin Yeri ve Önemi GELİŞİM TARİHİ VE SORUNLARI İLK YÜKSEKÖĞRETİM KURUMLARI Akılcı ve matematiksel bir temele dayanan yükseköğretim kurumlarının tarihi, tarihte ilk yükseköğretim kurumu olarak bilinen Eflatun’un MÖ. 387 yılında kurduğu Akademia’ya kadar uzanır. Aristo’nun MÖ. 334 yılında kurduğu Lyseum ve Büyük İskender’in MÖ. 330 yılında kurduğu Museum, Akademia ile birlikte Antik Yunan Filozoflarının açtığı ve J.D. Bernal’in deyimiyle üniversiteden daha çok “özel okul” özelliği taşıyan eğitim-öğretim kurumlarıdır. Bunlardan sadece Museum, özellikleri bakımından üniversiteye en çok benzeyeniydi, ama onun da eğitimden çok araştırma işlevi ağırlıklıydı. Bir kurum olarak ‘inşa edilmiş akıl’ olarak tanımlanan üniversitelerin rasyonel niteliğinin temeli de, aslında Akademia’ya kadar uzanır. Günümüzde de “Akademiler” bir yükseköğretim kurumu olarak açılmaktadır ve bu kurumlar adlarını ilk yükseköğretim kurumu olan Akademia’dan almışlardır. Tarih boyunca bilginin içeriğindeki gelişmeler ve değişmeler üniversite anlayışında da gelişim ve değişimlere yol açmıştır. Hıristiyan dünyasının ortaçağda kurduğu ilk üniversitelere “ortaçağ üniversiteleri”, 18.yy’dan itibaren batı aydınlanmasını tetikleyen ve bu anlayışla 19.yy’dan itibaren kurulup gelişen üniversitelere “modern üniversite” denmiştir. 20.yy’ın son çeyreğinden itibaren yeni bir döneme giren üniversite anlayışı da “çağdaş üniversite” olarak adlandırılmıştır. Üniversite kavramının değişmeyen özü rasyonalite (gerçekçilik), bilgi ve derstir. Üniversite kavramının bu üç aşamasının da bileşenleri gerçekçilik, bilgi ve ders olmakla beraber, modern üniversite ile birlikte toplumun ve bireyin ihtiyaçları öne çıkmış, günümüz dünyasında son 30-40 yıldır da küreselleşme, teknolojik gelişme ve rekabet dinamiklerinin etkisiyle üniversiteler, çağdaş üniversite denilen yeni bir duruma evrilmişlerdir. Öğrenci sayısındaki artış oranında üniversitelere ayrılan bütçe artmamış, bunun etkisiyle yarış hızlanmış ve kitlesel eğitim, topluluk eğitimi, uzaktan eğitim kavramları öne çıkmıştır. İSLAM DÜNYASINDA İLK YÜKSEKÖĞRETİM KURUMLARI Abbasi halifelerinden Me’mun 9.yy.’ın başlarında Bağdat’ta Daru’l-Hikme’yi bir “yükseköğretim kurumu” olarak açtı. Tarihte İslam dünyasının bu ilk yükseköğretim kurumunu Beytu’l-ilm ve Daru’l-İlm adındaki eğitim kurumları izledi. İslam dünyasında bilimin yaygınlaşmasında üniversite işlevi gören ve ilk üniversiteler diyebileceğimiz medreseler ise 10.yy’dan itibaren kurulmaya başlamıştır. İSLAM DÜNYASINDA İLK ÜNİVERSİTELER Medreselerin bir külliye, bugünkü anlamıyla bir kampüs olarak düzenlendiği ilk örnek Büyük Selçuklu Devleti’nin veziri Nizamülmülk’ün 1067 yılında Bağdat’ta kurduğu Nizamiye Medresesi’dir. İlk üniversiteler diyebileceğimiz medreselerin nitelikleri ve birçok özellikleri tarihi süreçte önce ortaçağ Hristiyan dünyasının üniversitelerine, oradan “modern” batı üniversitelerine ve günümüz çağdaş üniversitelerine aktarılmıştır. Günümüzün çağdaş üniversitelerinde de her türlü eğitim-öğretim faaliyetinin temeli ve ölçüsü olan, “bir şeyi anlamak üzerine yoğunlaşmak” anlamına gelen “ders” kavramı medrese kavramıyla aynı köktendir. HIRİSTİYAN DÜNYASININ İLK ÜNİVERSİTELERİ 11.yy’ın sonlarından itibaren kurulmaya başlayan Hristiyan dünyasının üniversiteleri ise, kendilerine İslam dünyasında kurulan medreseleri örnek ve model almışlardır. 1088 yılında Blogna, 1167 yılında Oxford, 1170 yılında Paris üniversiteleri, ortaçağ Hıristiyan dünyasının öncü üniversiteleridir. 18.yy’ın başından itibaren kurulmaya başlayan ve modern üniversite olarak adlandırılan batı üniversitelerinin temeli de, ortaçağ Hristiyan dünyasının üniversitelerine, dolayısıyla da İslam dünyasının medreselerine dayanır. Modern üniversiteler batıdaki sanayi devriminin de etkisiyle daha çok mesleklerin ve sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikli eleman yetiştirmeyi öncelikli amaç edinmişlerdir. Modern üniversitenin felsefi temelini Alman bilim ve devlet adamı Wilhelm Von Humbolt 19.yy’ın başında ortaya koydu. Mesleki öğretim ile araştırmanın birlikte yürütülmesi anlayışına dayalı ilk modern üniversite olarak Almanya’da açılan Humbolt Üniversitesi’ni sayabiliriz. Bu üniversite sistemi daha sonra tüm Avrupa ve Rusya’da kurulan üniversitelere de örnek olmuştur. MEDRESELER-İLK ÜNİVERSİTELER Medreselerde öğrenciler genellikle başlangıç (mübtedi), orta (mutavassır), ileri (müntehi) olmak üzere üç gruba ayrılıyorlardı. Müderris denilen hocalara ve talebelere vakfiye gelirlerinden geçim endişesi çekmemeleri için aylık ücret/maaş/burs veriliyordu. Medresenin bulunduğu şehrin dışından gelen hoca ve talebelerine barınma yeri de oluşturuluyordu. Medreselerin düzeyi sonraki yıllarda müderris denilen öğretim görevlilerinin maaşlarının miktarına göre adlandırılmışlardır. MÜSLÜMAN TÜRKLERDE MEDRESELER Müslüman Türk tarihinde bilinen en eski medreseler, 11. yy’da Gazneli Mahmut`un kardeşi Emir Nasr b. Sebük Tegin’in kurduğu medrese ile Karahanlı Hükümdarı Tamgaç Han’ın Semerkant`ta kurduğu medresedir. Büyük Selçuklu Devleti’nde Sultan Alparslan ve oğlu Melikşah dönemlerinde vezirlik yapan Nizamülmülk`ün yaptırdığı Nizamiye Medreseleri, tarih boyunca çok büyük işlevler görmüş en meşhur medreselerdir. İslam dünyasında fetihlerle birlikte farklı din, inanç ve kültürlerle karşılaşılması, Müslümanlar arasında da zamanla farklı anlayışları ve mezhepleri ortaya çıkardı. Genel olarak Türkler, özel olarak Büyük Selçuklu Devleti yöneticileri sünni bir inanca ve Ehl-i Sünnet Fıkhına bağlıydılar. Devletin düzeni ve birliğini koruma amacıyla yanlış ve yıkıcı inanç gruplarının olumsuz etkilerini önlemek, doğru ve sağlam bir inanç ve anlayışla Müslümanların çocuklarını eğitmek için düzenli bir eğitim kurumu olarak Nizamiye Medreseleri kurulmuştur. Bir çok meşhur alimin yetiştiği ve ders verdiği Nizamiye Medreselerinde, özellikle büyük alim İmam Gazzali’nin etkisiyle ve gayretiyle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinin ilim anlayışı ve eğitim sisteminin temeli atılmıştır. Anadolu Selçukluları dönemi ile birlikte Danişmentoğulları ve Artukoğulları Beylikleri de Anadolu’da çok sayıda medrese yaptırmışlardır. Medreselerin gelişmesiyle bir alanda uzmanlaşmış “ihtisas medreseleri” de açılmıştır. Sivas, Kayseri, Bursa ve Çankırı’da Tıp, Konya da İnce Minare Medresesinde Hadis, Sırçalı Medrese’de Hukuk, Kütahya ve Kırşehir’de Astronomi, Edirne’de Hadis alanında ihtisas eğitimi alınabiliyordu. Bunların birçoğunun binaları günümüze kadar ayakta kalmıştır. Türkistan bölgesinde başta Uluğ Bey’in kurduğu Semerkand Medresesi olmak üzere kurulan birçok medresede, Dini İlimlerin yanında Matematik ve Fen Bilimleri de okutulmuş, Astronomi öğretimi yapılırken usturlap vb. ders araçları kullanılmış, Rasathanelerde gözlemler yapılmıştır. Medreselerde eğitim süresi ile ilgili ortak bir kural yoktur ve bu süre derslerin hocalarına göre değişir. Derslerden icazet alma usulü vardır. Sınıf değil ders geçilir, her ders için en az üç kitap takip edilir, belli bir süre (ortalama 5 yıl) sonunda başarılı olamayan öğrenciler medreseden ihraç edilirdi. Tekrar, ezber, takrir, tefakkuh, müzakere, imla metotları ile dersler işlenirdi. Temel dini bilgilerin eğitiminin yanında, Mantık, Matematik, Hendese, Fen ve Tabiat Bilgisi, Tıp, Felsefe, Belagat, Dil ve Edebiyat dersleri de verilirdi. Bazı dönemlerde Astronomi dersine ve çalışmalarına, araştırmalarına da çokça yer verilmiştir. 16.yy’dan itibaren dini ilimler dışındaki derslerin etkisi ve sayısının azaltılmaya başlamasıyla medreselerin niteliğinde de düşüş gözlenmiştir. Medreselerde okutulan akli ilimler 11.yy’dan 16.yy’a kadar Batı dünyasını da etkilemiş, Hıristiyan din adamları ve gezginler buralardan öğrendikleri bilgileri kendi ülkelerine taşımışlardır. Ortaçağ Hıristiyan dünyasının üniversiteleri de medreseleri örnek ve model alarak kurulup gelişmişlerdir. Batı`nın aydınlanma döneminin başlangıcı sayılan skolastik anlayışı terk ve Kilise kurumunun baskısına karşı çıkış, İslam dünyasının medreselerinden taşınan bu bilgilerle tetiklenmiştir. OSMANLI DÖNEMİNDE MEDRESELER Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde Selçuklulardan örnek alınarak kurulan medreselerin, yükseliş döneminde fiziki şartları, mimari özellikleri, programı ve eğitim anlayışı sürekli gelişmiştir. Sadece Müslümanların eğitim aldığı bir kurum olan medreselerin eğitim dili Osmanlıca, ders kitapları ise Arapça ve Farsça olmuştur. Fatih Sultan Mehmet`in İstanbul`u fethetmesinden sonra Fatih Külliyesinde Sahn-ı Seman medreseleri ile hızla gelişen eğitimin kurumsallaşması, mevcut medreseleri öğretim süreleri, okutulacak dersler ve öğretim görevlilerine (müderrislere) verilecek maaşlara göre yedi kademeye ayırmakla tamamlanmıştır: 1- Yirmili Medreseler (Haşiye-i Tecrid) 2- Otuzlu Medreseler (Miftah) 3- Kırklı Medreseler 4- Ellili Medreseler (Hariç) 5- Ellili Medreseler (Dahil) 6- Sahn-ı Seman Medreseleri 7- Altmışlı Medreseler Yüz yıl sonra 16. yy.`ın ortalarında kurulan Süleymaniye Külliyesi ile medreselerin gelişimi en üst düzeyine ulaşmıştır. Bu külliyede Medrese-i Evvel, Medrese-i Sani, Medrese-i Salis ve Medrese-i Rabi’ olmak üzere 4 tane medrese, bir tane Tıp Medresesi, bir tane Darüşşifa (Hastane) ve bir tane Darü’l-Hadis’in yanında büyük bir Kütüphane ve diğer sosyal mekanlar bulunuyordu. Kanuni Sultan Süleyman kendi yaptırdığı medreseleri esas alarak en başa Darulhadis’i almış, gelecekte Darulfünun’un (Üniversite) temelini oluşturacak Tıp Medresesini sisteme eklemiştir. En üst düzey medreseler olan Altmışlı medreselerin sayısını arttırmıştır. İlk dönemde medreselerin tamamı Kazasker’e bağlı iken, 16. yy. sonlarına doğru önemli ve güçlü alimler Şeyhülislam olunca, yüksek dereceli medreseler, hatta Kazaskerlik makamı da Şeyhülislamlık makamına bağlanmıştır. 19.yy’da ise tamamı Şeyhülislamlık makamına devredilmiştir. Medreseler aynı zamanda bir vakıf kurumu olduklarından mali durumları, kaynakları kullanmaları, işleyişleri vakıf kuralları çerçevesinde denetleniyordu. Medrese sisteminde öğrencinin hangi medresede okuduğunun yanında, hangi hocadan ders aldığı, hangi kitapları okuyup bitirdiği de önemliydi. Bir çeşit mezuniyet belgesi olan icazetnamelerde hoca silsilesi de belirtilirdi. Osmanlı medreselerinde hoca silsilesinde Fahreddin-i Razi ekolü en önemli ekol idi. Başka ülkelerden önemli alimler transfer edilmeye çalışılırdı. Medreselerin çoğunda vakıf kütüphaneleri bulunurdu. Tek katlı, kubbeli, bahçeli bir binası olan medreselerde genellikle en büyük oda derslik olarak kullanılırdı. Dersliğin tabanında hasır veya kilim serilidir ve öğrenciler minder üzerine otururlarken, müderris büyükçe bir rahlenin önünde genellikle oturarak dersini işlerdi. Cuma ve Salı günleri tatil olur, haftanın beş günü ders yapılırdı. Dersler sabah ve ikindi namazı sonrası olurdu. Her medresenin ortalama 40-50 öğrencisi bulunurdu, fazla kalabalık olmazdı. Ramazan ayları tatil olurdu, bazı medreselerde ise üç ayların tamamı tatil olurdu. Tatili fırsat bilen öğrenciler köylere ve kasabalara gider, oralarda vaaz eder, imamlık yapar ve halk onlara “cerr” denilen yardımda bulunurdu. Bu uygulamanın bazı mahzurları olsa da, alim adayının toplumu tanıması, onların arasına karışması açısından yararı da olurdu. Medreseler 19.yy’a kadar toplum ve yönetim üzerinde ilim ve fikir yönünden etkili olmuştur. Zaman zaman bireysel ve toplumsal disiplinsizlikleri görülse de, genellikle toplumla ve yönetimle uyumlu olmuşlardır. 16.yy sonunda 17.yy başında çıkan Celali isyanlarında rolleri olmuştur. Öğrenci temsilcisi (kemerbaşı) seçimlerinde tartışmalar, mücadeleler hatta kavgalar çıktığı görülmüş, bazılarına devlet müdahale etmek zorunda kalmıştır. Bunlara rağmen Osmanlı dünya görüşü ve zihniyetinin yayılmasında, siyasi ve sosyal kurumların oluşması ve benimsenmesinde, devlet-askerhalk ilişkilerinde denge ve uzlaşının sağlanmasında, din, edebiyat, tarih, coğrafya alanlarında telif eserler yazılmasında, tercümeler yapılmasında, farklı ırk, din ve mezhepten grupların arasında birleştirici bir unsur olarak medrese eğitiminin ve medreselerde yetişen alimlerin etkisi büyük olmuştur. Anadolu’da ve fetihten sonra da Balkanlarda çokça medrese yapılmıştır. O dönemde dünyada eğitimin yaygın olmadığı düşünülürse, Osmanlı’nın eğitim alanındaki duyarlılığı ve medrese açmaya verdiği önem dikkat çekicidir. Zamanla toplumda eğitim isteği ve ihtiyacının artması ile birlikte, bu ihtiyaca cevap verecek yeterli sayıda ve nitelikte medrese açılamaması, önce duraklama, sonra gerileme ve daha sonra da kapanış dönemlerini beraberinde getirmiştir. Duraklama döneminden itibaren eğitim alanındaki sorunların çözülmesi için medreseleri ıslah etme önerisinde bulunan aydın ve yönetici kesime, muhafazakar halk tarafından tepki gösterilmiş, teklif ettikleri ve yapılmasını önerdikleri yeniliklere direnilmiştir. Seviyenin düşmesi, tartışmalı kelam, matematik ve fen konularının önemini kaybetmesi, hocalar arasında gereksiz zıtlaşma ve inatlaşma, müfredat dışı okuma ve araştırmaların azalması, ders kitaplarıyla yetinilmesi vb. eleştiriler medreseler ve medreselerdeki eğitime yönelik belli başlı eleştirilerdi. Medreseleri ıslah ederek durumu değiştirmenin, kötü gidişatın önüne geçmenin mümkün olmadığını fark eden bazı aydın ve yöneticiler, eğitim sistemi de dahil genel yönetim sistemindeki sorunları değişik yollarla dile getirirken, farklı çözüm yolları önermeye başlamışlardır. Üst düzey yöneticilerdeki büyük ve güçlü devletin yöneticisi olmanın gururu, özellikle eğitim alanındaki sorunların geldiği düzeyi görememelerine, dolayısıyla yararlı olacak çareler bulunamamalarına neden olmuştur. Savaşlarda yenilgi ve toprak kayıplarının başladığı gerileme döneminde ise sorunları dile getiren aydın ve yöneticiler, genel yönetim sistemini ve eğitim sistemini acımasızca eleştirdikten sonra, ıslah amaçlı çözüm önerilerinde bulunurken, daha çok batı sistemini örnek alma ve onları takip etme gereği üzerinde yoğunlaşmışlardır. Padişah 3. Selim’den itibaren batıyı örnek alarak sorunları çözme ve yeni yapılanma yoluna girildikten sonra ise, medreselere hiç dokunulmamış ve batı tipi yeni kurumlar açma ve yeni eğitim anlayışı geliştirme yönünde hareket edilmiştir. Gerileme döneminde ekonominin de zayıflaması ile birlikte ülkenin eğitim sorunlarına çözüm arayışları medreseler dışında batıya endeksli olarak yürütülürken, adeta kendi haline bırakılan medreseler 20.yy’a kadar kendi içlerinde birkaç deneme yapsalar da eğitim sorunlarına bir çözüm geliştirememişlerdir. Devletin son yıllarında, 2. Meşrutiyet’in ilanı dönemindeki medreseleri ıslah çalışmaları da bu konuda son çırpınışlar olmuştur. MEDRESELERİN ISLAHI Yeniden yapılanma, bozulanları yeni ihtiyaçları da göz önüne alarak eski haline getirme, düzeltme, yenileme ve daha iyi hale getirme anlamına gelen ıslahat kelimesi, eğitim geleneğimizde de çokça kullanılmıştır. Hızlı nüfus artışına rağmen genellikle ziraata ve ticarete dayalı ekonominin aynı hızla büyümemesi, geleneksel ticaret yollarının yoğunluğunun azalması ve yeni ticaret yollarının okyanus ötesine kayması, ilimle alakası olmayanların medreselere kaydolması, alimlerin çocuklarına verilen haksız ayrıcalıklar, doğuda ve batıda uzun süren gereksiz savaşlar, enflasyon korkusu ve fiyat artışları, paraya olan güvenin sarsılması, piyasanın daralması, sık sık ortaya çıkan krizler, vergilerin arttırılması, konulan narhların uygulanamaz oluşu, ahlaki bozulma, vergilerden bunalanların ziraatı terk etmesi, yeniçerilerin vergi tahsildarı olarak çalıştırılması ve sahip olduğu gücü kullanarak halkı ezmesi, işsizlik ve dolayısıyla asayişsizliğin artması, çocuk veya çok genç yaştaki liyakatsiz padişahlar, kadınların, ulemanın, ocak ağalarının yetkili olmadıkları konularda saray ve devlet yönetimine karışması, rüşvetin yaygınlaşması, yetişmiş adam kıtlığı (kaht-ı rical) vb. sorunlar; Osmanlı Devleti’nin duraklama döneminde birçok duyarlı aydının dile getirdiği önemli sorunlardı. Patrona Halil, Kabakçı Mustafa isyanları gibi bazı ayaklanmalar da bu dönemin sorunlarının toplumsal ve siyasi yansımalarıydı. 16.yy. sonlarında Osmanlı Devleti’nin idari, askeri, iktisadi, ilmi hayatında ve tüm kurumlarıyla beraber eğitim alanında da duraklama ve gelişememenin, hatta peşinden gelecek gerilemenin farkına varan Koçi Bey ve Katip Çelebi gibi önemli birçok aydın bu süreçte ıslah teklifleri yayınlasalar da, bu teklifler, sorunları devletin kendi içinde ve kendi imkanlarıyla, geleneksel usullerle halletmesine yönelikti. Bir daha eski seviyelere gelinemeyeceğinin ümitsizliği ve üzüntüsü hakimdi topluma. Hep eskiye özlem dile getirildi, yazıldı. Yeniden eski seviyeye ulaşma temennileri, önerileri geçersiz kaldı. Osmanlı Devletinin yıkılmasının temelinde, bu dönemde ortaya çıkan eğitim sorunlarını, medreselerin bozulmaya başlamasını iyi okuyamamak, zamanında köklü çözümler üretememek olduğu iddia edilmiştir. 18. yüzyılda Avrupa’ya görevli ve elçi olarak giden Ahmet Resmi, 28. Mehmet Çelebi gibi aydınların hazırladığı Layihalar (Islahname), başta askeri alan olmak üzere tüm alanlardaki ülkenin geri kalışını ve olumsuzlukları, duyarsız ilgililere karşı sarsıcı, keskin ve sert bir üslupla dile getiriyorlardı. Ele aldıkları konuları kimseden çekinmeden, cesaretle, yalın bir dille ve açık bir şekilde eleştirerek ifade ederlerken, aslında yeni bir döneme girildiğinin işaretini de veriyorlardı. Yenilikler yapmanın ve yeniden yapılanmanın gerekliliği savunulurken, Avrupa ülkelerinden örnekler veriliyor, Pascal, Öklid, Wolf vb. batılı bilim adamları ve onların görüşlerinden bahsediliyordu. Zamanın önemli yabancı dillerinin öğrenilmesinin önemi vurgulanırken, çağdaş ilimlerin ancak yurtdışına gidilerek Avrupa’nın modern üniversitelerinde öğrenilebileceği dile getiriliyordu. Hâlbuki yüz yıl önce Avrupa’ya gönüllü gidecek elçi bulmakta bile güçlük çekiliyordu. Geçmişteki üstünlüğün kaybedilme nedeninin deneysel ilimlerdeki geri kalmışlığımızdan olduğunu, Avrupa’nın ilminden ve askeri eğitim metotlarından yararlanılması gerektiğini, bu yararlanmanın, “Başka milletlere benzemeyin” emrine aykırı olmak anlamına gelmeyeceğini, asıl önemli olanın, farz olanın “misliyle karşılık vermek” olduğunu ve buna uyulmadığını dile getiriyorlardı. Hatta askerlerin trampet çalmasının, batı tarzı giyinip eğitim almasının ve donatımının dinen caiz olduğunu söyleyerek, bütün bunları “cihad hazırlığı” olarak tanımlayanlar da vardı. Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde medreseler, Tanzimat’la beraber kendi haline terk edilirken, devletin yardım ve desteğinden de mahrum bırakıldılar. Özellikle başkent İstanbul dışındaki medreselerin mezunları resmi görev almakta zorluk çekiyorlardı. Medrese öğrencileri arasında meslek sahibi olamama, iş bulamama endişesi, bir amaçsızlık ve gevşekliğin ortaya çıkmasına neden oluyordu. Medreseler her fırsatta, yöneticilerin yanı sıra, önde gelen hocalar ve aydınlar tarafından yetersiz oldukları gerekçesiyle eleştirilirken, acilen ıslah edilmelerinin gerekliliği gündeme getiriliyordu. Son dönemlerde Şeyhülislam’ın ve Padişah’ın Hocalarının çocuklarının yeterliliğine bakılmaksızın “ilmiye” sınıfına alınması da bozulmanın bir nedeni idi. Medreselerin ilmi açıdan gerilemesinin bir nedeni olarak da, Devletin Anadolu ile ilgilenmeyip İstanbul’u ülkenin tek ilim merkezi haline getirmesi gösteriliyordu. Çünkü o dönemde yüksek medreseler İstanbul’da açılmakta ve ülkenin en önemli bilim adamları burada toplanmaktaydı. Bu durumda taşra medreseleri sönük kalırken, taşradaki şehirler de ilmi bakımdan bir türlü gelişemiyordu. Medreselerin Tanzimat’tan sonra kurulan yeni eğitim sistemi dışında tutulması da, Devlet desteği alamamalarına, mezunlarının da devlet kademelerinde iş bulmada güçlük çekmelerine neden oluyordu. Medreseler eleştirilirken, ıslahının gerektiği konusu da toplumda karşılık bulunca, bir takım somut adımlar atılmaya başladı. Medrese hocalarından oluşan bir komisyonun 1867 yılında kurulması ve medreselerin ıslahı için bir rapor hazırlaması ile işe başlandı. Komisyon medreselerin müfredatını, ders saatleriyle beraber sabah, ikindiden sonra ve tatil dönemine göre tespit etti. Bu rapordan sonra 26 Şubat 1910 tarihinde yayımlanan “Medâris-i İlmiye Nizamnâmesi”ne kadar resmi ve hukuksal bir düzenleme yapılmadı. Yayımlanan bu İlmiye Nizamnâmesi (tüzüğü) ile medreselere din ilimlerinin yanı sıra fen ve sosyal bilimlerin ders olarak konması, medreselerde son dönemde yapılan önemli bir değişiklik olarak değerlendirilebilir. Bu nizamnamenin yürürlüğe girmesi de, ancak 1 Ekim 1914 tarihinde yayınlanan Islah-ı Medaris Nizamnamesi (tüzüğü) ile mümkün olabilmiştir. Bu tüzük ile İstanbul’da ki bütün medreseler “Daru’l-Hilafeti’l-Âliye Medresesi” çatısı altında toplandıktan sonra, Hükümet, Dâru’l-Hilafeti’l-Âliye medresesine geçiş süreci çerçevesinde Eylül 1915 tarihinde aldığı bir karar ile aralarında Konya’nın da bulunduğu on dört merkezde “Medrese-i Tâliye” isimli, eğitim süresi 5 yıl olan orta seviyede medreseler açma kararı aldı. Bu medreseler için müfredat da hazırlandı, ama 1. Dünya Savaşından yenik çıkan Osmanlı Devleti, başkent İstanbul dahil işgal edildikten sonra kimsenin medreselerin ıslahı ile ilgili yapacak bir şeyi kalmadı. Geç kalınmıştı. Hem ıslah kararında hem de ıslah için atılması gereken adımlarda. İş işten geçmişti! 29 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyet ilan edildikten sonra 3 Mart 1924 tarihinde Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkartıldı ve daha önce Meşihat Makamı ve Vakıflar Bakanlığı’na bağlı çalışan 479 medrese Eğitim Bakanlığı’na devredildi ve kapatıldı. Oysa Kanun’un metninde medreselerin kapatılmasına ilişkin bir hüküm yoktu. Medreseler, önce işlevleri başka bir kuruma devredildiği için işlevsiz kalmış, işlevsiz kalması dayanak gösterilerek bir genelge ile kapatılmıştır. Kapatılan medreselerin yerine 29 tane İmam Hatip Mektebi ve Darülfünun bünyesinde bir İlahiyat Fakültesi açıldı ve bir yıl sonra bu İmam Hatip Okullardan dokuz tanesi kapatıldı. Ertesi yıl on sekiz tanesi kapatıldı ve sadece iki tanesi kaldı. 1929-30 döneminde ise “ihtiyaç kalmamıştır” gerekçesi ile kalan iki medrese ve İlahiyat Fakültesi de kapatılmıştır. Batı tipi modern okullarda da din öğretimi ve dini eğitim alma imkanı kalmayan halk, resmi olmayan yollarla dinini kendi imkanlarıyla ve zor şartlar altında öğrenmeye çalışmıştır. Özellikle doğu ve güneydoğu bölgelerindeki medreseler yer altına inerek faaliyetlerini resmi olmayan yollarla ve çoğunlukla uygun olmayan şartlarda uzun yıllar devam ettirmişlerdir. Bu bölgelere uzun yıllar yeterince yeni okullar da açılamamış, açılanlarına da öğretmen bulunamamış ve bölge halkı adeta eğitimsizliğe mahkum edilmiştir. Sonraki dönemlerde doğu sorunu, “Kürt sorunu” olarak adlandırılan isyan ve çatışmaların adeta tohumu ekilmiştir. Resmi ideoloji ile sorun yaşayan muhalif görüşlü öğretmen ve bürokratlar da bu bölgeye “sürgün” edilerek, muhalif görüşlerini ve ayrılıkçı düşüncelerini bölge halkına yayma fırsatı bulmuşlardır. YENİLEŞME VE BATILILAŞMA 18.yy’ın sonunda başta askeri alanda ortaya çıkan gerilemenin önüne geçmek, yeni kurulan ordunun (Nizam-ı Cedit) ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla batı tipi modern eğitim kurumları açılmaya başladı. 1773 yılında denizci subaylar yetiştirmek için Mühendishane-i Bahr-i Hümayun ve 1796 yılında karacı subaylar yetiştirmek için Mühendishane-i Berri Hümayun açıldı. Meslek erbabı yetiştirme amacı olmayan medreselere karışılmazken, bu eğitim kurumlarının paralelinde, mesleklere uzman eleman yetiştirme amacını önceleyen, Avrupa’da ki modern üniversiteleri örnek alan okulların açılma ihtiyacı dile getirilmeye başladı. Bu doğrultuda Tanzimat dönemine kadar 1827 yılında askeri doktor yetiştirmek için Tıphane-i Amire, 1831 yılında askeri cerrah yetiştirmek için Cerrahhane-i Amire, 1839 yılında muhasebe öğretimi için Bab-ı Defterdari Mektebi açıldı. Batı eğitim sistemine kabaca adapte edilmiş bu derme-çatma sistemin öğretmenlerinin yetiştirilmesi için de yeni eğitim kurumlarının açılmasının zorunluluğu görülünce, 1848 yılında Darülmuallimin açıldıktan sonra, Tanzimat döneminde hızlanan okullaşmayla birlikte, batılı anlamda ilk üniversitemiz olan Darulfünun’un kurulması gündeme gelmeye başladı. 1870 yılında da Darülmuallimat (Kız Öğretmen Okulu) açıldı. Yeni anlayışla açılan okullarda ders vermeleri için batı ülkelerinden öğretim üyeleri davet edildi. Geleneksel öğretim yöntemlerinden kısmen uzaklaşarak kısa sürede, kolayca ve etkili öğretim yapmak amacıyla batı eğitim sistemine uygun yeni yöntemler, teknik ve materyaller geliştirilmeye çalışıldı. Bu yöntem, teknik ve materyalleri kullanabilecek öğretmenler yetiştirilmeye çalışıldı. Bu gelişmelerden sonra eğitim alanında iki başlı bir sistem ortaya çıktı. İçinde okula ve eğitime dair hiçbir cümle geçmeyen Tanzimat Fermanı 1839’da Gülhane’de okunduktan sonra eğitimin çağdaş batı çizgisinde ilerlemesinin önünde pek engel kalmadı. Dönemin padişahı Abdülmecid, Meclisin bir oturumuna katıldığında okuttuğu mesajında; kişinin temel dini bilgileri öğrendikten sonra kimseye muhtaç olmayacak seviyede tahsil yapmasını ve bilim, fen öğrenirken görgü ve erdem elde ederek kişiliğini geliştirmesini överek, çok önemli olan eğitim prensiplerini ortaya koymuştur. Hükümet yetkililerine de; halkın refahı için her önlemi almaları, Din ve dünya işlerinde gelişmenin bilgisizliğin giderilmesine bağlı olduğunu vurgulayarak, bilimlerin ve fenlerin öğretileceği sanayi okullarının kurulmasını en öncelikli işlerden saymaları gerektiği talimatını verdi. Tanzimat döneminde maarif (eğitim) işlerini düzene sokmak amacıyla 1845 yılında kurulan Muvakkat Maarif Meclisi’nin hazırladığı raporda, geleneğimizin değerli eserlerinin araştırılarak haklarındaki tüm bilgilerin toplanması için bir “Darülfunun” kurulması, Darülfünun’da okutulacak ilim ve fenlere ait kitapların kurulacak bir kütüphanede toplanması, bu konularda yeni ders kitaplarının telif ve tercüme olarak hazırlanması için bir “Encümen-i Daniş” kurulması teklif ediliyordu. Kurulması tavsiye edilen Darülfünün fikrine biraz daha açıklık getiren bir bildiri 1846 yılında yayınlandı. Bu bildiriye göre, İstanbul’da, ortaöğretim kademesinin üstünde her türlü ilim ve fenlerin öğrenilip öğretileceği bir yükseköğretim kurumu olarak kurulacak Darülfünun’da, öğrencilerin yatılı olacağı ve her türlü ihtiyaçlarının karşılanacağı belirtiliyordu. Darülfünun’un kuruluşunun yeni oluşturulacak Meclis-i Maarif-i Umumiye tarafından gerçekleştirileceği de raporda belirtilmiştir. Aynı yıl Daimi Maarif Meclisi kuruldu ve Darülfünun’un kuruluş çalışmalarını başlattı. İlk iş olarak birçok ayrıntısı belirlenip içinde dersliklerin dışında laboratuvarları, kütüphanesi, müzesi vb. bölümlerin de bulunduğu binanın inşaatı Ayasofya Camisi’nin yakınındaki bir arsada başladı ve 1865 yılında tamamlandı. Bina çok büyük olduğu gerekçesiyle önce bir kısmı, daha sonra tamamı Maliye Bakanlığı’nın kullanımına verildi. 1865 yılında daha küçük bir binanın yapılmasına başlandı ve bugün Çemberlitaş’ta Basın Müzesi olarak kullanılan binanın inşası 1869 yılında tamamlandı. Darülfünun’un inşaatının bitirilmesinin ve açılışının uzun süreceği anlaşılınca, bu okulda okutulacak ders kitaplarını hazırlaması için kurulması tavsiye edilen Encümen-i Daniş’in bir an önce kurularak Darülmaarif binasında faaliyete geçmesi istendi. ENCÜMEN-İ DANİŞ Osmanlı Devletinin bilim ve eğitim alanlarında gerilediğinin farkına varıldıktan sonra, Batı anlayışını ve kurumlarını örnek alarak kötü gidişatın önüne geçme çabalarının olduğu bir dönemde, Fransız Akademisi’ni örnek alan bir çeşit “Bilimler Akademisi” olarak Encümen-i Daniş 1851 yılında kuruldu. Encümen-i Daniş’e, Tanzimat’tan sonra batıdaki kurumlara benzer olarak kurulan ilk resmi kurumdur diyebiliriz. Hazırlanan raporlarda kurulması tavsiye edilen bu kurum 15 Nisan 1851 tarihinde, tavsiye edilenlerden daha da geliştirilmiş bir şekilde kuruldu. Padişah Abdülmecid dâhil devletin tüm ileri gelenlerinin katıldığı bir törenle, Sadrazam Mustafa Raşit Paşa’nın yaptığı konuşmadan sonra çalışmalarına başladı. Bu kurulun kurulması ile açılması düşünülen, dile getirilen ilk üniversite Darülfünun’da okutulacak olan ders kitaplarının ve halkın kültür seviyesini yükseltecek telif ve tercüme eserlerin hazırlanması hedeflenmiştir. Halkın anlayabileceği sade bir dille hazırlanan bu kitaplarla Türkçe’nin gelişmesine hizmet etmek de amaçlanmıştır. Encümen-i Daniş’in nizamnamesinde (tüzüğünde) çok sayıda dahili üyenin yanında, yedek üyelerin ve harici üyelerin seçim usulü de belirtildi. Birinci ve ikinci başkan olmak üzere iki başkan ile yönetilecek Kurul’un, dâhili üyelerinden siyasetçilerin dışındakilerin ilim veya fen alanlarından en az birisinde uzman olmaları, kitap tercüme edebilecek kadar Batı ve Doğu dillerinden en az birine vakıf, bilgili ve tecrübeli olmaları, Türkçe’ye hakim olmaları isteniyordu. Harici üyelerin ise Türkçe bilmesi şart değildi. Hangi dilden yazarlarsa yazsınlar bilim ve eğitime hizmet etmeleri yeterli görülüyordu. Bilim ve eğitimle ilgi yazacakları raporları ve eserleri kuruma göndermeleri yeterliydi. Birinci başkanı Ataullah Efendizade Şerif Mehmed Efendi, ikinci başkanı Hayrullah Efendi olan Encümen-i Daniş’in üyesi olmak bir “şeref unvanı” olarak görüldüğünden, üyelere ayrıca bir maaş veya ödenek verilmiyordu. Ama kurum için eser hazırlayan herkese telif veya çeviri hakkı olarak ödeme veya ödüllendirme belirlenen kurallara göre yapılıyordu. Encümen’in dâhili üyesi olarak bilim adamlarının dışında, çokça siyasetçi, asker ve bürokrat da vardı. Harici üye olarak ünlü şarkiyatçıların (Avusturyalı tarihçi Hammer, İngiliz dilci Redhouse, Fransız dilci Bianchi vb.) yanında Müslüman olmayanlardan ve Müslüman olanlardan bazı önde gelen kişiler de yer almıştır. Kurum’un açılışından sonra basılmasına karar verilen ilk kitap, Encümen-i Daniş’in fikir öncüsü de olan Ahmet Cevdet Paşa ile Keçecizade Fuad Efendi’nin birlikte hazırladıkları “Kavaid-i Osmaniye” isimli gramer kitabıdır. Tarih, coğrafya, matematik, tabiat bilimleri, iktisat, dil vb. alanlarda eserlerin hazırlanması üyelere ve başka bilim adamlarına sipariş edildi. İbn-i Haldun’un Mukaddime’sinin son kısmı, 12 ciltlik Tarih-i Cevdet, bu kurumun ilim ve eğitim hayatımıza kazandırdığı eserlerden sadece ikisidir. Encümen tarafından hazırlatıldığı halde basılamayan eserler de vardır. Büyük ümitlerle kurulan Encümen-i Daniş, ilk üniversitemiz olan Darülfünun’un bir türlü açılamaması, bu dönemde çıkan Kırım Savaşı’nın ekonomik alandaki olumsuz etkileri, bir takım sivil ve asker bürokratın “şeref ünvanı” olarak, kurum tüzüğüne uygun olmadığı halde üye olarak alınması ve bunların bilimsel toplantılara bile katılmak istemeleri, ikinci plana düşen uzman üyelerin heyecanlarını kaybetmesi vb. nedenlerden dolayı, kuruluş amacını gerçekleştiremeden, hizmetlerini on yıl bile sürdüremeden sona ermiştir. Bugün bile varlığına ihtiyaç hissedilen “Eğitim Akademisi” niteliğindeki Encümen-i Daniş gibi bir kurumun, gerçek amacını gerçekleştiremeden adını unutturması ne kadar üzücüdür. MEKTEB-İ OSMANİ 3. Selim döneminden itibaren Avrupa’ya, özellikle de askeri üstünlüğünden dolayı Fransa’ya öğrenim görmeleri için öğrenci gönderilmeye başlanmıştır. Sayıları gittikçe artan bu öğrencileri kontrol etmek ve Fransa’nın önemli kolejlerine kaydolarak nitelikli eğitim alabilmelerini sağlamak amacıyla, 1857 yılında Fransa’nın başkenti Paris’te Mekteb-i Osmani açılmıştır. Amacı, işleyişi, işlevi ve açıldığı yer bakımından diğer Osmanlı okullarından çok farklı özelliklere sahip olan Mekteb-i Osmani, yurt dışında açılan ilk ve tek Osmanlı okuludur. Masrafları devlet bütçesinden karşılanmasına rağmen Fransız Hükümeti tarafından denetlenmiştir. Okulun işleyişinde ve programının oluşturulmasında Fransız Eğitim Sistemi örnek alınmış ve Fransız eğitimcilerin rehberliğinde öğretim yapılmıştır. Geleceğin askerlerini, teknik elemanlarını ve yöneticilerini Avrupa standartlarında yetiştirme amacıyla açılan Mekteb-i Osmani’ye öğrenci kabulünde din ve ulus ayırımı yapılmamıştır. Mekteb-i Osmani’de öğrenim gören Müslüman ve Müslüman olmayan birçok öğrenci, bu okulda aldıkları eğitimin ardından gözde Fransız kolejlerine kabul edilmişler, mezun olduklarında da önemli devlet kademelerinde görev almışlardır. Yapılan masraflara karşılık istenen sonucun alınamamasından dolayı Mekteb-i Osmani 1864 yılında kapatılmıştır. Kapanma kararıyla birlikte, Mekteb-i Osmani ile aynı kalitede bir okulun İstanbul’da açılması gündeme geldikten sonra, 1868 yılında Mekteb-i Sultani (Galatasaray-ı Lisesi) açılmış, böylece daha az masrafla daha fazla öğrenci yetiştirilmesi hedeflenmiştir. Mekteb-i Osmani, ülkede kendinden sonra batı tarzında açılan okullara örnek olmuş, bu okulda eğitim alan birçok öğrenci, gelecekte Osmanlı Yönetiminde ve Eğitim Sistemi’nin batılılaşma çabasında aktif görevler almışlardır. 19.yy. ortasında başlayan mecmua (dergi) yayıncılığı, siyasi ve sosyal konuların yanında bilimsel alanda da gelişmeler gösterdi. Bu dönemde kurulan Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye, 1862-1867 yıllarında dönemin aydın ve bilim adamlarının yazılarıyla desteklediği Mecmua-i Fünun süreli yayınını bazı kesintilerle birlikte başarıyla yürüttü. Darülfünun’un inşaatının bir türlü bitirilememesinden dolayı 1863 yılında inşaatı biten birkaç odayı da kullanarak, okul resmen açılana kadar Fen Bilimleri, Tabii Bilimler, Tarih, Coğrafya alanlarında halka açık konferanslar düzenlendi. İki yıl süren konferans tarzındaki dersler yoğun ilgi gördü ve düzenli takip edenlere sınav yapılarak, başarılı olanlara sertifika (şehadetname) verildi. 1865 yılında Darülfünun için yapılan binanın inşaatı bitince bina Maliye Bakanlığına verildi ve inşaat devam ederken birkaç dersliğinde konferans tarzında derslere başlayan Darülfünun da Nuri Paşa konağına taşındı. Konferans biçimindeki derslere bu binada yeniden başlandı, ama aynı yılın sonunda binada çıkan bir yangında ders kitapları ve diğer araç-gereçler de bina ile birlikte tamamen yandı ve konferanslara yeni bina 1869 yılında hazırlanana kadar ara verildi. 1869 yılında Maarif-i Umumiye Nizamnamesi, Fransız eğitim anlayışıyla ve Fransız Eğitim Sistemi’ne göre hazırlandı. Medreseler ve askeri okulların dışındaki tüm okullar Maarif Bakanlığı çatısı altında toplandı. Bu nizamnameye göre Darülfünun’da Hikmet ve Edebiyat, Hukuk, Riyaziye ve Fen Bilimleri bölümlerinin açılması öngörüldü. Darülfünun’da Arapça ve Farsça ile Fransızca, Latince ve Yunanca’nın; İslam Hukuku ile Roma Hukuku ve Fransız Medeni Hukuku’nun birlikte okutulması kararlaştırılmıştı. Bu Nizamname’nin (tüzük) hazırlanmasında, 1867 yılında dönemin Fransa Eğitim Bakanı Victor Duruy’a Osmanlı Eğitim Sistemi’ni düzenlemek için hazırlatılan taslak metinden büyük oranda yararlanıldı. 1869 yılında açılması planlanan Darülfünun’a bini aşan sayıda öğrenci başvurusu oldu ve yapılan sınavda bunlardan 500’ü kabul edildi. Öğrencilerin çoğu medrese talebelerinden oluşuyordu ve bunlar mübarek üç ayları tatil olarak İstanbul dışında halka vaaz ederek ve bir yıllık giderlerini karşılamak üzere halktan “cer” toplayarak geçiriyorlardı. Bu üç aylık süre, Darülfünun’da eskiden olduğu gibi halka yönelik konferanslar düzenlenerek değerlendirildi. Büyük ilgiyle karşılanan konferanslardan sonra, Darülfünun 1870 yılının Şubat ayında törenle eğitime başladı ve Ağustos ayında biten öğretim yılının sonunda öğrencilerin büyük çoğunluğu başarıyla bir üst sınıfa geçtiler. 1870 yılının Ramazan ayında yine konferanslar verilirken, konferansçılardan Cemalettin Efgani, peygamberliği sanat olarak tanımlayınca büyük tepkiyle karşılaştı. Efgani okuldan uzaklaştırıldı, okul müdürü de görevden alındı. Konferanslara da ara verilirken, 1871 yılının Ocak ayında ikinci ders yılı başladı. Halkın güvenini kaybeden Darülfünun’un öğrenci sayısı 1872 yılında 100’e, 1873 yılında 73’e düştü ve o yıl kapatıldı. Kapatılmadan önce mezun verip vermediği de bilinmemektedir. Bu dönemde ülkede ortaöğretim görmüş yeterince öğrenci ve nitelikli öğretim görevlisinin bulunmaması da öğrenci sayısının düşmesinin bir nedenidir. Hatta ortaöğretim mezunu öğrenci sayısını arttırmak için Darülfünun’un bölümleri kendi bünyelerinde idadiler (liseler) açmışlar, bir süre sonra bu uygulamadan vaz geçmişlerdir. 1874 yılında, daha önce lise düzeyinde bir okul olarak açılan Mekteb-i Sultani’nin (Galatasarayı Lisesi) binasında sessiz sedasız, halka çok fazla duyurulmadan Darülfünun-ı Sultani adıyla yeniden açılan Darülfünun, 1877 yılında öğretime bir yıl ara verildikten sonra 1878 yılında tekrar açıldı ve 1882 yılında tamamen kapandı. Bir ara, daha Darülfünun kapanmadan önce, İstanbul dışında Şarki Rumeli Eyaletinde de bir Darülfünun açılması kararlaştırıldıysa da bu mümkün olmamıştır. Darülfünun’un açılmasının bir nedeni de, gençlerin Avrupa ülkelerine üniversite öğrenimi için gitmelerinin önüne geçmekti, ama Darülfunun açıldıktan sonra da öğrencilerin Avrupa ülkelerine, özellikle Fransa’ya gitmelerinin önüne geçilememiştir. Avrupa’da “Jöntürkler” adıyla örgütlenen gençler, Osmanlı yönetimine siyasi muhalefetin de öncüsü olmuşlardır. 2. Abdülhamid döneminde 1900 yılında Darülfünun-ı Şahane adıyla yeniden açılan ilk üniversitemiz, Cumhuriyet döneminde de eğitim- öğretime devam ettikten sonra 1933 yılında yapılan üniversite reformundan sonra kapatılarak, yerine İstanbul Üniversitesi açılmıştır. 2. Abdülhamid dönemde modern eğitim kurumları çok fazla açılıp ülke genelinde hızla yayılmasına rağmen, bazı muhalifler bu yeniliklere bile şüpheyle bakmışlar, mesela İstanbul dışına birçok yatırımla beraber yükseköğretim kurumları açma girişimini, “Padişah İstanbul’da yükseköğretim gençliğinin bulunmasını istemiyor” diye yorumlamışlardır. Aynı dönemde, başta eğitim alanında olmak üzere her alanda gözlenen modern gelişmelere karşı çıkan muhafazakar çevreleri hoşnut etmek için zaman zaman uygulanan sansür ve özgürlük kısıtlamalarını da, herhalde meşhur Osmanlı deyimi olan “Hikmet-i Hükümet” çerçevesinde anlamak gerekiyor. Yeniliklere muhafazakar çevrenin tepkisini çekmemek için böyle çelişkili bir yol takip edilmiş olabilir. Hem modern uygulamalar ve anlayışın yaygınlaştığı hem de sansür, baskı ve özgürlük kısıtlamalarının görüldüğü bu dönemde, başta 2. Abdülhamid olmak üzere eğitimle ilgilenenleri etkileyen kişi, Padişah’a en yakın vezirlerden Said Paşa’dır. Said Paşa’nın 1878 ve 1879 yıllarında hazırladığı raporlar çerçevesinde, 31 yıllık 2. Abdülhamid döneminde modern eğitim alanında çok önemli gelişmeler yaşanmıştır. İkinci Meşrutiyet döneminde Darülfünun’un binası taşınmış, bazı yeni bölüm ve fakülteler açılmış, öğrencilerin siyasi faaliyetlerini engellemek için disiplin tedbirleri alınmış ve bir ara özerkliği de tartışılmıştır. 1912 yılında İstanbul Darülfünunu Talimatnamesi (Yönetmeliği) yayınlandıktan sonra Balkan savaşları sırasında 1912 yılında Darülfünun Taburları oluşturulmuş ve birkaç ay öğretime ara verilmiş ve 1913 yılının ilk aylarında öğretime yeniden başlamıştır. 2. Meşrutiyet döneminde 1910-12 yıllarında Eğitim Bakanlığı yapan, eğitimin her aşamasında görev yapan bir bakan olarak yayınladığı ilk genelgede zihin eğitimine ve ahlak eğitimine değinen Emrullah Efendi, kendisine ait “Tuba Ağacı” teorisinde, eğitimi, Kuran-ı Kerimde tanımlanan kökü yukarıda ve dalları, meyveleri aşağıda olan Tuba ağacına benzeterek, eğitim kurumlarında yeniliğin en tepedeki üniversiteden başlaması gerektiğini savunmuştur. Yine önemli bir eğitimci olan Satı Bey, Öğretmen Okulları (Daru’l-Mualllimin) müdürü iken bu görüşe karşı çıkarak; ilkokulu, ortaokulu, lisesi yeterli olmayan bir ülkede üniversitenin de yeterli olamayacağını savunmuştur. Emrullah Bey, Eğitim Bakanı olduğu dönemde Darülfünun’un niteliğinin arttırlması için yoğun çaba harcamıştır. Bir yükseköğretim kurumu olan Daru’l-Muallimin’in (Öğretmen Okulu) müdürü Satı Bey, öğretmen yetiştiren bu okulda kişisel girişimleri ile ilk kez pedagoji dersi koydu. Din ve ahlak kavramının yanında vicdan kavramını da gündeme getirdi. Öğretmen Okulu’na bağlı bir “Uygulama Okulu” açtı ve bu uygulama okulunun programına müzik, beden eğitimi, elişi derslerini de koydu. Bu dönemde yükseköğretim yeniden düzenlenirken, Darülfünun Şeri İlimler, Hukuk, Tıp, Fen ve Edebiyat olmak üzere beş bölümden oluşturulmuştur. Dişçilik ve Eczacılık Tıp bölümüne bağlanmış, Fen Bölümü Tabiiye ve Riyaziye olarak ikiye ayrılmış, Edebiyat bölümü de Tarih-Coğrafya, Felsefe, Sosyal Bilimler ve Elsine (Lisanlar) olarak beş şubeden oluşmuştur. Darülfünun’da görev yapabilecek yeterli öğretim üyesi bulunamadığından Almanya’dan öğretim üyesi istenmiş ve 1915 yılında gelen 20 öğretim üyesi göreve başlatılmıştır. Türkçe bilmeyen bu öğretim üyelerinin dersleri mütercimlerin anında çevirileri ile işleniyordu. Alman öğretim üyelerinin Türkçe öğrenmeleri istendi ve kendilerine yüksek maaşlar ve sosyal imkanlar verildi. Bu hocalardan verim alınabileceği dönemde savaş bittiği için ülkelerine dönmek istediler. Maaşlarının daha da yükseltileceği vaad edilse de ikna edilemediler ve ülkelerine döndüler. 1915 yılında kız öğrenciler için ayrı bir Darülfünun aynı bina içinde açıldı. Haftada dört gün eğitim verilen İnas Darülfünun’da; Edebiyat, Riyazat ve Tabiiyat bölümleri oluşturuldu. İkinci öğretim yılında aynı binada sabah erkek öğrencilere, öğleden sonra kız öğrencilere aynı öğretim üyeleri tarafından aynı dersler verilmeye başlasa da, bir süre sonra kız öğrenciler erkeklerin sınıflarına devam etmeye başladılar ve İnas Darülfünun’u fiilen kapandı, 1921 yılında da resmen kapatıldı. Böylece Darülfünun’da kız ve erkek öğrencilerin birlikte eğitim aldıkları “karma eğitim” dönemi başladı. 2. Meşrutiyet döneminin özgürlük ortamında, 1. Dünya Savaşı yıllarında Darülfünun’un fakülteleri dergiler yayınlanmaya başlasa da, savaş zorluklarından dolayı devam ettirilememişler, ama Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren düzenli olarak 1926 yılına kadar yayınlanmaya devam etmişlerdir. İkinci Meşrutiyetin ilk yıllarında adı “Darülfünun-ı Osmani” diye anılan Darülfünun, 1913 yılından itibaren “İstanbul Darülfünunu” olarak anılmaya başladıysa da, 1919 yılında hazırlanan nizamnamede adı yeniden Darülfünun-ı Osmani olarak geçti ve bu okula ilmi özerklik verildi. 1922 yılında bir kararname ile tüzel kişilik hakkı tanındıktan sonra idari özerkliğe de kavuştu. Osmanlı Devleti yıkılmadan önce İstanbul ve Anadolu’nun işgal edilmesi ile Darülfünun öğrencileri de heyecanlanmış, İzmir’in işgalini protesto mitingi düzenlemişlerdir. Öğrenci derneklerinin temsilcileri ve bazı öğretim görevlileri bir araya gelip örgütlenerek mücadelelerine devam ettiler. Bu arada bazı öğretim üyeleri de duyarsız bir şekilde tarihi değerlerimize hakaret eden ifadeler kullanmanın yanında, milli menfaatlerimize aykırı fikirler yaymaya, eylemlerde bulunmaya başlayınca öğrenciler dersleri boykot ettiler. Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi’nin Maarif Vekaleti (Eğitim Bakanlığı), örgütlenen öğrencilerin derneğine 17 Nisan 1922 tarihinde bir telgraf çekerek, milli ve tarihi değerlerimizi küçük düşürenleri nefretle kınadıklarını belirtirken, öğrencilerin “ulvi heyecanlarını” desteklediklerini bildirdi. Olaylar büyümeye başlayınca 25 Nisan 1922 tarihinde Darülfünun geçici olarak Osmanlı Hükümeti tarafından kapatıldı. 5 Haziran 1922 yılında olaylara neden olan beş öğretim görevlisinin görevlerine son verilerek okul yeniden açılmıştır. Cumhuriyet’in ilan edilmesinden hemen önce Maarif (eğitim) sorunlarını görüşmek üzere oluşturulan Heyet-i İlmiye ilk toplantısını 15 Temmuz-15 Ağustos 1923 tarihlerinde Ankara’da yaparken, toplantılara İstanbul’dan Darülfünun’un öğretim üyelerinden bazıları da katılmışlardır. Bu toplantılarda öğretim üyeleri ve müderrislerin maaşlarının iyileştirilmesi ile öğretim görevlileri ve müderrislerin siyasetin dışında kalmaları konularında görüş birliğine varılmıştır. Cumhuriyet yöneticileri Darülfünun’un bina sorununu çözerken, bu ilk üniversitemizin Avrupa Üniversiteleri gibi geniş bir kampüs halinde yerleşmesini hedefledi. Kütüphaneyi genişletip zenginleştirecek önlemler aldı. 1922 yılında verilen tüzel kişiliği daha da genişletecek ve destekleyecek kanun teklifi Hukuk Fakültesince hazırlandı. Meclis’te 21 Nisan 1924 tarihinde çıkan 394 sayılı kanunla Darülfünun’un hükmi şahsiyeti tanınırken, aynı tarihte hazırlanan bir yönetmelik Bakanlar Kurulunca kabul edildi ve böylece Darülfünun’un Cumhuriyet döneminde de devam etmesi sağlandı. Bu ülkenin batılılaşma çabası, Osmanlı Devleti’nin aydın ve yöneticilerinin Avrupa karşısında geri kalındığını kabul etmelerinden itibaren, Avrupa’nın seviyesini yakalamak için yine Avrupa’nın bilim ve eğitim anlayışlarını öğrenmeleri ve buna uygun olarak modernlik yolunda adım atma çabalarıyla başlamıştır. Batılılaşmanın ilk döneminde Fransız eğitim anlayışının, sonraki döneminde de Alman ve İngiliz eğitim anlayışının etkisi görülse de, bu etki Cumhuriyet’i kuran irade tarafından, milli olmaktan uzak, “Beynelmilel” eğitim olarak adlandırılmıştır. Ama Cumhuriyet döneminde de batı etkisi artarak devam etmiş, 2. Dünya Savaşı’ndan sonra çok partili hayata geçişle birlikte başlayan Amerikan Eğitim anlayışının etkisi de aynı şekilde algılanmıştır. Modern Türkiye’nin Eğitim Sistemi’nin ve yükseköğretim kademesinin Cumhuriyet öncesi dönemi de dâhil önemli dönemlerinin bilinmesinde yarar vardır. Önceki düşünce ve uygulamaların doğru, tutarlı, parlak olanlarının yanında yanlış, tutarsız, sönük olanlarının da bilinmesi, bu engin tecrübe ve birikimlerden gereğince yararlanılması gerektiği görüşündeyiz. Sadece bilmekle kalınmamalı gereken ders ve ibretler de alınmalıdır. Böylece gelecekte yapılması gerekenler, modern bilim ve teknolojinin aydınlığında ve yardımıyla daha doğru tespit edilebilir. CUMHURİYET DÖNEMİ Cumhuriyetin ilk yıllarında Modern Türkiye’nin Eğitim Sistemi’ni oluşturmak için rapor hazırlatılan John Dewey’in, “genel ve değişmez bir eğitim ideolojisi oluşturulmalıdır” önerisi doğrultusunda Kemalizm ideolojisi tek parti yönetimince “Genel ve değişmez” temel eğitim ideolojisi olarak belirlendikten sonra, eğitimle ilgili yeni politikalar üretecek, programlar geliştirecek bir kuruma olan ihtiyacı karşılamak üzere Talim ve Terbiye Dairesi kuruldu. Bu kurulun amacını da zamanın Maarif Vekili Mustafa Necati Bey şöyle İfade etmiştir: “Diğer memleketlerde olduğu gibi bizim memleketimizde de genel eğitim meselelerini halletmek, dünyadaki, eğitim akımlarını izlemek, yalnız okulların değil halk eğitiminin de esaslarını hazırlamak için Maarif Vekilliği’nin dışında vekilliğe manevi kontrol görevi de yapacak bir kurula ihtiyaç vardır. “ Aynı bakan daha sonra Talim ve Terbiye Dairesi’nin kendine bağlanan umutları boşa çıkardığını, önderlik görevini yapamadığını dile getirirken; Talim ve Terbiye Dairesinin okullarda karma eğitime karşı gelmesini, Latin alfabesinin kabul edilmesine karşı çıkmasını da eleştirmiştir. Gerçekleştirdikleri reformları Talim ve Terbiye Dairesi’nin direnmesine ve karşı koymasına rağmen genç kurmayları ile birlikte başardıklarını belirten Maarif Vekili Mustafa Necati Bey, Talim-Terbiye Dairesi’nin böyle önemli reformlara yardım etmezken, okul kitaplarının incelenmesi ve yazdırılması gibi ikinci dereceden işlerle uğraştığını vurgulayarak suçlamıştır. Daru’l-Fünun (Üniversite) ve öğretim üyeleri de aynı dönemde aynı gerekçelerle suçlanıp eleştirilirken, adeta 1933 yılında yapılacak olan üniversite reformunun ve Darülfünun’un kapatılmasının işareti veriliyordu. Türk Milli Eğitim sisteminin temeline Kemalizm ideolojisini yerleştirdikten sonra, yapılması gereken bazı uygulamaları eleştirdiği, karşı çıktığı için suçlanan kurumlardan birisi bilimsel çalışmaların temsilcisi konumundaki üniversite, diğeri de sistemin önemli bir organı olan Talim ve Terbiye Dairesi’dir. Yeni Cumhuriyet’in ilk yıllarında, bilimi ve aydınlanmayı esas aldıklarını söyleyenler farklı görüşlere, bu görüşler resmi bilim çevrelerinden de gelse tahammül edemiyor, görüş sahiplerini suçluyor, hatta bu kurumları yok sayarak, kendi görüşleri doğrultusunda militanca uygulamalara gidiyor. Bu örnekler verilirken, aslında yeni oluşturulan ve en önemli danışma birimi olarak tanımlanan Milli Eğitim Şûrası’nın da dikkati çekiliyor ve uyarılıyor. Darülfünun kapatılmadan önce 31 Mayıs 1933 tarihinde Maarif Vekaleti (Eğitim Bakanlığı) Prof. Dr. Albert Malche başkanlığında bir “Islahat Komitesi” oluşturdu. Islahat komitesinin en önemli işi, Darülfünun kapatılıp İstanbul Üniversitesi kurulduğunda, İstanbul Üniversitesi’nin öğretim kadrosunu oluştururken Darülfünun’da görev yapan öğretim üyelerinden hangilerinin alınacağının tespit edilmesiydi. Durum tespiti yapan Komite, Darülfünun’un öğretim üyelerinin tamamına yakınının yükseköğrenim diplomasına sahip ve çeşitli yabancı dilleri bildiklerini görünce, Komite başkanı Malche, üç yılda bu işi bitiremeyeceğini söylemesine rağmen, diğer donanımsız üyelerin ve Bakanlığın aceleci tutumundan dolayı, gizli toplantıların ardından kısa zamanda çalışmalarının sonucunu Bakanlığa teslim etmek zorunda kaldı. Komite’den gelen raporu bir komisyon kurarak inceleten Maarif Vekili (Eğitim Bakanı) Reşit Galip, listede önemli düzeltmeler yapan Komisyon’un görüşleri doğrultusunda bizzat başkanlık yaptığı Komite toplantısında konuyu müzakere ederek son kararı vermek üzere, listenin son halini Cumhurbaşkanı Atatürk’e sundu. Bu listede Darülfünun’dan İstanbul Üniversitesine geçmesi uygun görülen öğretim üyeleri ile yurt dışından transfer edilecek öğretim üyelerinin isimleri yer alıyordu. Darülfünun’dan İstanbul Üniversitesi’ne alınacak hocaların değerli kişilikler olmasından çok “idealist” olmalarına dikkat edildiğini açıklayan Bakan’ın listesinde, Malche’nin itirazlarına rağmen İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Ahmet Ağaoğlu, Ömer Ferit Kam, Ali Ekrem Bolayır, Avram Galanti, Ahmet Naim Babanzade gibi değerli hocalar dahil, 82 kişi kadro dışı bırakılmış 61 kişi İstanbul Üniversitesi kadrosuna alınmıştır. 1932 yılında ölen, 1931 yılında Maarif Vekaletince eğitime yaptığı hizmetlerinden dolayı “Fazilet Mükafatı” ile ödüllendirilen Sait Gelenbevioğlu da tasfiye edilenler listesinde yer almıştır. Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde kurulan üniversitenin öğretim üyelerinin çoğu Almanya’dan getirtilmiştir. Ankara’da Ziraat Enstitüsü ile Hukuk Mektebi de bu dönemde açılmıştır. Osmanlı Devleti’nin son döneminde kurulan Darülfünun (Üniversite) hocaları inkılaplara ayak uyduramadığı, değişimlere seyirci kaldığı, ülke yaşamının genel gidişatına uygun bir gelişme gösteremediği gerekçeleriyle 1933 tarih ve 2250 sayılı Üniversite Kanunu ile kapatıldı ve yerine 31.7.1933 tarihinde İstanbul üniversitesi kurulmuştur. Yeni üniversite kurulurken Milli Eğitim Bakanlığı başlıca üç konu üzerinde önemle durmuştur: 1-Eğitim ile devrim arasında sıkı bir ilişki kurmak 2-Üniversiteyi ülke sorunları konusunda çalışmaya yönlendirmek 3-Yeni üniversiteyi sıkı denetim altına almak Yeni üniversitenin milliyetçi ve Türk inkılabının ideolojisi olan Kemalizm’e bağlı olacağı, hatta Türk ideolojisini bu Üniversite’nin hazırlayacağı, zamanın Milli Eğitim Bakanı Dr. Reşit Galip tarafından dile getirildi. Yeni kurulan İstanbul Üniversitesi’ne idari ve mali özerklik verilmemiştir. Bu yasaya göre üniversite rektörü, üniversite genel sekreteri, profesörler ve doçentler Milli Eğitim Bakanlığınca atanmakta ve görevden alınabilmektedir. Üniversite’de oluşturulan sıkı denetim mekanizması, öğretim üyelerinden derse devam cetveli isteyecek denli ileri gitmiştir. Bu süreçte bilim ve bilim adamı yıpratılmış ve sonraki yıllarda yapılan yanlış uygulamaların çoğundan vaz geçilmiştir. Bilimsel özgürlüğün ve aydınlanmanın merkezi olması gereken üniversitelerin, bir ideolojinin propagandasını yapan kurumlara çevrildiğinde, eğitim ve öğretim faaliyetlerinin ilerlemeci ve eleştirici olma özelliğini tamamen kaybedeceği önemsenmedi. Bu durumda eğitim ve öğretimin şartlandırma ve baskı aracı haline geleceği, iktidar sahiplerinin görüşlerine hizmet eden sessiz, yumuşak başlı hizmetçiler üreten bir kuruma dönüşeceği gözden kaçırıldı. İlk üniversitemizle başlayan bu süreç, daha sonra kurulan tüm üniversitelerimizde devam ettirildi. Atatürk’ün son dönemlerinde, bütün uygarlıkların kaynağını Türk ulusuna bağlayan Türk Tarih Tezi ile bütün dillerin kaynağını Türk diline bağlayan Güneş Dil Teorisi çerçevesinde yürütülen dil ve tarih araştırmalarının Modern Türkiye’nin Eğitim Sistemi’ne de yansımaları olmuştur. 24-31 Ağustos 1936 günlerinde toplanan Üçüncü Türk Dili Kurultayında Güneş-Dil Teorisinin ilkeleri ayrıntılı olarak tartışıldı, örnekler verildi. Hatta toplantıda Atatürk, bu teori hakkında bir de tebliğ hazırlayarak okutmuştur. Bu kurultayın hazırlıkları sürerken bir yandan da Ankara'da, bu alanda bilimsel araştırmalar yapacak Fakültenin kurulması kararlaştırılmış ve 9 Ocak 1936'da Dil ve TarihCoğrafya Fakültesi kurulmuştur. Atatürk, bundan sonra bilimsel terimler üzerinde çalışmaya başladı. 1936-37 yılında, bugün de kullanılan pek çok geometri terimlerini o belirlemiştir. Ders kitapları hazırlanırken Güneş-Dil teorisi de göz önünde bulundurulmuştur. Türk Tarih tezi çeşitli ilmi toplantılarda işlenmiş, tartışılmış, aceleyle bazı ders kitaplarına yansıtılırken, çocuklar için eserler de hazırlattırılmıştır. Sonradan Kız Teknik Öğretmen Okulu adını alan bugünkü Gazi üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi, Kız Meslek öğretmen Okulu adıyla 1934-1935 öğretim yılında açılmıştır. Yine sonradan Erkek Teknik Yüksek Öğretmen Okulu olan bugünkü Gazi Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi, Erkek Meslek Öğretmen Okulu adıyla 1937-1938 öğretim yılında açılmıştır. Bu okullar, uzun yıllar kendi alanlarında mesleki ve teknik ortaöğretim kurumlarına öğretmen yetiştiren tek eğitim kurumlarıdır. . İNÖNÜ DÖNEMİ 1939 yılında toplanan 1. Milli Eğitim Şurası’nda, yükseköğretim, konusu da görüşülmüş ve önemli kararlar alınmıştır. Şura kararlarında üniversitenin amacı şu şekilde belirlenmiştir: “Üniversitenin amacı; iyi gözlem, iyi inceleme ve deney, doğru düşünme yeteneğini taşıyan ve bilimsel yöntemleri alışkanlık haline getirmiş bir zihniyetle donanmış, yüksek bir idealin heyecanına tabi olarak gelişme yolunda ileri atılan ahlaklı, düzeyi yüksek bilim, meslek ve sanat adamları yetiştirmeye çalışmaktır.” Berlin ve Paris'ten sonra Londra'da da 1939 yılında öğrenci müfettişliğinin açılması, 1416 sayılı yasa uyarınca yurtdışına öğrenim görmek için gönderilecek öğrenciler yönünden çok önemli bir gelişme olmuştur. 1942 yılında Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü, 1943 yılında Ankara Fen Fakültesi, 1944 yılında İstanbul Teknik üniversitesi, 1945 yılında Ankara Tıp Fakültesi kurulduktan sonra 1946 yılında Ankara Üniversitesi kurulmuştur. 1946 yılında 4396 sayılı Üniversiteler Yasası çıkartılarak üniversitelerin görevleri yeniden tanımlanmış, üniversitelere Cumhuriyet döneminde ilk defa özerklik tanınmıştır. Hükümetin Meclis’e sunduğu yasa önerisinde gerekçe şu şekilde belirtilmiştir: "Bugünkü üç yüksek bilim kurumumuzun ve bundan sonra açacağımız benzerlerinin, demokrat bir cemiyetin gerektirdiği demokratik prensiplerle işleyebilmesi ve kendi varlığı içerisinde doğrudan doğruya cemiyete karşı sorumlu olarak gelişebilmesi için şu iki bakımdan bünyesinde bazı yeni ilerleme imkanlarını kazandırıcı tedbirlerin alınması gerekli görülmüştür: 1-Hertürlü görevlerinde özerk olmak. 2-Öğretim elemanlarını, belli kurallarla yetişip çalışmalarını sağlayacak biçimde görevlendirmek. 2.Dünya Savaşı öncesi ve savaş süresince Avrupa ülkelerinde genellikle faşist yönetimler varken, savaş sonrası, savaşta gücünü ve üstünlüğünü “gösteren” ABD’nin de etkisiyle demokrasiye geçiş süreci başlamıştır. Bu süreçte Türkiye de, ABD’nin etkisiyle çok partili demokratik düzene geçme kararı almıştır. Siyasetteki bu gelişmelere paralel olarak özgür ve özerk, katılımcı üniversite anlayışı da gelişmiştir. 1946 tarih ve 4396 sayılı yasa ile, üniversitelere yönetsel ve bilimsel özerklik, tüzel kişilik verilmiş, üniversiteler katma bütçeli kurumlar olmuştur. Ancak, üniversitelerin Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı olma durumu devam etmiştir. Yasa’nın Meclis’teki görüşmeleri sırasında Milli Eğitim Hasan Ali Yücel konuyu şu şekilde açıklamıştır: "Eğitim Bakanlarımızın üniversitelerimizin başı olması, üniversite işleriyle ilgili meselelerde yüksek huzurlarınıza bütçeleri gelecek bu kurumların sorumlu bir insanı ve sizin mümessiliniz sıfatıyla sizi yanıtlayabilmek içindir. Bu da üniversitenin içişlerine ve öğretimine asla ve kat'a bir müdahale değildir.” Bu dönemde İstanbul Üniversitesi, İstanbul Teknik Üniversitesi ve Ankara Üniversitesi dışında yeni üniversiteler kurulmak istenmiş, ama kurulamamıştır. 1933 yılında “ihtiyaç kalmadı” gerekçesiyle kapatılan İlahiyat Fakültesi 1946 yılında yeniden açılmıştır. Aynı tek parti yönetimi, siyasi alanda olduğu gibi eğitim alanındaki değişiklikleri de sıkı kontrol altında gerçekleştirdi. Bu yasa çıkarılmadan önce Ankara Üniversitesi’ne bağlı Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi’nin öğretim üyelerinin çoğu sosyalist eğilimli olduğundan, bu fakülte Ankara Üniversitesi’nin dışında bırakılarak özerklikten yararlanmasının önüne geçildi. Kısa bir süre sonra da bu fakültedeki sosyalist görüşlü öğretim üyeleri görevlerinden uzaklaştırıldılar. 1923-1950 döneminde Cumhuriyeti kuranların partisi olarak bilinen Halk Partisi, yeni Cumhuriyet’i koruyacak ve kökleştirecek yönetici ve yürütücü kadroları yetiştirmede eğitimi en önemli araç olarak görmüş ve eğitim sistemini buna uygun olarak oluşturmuştur. 2. Dünya Savaş’ından militarist Japonya, faşist İtalya ve nazist Almanya yenik çıkınca dünya siyasetine ABD yön vermeye başlamış, komünist Rusya bir blok olarak ayrıştıktan sonra Türkiye gibi birçok ülkede serbest siyasi düzene ve çok partili döneme geçiş başlamıştır. 1946 yılında tek parti düzeninden vazgeçilmiş ve CHP içinden çıkan bir grup milletvekili öncülüğünde kurulan DP de seçimlere katılmıştır. “Açık oy gizli sayım” usulü ile yapılan seçimlerde bazı engellere rağmen DP 17 milletvekili çıkarma gücünü göstermiştir. DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİ CHP içinden çıkan bir ekip, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünyadaki değişimi görmenin yanında, halkın sıkıntılarını da hissederek DP’yi (Demokrat Parti) kurdu. Genel prensipler bakımından CHP’den pek fazla ayrılmayan DP yönetimi, Devletçilik ve Laiklik konusunda daha esnek idi. 1950 yılında yapılan seçimleri büyük bir başarıyla kazanan DP’nin ve Adnan Menderes başbakanlığında kurduğu hükümetlerin programlarında yükseköğretim hususunda aşağıdaki maddelere yer verilmiştir: 1-Yeteneği ve gücü uygun olan bir ilkokul öğretmeninin öğretim derecelerini tamamlayarak üniversite profesörlüğüne kadar yükselebilmesinin yasal imkanı sağlanmalıdır. 2-Yükseköğretimde niteliğe önem verilmelidir. Tüm Yüksekokullarımız bu esasa göre desteklenmeli ve batıdaki benzerlerinin seviyesine ulaşabilmelidir. 3-Doğu bölgemizde her derecede ve şubede okullar, fakülte ve enstitülerle bir kültür merkezi (ortamı) yaratmak gerektiğine inanıyoruz. 4-Üniviersite içinde yer alacak İlahiyat Fakültesi, Maarif Vekaletine bağlı ilmi içerikteki benzer kurumlar gibi özerk olmalıdır. 5-Üniversitelerin özerkliğini zedelediğimizi söyleyenler, eski tek parti devrinde baskı ve zulümler yapılırken, bağımsızlık ve özerkliğin gereği olan öğrencileri aydınlatma imkanı bile bulamamalarından bahsetmiyorlar. Hâlbuki bugün özerkliğin sınırları bazen günlük ve fiili politika yapmaya kadar genişletilmiş bulunuyor. Bu dönemde İlköğretim, Ortaöğretim, Teknik Öğretim ve Yükseköğretim okullarında tek bir öğretim sistemi uygulanma kararı alındıktan sonra, Köy Enstitüleri de mevcut İlköğretmen Okulları ile birleştirilerek tek tip öğretmen okulları dönemine geçilmiş, böylece Köy Enstitüleri kapanmıştır. 10 yıllık DP hükümetleri döneminde, yükseköğretimde Fakülte ve Yüksekokul seviyesinde okul sayısı ve öğrenci sayısında önemli bir artış olmuştur. Erzurum’da Atatürk Üniversitesi, Ankara’da Birleşmiş Milletler desteğiyle, Ortadoğu ülkelerine de hitap eden, İngilizce öğretim yapılan ODTÜ (Ortadoğu Teknik Üniversitesi) kurulmuş, Ankara’da Siyasal Bilgiler Fakültesi bünyesinde TODAİE (Türkiye ve Ortadoğu Amme İdaresi Enstitüsü) açılmıştır. Ankara’da Gülhane Askeri Tıp Akademisi, İzmir’de Ege Üniversitesi ve Trabzon’da Karadeniz Teknik Üniversitesi de bu dönemde kurulmuştur. 1956 yılında Siyasal Bilgiler Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Turhan Feyzioğlu, dönemin Milli Eğitim Bakanı Prof. Ahmet Özel tarafından görevinden alınarak Bakanlık emrine verilmiştir. Daha sonra İstanbul üniversitesi Hukuk Fakültesi Anayasa Hukuku profesörü Hüseyin Nail Kubalı'nın görevine son verilmiştir. Başbakan Menderes 18 Mayıs 1960 tarihinde yapılan Turgutlu Mitinginde profesörleri, doçentlerin yetişmesini önleyen, yerlerini muhafaza için onlara baskı yapan “kara cüppeliler” olarak tanımlamıştır. DP döneminde (1950-1960) rapor hazırlatmak için Türkiye’ye getirilen 44 yabancı uzmandan 41 tanesi ABD’lidir. Bu uzmanlar Köy Eğitimi, Halk Eğitimi, Ortaöğretim, Teknik Okullar ve Öğretmen Yetiştirme konularında raporlar hazırlamışlardır. Raporları hazırlayan uzmanlar Ford ve Rockefeller vakıflarınca parasal yönden desteklenmişlerdir. İHTİLALLER DÖNEMİ (1960-1980) Cumhuriyet tarihinde kuruluş ve tek parti dönemi (1923-1946) ile ilk çok partili dönemden (1946-1960) sonra askeri darbe (27 Mayıs 1960) yapılmış siyaset, kültür ve eğitim alanında sosyalist düşünce akımlarının yükseldiği, politik ve sendikal örgütlenmelerin güçlendiği, gençlik hareketlerinin birbiriyle çatışacak derecede atağa geçtiği, Türkçülüğün yanında Kürtçülüğün de ortaya çıktığı, kamu çalışanlarının, özellikle öğretmenlerin ve polislerin siyasi olarak kamplaştığı, toplumda siyasi, toplumsal ve ekonomik bunalımların çokça yaşandığı bir döneme (1960-1980) geçilmiştir. Bu dönemde 1971 yılında siyasi yönetime bir askeri müdahale daha yapılmıştır. 27 Mayıs 1960 ihtilalinden sonra gerek askeri yönetimler gerek sivil hükümetler döneminde Avrupa ve Amerika’nın Modern Türkiye’nin Eğitim Sistemi’ne etkisi artarak devam etmiştir. Bu dönemde Kalkınma Planları ve Hükümet Programlarında eğitim konularına çokça yer verilmiş, Milli Eğitim Şuralarında alınan kararlarla Milli Eğitim Sistemi yönlendirilmiştir. Merkez teşkilatı ve mahalli teşkilatların yapılanmalarında, okul türlerinde, ortaöğretim ve yükseköğretim giriş sınavlarında, tüm derslerin öğretim programlarında, tüm okulların ders programlarında ve öğretim sürelerinde birçok değişiklikler yapılmıştır. Öğretmen yetiştiren okullar Öğretmen Liseleri ve 2 yıllık Eğitim Enstitülerine dönüştürülmüştür. Erkek ve kız sanat Yüksek Öğretmen Okulları açılmış, daha sonra da bu okullar Eğitim Fakültelerine dönüştürülmüştür. Eğitim Fakülteleriyle, öğretmen eğitimi üniversite düzeyinde bir uzmanlık alanı olarak görülmeye başlamıştır. 1973’te çıkan Milli Eğitim Temel Kanunuyla da öğretmenliğin bir uzmanlık mesleği olduğu hükmü getirilmiştir. 1960 askeri darbesinden sonra demokratik düzenin en kısa zamanda yeniden kurulacağı vaad edilerek Kurucu Meclis oluşturuldu ve yeni bir Anayasa hazırlanarak, “2. Cumhuriyet’in Anayasası” olarak halkoyuna sunulup kabul ettirildi. 1961 anayasasının başlangıç bölümünde devletin temel niteliklerine ve genel amaçlarına değinildikten sonra yükseköğretim ve yükseköğretimi etkileyen konulara ilişkin şu maddelere yer verildi: Madde 21- Herkes, bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma yapma hakkına sahiptir. Eğitim ve öğretim, Devletin gözetim ve denetimi altında serbesttir. Özel okulların bağlı olduğu esaslar, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak kanunla düzenlenir. Madde 50- Halkın öğrenim ve eğitim ihtiyaçlarını sağlama Devletin başta gelen ödevlerindendir. İlköğrenim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için mecbûridir ve Devlet okullarında parasızdır. Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, en yükseköğrenim derecelerine kadar çıkmalarını sağlama amacıyla burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar. Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları, topluma yararlı kılacak tedbirleri alır. Devlet, tarih ve kültür değeri olan eser ve anıtların korunmasını sağlar. Çağdaş bilim ve eğitim esaslarına aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz. Üniversiteler, devletin gözetimi ve denetimi altında, kendileri tarafından seçilen organları eliyle yönetilir. Özel kanuna göre kurulan Devlet üniversiteleri hakkındaki hükümler saklıdır. Üniversite organları, öğretim üyeleri ve yardımcıları, üniversite dışındaki makamlarca, her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaştırılamazlar. Son fıkra hükümleri saklıdır. Üniversite öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe araştırma ve yayında bulunabilirler. Üniversitelerin kuruluş ve işleyişleri, organları ve bunların seçimleri, görev ve yetkileri, üniversite üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkını kullanma usulleri ve üniversite organlarının sorumluluğu, öğrenim ve öğretim hürriyetlerini engelleyici eylemleri önleme tedbirleri, üniversiteler arasında ihtiyaca göre öğretim üyeleri ve yardımcılarının görevlendirilmesinin sağlanması, öğrenim ve öğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerine ve kalkınma plânı ilkelerine göre yürütülmesi esasları kanunla düzenlenir. Üniversitelerin bütçeleri, genel ve katma bütçelerin bağlı olduğu esaslara uygun olarak yürürlüğe konulur ve denetlenir. Üniversitelerle onlara bağlı fakülte, kurum ve kuruluşlarda öğrenim ve öğretim hürriyetlerinin tehlikeye düşmesi ve bu tehlikenin üniversite organlarınca giderilmemesi halinde Bakanlar Kurulu, ilgili üniversitelerin veya bu üniversiteye bağlı fakülte, kurum ve kuruluşların idaresine el koyar ve bu kararını hemen Türkiye Büyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısının onamasına sunar. Hangi hallerin el koymayı gerektireceği, el koyma kararının ilân ve uygulanma usulleri ile süresi ve devamınca Bakanlar Kurulunun yetkilerinin nitelik ve kapsamı kanunla düzenlenir. 27 Mayıs 1960 devriminin ürünü olan 1961 Anayasasının 120. maddesi üniversite ile ilgilidir. Bu madde çerçevesinde 28.10.1960 tarihinde Milli Birlik Komitesince kabul edilen 115 sayılı yasa ile, 4936 sayılı yasa da tanınan özerklik daha da genişletilmiştir. Ancak aynı gün kabul edilen 114 sayılı yasa ile de, 147 öğretim üyesi “tembel, yeteneksiz ve reform düşmanı” oldukları gerekçesi ile üniversitedeki görevlerinden uzaklaştırılmışlardır. Bunların arasında Prof. Dr. Fuat SEZGİN, Prof. Dr. Ali Fuat BAŞGİL, Prof. Dr. Tarık Zafer TUNAYA gibi tanınmış aydınlar da vardı. 18.4.1962 tarihinde çıkarılan bir başka yasa ile bu karar düzeltilmiş ve 147'ler yeniden eski görevlerine dönmüşlerdir. Bu dönemde Doçentlerin Fakülte Kurullarına girmesi sağlanırken, “Ordinaryus Profesör” ünvanı kaldırılmıştır. Milli Eğitim Bakanlığının yükseköğretim üzerindeki etkisi azaltılırken, Üniversitelerin özerkliği ve Öğretim Görevlilerinin araştırma özgürlüğü yeni Anayasa ile güvence altına alınmıştır. 1971 ve 1973 tarihlerinde çıkarılan yasalarla üniversitelerin özerkliği kısıtlanmaya çalışılmışsa da bunlar daha sonra Anayasa Mahkemelerince iptal edilmiştir. Her bölgeye bir üniversite kurma amacıyla birçok yeni üniversite bu dönemde açılmıştır. 1963 yılında TÜBİTAK (Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu) kurulmuştur. Toplumumuzun yaşam kalitesinin artmasına ve ülkemizin sürdürülebilir gelişmesine hizmet eden, bilim ve teknoloji alanlarında yenilikçi, yönlendirici, katılımcı ve paylaşımcı bir kurum olma vizyonunu benimseyen TÜBİTAK, akademik ve endüstriyel araştırma-geliştirme çalışmalarını ve yenilikleri desteklemekte, ulusal öncelikler doğrultusunda araştırma ve teknoloji geliştirme çalışması yürüten AR-GE enstitülerini işletme işlevlerinin yanı sıra, ülkemizin Bilim ve Teknoloji politikalarını belirlemekte ve toplumun her kesiminde bu farkındalığı artırmak üzere kitaplar ve dergiler yayınlamaktadır. Bilim insanlarının yurt içi ve yurt dışı akademik faaliyetlerini burs ve ödüller ile destekleyip özendirirken, üniversitelerin, kamu kurumlarının ve sanayinin projelerini fonlayarak, ülkemizin rekabet gücünün artırılmasına destek olmaktadır. 1965 seçimini kazanan Adalet Partisi’nin Genel Başkanı Süleyman Demirel’in başbakanlığında 3 Kasım 1965 tarihinde hükümet kurulmuş ve Demirel hükümetleri dönemine geçilmiştir. Atatürk devrimlerinin demokratik düzen ve Türk milletinin temeli olduğu ve bu devrimlerin her yönüyle korunmasını en başta gelen bir ödev olarak kabul edildiği belirtildikten sonra, hükümet programında yükseköğretim ve yükseköğretimle ilgili konularda aşağıdaki hususlara değinilmiştir: 1-İmam-Hatip Okulları ile mesleki orta ve teknik okul mezunlarına yüksek öğretim imkanlarını açık tutarak, kabiliyetlerini geliştirmelerini sağlayacağız. 2-Gençliğin eğitilmesi ve yetiştirilmesi hususunda asıl yetkili hükümet olmalıdır. (Üniversitelerin özerklik sınırlarına yönelik itiraz var) 3-Anayasamızın üniversiteleri özerk kılma esasının onları devletin ve anayasanın temel ilkeleri dışına da çıkaracak bir kapsam taşıdığı anlamına gelmediğine inanıyoruz. Üniversitelerimizi günümüzün ihtiyaçlarını karşılayacak hale getirebilmek için eğitim usüllerinde gerekli ıslahatın yapılması, öğretim kadrosunda yeni bir zihniyetin yer alması gerekir. 1965’te Özel Okullar Kanunu çıkartıldıktan sonra, birçok özel yüksekokul açılmıştır. 1961 Anayasasında özel üniversite açılması yasak olduğundan “yüksekokul” adıyla açılan bu okulların üniversite olmadıkları iddia edilmiş ve sayıları hızla artmaya başlamıştır. Ancak bu özel “yüksekokullar”, üniversite oldukları gerekçesiyle 1971’de Anayasa Mahkemesi Kararı ile kapatılmıştır. Bu karardan sonra, Osmanlı Devleti döneminde 1869 yılında açılan Robert Koleji 1971 yılında devlete bağlı Boğaziçi Üniversitesi’ne dönüştürülmüştür. Anayasanın tanıdığı özgürlüklerin, düzeni değiştirmek isteyen akımlarca kötüye kullanıldığı düşüncesiyle üniversitelerin özerkliğinin kontrol edilmesini, gençliğin eğitiminin baş sorumlusu olarak hükümetlerin kontrolünde olması gerektiğini savunan, din ve milliyet kavramlarının ayrılmaz bütünlüğünü vurgulayan Demirel hükûmetleri, bütün dünya ile birlikte ülkemizde de üniversitelerde görülen gençlik hareketlerinin önüne geçilemediği bahanesiyle 12 Mart 1971’de Silahlı Kuvvetler’in yayınladığı bir bildiriden (muhtıra) sonra istifa etmiştir. Askerlerin kontrolünde kurulan dört ara hükümet döneminde solcu-sosyalist gençlerin eylemlerinin bastırılmasına çalışılmıştır. Gençlik derneklerinin, öğretmen ve işçi sendikalarının siyasi faaliyetleri yasaklanmıştır. 1971-1973 yıllarında kurulan ara dönem hükümetleri kendilerini “reformcu”, “Atatürkçü atılım” hükümetleri olarak tanımlayıp Öğretim Birliği Kanunu (Tevhid-i Tedrisat) çerçevesinde din işlerinin her türlü hesabın üstünde tutulacağını söylemişlerdir. İmam Hatip Okullarına ortaöğretim sistemine uyacak şekilde “meslek lisesi” statüsü vermişlerdir. İlk ve orta öğretimde tek kitap düzeni uygulamasının yanında, zorunlu eğitimin beş yıldan sekiz yıla çıkması için gereken çalışmalara başlanacağı ara dönem hükümetlerince vaad ediliyordu. Bu dönemde Atatürk ilkelerine bağlılığın ilanının yanında “Atatürk İlkelerini Tespit Komisyonu“ da kurularak, bu komisyonun “Atatürk Akademisi” kurarak; öğrenci, öğretmen ve tüm toplumun belli ve saptırılmaz bir ilke çevresinde birleşmesi, Atatürk ilke ve inkılaplarının eğitimimizin vaz geçilmez temel felsefesi olması ve toplumun bunalımlardan uzak kalması için çalışacağı bildirilmiştir. Sonraki yıllarda kurulan Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurulu bu akademinin hedefleri doğrultusunda kurulmuştur. Naim Talu başbakanlığında kurulan 4. ara hükûmet döneminde Milli Eğitim Temel Kanunu ve Üniversiteler Kanunu çıkarılmıştır. Böylece ilkokullardan üniversitelere kadar bütün eğitim sistemi askeri yönetimin istediği şekilde düzenlenirken, seçimlerden sonra gelecek Sivil hükümetlere yön verecek çerçeve de oluşturulmuştur. MİLLİ EĞİTİM TEMEL KANUNU Türk milli eğitim sisteminin eksenini oluşturan, 14 Haziran 1973 tarih ve 1739 sayılı Milli Eğitim Temel Kanunu’nda yükseköğretim ve yükseköğretimle ilgili konularda aşağıdaki hususlar yer almıştır: Madde 31. — Ortaöğretimin yükseköğretime veya hem mesleğe hem de yükseköğretime hazırlayan programlarını bitiren öğrencilere, yetiştirildikleri yönde, üniversitelere, akademilere ve yüksekokullara girmek için aday olma hakkı tanınır. Hangi fakülte, akademi ve yüksekokullara hangi programları bitirenlerin nasıl girecekleri ilgili kurumlarca kararlaştırılır. Giriş şartlarının tespitinde ve uygulamada Millî Eğitim Bakanlığı ile ilgili kurumlar arasında işbirliği yapılır. Giriş, ya yalnızca diplomadaki derecelere ve notlara göre, ya merkezî müsabaka imtihanları sistemiyle, ya da her kurum tarafından münferit olarak düzenlenebilir. MADDE 34. — Yükseköğretim, orta öğretime dayalı en az iki yıllık yükseköğrenim veren eğitim kurumlarının tümünü kapsar. MADDE 35. — Yükseköğretimin amaç ve görevleri, millî eğitimin genel amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak, 1-Öğrencileri ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde ve doğrultusunda yurdumuzun bilim politikasına ve toplumun yüksek seviyede ve çeşitli kademelerdeki insan gücü ihtiyaçlarına göre yetiştirmek; 2-Çeşitli kademelerde bilimsel öğretim yapmak; 3-Yurdumuzu ilgilendirenler başta olmak üzere, bütün bilimsel, teknik ve kültürel sorunları çözmek için bilimleri genişletip derinleştirecek inceleme ve araştırmalarda bulunmak; 4-Yurdumuzun türlü yönde ilerleme ve gelişmesini ilgilendiren bütün sorunları, Hükümet ve kurumlarla da elbirliği etmek suretiyle öğretim ve araştırma konusu yaparak sonuçlarını toplumun yararlanmasına sunmak ve Hükümetçe istenecek inceleme ve araştırmaları sonuçlandırarak düşüncelerini bildirmek; 5-Araştırma ve incelemelerinin sonuçlarını gösteren, bilim ve tekniğin ilerlemesini sağlayan her türlü yayınları yapmak; 6-Türk toplumunun genel seviyesini yükseltici ve kamuoyunu aydınlatıcı bilim verilerini sözle, yazı ile halka yaymak ve yaygın eğitim hizmetlerinde bulunmaktır. MADDE 36. — Yükseköğretim kurumları şunlardır: 1. Üniversiteler, 2. Akademiler, 3. Yüksekokullar, Yükseköğretim kurumlarının amaçlan ve açılış, kuruluş, işleyiş ve öğretim üye ve yardımcıları ile ilgili esasları, üniversiteler, akademiler ve yüksekokullar kanunlarında düzenlenir. MADDE 37. — Yükseköğretim, millî eğitim sistemi çerçevesinde, öğrencileri lisans öncesi, lisans ve lisansüstü seviyelerinde yetiştiren bir bütünlük içinde düzenlenir. Bu bütünlük içinde çeşitli görevleri yerine getiren ve farklı seviyelerde öğretim yapan kuruluşlar bulunur. Farklı seviyeler ve kuruluşlar arasında öğrencilere kabiliyetlerine göre, yatay ve dikey geçiş yolları açık tutulur. MADDE 38. — Yükseköğretim paralıdır. Başarılı olan fakat maddî imkânları elverişli olmayan öğrencilerin kayıt ücreti, imtihan harcı gibi her türlü öğrenim giderleri burs, kredi yatılılık ve benzeri yollarla sağlanır. Öğrenim harç ve ücretlerinin tutarları ve bunların ödenme tarzları ile burs ve kredilerin tutarları ve bunların veriliş esasları, Maliye Bakanlığı ile birlikte hazırlanacak yönetmelikle tespit edilir. Bazı alanlar için mecburî hizmet karşılığı öğrenci yetiştirilmesi hakkındaki hükümler saklıdır. MADDE 39. — Yükseköğretimde, öğretim elemanlarından, tesislerden ve öğrencinin zamanından en verimli bir şekilde yararlanmayı mümkün kılacak ve çeşitli bölgelerdeki yükseköğretim kurumlarının dengeli bir şekilde gelişmesini sağlayacak tedbirler alınır; yükseköğretimin bütününü kapsayan ve orta öğretimle ilgisini sağlayan bir planlama düzeni kurulur. MADDE 43. — Öğretmenlik, Devletin eğitim, öğretim ve bununla ilgili yönetim görevlerini üzerine alan özel bir ihtisas mesleğidir. Öğretmenler bu görevlerini Türk Millî Eğitiminin amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak ifa etmekle yükümlüdürler. Öğretmenlik mesleğine hazırlık genel kültür, özel alan eğitimi ve pedagojik formasyon ile sağlanır. Yukarıda belirtilen nitelikleri kazanabilmeleri için, hangi öğretim kademesinde olursa olsun, öğretmen adaylarının yükseköğrenim görmelerinin sağlanması esastır. Bu öğrenim lisans öncesi, lisans ve lisansüstü seviyelerde yatay ve dikey geçişlere de imkân yerecek biçimde düzenlenir. MADDE 44. — Öğretmenlik formasyonu veren üniversite ve akademiler dışındaki öğretmen yetiştiren kurumlar Millî Eğitim Bakanlığınca açılır ve yönetilir. MADDE 45. — Öğretmen adaylarında genel kültür, Özel alan eğitimi ve pedagojik formasyon bakımından aranacak nitelikler Millî Eğitim Bakanlığınca tespit olunur. Öğretmenler, öğretmen yetiştiren kurumlardan, akademilerden ve üniversitelerin ilgili fakülte, enstitü ve bölümlerinden ve bunlara denkliği Millî Eğitim Bakanlığınca kabul edilen yurt dışı kurumlardan mezun olanlar arasından Milli Eğitim Bakanlığınca seçilirler. Yüksek öğrenimleri sırasında pedagojik formasyon kazanmamış olanların ihtiyaç duyulan alanlarda, öğretmenliğe atanmaları halinde bu gibilerin adaylık dönemi içinde yetişmeleri için Millî Eğitim Bakanlığınca gerekli tedbirler alınır. Hangi derece ve türdeki eğitim, öğretim, teftiş ve yönetim görevlerine, hangi seviye ve alanda öğrenim görmüş olanların ne gibi şartlarla seçilebilecekleri yönetmelikle düzenlenir. 1971 yılında sivil yönetime müdahele eden askerlerin kurdurduğu ara dönem hükümetleri döneminde, sadece meslek okulu statüsü bulunan ve lise mezunu sayılabilmesi için lise fark derslerinin sınavını geçmesi gereken İmam Hatip Okulları lise statüsüne, mezunları da lise mezunu statüsüne yükseltilmiştir. Böylece İmam Hatip Liseleri hem mesleğe, hem de yükseköğretime hazırlayıcı programlar uygulayan öğretim kurumları haline dönüşmüştür. Mezunlarının da Harp Okulları dışında üniversitelerin her bölümüne ve fakültelerine girmelerine izin verildikten sonra, bu mezunlar zaman içinde tüm bakanlıklarda ve kamu yönetim kurumlarında görev almışlar, kaymakam, vali, yüksek bürokrat, bakan hatta başbakan olmalarının önü açılmıştır. Bu yasayla resmi, özel ve gönüllü her kuruluşun eğitimle ilgili faaliyetleri, milli eğitimin amaçlarına uygunluğu bakımından Milli Eğitim Bakanlığı’nın denetimine verilmiştir. Askerlerin kurdurduğu ara dönem hükümetlerinin yön ve çerçeve belirlemesinden sonra ilk sivil hükümet 26 Ocak 1974 tarihinde CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit başbakanlığında, Milli Selamet Partisi (MSP) ile kurulan koalisyon hükümeti olmuştur. Koalisyon ortağı MSP’nin Genel Başkanı Prof. Dr. Necmettin Erbakan’ın, başbakan yardımcısı olduğu hükümetin programına partisinin bazı görüşlerinin girmesinde etkisi olmuştur. Bu dönemde yaşanan kargaşa ve anarşi olaylarının gençleri kamplara ayırması, MC hükûmetlerinin ve bu arada kurulan iki Ecevit hükûmetinin programlarına “barış” söylemlerini soksa da, gençlik olaylarına tarafgir olma politikası iktidar ve muhalefet partilerinin çoğunun kullandığı bir yol idi. Ecevit solcu genlere, Türkeş ülkücü gençlere arka çıkarken, Demirel “bana sağcılar suç işliyor dedirtemezsiniz” diyerek, adeta gençleri olaylara teşvik ediyordu. Erbakan da, kendi taraftarı “akıncı” gençleri olaylardan uzak tutmaya çalışıyordu. Sağ ve sol kesimler kendi taraftarlarını eğitim enstitülerinde kırk beş günde, üç ayda, bir yılda öğretmen yaparak eğitim sistemine dahil ediyorlardı. Elbette anarşi olayları nedeniyle okula, derslere devam edemeyen gençlerin bunda bir suçu yoktur. Ancak, öğrencilerin okullara güvenli bir şekilde devamını sağlayamayan, kolay ve ucuz yolu tercih eden hükümetlerin suçu vardı. Bu dönemde sağ görüşlü ve muhafazakar halkın oy verdiği siyasi partilerin kurdukları MC Hükûmetlerinin programlarında, Yüksek İslam Enstitüleri’nin akademi haline getirilerek ilmi araştırma güçlerinin artırılması, mezunlarının liselerde ahlak, felsefe, sosyoloji, psikoloji öğretmeni olarak da görev yapmalarının sağlanması yer aldı. En yüksek seviyede alim yetiştirmek için “Manevi İlimler Üniversitesi” ve “Türk İlim, Dil ve Sanat Akademisi” nin de kurulacağı belirtilmiştir. 1968’lerde Batıda başlayan özgürlükçü gençlik hareketleri Türkiye’de de görülmeye başladı. Zamanla anarşi olaylarına dönüşen bu hareketlilik, askerlerin 1971’de zamanın sivil hükümetine yaptığı uyarı (muhtıra) sonrası önce biraz duraklamış, ama 1975’ten sonra hızla artarak ülke genelinde gençlerin çatışmasına ve eğitimin fiilen engellenmesine dönüşmüştür. 12 Eylül 1980 tarihinde yeniden ihtilal olmuş ve askerler yönetime el koymuşlardır. 1980-2002 DÖNEMİ 12 Eylül Askeri Yönetimi, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren ve dört Kuvvet Komutanından oluşan Milli Güvenlik Konseyi, Hükümeti ve Meclisi feshedip Anayasa’yı iptal ettikten sonra, emekli Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Bülent Ulusu başbakanlığında yeni bir hükümet kurdurdu. Tüm askeri yönetimlerin kurdurduğu hükümetler gibi, Bülent Ulusu Hükümeti’nin programında da, askerin yönetime el koyması ve yeni anayasa hazırlanmasının gerekçesi şu şekilde yer aldı: “Özellikle 1961 Anayasası ile başlayan son yirmi yıllık dönemde meydana gelen olaylarda, Devlet organlarının dayandırıldığı ve Türkiye`nin bünyesine uymadığı bugün iyice anlaşılmış olan bazı temel yöntemlerin rolü büyüktür. Sınırları belirsiz bir özgürlük anlayışı, Devlete karşı dahi kullanılabilen bir tarafsızlık iddiası, hukuk devleti ileri sürülerek yürütme organının işlemez duruma getirilişi, devlet içinde devlet olmaya yönelik bir özerklik görüşü ve bilimsellik kisvesi altında siyaset yapılması, hep bu bünyeye yabancı olan nitelikler ve devlet yapısının kuruluşundaki hatalardan kaynaklanmıştır.” Eğitim ve öğretim politikaları da şöylece dile getirildi: “Milli eğitim ve öğretimde Atatürk Milliyetçiliğini yeniden yurdun en ücra köşelerine kadar yaygınlaştıracak tedbirler en kısa zamanda alınacaktır. Bütün öğretim kurumlarındaki öğrencilerin amacı, Atatürk Milliyetçiliği ve ilkeleri ile pekişmiş milli şuur, bilgi ve becerileri kazanmak olmalıdır. Yarının teminatı olan evlatlarımızın Atatürk ilkeleri yerine yabancı ideolojilerle yetişerek, sonunda birer anarşist olmasına izin vermeyeceğiz. Öğretmenler ve yöneticiler politikadan tümüyle arındırılacak ve derneklerin amaç ve faaliyetleri ne olursa olsun, kesinlikle politika dışında tutulmaları için her türlü yasal ve idari düzenlemeler yapılacaktır. Öğrenci yurtları her türlü aşırı akımlardan arınmış olarak, vatanın bütünlüğüne inanmış, memleketini ve milletini seven gençlerimizin hizmetine tahsis edilecektir. Aydın din adamı yetiştirmek için her türlü gayret gösterilecektir. Yurt dışındaki Türk çocuklarının milli ve dini eğitim görmeleri sağlanacaktır.” Askeri yönetimin kurdurduğu ilk hükümetin Milli Eğitim Bakanı Emekli General Hasan Sağlam döneminde eğitim müsteşarlıkları birleştirildi, genel Müdürlük sayısı 22 den 12 ye indirildi. Bu kararda yükseköğretimin Milli Eğitim Bakanlığı’ndan ayrılmasının da etkisi vardır. Öğretmen yetiştirme görevi üniversiteleri çatısı altında toplayan YÖK’e tamamen devredildi ve Öğretmen Okulları Genel Müdürlüğü kaldırıldı. 1960 ihtilalinde olduğu gibi 1980 ihtilalinden sonra da 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu gereğince birçok öğretim üyesi, yönetici, eğitici görevlerinden uzaklaştırıldı. Milli Eğitim Bakanlığındaki önemli görevlere subaylar yerleştirildi. Her okula Atatürk büstü kondu, Kemalizm ve Atatürkçülük ön plana çıkartıldı. Atatürk’e başöğretmenlik unvanının verildiği 24 Kasım tarihinin her yıl Öğretmenler Günü olarak kutlanması kararlaştırıldı. Her il ve ilçeye öğretmenler için Öğretmen Evleri açılmaya başladı. Milli Eğitim Vakfı kuruldu. Atatürk döneminde kurulan Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu birleştirilerek yeni kurulan Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurulu’na bağlandı. Ulusu Hükümetinin programında Milli Eğitim Temel Kanununun yeniden düzenleneceği de belirtildi. Yeni Anayasa hazırlanıp halkoyuna sunularak kabul edilirken, Kenan Evren’in Cumhurbaşkanı seçilmesi de sağlandı. Yeni Partiler Kanunu ve Yeni Seçim Kanunu yapıldıktan sonra, sık sık “veto” ya başvurularak, çok kontrollü bir şekilde yeni siyasi partilerin kurulması ve seçimin yapılması sağlandı. Askeri yönetimin kurdurduğu Ulusu Hükümetinde ekonomiden sorumlu Başbakan Yardımcısı Turgut Özal’ın kurduğu Anavatan Partisi, ihtilalden sonra yapılan ilk seçimlere katılarak birinci parti oldu ve yeni hükümeti koalisyonsuz olarak kurdu. Özal, partisini kurarken bir yandan askeri yönetimin hassasiyetlerine dikkat çekti, bir yandan da 12 Eylül öncesi siyasi alandaki “dört eğilim” i bir araya getirmeye çalıştı ve bunda da başarılı oldu. Bu eğilimlerin liderleri, Demirel, Ecevit, Erbakan ve Türkeş’in siyasi yasaklı olmaları, işini kolaylaştırdı. Yeni Anayasa, 1961 Anayasasının, özellikle üniversite özerkliğinin getirdiği bazı özgürlükleri kısıtladı. 1982 yılında yeni Anayasa doğrultusunda YÖK (Yüksek Öğretim Kurulu) kurularak, üniversitelerin yönetimi tek çatı altında toplanıp kontrol altına alındı. Milli Eğitim Bakanlığının yükseköğretimdeki rolü ve etkisi tamamen kaldırıldı. Başlangıç ilkeleri eğitimin sınırlarını belirleyen temel ilkeler olarak yürürlüğe giren 1982 Anayasasının, 24., 42., 62., 130., 131. maddeleri eğitimle ilgili konuları içeriyordu: MADDE 130.– Çağdaş eğitim-öğretim esaslarına dayanan bir düzen içinde milletin ve ülkenin ihtiyaçlarına uygun insan gücü yetiştirmek amacı ile; ortaöğretime dayalı çeşitli düzeylerde eğitimöğretim, bilimsel araştırma, yayın ve danışmanlık yapmak, ülkeye ve insanlığa hizmet etmek üzere çeşitli birimlerden oluşan kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel özerkliğe sahip üniversiteler Devlet tarafından kanunla kurulur. Kanunda gösterilen usul ve esaslara göre, kazanç amacına yönelik olmamak şartı ile vakıflar tarafından, Devletin gözetim ve denetimine tâbi yükseköğretim kurumları kurulabilir. Kanun, üniversitelerin ülke sathına dengeli bir biçimde yayılmasını gözetir. Üniversiteler ile öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe her türlü bilimsel araştırma ve yayında bulunabilirler. Ancak, bu yetki, Devletin varlığı ve bağımsızlığı ve milletin ve ülkenin bütünlüğü ve bölünmezliği aleyhinde faaliyette bulunma serbestliği vermez. Üniversiteler ve bunlara bağlı birimler, Devletin gözetimi ve denetimi altında olup, güvenlik hizmetleri Devletçe sağlanır. Kanunun belirlediği usul ve esaslara göre; rektörler Cumhurbaşkanınca, dekanlar ise Yükseköğretim Kurulunca seçilir ve atanır. Üniversite yönetim ve denetim organları ile öğretim elemanları; Yükseköğretim Kurulunun veya üniversitelerin yetkili organlarının dışında kalan makamlarca her ne suretle olursa olsun görevlerinden uzaklaştırılamazlar. (Değişik: 29.10.2005-5428/1 md.) Üniversitelerin hazırladığı bütçeler; Yükseköğretim Kurulunca tetkik ve onaylandıktan sonra Millî Eğitim Bakanlığına sunulur ve merkezi yönetim bütçesinin bağlı olduğu esaslara uygun olarak işleme tâbi tutularak yürürlüğe konulur ve denetlenir. Yükseköğretim kurumlarının kuruluş ve organları ile işleyişleri ve bunların seçimleri, görev, yetki ve sorumlulukları üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkını kullanma usulleri, öğretim elemanlarının görevleri, unvanları, atama, yükselme ve emeklilikleri, öğretim elemanı yetiştirme, üniversitelerin ve öğretim elemanlarının kamu kuruluşları ve diğer kurumlar ile ilişkileri, öğretim düzeyleri ve süreleri, yükseköğretime giriş, devam ve alınacak harçlar, Devletin yapacağı yardımlar ile ilgili ilkeler, disiplin ve ceza işleri, malî işler, özlük hakları, öğretim elemanlarının uyacakları koşullar, üniversitelerarası ihtiyaçlara göre öğretim elemanlarının görevlendirilmesi, öğrenimin ve öğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerine göre yürütülmesi, Yükseköğretim Kuruluna ve üniversitelere Devletin sağladığı malî kaynakların kullanılması kanunla düzenlenir. Vakıflar tarafından kurulan yükseköğretim kurumları, malî ve idarî konuları dışındaki akademik çalışmaları, öğretim elemanlarının sağlanması ve güvenlik yönlerinden, Devlet eliyle kurulan yükseköğretim kurumları için Anayasada belirtilen hükümlere tâbidir. MADDE 131.– Yükseköğretim kurumlarının öğretimini planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yükseköğretim kurumlarındaki eğitim-öğretim ve bilimsel araştırma faaliyetlerini yönlendirmek, bu kurumların kanunda belirtilen amaç ve ilkeler doğrultusunda kurulmasını, geliştirilmesini ve üniversitelere tahsis edilen kaynakların etkili bir biçimde kullanılmasını sağlamak ve öğretim elemanlarının yetiştirilmesi için planlama yapmak maksadı ile Yükseköğretim Kurulu kurulur. (Değişik: 7.5.2004-5170/8 md.) Yükseköğretim Kurulu, üniversiteler ve Bakanlar Kurulunca seçilen ve sayıları, nitelikleri, seçilme usulleri kanunla belirlenen adaylar arasından rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı hizmet yapmış profesörlere öncelik vermek sureti ile Cumhurbaşkanınca atanan üyeler ve Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden kurulur. Kurulun teşkilatı, görev, yetki, sorumluluğu ve çalışma esasları kanunla düzenlenir. 12 Eylül 1980 Askeri darbesinden sekiz ay önce alınan 24 Ocak 1980 kararları ile Süleyman Demirel’in başbakan ve Turgut ÖZAL’ın müsteşar olduğu dönemde, Türkiye serbest piyasa ekonomisine geçme kararı almıştı. Askeri yönetimin Emekli Oramiral Bülent Ulusu’nun başbakanlığında kurdurduğu hükümetin ekonomiden sorumlu Başbakan Yardımcılığına Turgut Özal getirildi. Böylece, Uluslararası Sistem’e serbest piyasa ekonomisine geçme kararlılığı gösterilerek, darbeye olan tepkiler azaltılmaya çalışıldı. 1982 Anayasa’nın kabulünden sonraki ilk seçimde birinci parti olarak hükümeti kurma görevi alan Anavatan Partisi’nin Genel Başkanı Turgut Özal başbakan oldu. Böylece 24 Ocak 1980 kararlarının uygulamalarının devamı sağlanırken, sadece ekonomi alanında değil, sosyal ve kültürel alanlarda da her bakımdan liberalleşme dönemi başladı. Bu dönemde teknolojideki ve özellikle telekomünikasyondaki hızlı gelişmeler, ülkenin yönetim ve eğitim sistemine önemli katkılarda bulundu. 1982 Anayasası ile vakıfların özel üniversite (Vakıf Üniversitesi) kurabilmelerine izin verilince, yine bu anayasaya göre kurulan YÖK’ün ilk başkanı Prof. Dr. İhsan Doğramacı, ilk vakıf üniversitesi olan Bilkent Üniversitesi’ni 1984 yılında kurdu. 13 Aralık 1983 tarihinde ilk hükümetini tek başına kuran Özal, ikinci hükümetini de 21 Aralık 1987’de kurduktan sonra 31 Ekim 1989 tarihinde Cumhurbaşkanı seçilirken, kolayca yönlendirebileceği Yıldırım Akbulut`un Anavatan Partisi’nin Genel Başkanı seçilmesini sağlayıp kendi kontrolü ve çizgisindeki Yıldırım Akbulut’un başbakanı olduğu hükümeti kurdurdu. Akbulut`tan sonra Anavatan Partisi’nin Genel Başkanı seçilen Mesut Yılmaz da 1991 yılında beş ay kadar Başbakanlık yaptı. 13 Aralık 1983 – 20 Kasım 1991 yılları arasında sekiz yıllık Anavatan Partisi hükümetlerinin ve Anavatan Partisi’nin söylemlerinde ve programlarındaki eğitimle ilgili konuları aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz: 1- (12 Eylül askeri müdahelesi) dış mihrakların siyasi ve ideolojik ihtiraslarının sebep olduğu bölücülük, terör ve anarşi sonucu büyük bir tehlikeye sürüklenmiş olan ülkemizi kurtarmak üzere silahlı kuvvetlerin son çare olarak başvurduğu müdahaledir. 2- Bireyin ve toplumun maddi ve manevi kalkınmasında eğitim ve öğretimin rolünün farkında olarak fırsat eşitliğini sağlamaya, ilköğretimin zorunlu olmasına, mesleki ve teknik eğitimin geliştirilmesine, üniversitelerde müsbet ilimler, sosyal ve manevi ilimler ile birlikte teorik ve uygulamalı araştırma ve geliştirme faaliyetlerine, halkın eğitiminde radyo ve televizyondan yararlanma konularına önem vereceğiz. 3- Eğitim ve öğretim özgürlüğünün anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmayacağını, düzeni eleştiren muhalif öğretmen ve öğretim üyelerine hatırlatırız. 12 Eylül 1980 öncesi Adalet Partisi’nin devamı olarak kurulan Doğru Yol Partisi’nin (DYP), eski başbakanlardan Süleyman Demirel`in siyasi yasağı kalktıktan sonra bu partinin Genel Başkanlığına geçmesiyle iktidardaki Anavatan Partisi’ne muhalefeti daha etkin olmaya başladı. Yine 12 Eylül 1980 öncesi CHP çizgisindeki sol anlayışın devamı olarak kurulan Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) ile DYP 20.11.1991 tarihinde koalisyon hükümeti kurdular. İki partinin programları da, devamı oldukları AP ve CHP’nin parti programlarının hemen hemen aynısı idi. Kurdukları koalisyon hükümeti programında çağdaş, laik, etkin ve yaygın bir eğitim sistemi oluşturup yürürlüğe koymak vaat edilirken, hükümetin programında eğitim ve öğretim ile ilgili yer alan diğer başlıklar aşağıdaki şekildedir: 1-Köklü bir üniversite reformu gerçekleştirilecektir. Üniversitelere bilimsel ve yönetsel özerklik tanınacak, YÖK sistemi kaldırılarak yükseköğretim kurumlarının kendi içlerinden seçtikleri organlar eliyle yönetilmesi sağlanacaktır. Böylece hükümetimiz özgür, özerk, mali olanakları en iyi aşamaya getirilmiş üniversiteyi Türkiye’ye kazandıracaktır. 2-Üniversite tüm görüş ve düşüncelerin ifadesini bulduğu bir bilim mabedi olacaktır. Cumhurbaşkanı Turgut Özal 17 Mayıs 1993 tarihinde vefat ettikten sonra Süleyman Demirel Cumhurbaşkanı seçildi ve yerine DYP genel başkanlığına Tansu çiller seçildi ve 1993-1996 yılları arasında üç hükümet kurdu. Bu hükümetlerde SHP (sonradan adı CHP olarak değişecek) koalisyon ortağı idi. Genel olarak 1991-1996 yılları arasında kurulan bu koalisyon hükümetleri zamanında 30.234 derslik yapıldı. 456 ortaöğretim kurumu, 22 devlet üniversitesi, 2 ileri teknoloji enstitüsü, 4 vakıf üniversitesi açılmıştır. 1995 seçimlerinden sonra kısa bir dönem için hükümet kuran ANAP ile DYP’nin hükümet programında, vakıf üniversitelerinden sonra, özel üniversitelerin (şirketlerin kuracağı) de kurulması gündeme getirildi ve YÖK’ün kaldırılması söylemi bırakılarak, YÖK’ün sadece koordinasyon görevi yürüten bir kuruma dönüştürüleceği söylendi. Üç ay sonra bu hükümet düştükten sonra RP ile DYP’nin kurduğu yeni hükümet dönemi başladı. 28 Haziran 1996 yılında Refah Partisi (RP), Doğru yol partisi (DYP) ile kurduğu Prof. Dr. Necmettin Erbakan’ın Başbakanlığındaki hükümetin programındaki eğitimle ilgili konulara bakmadan önce, kurduğu partilerin ana amacının, Milletin manevi ve maddi alanda kalkınarak, refah, saadet, fazilet ve selamete erişmesi olduğunu belirten Erbakan`ın, “Milli Görüş Partileri” olarak adlandırdığı Milli Nizam Partisi, Milli Selamet Partisi, Refah Partisi, Fazilet Partisi ile halen devam eden Saadet Partisi’nin söylemlerinde ve programlarında geçen eğitimle ilgili görüşlerini şöylece sıralayabiliriz: 1- İnsanlık camiasında her bakımdan örnek millet seviyesine erişinceye kadar eğitim alanında bir “Kültürel Milli Mücadele” hareketinin başarılması gerekir. 2- Amacımız, yeni nesillere milletimizin fıtratında mevcut yüksek ahlak ve fazilet gibi hasletlerin bir hayat düsturu olarak intikal ettirilmesidir. Bu amaç anaokullarından başlayarak yüksek tahsile varıncaya kadar maarifin her kademesinde, ders programlarının tanziminde önemle göz önünde bulundurulacaktır. 3- Yeni kuşaklar milli ahlaka, aile nizamına ve aile disiplinine bağlı, milli kültürümüze ve tarih şuurumuza sahip insanlar olarak yetiştirilirken, yurdumuzun resmi ve gayri resmi bütün kurumlarını bu amaca uygun olarak yeniden düzenleme kararındayız. 4- Gençliğimizin, eskiden olduğu gibi kısmen de olsa anarşik olaylara kaymamaları için yıkıcı ideolojik akımlara karşı bir fikri muafiyete kavuşturulması, bu amaçla anarşinin evvel emirde fikir planında yok edilmesi ve milli ve manevi değerlerimizle takviye edilmesi gerektiğine inanıyoruz. 1996 yılında Necmettin Erbakan’ın başbakanlığında kurulan koalisyon hükümeti, bazı uygulamaları ve söylemleri ile birçok kesimi rahatsız etmiş, rahatsız olan askerler ve bazı etkin güçler yasaları zorlayarak ve güçlerini kullanarak hükümete müdahale etmiştir. Refah Partisi ve Necmettin Erbakan’ın gerek hükümet olmadan önce, gerek hükümet ortağı iken Türk Milli Eğitim Sistemine yapısal ve işlevsel bakımdan yaptığı ciddi eleştiriler, birtakım güçleri sistemde köklü değişiklik yapılacak endişesine itmiştir. 28 Şubat 1997 tarihindeki Milli Güvenlik Kurulu toplantısında asker üyeler Başbakan Necmettin Erbakan’ı ve hükümetin uygulamalarını çok sert bir şekilde eleştirmiş ve bazı kararlar alarak hükümeti istifa etmeye zorlamıştır. Bu zorlamalar daha sonra medya, hukuk, üniversiteler ve bir kısım odaklarca devam ettirilerek hükümet düşürülmüştür. Tarihe “Postmodern Darbe” olarak geçen 28 Şubat askeri müdahalesi, daha sonra kurulan hükümetleri de tamamen etkisi altına alarak 1997 yılında 8 yıllık kesintisiz zorunlu eğitimin TBMM’de kabul edilmesini sağlarken, eğitim sistemi ilköğretimden yükseköğretime yeniden yapılandırılmıştır. İlköğretimdeki kesintisiz zorunluluk, Meslek Liselerinin ve İmam Hatip Liselerinin önünü kesmiş, ülkede uzun yıllar hissedilecek adaletsizliklere ve huzursuzluklara neden olmuştur. Bir meslek lisesi olarak kabul edilen İmam Hatip Liselerinin önünü kesmek isterken ülkemizin meslek eğitimi de büyük yara almıştır. Üniversite sınavlarında uygulanan dengesiz ve adaletsiz katsayı uygulamaları, beraberinde halkın çocuklarını İmam Hatip Liselerine ve Meslek Liselerine göndermemelerini getirmiştir. ADALET VE KALKINMA PARTİSİ DÖNEMİ (2002 YILI SONRASI) 28 Şubat askeri müdahalesiyle iktidardan uzaklaştırılan dönemin başbakanı Prof.Dr. Necmettin Erbakan’ın genel başkanı olduğu Refah Partisi ve ardından yerine kurulan Fazilet Partisi kapatılırken, Erbakan’ın siyasi yasaklı olduğu süreçte, daha önce Milli Görüş partilerinde İstanbul İl Başkanlığı ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı yapan Recep Tayyip Erdoğan, “Milli Görüşçü” partilerde siyaset yaptığı bazı arkadaşları ile birlikte yeni bir siyasi oluşuma yöneldi. Bu süreçte belediye başkanlığı görevinden alınıp kısa bir dönem hapsedildi ve siyasi yasaklı oldu. Buna rağmen önderlik yaptığı siyasi oluşum olan Adalet ve Kalkınma Partisi’ni kurarak, 3 Kasım 2002 tarihinde katıldığı ilk seçimde toplumdan gördüğü ilgi ile birinci parti oldu ve tek başına hükümet kurma hakkı kazandı. Adalet ve Kalkınma Partisi Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan siyasi yasaklı olduğu için bu seçime katılamadı ve TBMM’ye milletvekili olarak giremedi. Onun yerine Genel Başkan Yardımcısı Abdullah Gül’ün başbakanlığında hükümet kuruldu. Kısa bir süre sonra Recep Tayyip Erdoğan’ın siyasi yasağı kaldırıldı ve ara seçimde milletvekili seçilip TBMM’ye girdikten sonra, Adalet ve Kalkınma Partisi’nin 2. Hükümetini kurarak başbakan oldu. 2002’de başlayıp halen devam eden, Adalet ve Kalkınma Partisi’nin tek başına iktidar olduğu, hükümetler kurduğu bu süreçte, yapılan genel ve yerel tüm seçimleri kazanan Adalet ve Kalkınma Partisi, “muhafazakar demokrasi” olarak tanımladığı görüşlerini uygulamaya çalıştı. Bu dönemde cumhurbaşkanlığı, TBMM başkanlığı gibi önde gelen makamlar da bu partinin önde gelenlerince dolduruldu. Yine aynı süreçte yapılan referandumlarda da Adalet ve Kalkınma Partisi’nin savunduğu görüşler en yüksek oyu alarak halkın desteğini almayı sürdürdü. 2002-2014 dönemine damgasını vuran Adalet ve Kalkınma Partisi’nin programında, tek başına kurduğu hükümetlerin programlarında ve yetkililerinin söylemlerinde eğitim ve eğitimle ilişkili olan bilim, kültür, aile, siyaset, hukuk, gençlik, kadın, spor vb. konularındaki görüşlerini kendi ifadeleriyle şu şekilde sıralayabiliriz: 1-Temel görevi özgürce bilgi üretmek, yaymak, ulusal ve uluslararası düzeyde bilimsel araştırma ve incelemeler yapmak ve nitelikli bir eğitim-öğretim vermek olan üniversitelerimiz, son yıllarda uygulanan yanlış politikalar nedeniyle problem yumağı haline gelmiştir. Hükümetimiz, üniversitelerin çağdaş anlamda öğretim ve araştırma kurumu olmalarını sağlayacak düzenlemeleri gerçekleştirecektir. 2-Yüksek Öğretim Kurumu (YÖK), üniversiteler arasında koordinasyon sağlayan, standartlar belirleyen bir yapıya kavuşturulacak; üniversiteler idari ve akademik özerkliği olan, öğretim elemanları ve öğrencilerin serbestçe bilimsel faaliyette bulunduğu, araştırma ve öğretim kurumları düzeyine çıkarılacaktır. 3-Üniversiteler, her çeşit düşüncenin demokratik bir ortamda, hoşgörü içinde öğretilip tartışıldığı, yasakların ve sınırlamaların olmadığı özgür bir foruma dönüştürülecektir. 4-Üniversitelerin planlı bir şekilde yurt düzeyinde daha yaygın hale getirilmesi sağlanacaktır. Bunun için, yeni üniversitelerin kurulmasında mevcut potansiyelleri ve imkanları da dikkate alan objektif kriterler geliştirilecektir. 5-Üniversitelerin bölgelerindeki potansiyeller de dikkate alınarak belirli alanlarda ihtisaslaşmaları sağlanacaktır. 6-Meslek eğitimi veren meslek yüksekokulları, meslek standartlarına uyumlu niteliklere sahip ara insan gücü yetiştirecek bir şekilde yeniden ele alınacaktır. 7-Açık öğretim, her yaştan ve meslekten insanın bir mesleği öğrenmesine ya da kendisini geliştirmesine imkan veren çok yönlü eğitim kurumları olarak yaygınlaştırılacaktır. 8-Yükseköğretim sistemi tüm yönleri ile reforme edilirken, üniversiteler daha özerk olacak ve kendi özgün gelişme alanları içinde yarışacağı rekabetçi bir ortam oluşturulacaktır. Söylemlerinde, parti ve hükümet programlarında yükseköğretim ve ilgili konularda yer verdikleri hususları yerine getirmeye çalışan Adalet ve Kalkınma Partisi yönetimi, kılık kıyafet konusundaki yasakları ortadan kaldırırken, İmam Hatip Liseleri ve Meslek Liselerinden mezun olan öğrencilerin üniversitelere giriş sınavında uygulanan katsayı farklılığını da kaldırdı. Her ile bir üniversite kurma hedefi çerçevesinde Devlet Üniversitelerin sayısı 105 olurken, Vakıf Üniversitelerinin kurulması teşvik edilerek sayısı 74 olmuştur. Ekim 2014 itibariyle toplam 179 üniversitemiz olmuştur. İktidara gelmeden önce ülkemizde yaşanan bazı siyasal ve sosyal problemler Adalet ve Kalkınma Partisi’ni çözüm üretmek için belli alanlarda yoğunlaşmaya itmiştir. Bu bağlamda 12 yıllık iktidarın da en başarısız olduğu alanlar eğitim ile kültür alanları olmuştur. Toplumsal tepkinin doğal sonucu olarak Cumhuriyet tarihinde hiçbir siyasi partiye nasip olmayan seçim sonuçları ile iktidarını perçinleyen Adalet ve Kalkınma Partisi’nin 12 yıllık iktidarı göz önüne alındığında, özellikle yükseköğretim ve sorunları ile ilgili kuşatıcı ve detaylı bir çözüm ortaya koymak için hazırlıklı olmadığı anlaşılmaktadır. Adalet ve Kalkınma Partisi’nin din algısı ve proje yokluğu, onu yükseköğretim meselesinde “başörtüsü sorunu”, “katsayı haksızlığı” vb. sorunları çözmeye yönelik popüler ve doğrudan toplumsal siyasal tabanda karşılık görecek adımlar atmaya itmiştir. Ancak, onun popüler çözümlere yönelmesinin toplumsal baskı ile ilgili olduğunu da görmek gerekir. 28 Şubat sürecinde ortaya çıkan siyasal ve sosyal bazı yapısal gerginlikler ve açmazları Adalet ve Kalkınma Partisi hükümetlerinin yasalar ve yönetmeliklerle aşması, onu yapısal bazı alanlarda başarılı gibi gösterse de, aynı dönemde Adalet ve Kalkınma Partisi yükseköğretim açısından kendisinden beklenen başarıyı yeterince gösterememiştir. Üniversitelerin tüm ülkeye yayılması, çok sayıda yeni üniversite açılması, üniversite bulunmayan il kalmaması olumlu bir gelişme olsa da, bu uygulama üniversitelerin avamileşmesini de beraberinde getirmiştir. Özellikle küçük ve yeterince gelişmemiş illerde açılan üniversitelerin öğretim elemanı ve memur istihdamında bölgesel endişeler ile etnik tercihler belirleyici olmaya başlamış, bunun sonucu olarak bilimsel seçkincilik yerini etnik ve kimliksel tercihlere ya da önceliklere terk etmiştir. Bununla birlikte geçmiş dönemlerde yükseköğretimde, öğretim elemanları açısından revaçtaki sosyo-ekonomik seçkinci tutumun bu yolla bir nebze de olsa kırıldığını görmenin, ülkemiz açısından olumlu olduğunu söylemek gerekir. Adalet ve Kalkınma Partisi iktidarının 12 yıllık süreçte yükseköğretime tüm Cumhuriyet tarihindekinden daha fazla yatırım yaptığını görmek gerekir. Yapısal olarak üniversitelerimiz hiçbir zaman bu dönemdeki kadar ilerlememiştir. Ancak buna rağmen, teknik yeterlilikler ve nitelikli öğretim elemanı konularında halen büyük eksiklikler gözlenmektedir. Bu dönemde her kesimden çalışanın durumunun iyileşmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak için gayret sarfedilmiş, ancak bu arada akademisyenler ihmal edilmiştir. Ülkenin beyin gücünün ve gerçek anlamda ilerlemesinin motoru olacak akademisyenlerin maddi açıdan rahat ettirilmesi önemlidir. Ancak bu konuyu gelişmiş bazı üniversitelerimizde olduğu gibi, üniversite yönetimlerinin kendi bünyelerinde verimli kaynaklar üreterek halletmesi işin doğasına daha uygun olacaktır. Adalet ve Kalkınma Partisi hükümetleri döneminde yükseköğretime getirilen olumlu yeniliklerden biri de Öğretim Elemanı Yetiştirme Programı (ÖYP) dir. Daha önce siyasal ve sosyal tercihlere terkedilmiş olan öğretim elemanı yetiştirme ve temini sorununun, bu uygulama ile fırsat eşitliği prensibi açısından daha verimli ve adil çözüldüğü görülmektedir. Ayrıca akademik alana geçişle ilgili getirilen ulusal ve uluslararası düzeydeki sınavlar da, son dönemde atılan önemli ve olumlu adımlardır. Son dönem YÖK Başkanı Gökhan Çetinsaya’nın hazırladığı yükseköğretimi yeniden düzenleme amacı taşıyan çalışmada, şahısların ve şirketlerin kurabileceği özel üniversitelerin kurulmasının önünün açılacağı da söylenmektedir. YÖK’ü kaldırmadan yükseköğretimi ıslah etmenin mümkün olamayacağını iddia edenlerin ciddi ve tutarlı eleştirilerinin haklılığını veya haksızlığını yeni düzenlemenin başarısı veya başarısızlığı gösterecektir. GÜNÜMÜZÜN ÜNİVERSİTESİ (ÇAĞDAŞ ÜNİVERSİTE) Ortaçağ üniversitelerinde ve medreselerde öğrencinin hocalarla, âlimlerle bilgi alışveriş özgürlüğü vardı ve bu özgürlük meslek ve el işleri öğrenmek olarak değil, zihinsel faaliyet olarak kullanılıyordu. Gramer, mantık, belagat (retorik, güzel söz söyleme sanatı) derslerini alarak iletişim, organizasyon ve ikna olma sürecinde düşünmeyi öğrenen öğrenci, o zamanın temel bilimi olan matematik (aritmetik, geometri, astronomi ve müzik) biliminden sonra fen (doğa) bilimlerini öğreniyor ve bu eğitimden elde ettiği kazanımlarla metafizik ve ilahiyat alanlarına yönelebiliyordu. Bu anlayışla yürütülen ortaçağ üniversiteleri ve medreselerinden yapısal olarak bugün epeyce ilerideyiz. Ancak bilgi ve bilimin amacı ve hedefi olan varlıkları var oldukları hal ile bilme, tanıma, keşfetme ve bu varlıklardan yeni şeyler üretme, icat etme ile insanı tanıma, bilme konuları insanlık tarihi boyunca her zaman eğitimin amacı ve hedefi olmuştur. Modern üniversite döneminde bu konuların önemini kaybetmesi veya geri plana atılması geçici bir kesintidir ve birçok olumsuzlukları ile birlikte geçmişte kalacaktır, ama modern üniversitenin olumlu yönlerinden de elbette yararlanılacaktır. İnsanlığın bilgi birikimine yeni bilgilerle, icatlarla, keşiflerle katkıda bulanmak, daha önce bilinmeyen, var olmayan bir bilgi ortaya koymak, araştırma yapmak bilimdir. Bilinenleri öğrenmek, öğretmek ve araştırma sonunda çözüme ulaştıktan sonra yapılanlar ise bilim değil, eğitim-öğretim dir. Modern bilim de, modern üniversite de bilimin rasyonel bileşenlerinin etkisi ve rolüyle hızlı gelişmeler gösterebilmiştir. Bilimin deneysel veya ampirik bileşeniyle sınırlı kalınsaydı bugünün bilimsel gelişmelerine bu kadar zamanda ulaşmak pek mümkün olmazdı. Uzun gelişim sürecinden sonra günümüz üniversitelerinin ulaştığı anlayışın ve uygulamaların içeriğini oluşturan nitelikleri aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz. Üniversite: 1- Bilimi de kapsayan bir sistematikte, doğal, kültürel, felsefi, sanatsal vb. disiplinlerle ifade edilen ve tüm insan eylemlerini de kuşatan bilgi için var olan bir kurumdur. 2-Hakikatin, sahih ve gerçeklenebilir olanın peşindedir. Sahih bilgiyi üretir, öğretir, sunar ve yayar. 3-Sahihi bilgiyi üretme, öğretme, sunma ve yayma fonksiyonlarını, karşılıklı ve döngüsel olarak etkileşim içinde yürütür. (BURAYA ŞEKİL KONULACAK) 4-Bilgiyi üretmekteki amacı, bilgi için bilgi ve hakikatin peşinde olmak olan bir kurumdur. Çünkü bilginin maddi ve pratik karşılığı öncelikli amaç haline gelirse felsefe, sanat, matematik vb. bilimlerin gelişmesi ve ilerlemesi kesintiye uğrayacağı gibi, insanlar da bu bilimlerdeki yeni bilgilerin araştırılmasını v öğrenilmesini gereksiz görmeye başlar. Oysa insanın fıtratı, doğal eğilimleri hak ve hakikati araştırmaya, öğrenmeye yatkındır. 5-Bilimsel çalışmaların amacı olayları ve olguları anlamak ve açıklamaktır. Ancak tabii bilimler temeline dayalı mühendisliklerde ve diğer uygulamalı bilim alanlarında genellikle pratik amaçlar gözetilmektedir. 6-Fonsksiyonlarının tamamını birlikte, eş zamanlı olarak uyum ve ahenk içinde yerine getirmektedir. Ancak bu sayede temel niteliklerinin tamamını düzgün bir şekilde elde edebilmektedir. Böylece araştırma ve geliştirmeyi, inivasyonu ( yenileşmeyi), eğitim ve öğretimi, yayımı ve sunumu birlikte yürütebilmektedir. 7-Eğitim-öğretim programını ve bu programın gerektirdiği ölçütleri uluslararası düzeyde olabildiğince yerine getirir ve devam ettirir. Yetkinliği akredite kurumlar tarafından, belli periyotlarla, evrensel kriterler ve uluslararası ölçütlerle sürekli denetlenir ve değerlendirilir. 8-Suyun ve zamanın aktığı gibi, durmadan, duraklamadan, görevlerini ve fonksiyonlarını kesintiye uğratmaksızın “durmak düşmektir” bilinciyle sürdürür. 9-Herşeyden önce bir kültür ortamıdır ve öğrencilerini topluma kültürlü bir birey, mesleğe ideal bir üye olarak kazandırır. Genel olarak çağdaş üniversite; bünyesindeki programlarda yüksek seviyede eğitim-öğretim vererek ülkenin ihtiyaç duyduğu uluslararası niteliklere sahip insanlar yetiştiren, uluslararası ölçülerde araştırma, geliştirme yapabilen, kendini sürekli yenileyen, bilim ve teknoloji üreten, bilimsel faaliyetlerin tümünün yapılmasının önünü açan, yerel ve uluslararası yayın organlarında yayımlar yapan, toplumun ve bireyin sorunlarının çözümü için bilgi ve danışmanlık desteği veren özerk, özgür, yetkin ve etkin bir yükseköğretim kurumu olmalıdır. Günümüzde ülkelerin çağ nüfusunun (18-23 yaş arası) yükseköğretimde bulunma oranı % 15’den az ise elit (seçkin) yükseköğretim, % 15-% 50 arasında ise kitlesel yükseköğretim, % 50’den yüksek ise kitleselleşme sonrası yükseköğretim aşaması olarak tanımlanmaktadır. Ülkemizin yükseköğretimdeki okullaşma oranı örgün öğretimde % 20, yaygın öğretimde % 10 olmak üzere toplam % 30’dur ve ülkemiz yükseköğretimde kitleselleşme aşamasındadır. Ulaşım ve iletişimin kolaylaşıp hızlandığı, “küreselleşmenin” kaçınılmaz olduğu günümüzde, öğrenciler ve öğretim üyelerinin uluslararası dolaşımının kolaylaştığı ve serbestleştiği dünyada, gelişmiş batı ülkeleri ve dünya ölçeğinde nitelik güvencesi sağlayan “asgari standartlar”, minimum nitelik ölçütleri belirlenmektedir. Bu standartlara uygun eğitim-öğretimi yürütecek şekilde her ülkenin yükseköğretimini yapılandırılmasının önemi daha da artmıştır. Üniversiteler için özgürlük ve özerklik kavramları olmazsa olmaz bir hale gelmiştir. Düşünce, fikir ve ifade özgürlüğü beraberinde seçme, tercih etme ve uygulama özgürlüğü olan özerkliği getirir. Özgürlük ve özerklik hem yasal alanda hem de öğretim üyelerinin idrakinde olursa anlamlı olur. Aksi takdirde özgürlüğün ve özerkliğin sınırları daraltılmış olur. Bazen otoriteyi içselleştirmiş öğretim üyeleri, bilim adamları için yasal özgürlük ve özerkliğin anlamı da olmaz. Sınırsız özgürlük olamaz. Özgürlüğün sınırları yerindelik ve ölçülebilirlik prensipleri doğrultusunda belirlenmelidir. Bilgi üretimi ve bilgiyi iletme, yayma serbestliği akademik özgürlüktür. Akademik özgürlük, bilim adamının, akademisyenin, üniversite kurullarının ilgileneceği bilim alanını serbestçe belirlemesi ve düşüncelerini, araştırmalarının sonuçlarını açıklamanın sınırlarını yerindelik ve ölçülebilirlik prensipleri doğrultusunda özgürce belirleyebilmesidir. Üniversitenin iç işlerinin düzenini kendi iradesiyle ve özgürce belirlemesi özerkliktir. Özerklik, verilen kararı uygulamada bağımsız olmayı gerektirir ve dış baskılardan uzak olmak zorundadır. Özerk üniversite yönetim, ekonomi ve bütçe bakımından tercih hakkına sahip olmalıdır. Programlarını araştırma-geliştirme alanlarını, öğretim üyelerini, ders içeriklerini kendisinin seçebilmesi, bunlara kendisinin karar verebilmesi özerk üniversitenin hakkıdır. Bilim adamlarının, öğretim üyelerinin çalışmak istediği alanı kendi özgür iradesiyle seçebilmesidir özerklik. Öğretim üyesinin bilim dışı alanlardaki görüşlerinden ve yaptığı faaliyetlerden dolayı rahatsız edilmemesi, yasaklanmaması, işinden kovulma endişesi taşımamasıdır. Devletle, toplumla, yöneticilerle ters düşme, onlara karşı çıkma ve aykırı olmanın zararını görmeden düşüncelerini ifade edebilmesidir. Modern ülkeler mali istikrarlarını koruyarak, sürdürülebilir en yüksek ekonomik büyüme ve istihdam ile yükselen hayat standartlarına ulaşmayı eğitimin amacı olarak belirlerler. Bilim ve teknoloji politikalarını bu amacı gerçekleştirmek için oluştururlar. Ekonomik gelişimin bilgi ve teknolojinin gelişimiyle paralel yürüdüğünü öngörerek, bilim, teknoloji ve yenilik sistemlerinin planlanmasını uluslararası ölçütlere göre yaparlar. Ülkemizde de bu amaçları gerçekleştirmek için üniversitelerin çalışma alanlarıyla doğrudan veya dolaylı olarak ilgili birtakım çağdaş birimler oluşturulmuştur. BTYK (BİLİM VE TEKNOLOJİ YÜKSEK KURULU) 1983 tarihinde kanun hükmünde kararname ile Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu (BTYK) kurulmuştur. 2011 yılında yine bir kanun hükmünde kararname ile örgütlenme yapısı düzenlenmiş, başbakanın başkanlığında, başta Milli Eğitim Bakanı olmak üzere birçok ilgili bakanların, bazı müsteşarların, TÜBİTAK başkanı ve bazı ilgili başkanlıkların, TRT genel müdürünün, TOBB başkanının üyeleri olarak belirlendiği bir yapıya dönüşmüştür. BTYK’nın görevleri aşağıdaki şekilde belirlenmiştir. 1-Uzun vadeli bilim ve teknoloji politikalarının tespitinde hükümete yardımcı olmak. 2-Plan ve programların yapılması, hedeflerin tespiti, öncelikli alanların belirlenmesi, kamu kuruluşlarının görevlendirilmesi, özel kuruluşlarla işbirliği sağlanması, gerekli yasa ve mevzuatın hazırlanması, araştırıcı insan gücünün yetiştirilmesinin sağlanması, özel sektör araştırma merkezlerinin kurulması için tedbirler almak. 3-Sektörler ve kuruluşlar arasında koordinasyonu sağlamak. Son on yıldır düzenli olarak yılda iki kez toplanan BTYK’nın sekreteryasını TÜBİTAK yürütmektedir TÜBA (TÜRKİYE BİLİMLER AKADEMİSİ) 1993'te dünyadaki akademi geleneğine dayanan bilimsel bir yüksek kurul olarak dönemin Başbakan Yardımcısı Prof. Dr. Erdal İnönü’nün çabalarıyla Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) kurulmuştur. Başkan ve Akademik Konsey belirlendikten sonra 1994’ten itibaren çalışmalarına başladı. TÜBA, bilimsel, mali, idari özerkliğe sahip, tüzel kişiliği olan ve Başbakana bağlı bir kurum olarak yapılandırıldı. TÜBA, 1998 yılında yayınladığı bir bildiride, evrim teorisi karşıtı bilim dışı inançların eğitim sistemine sızmaya çalıştığını belirterek, bilim ve teknolojideki gelişmelere karşı açık veya gizli savaşan çevrelerin, laik sisteme bağlı, özgür eğitim isteyen, bağımsız düşünen uygar insanlar istemediklerini vurgulamıştır. Bu ve buna benzer tavır ve çıkışlarıyla toplumun inancını küçümseyen ve yok sayan, müdahaleleriyle seçilmişleri de hizaya getirmeye çalışan, ''durumdan vazife çıkaran'' bir yol izleyen TÜBA, 2011 tarihinde kanun hükmünde bir kararname ile hükümete bağlı bir kuruluşa dönüştürüldü ve özerkliğini fiilen kaybetti. TÜBA üyelerini Hükümet ve YÖK’ün de 1/3 oranında belirleme yetkisi getiren karar çıktığında, bu karar bilime devletin müdahalesi olarak yorumlanmış ve Osmanlı Devleti zamanında 1851’de kurulan ‘’Ercümen-i Daniş’’ ile Çin’de yapılan ‘’Kültür Devrimi’’ süreçlerine benzetilen eleştiriler dile getirilmiştir. Daha sonra yapılan bazı düzenlemelerle bilim adamlarını ve bilimsel çevreleri temsili yükseltilen TÜBA’nın, son düzenlemelerle görevleri şu şekilde belirlenmiştir: 1-Bilimsel konularda ve bilimsel çalışmalarda önceliklerin saptanması amacı ile inceleme ve danışmanlık yapmak. 2-Toplumda bilimsel düşünce ve yaklaşımın yayılmasını sağlamak. 3-Türk bilim adamları ve araştırmacıların toplumsal statüleri, yaşam düzeyleri, gelirleri ve bu tür faaliyetlerin gereği olarak sahip olmaları gereken özel kolaylık ve ayrıcalıklara ilişkin mevzuat değişikliklerini hükümete önermek. 4-Bilimin öneminin ülke kamuoyunca takdir ve kabulünü sağlamak ve bilim adamlığını özendirmek için ödüller vermek. 5-Kurumun amaçlarının gerçekleştirilmesi ve görevlerinin yerine getirilmesi ile ilgili her türlü faaliyetlerde bulunmak. 6-Türkçenin bilim dili olması için çalışmak. 7-Uluslararası alanda ülkemizi temsil ederek, uluslararası bilimsel işbirliğini güçlendirmek. 8-Dünya bilim akademileri topluluğunun en aktif ve saygın üyelerinden biri olarak ülkemiz bilim politikalarına yön veren bir bilim akademisi olmak. İLERİ ARAŞTIRMA ENSTİTÜLERİ VE TEKNOKENTLER (TEKNOLOJİ GELİŞTİRME BÖLGELERİ) Son yıllarda Üniversiteler bünyesinde bilimsel ve teknolojik bilginin toplumsal faydaya ve ekonomik değere dönüşümünü sağlamak ve üniversite-sanayi işbirliğini temin etmek amacıyla faaliyet gösteren birçok ileri teknoloji araştırma ve geliştirme birimleri ile Teknokentler açılmaktadır. Bu Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin amacı, ülke sanayinin uluslararası piyasalarda rekabet edebilir duruma gelmesi ve ihracata yönelik bir yapıya kavuşturulabilmesi için teknolojik bilgi üretmek, üründe ve üretim yöntemlerinde yenilik geliştirmek, ürün kalitesini veya standardını yükseltmek, verimliliği artırmak, üretim maliyetlerini düşürmek, teknolojik bilgiyi ticarileştirmek, teknoloji yoğun üretim ve girişimciliği desteklemek, küçük ve orta ölçekli işletmelerin yeni ve ileri teknolojilere uyumunu sağlamak, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulunun kararlarını da dikkate alarak teknoloji yoğun alanlarda yatırım imkanları yaratmak, araştırmacı ve vasıflı kişilere iş imkânı oluşturmak, teknoloji transferine yardımcı olmak ve yüksek/ileri teknoloji sağlayacak yabancı sermayenin ülkeye girişini hızlandıracak teknolojik alt yapıyı sağlamaktır. Bu birimler davalarını, sorumluluklarını, misyonlarını da; Ülkemizde, Üniversite-Sanayi işbirliğini en üst düzeye çıkararak ileri teknoloji kullanan veya üreten şirketlerin oluşumunu ve büyümesini desteklemek, mevcut kaynaklarını daha verimli kullanmalarını sağlamak veya yeni kaynak yaratılması amacıyla yenilikçi ileri teknoloji ve yazılım geliştirme alanlarında faaliyet gösterecek şirketlere AR-GE çalışmalarını yürütebilecekleri ortam ve destek sağlamak, olarak belirlemişlerdir. İleri teknoloji alanında çalışan yerli ve uluslararası şirketleri bir araya getirerek, kendi aralarında ve üniversitelerle sinerji yaratmalarını sağlayan mekanizmalar kurmak, Üniversitelerdeki akademik birikimin ve araştırma sonuçlarının ekonomik değere dönüştürülmesini sağlamak, Ülkenin ekonomik ve teknolojik düzeyinin yükseltilmesine ve böylece ülkenin uluslararası rekabet gücünün arttırılmasına katkıda bulunmak, İleri teknoloji üretme potansiyeli olan yeni şirketlerin kurulmasını ve mevcut küçük şirketlerin büyümesini teşvik etmek, dünyaya yeni endüstriyel ürün ve yeni teknoloji üretmek, evrensel bilime, teknolojiye ve insanlığa katkıda bulunacak artı değerler yaratmak da önemli hedefleridir bu kuruluşların. BOLOGNA SÜRECİ 21.yy.’da meydana gelen gelişmeler, yükseköğretimin sosyal ve ekonomik alandaki rolünün yeniden düşünülmesini, hesap verilebilir ve şeffaf süreçler geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Yeni teknolojiler, eğitim ve araştırma alanında yeni materyallerin kullanılmasını mümkün ve zorunlu kılarken, esnek öğrenme yollarının ve yaşam boyu öğrenmenin önemini arttırmaktadır. Küreselleşen ekonomilerde yükseköğretimin önemi artarken, akademik çevre ile iş dünyası arasındaki ilişki kuvvetlenmekte, oluşan rekabet ortamı eğitimde kaliteyi gerekli kılmaktadır. Tüm bu gelişmelere bağlı olarak dünyanın hemen hemen bütün bölgelerinde son yirmi yıldır yükseköğretim çok önemli bir dönüşüm sürecinden geçmektedir. Başta yükseköğretim kurumları olmak üzere, yükseköğretim alanına dahil her paydaş bu sürecin zorunlu kıldığı değişimlerin gerçekleştirilmesinde çaba göstermek zorundadır. Bologna Süreci, sürece üye ülkelerde karşılaştırılabilir, rekabetçi ve şeffaf bir yükseköğretim alanı oluşturmayı hedefler. Yükseköğretim sistemimizin de yeniden yapılandırılması ihtiyacına Bologna Süreci uygun araçlar sunduğundan, ülkemiz 2001 yılında bu sürece dahil olmuştur. Bologna Süreci ilk kez 1998 yılında Fransa, İtalya, Almanya ve İngiltere Eğitim Bakanlarının Sorbonne’da gerçekleştirdikleri toplantı sonrasında yayımlanan Sorbonne Bildirgesi ile ortaya çıktı. 1999 yılında Bologna Bildirgesi’ne 29 Avrupa ülkesinin imza atmasıyla Bologna Süreci resmen başlamış oldu. Avrupa Birliği sınırlarını aşan Bologna Süreci günümüzde 46 ülkenin dahil olduğu geniş bir alana yayılmış durumdadır. Her iki yılda bir, sürece dahil ülkelerin yükseköğretimden sorumlu Bakanlarının bir araya geldikleri toplantılar düzenlenmekte, bu toplantılarda “durum tespiti” sonuçları değerlendirilerek yeni hedefler belirlenmektedir. Bu hedefler her ülkede Bologna Follow‐Up Group (BFUG) temsilcileri tarafından uygulanmakta ve takip edilmektedir. Bu bağlamda Bologna Süreci, sürekli izlenerek değerlendirilen ve geliştirilen bir süreçtir. 1999 Bologna Bildirgesi’nden 2007 Londra Bildirgesi’ne kadar her iki yılda bir gerçekleşen yükseköğretimden sorumlu bakanlar toplantılarında sürecin hedefleri aşağıdaki şekilde belirlenmiştir: 1-Kolay Anlaşılabilir ve Karşılaştırılabilir Bir Akademik Derece Sistemi Oluşturulması 2-Kalite Güvencesi Sağlanması 3-Diplomaların ve Öğrenim Sürelerinin Tanınması 4-Yaşam Boyu Öğrenme Anlayışının Gerçekleşmesi 5-Ortak Derecelerin Oluşturulması ve Tanınması 6-Karşılıklı Hareketliliğin Arttırılması 7-Sosyal Boyutun İhmal Edilmemesi Bologna Sürecinin faaliyet alanları 4 ana başlıkta toplanabilir: 1. Yükseköğretim Yeterlilikler Çerçevesi 2. Kalite Güvencesi 3. Diploma ve Derecelerin Tanınması 4. Öğrenci Katılımı ve Sosyal Boyut Bologna Süreci’nin öngördüğü lisans ve lisansüstü eğitimleri kapsayan üç kademeli derece sistemi, ülkemizde Bologna reformlarının başlamasından önce de vardı. Avrupa Yükseköğretim alanı için öngörülen üç kademeli sistemde tüm lisans eğitimleri birinci kademede, lisansüstü eğitimler ise yüksek lisans ikinci kademede, doktora ise üçüncü kademede yer almaktadır. Bizim sistemimizde ise buna ek olarak ön lisans eğitimi de (iki ya da dört senelik meslek yüksekokullarında verilen eğitim) yükseköğretim sistemimiz içinde yer alır ve “birinci kademe içerisinde kısa kademe” olarak adlandırılır. Diğer Avrupa ülkelerinin pek çoğunda ortaöğretim sonrasında alınan meslek eğitimi yükseköğretim sistemi dışında ayrı olarak yapılandığı için, bu özellik Avrupa yükseköğretim sistemlerinde sık karşılaşılan bir durum değildir. Ayrıca Tıp, Eczacılık, Mimarlık ve Veterinerlik bölümlerinde verilen eğitim süre olarak diğer lisans programlarından uzun olduğu için, bu bölümlerden mezun olan öğrenciler derece yapısı içerisinde, lisans artı yüksek lisans seviyesine denk bir eğitim almış olmaktadırlar. Kademeler arası geçiş, öğrencilerin öğrenim gördükleri herhangi bir kademeden bir üst kademeye geçişlerinin sağlanmasıdır. Ülkemizde kademeler arası geçiş belirli bir mevzuat çerçevesinde uygulanabilir durumdadır. Ancak yükseköğretim alanında ulusal yeterlilikler çerçevesinin tamamlanması ve uygulamaya konması sonucunda tüm düzeyler ve programların öğrenim çıktıları şeffaflaşacağından, üst kademelere geçişi olmayan disiplinlerin önündeki geçişe engel sorunlar da ortadan kalkacaktır. Eğitim üstünlüğünü ABD’ye kaptıran Avrupa’nın 1999 yılından itibaren yürüttüğü Bologna sürecinin en genel amacı, Avrupa’nın yükseköğretimde ve sonraki süreçlerde tercih edilirliğini artırmaya yöneliktir. 2001 yılında yayınlanan Prag bildirgesi ile Türkiye aday ülke statüsüyle sürece dahil olmuştur. 2007 yılında bazı bilim adamlarının Avrupa Yükseköğretim Kurumlarını değerlendirmelerinde; “Sürecin, yükseköğretimde bir kültürel dönüşüm amaçladığını, bunun için zamana ve desteğe ihtiyaç olduğunu, hükümetlerin amaçlanan hedeflere sadece yasal düzenlemelerle erişemeyeceklerinin bilincinde olmaları gerektiğini, gerçek bir reform için üniversitelerin daha fazla özerkliğe ve kaynağa sahip olmaları gerektiğini ve Avrupa’nın gerçek gücünün yükseköğretimi bugüne kadar toplumsal sorunlara çözüm arayan bir kamu hizmeti olarak algılamasından ve sürekli kamu kaynakları ile beslemesinden kaynaklandığını” vurgulayarak, eleştirel bir tavır sergilemişlerdir. Eğitim Sistemimizin önemli bir unsuru olan yükseköğretimin, ülkemizin genel sisteminin ve sistemin tüm unsurlarının bilimin ışığında oluşturulup işletilmesine yardımcı, destekçi ve yön gösterici olması gerekir. Bunun için üniversitelerin özerkliği korunurken, saygınlığı artırılıp sorumluluklarını yerine getirecek donanıma sahip olması konusunda hassas olunmalıdır. Milli Eğitim Bakanlığının tamamen dışında YÖK gibi bir çatı kuruluşla işlevlerinin düzenlenmesi her kesim tarafından eleştirilmesine rağmen, bu durumun düzeltilmesi için bugüne kadar önemli bir şey yapılamamıştır. ÇÖZÜM ÖNERİLERİ 1-Her konunun serbestçe ve özgürce tartışılıp sorgulanabildiği, eleştirel düşüncenin geliştiği bilim ve kültür merkezi olması gereken üniversiteler, mensuplarına düşünme, araştırma yapma, bilgiye ulaşma, konuşma, soru sorma, tartışma, eleştirme imkanını sınırsızca sağlamalıdır. Sadece başkalarını değil kendini de acımasızca eleştirebilme alışkanlığı kazandırırken, mensuplarının ahlaki, entelektüel ve sosyal gelişimlerine de katkıda bulunmalıdır. Her sorunun cesaretle, hiç kimseden çekinmeden sorulduğu ve cevabının korkusuzca verildiği bir ortam oluşturması gereken üniversitelerde, bireye kendini ve çevresini tanıması, bilmesi, geliştirmesi için fırsatlar verilmelidir. 2-Bireyin ve toplumun sosyal ve kültürel gelişiminin yanında, ülkenin ekonomik gelişimi ve refahı da iyi işleyen yükseköğretim ile mümkün olur. Bireyin ekonomik ve sosyal statüsünü arttırırken, onun olgunlaşmasını ve anlayış düzeyinin gelişmesini sağlayacak olan üniversiteler, savaşı değil barışı, çatışmayı değil uzlaşıyı, tektipçiliği değil çoklu anlayışı, farklılıklara saygıyı ve hoşgörüyü, farklılıkların aslında zenginliğimiz olduğu anlayışını bireye ve topluma kazandırmalıdır. 3-Üniversiteler, başarıda niteliğin ve liyakatin temel olduğu fikrini mensuplarına kazandırırken, toplumun ve ülkenin yerli, milli ve manevi değerlerinin yüceltilmesine, insanın huzuruna hizmet eden evrensel değerlerin de tanıtılmasına destek olmalıdır. 4-Üniversiteler, ülke genelinde, toplumun bireyleri arasında hak ve adaletin yerleşmesini, haksızlık ve zulme karşı çıkılması gerektiği anlayışını yerleştirmelidir. Manevi değerlere dayanan milli kültürün tanınması, araştırılması, geliştirilmesi ve gelecek nesillere aktarılmasında da sorumluluğu olan üniversitelerin, tüm insanlığın değerleri ve kültürlerinden de mensuplarının haberdar olmalarına ve bunlardan olabildiğince yararlanmalarına yardımcı ve destekçi olmalıdır. Mensuplarının dil, din, kültür, ırk, düşünce, milliyet farklılıklarına saygılı ve hoşgörülü olmayı temel prensip edinmelidir. 5-Bilimi, eğitimi, yükseköğretimi önemseyen bir ülkede dünya çapında tanınan, güvenilen, tercih edilen, önemsenen, saygı duyulan üst düzeyde üniversitelerimizin varlığı ülkemizin de güçlenmesini, büyümesini ve dünyada saygı duyulan, söz sahibi olan bir ülke konumuna gelmesini sağlayacak en önemli motor gücü olacaktır. Devlet tüm üniversitelerimize bu hedefe ulaşabilecekleri motivasyonu sağlamalıdır. 6-Eğitimin diğer toplumsal kavram ve olgulardan bağımsız, sadece kendi başına var olmasından ve sürdürülebilirliğinden bahsedilemez. Bilim, ekonomi, siyaset, kültür, teknoloji, ahlak gibi değerler ve disiplinlerle sürdürülebilen eğitimin, bunların etkisine göre yön kazandığı ve bunlara yön verdiği de unutulmamalıdır. 7-19.yy.’ın başlarında geçilen modern üniversite anlayışında önemsenmeyen, daha önceki ortaçağ üniversite ve medrese anlayışında baskın olan anlayış, çağdaş üniversite anlayışında yeniden önem kazanmaktadır. Çağdaş üniversite anlayışı adeta modern üniversite anlayışı ile ortaçağ üniversite ve medrese anlayışının bir sentezi olarak gelişmektedir. Çağdaş üniversite, ortaçağ üniversitesi ve medresesinin yetiştirdiği gibi “nev’i şahsına münhasır” insanı yeniden yetiştirmeyi hedefler görünmektedir. Modern üniversitelerin ihtiyaca göre meslek öğretimi yapma ve buna uygun araştırma işlevlerini yerine getirme anlayışının yanında, günümüz “çağdaş” üniversite yapılanmasında genel eğitimin de öne çıktığı yaklaşımlar ağırlık kazanmaktadır. Bireyin sadece mesleki eğitimini değil, tüm gelişimini sağlayacak, zamanın en geçerli ve itibarlı bilgisini, varlıkların mahiyeti hakkındaki bilimsel kabulleri kazanmasını da gerektiren bir anlayış revaç bulmaktadır. Üniversitelerimizin amaç ve hedeflerini belirlerken bu “yeni” anlayışı göz ardı etmemesi gerekir. 8-Günümüz üniversitelerinde genel eğitimin öğrenciye kazandırmayı hedeflediği zihinsel etkinliğin yanı sıra, öğrencide; sürekli öğrenmenin önemi konusunda da farkındalık oluşturulmalıdır. Üniversiteler öğrencilere işlerinin gereği olan yeni bilgileri kendi başına nasıl öğreneceğini, ortaya çıkan yeni sorunları nasıl tanımlayıp hangi yollarla aşabileceğini, bilgiye dayalı doğru kararı nasıl vereceğini kazandırırken, onlara eşya ile arasındaki ilişkiyi keşfetmeyi ve yeni şeyler üretmeyi, icat etmeyi de sevdirmesi gerekmektedir. 9-Üniversiteler ekonomik alanda sahip olduğu bütçeyi ve diğer kaynakları kendi özgür iradeleri ile kullanabilmelidir. Ancak “güven iyidir, takip daha iyidir” prensibi çerçevesinde denetlenebilmeli, hesap verebilmelidir. Bu denetim ve hesap verme, bütçe ve kaynak kullanımında değil, bütçe ve kaynağın girdi-çıktı verileri açısından olmalıdır. 10-Modern Türkiye’nin Eğitim Sistemi’nin işleyişinde, yükseköğretimin yönetiminin 1982 Anayasa’sı gereği Milli Eğitim Bakanlığına değil de 1983 yılında kurulan Yüksek Öğretim Kurulu’na (YÖK) bağlanmasından kaynaklanan sorunlar, YÖK’ün kuruluşundan bugüne kadar çözülememiştir. Ortaöğretimden Yükseköğretime geçişte gereken kurumsal işbirliği, YÖK ile MEB arasında çeşitli sorunlar ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Ortak hareket edilememesinden kaynaklanan, başta ortaöğretimden yükseköğretime geçiş konusu olmak üzere hangi yükseköğretime, ortaöğretimin hangi programını bitirenlerin nasıl gireceği gibi konular Türk Eğitim Sistemi üzerinde baskı oluşturmakta, Sistem’in sağlıklı işleyişini önlemektedir. Taraflar olumsuzlukları sadece kendi açısından değerlendirmekte, diğer tarafın sıkıntılarını görmemekte veya önemsiz görmektedir. Öğrenci ve velinin hayatını da önemli ölçüde etkileyen bu sorunların çözümünde özellikle bu iki kuruluşun, hemen hemen hiç olumlu müdahalesi, katılımı olmamaktadır. Bu sistemde sorunları tespit edip çözme makamında olanlar da sorunların bir parçası haline geldiklerinden, bunların dışında bir sorun tespit etme ve çözüm üretme mekanizması geliştirilmelidir. 11-Üniversiteler ve YÖK, Ülkemizin gençlerinin yükseköğretimden beklentilerini tam olarak anlayamadığından, fakültelerin kontenjanını uygun ayarlayamamaktadır. Son yıllarda birçok yeni üniversitenin ve vakıf üniversitelerinin açılmasına rağmen üniversiteler önündeki yığılma azaltılamamıştır. Lisans düzeyindeki sorunun çözülememesindeki bir neden de, üniversitelerin yüksek lisans ve doktora düzeyindeki sorunları görememesidir. Lisans öğrenci sayısı hızla artarken, bu öğrenciler için doktora yapmış hoca bulmakta zorluk çekilmektedir. Bu arada çok sayıda yeni üniversite açılmasının yükseköğretimin niteliğini düşürdüğü de görmemezlikten gelinemez. Üniversitelerin bilimsel çalışmalara katkılarının da yeterli olmadığı bilinirken, büyüyen Türkiye’nin tüm sorunlarına çözüm araması, önermesi, bulması gereken üniversitelerin, mevcut haliyle Eğitim Sistemimizin ve genel sistemin sorunlarının bir parçası olduğu da görülmektedir. Milli Eğitim Bakanlığı’nın Ortaöğretim Genel Müdürlüğü ile YÖK veya onun yerine oluşturulacak Kurul veya Kurumun arasında iyi bir iletişim ve işbirliğini sağlayacak, ortaöğretimden yükseköğretime geçiş sistemini oluşturup yürütecek yetkin bir ara birimin olması gerekir. Bu birimin aktif ve sürekli çalışması Türk Eğitim Sisteminin birliği ve bütünlüğü açısından önemlidir. İllerdeki Üniversitelerin Rektörlükleri ile il Milli Eğitim Müdürlükleri arasında da bu iletişim ve işbirliğini sağlayacak, aktif ve sürekli çalışacak ara birimlere ihtiyaç vardır. 12-Yüksek Öğretim Kurumu (YÖK), eğer kaldırılamıyorsa, üniversiteler arasında koordinasyon sağlayan, standartlar belirleyen bir yapıya kavuşturularak; üniversiteler idari ve akademik özerkliği olan, öğretim elemanları ve öğrencilerin serbestçe bilimsel faaliyette bulunduğu, araştırma ve geliştirme çalışmaları yapılan öğretim kurumları düzeyine çıkarılmalıdır. 13-TÜBİTAK, BTYK, TÜBA gibi kurumlar ile üniversitelere bağlı olarak açılan, sayıları hızla artan İleri Araştırma Enstitüleri ve Teknokentlerden, Modern Türkiye’nin Eğitim Sisteminin AR-GE Birimi’nin daha verimli ve interaktif yararlanmasını sağlayacak yasal düzenlemelerin acilen yapılması gerekmektedir. 14-YÖK’ün aşırı yetkilerinin tırpanlanması ve yerinden yönetimi tesis etmek üzere rektörlere ve rektörlük makamına verilen aşırı yetkiler, üniversiteleri geçmiş dönemlerin site devletlerine, rektörlük makamını da feodaliteye dönüştürmek üzeredir. Sadece rektörlerin doğrudan etkili olduğu üniversite yönetimi, Türk üniversitelerini tek parti döneminin kısır döngüsü içinde bocalayan üniversitelerine benzetmeye başlamıştır. Bunun yerine üniversite idaresinde dekanların ve üniversitedeki diğer kurulların yönetime daha etkin katılmasının önü açılmalı, bunun için gerekli yasal düzenlemeler yapılmalıdır. 15-Son yıllarda AB (Avrupa Birliği) kriterleri çerçevesinde birçok uluslararası öğrenci ve öğretim elemanı yetiştirme ve değiştirme programının yürürlüğe girmesi sağlanmış, ancak üniversitelerimiz bu tür uluslararası programlara tam olarak adapte olamamışlardır. Bu adaptasyon eksikliğinin giderilmesi ve uluslararası öğrenci ve öğretim elemanı programlarına katılımın daha verimli sağlanabilmesi için rektörlükler ile YÖK’ün ve diğer uluslararası temsilci kurumların uyumunun tesis edilmesi gerekir. 16-Kültürel bir dönüşüm gerçekleştirme amacı güden Blogna Sürecinin gençlerimizi milli kültürümüzden, yerli, milli ve manevi değerlerimizden uzaklaştırmaması için gereken önlemlerin alınması gerekmektedir. 17-Avrupa üniversitelerinin, üstünlüğü kaybettiği dünya üniversitelerinden daha üstün olma hedefiyle oluşturduğu Blogna Sürecinden yararlanırken, daha gelişmiş Amerika ve Japonya üniversitelerinden yararlanmayı ihmal etmemeliyiz. Bizden daha az gelişmiş Müslüman ve Türk dünyasının üniversitelerine destek olurken, aralarında büyük gelişmişlik farkı olan üniversitelerimizden, gelişmiş olanların az gelişmiş veya gelişmemiş üniversitelerimize destek olmalarını sağlayacak önlemler de alınmalıdır.