Transkript
1 SOSYAL PİYASA EKONOMİSİ VE İSLAM DAKİ ALGILANIŞI Eylül 2010, Ankara Bir Konrad-Adenauer-Stiftung Yayını
2 Konrad-Adenauer-Stiftung e.v. Bütün hakları saklıdır. Tekrar basımı ancak Konrad-Adenauer-Stiftung izniyle Konrad Adenauer Stiftung Ahmet Rasim Sokak No: Çankaya-Ankara/TÜRKİYE Telefon : Faks : ISBN: Tasarım & Baskı : OFSET FOTOMAT Ankara, 2011
3 5 SELAMLAMA Jan Senkyr 7 Prof. Dr. Nesimi Yazıcı 9 SOSYAL PİYASA EKONOMİSİNİN ANA HATLARI VE BUNLARIN HIRİSTİYAN SOSYAL AHLAKIYLA BAĞLANTISI Prof. Dr. Gerhard Kruip 35 İSLAM İKTİSAT DÜŞÜNCESİNİN KUR AN DAKİ TEMELLERİ Doç. Dr. Ali Rıza Gül 91 İSLAM İKTİSADI VE MODERN KAPİTALİZM Prof. Dr. Ahmet Tabakoğlu 135 KÜRESEL FİNANS KRİZİNİN ALMANYA VE TÜRKİYE YE ETKİLERİ: ALMANYA ÖRNEĞİ Dr. Michael Wohlgemuth 145 KÜRESEL FİNANS KRİZİNİN ALMANYA VE TÜRKİYE YE ETKİLERİ: TÜRKİYE ÖRNEĞİ Prof. Dr. Aykut Kibritçioğlu 165 SOSYAL PİYASA EKONOMİSİ KRİZE BİR CEVAP OLUŞTURABİLİR Mİ? Prof. Dr. Ralph Wrobel 175 KÜRESEL İKTİSADİ KRİZ SÜRECİNDE TÜRKİYE DE SOSYAL DAYANIŞMA DENEYİMLERİ Yrd. Doç. Dr. Necdet Subaşı 185 SOSYAL PİYASA EKONOMİSİYLE KARŞILAŞTIRMALI OLARAK İSLAMİ İKTİSADİ DÜZENİN ESASLARI: SİSTEMATİK BİR ÜSTBAKIŞ Prof. Dr. Volker Nienhaus
4 209 İSLAM VE KÜRESEL İKTİSADİ DÜZENİN GELECEĞİ Prof. Dr. Mustafa Acar 221 LİBERAL İSLAM İMKANI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME Prof. Dr. Enver Alper Güvel 235 SONUÇ DEĞERLENDİRMELERİ Dr. Helmut Reifeld 239 Prof. Dr. Sabri Orman 245 KONRAD-ADENAUER-STIFTUNG TÜRKİYE TEMSİLCİLİĞİ YAYINLARI LİSTESİ
5 5 SELAMLAMA Jan Senkyr Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanı Sayın Prof. Dr. Yazıcı, Saygıdeğer Bayanlar ve Baylar, Sosyal Piyasa Ekonomisi ve İslam daki Algılanışı konulu bu uzmanlar çalıştayının açılışında, Konrad-Adenauer- Stiftung adına sizleri saygıyla selamlıyorum. Sosyal piyasa ekonomisiyle, ekonomik düzeni sağlayıcı politikalar çerçevesinde yürütülen diyalog, Konrad- Adenauer-Stiftung un uluslararası işbirliği alanındaki başlıca konularından birini teşkil etmektedir. Sosyal piyasa ekonomisi ilkelerinin küresel çapta da, ekonomik büyüme ile gelir dağılımında sosyal eşitliğin birleştirilmesine yönelik bir model olarak hizmet edebileceğine inanmaktayız. Ekonomik büyüme ve gelir dağılımında sosyal eşitlik kavramları, adaleti amaçlayan ve birçok devlete ekonomik ve sosyal bakımdan sürdürülebilir bir gelişme hususunda yol gösterebilecek olan bir düzen oluşturmaktadır. Almanya da ekonomi politikası bakımından edinilen birçok deneyim ve dolayısıyla da sosyal piyasa ekonomisinin bazı unsurları bizce ortak ülkelerin ve ekonomi politikası alanında yürütülen
6 6 tartışmaların yararına olabilir. Konrad-Adenauer-Stiftung un buradaki esas amacı, ekonomi politikası ve ekonomik düzeni sağlayıcı politikalar meselelerine ilişkin iktisadi bilgiler aktarmaktır. Sosyal piyasa ekonomisi ilkelerine ve bu ilkelerin çeşitli ülkelerdeki uygulamasına ilişkin tartışma, hâlihazırda birkaç sebepten dolayı son derece günceldir. Örneğin sosyal piyasa ekonomisi, Lizbon Antlaşmasının 3.maddesi çerçevesinde Avrupa Birliğinin hedeflerinden biri olarak saptanmıştır. Küresel mali ve iktisadi krizle ilgili dramatik deneyimlerden sonra, ekonomik faaliyetlerdeki etik-ahlaki boyutlara ilişkin sorular yeniden ön plana çıkmıştır. Krizin aşılması sürecinde, güvenin yeniden tesis edilmesi ve piyasalara istikrar kazandırılabilmesi için devletlerin yoğun müdahalelerine ihtiyaç duyulmuştur. Yeni bir krizi gelecekte en azından dizginleyebilecek konsept ve düzenlemelere ilişkin tartışmalar dünya çapında sürdürülmektedir. Sosyal piyasa ekonomisi bu bakımdan olası bir cevap sunmaktadır. Ancak bizler, İslami nitelikleri haiz iktisadi fikirlerin, ekonomik düzeni sağlayıcı politikalar çerçevesinde hangi çözüm önerilerini sunduğuyla da ilgilenmekteyiz. Bundan dolayı bu çalıştay çerçevesinde, sosyal piyasa ekonomisi ilkeleriyle İslami ekonomi ahlakı ilkelerini kıyaslamak ve olası ortak noktalarını tespit etmek istiyoruz. Bu bağlamda ekonomi etiğinin teolojik boyutlarının da tartışılması öngörülmektedir. Bunların ötesinde, küresel ekonominin gelecekteki meydan okumalarına cevap olarak işbirliği imkânlarının mevcut olup olmadığını münakaşa etmek istiyoruz. Dolayısıyla, uluslararası alanda yüksek itibar sahibi olan Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesini çalıştaya ortak olarak kazanabildiğimiz için son derece mutluyum. Ayrıca, konuya ilişkin görüşlerini belirtmek üzere Almanya dan ve Türkiye den en üst düzeyde ve saygın uzmanları davet etmeyi başardık. Başta Sayın Dekanı Prof. Dr. Yazıcı ya olmak üzere İlahiyat Fakültesindeki ortaklarımıza ve konuşmacılara sergilenen olağanüstü işbirliği için tekrar teşekkür eder, bütün katılımcılara ilginç ve verimli bir çalıştay dilerim.
7 7 SELAMLAMA Prof. Dr. Nesimi Yazıcı Bilindiği gibi İslâm dini, sadece Yüce Tanrı ile kulları arasında geçerli bir inanç ve ibadetler sistemi değil, aynı zamanda da insanlar arası ilişkilerde belirli esaslar vazetmiş, bütün bunların neticesi olarak da kendine özgü bir medeniyet, hukuk, kültürel değerler bütünü ortaya koymuştur. Nitekim akıp giden zaman içerisinde ve dünyamızın çok farklı coğrafyalarında onun ortaya koyduğu değerler yaşanmış ve müminleri kadar, onların ilgi ve ilişki alanı içerindeki insanlığın da mutluluğuna imkân sağlamıştır. Bu çalıştayın konusu olan iktisat alanına geldiğimizde ise, İslâm düşüncesinin, insan yaşamını ahlâkî anlamda bir denenme, servet ve mülkiyeti helalinden kazanarak, gerektiğinde diğer insanlarla da gönüllü olarak paylaşma tarzında değerlendirmekte olduğunu ifade edebiliriz. Bu kabulden hareketle Müslüman bireye/bireylere düşen görev ve sorumluluğu, sözü edilen anlayışa uygun bir ekonomik ve malî sistemi yaşamak ve yaşatmak şeklinde belirlemek mümkündür. İslâm iktisadının temelinde kul hakkı çok önemli bir yer tutar. İsrafın önlenmesi, gelir dağılımındaki adalet, güvenlik ve refahın yaygınlaştırılması İslâm ın öne çıkardığı değerlerin en önemlilerinden birkaçıdır.
8 8 Batı toplumlarında ortaya çıkan ve son dört yüzyıldır egemen olan kapitalist ekonomik model, giderek dünyayı kapsama alanına almış bulunmaktadır. Mutlak mülkiyet, sınırsız üretim ve tüketim, değerden yoksun sahip olma güdüsü gibi unsurların oluşturduğu ekonomik ve malî sistemin, insan yaşamında, özellikle sosyal hayatta ciddî yıkım ve tahribatlara neden olduğunu söylemek mümkündür. Bu tespitin en somut sonuçlarından birisini, açlık sınırında yaşam savaşı veren geniş insan toplulukları oluşturmaktadır. Ahlâkî temellere dayalı alternatif ekonomik ve malî sistemler yaratılmadığı sürece, söz konusu ekonomik modelin insanlığa daha çok krizler ve acılar yaşatabileceğini dikkatlerden uzak tutmamanın gereği açıktır. Bu vesile ile vurgulamamız yerinde olacaktır ki, bir din olarak İslâm ın en ayırt edici vasıflarından biri de inançta Tevhidi, sosyal yaşamda da adaleti ön planda tutuyor olmasıdır. İslâm iktisat düşüncesinde çok önemli bir yer tutan adalet ilkesi ve buna bağlı olarak gelişen ahlâk anlayışının, kapitalist sistemlerin göz ardı ettiği sosyal adalet, denge, dayanışma ve güvenlik gibi alanlarda, yeni perspektifler sunma potansiyeline sahip olduğunu düşünmekteyiz. Kanaatimizce sosyal piyasa ekonomisinin de temel tezleri arasında sayılan bu kavram ve olgular bugün hâlâ gündemimizde önemli yer tutan küresel ekonomik krizle birlikte daha çok gündeme gelmiş bulunmaktadır. Bu bağlamda genel olarak kültürler ve dinlerarası, özel olarak da disiplinlerarası işbirliğine dayalı akademik ve entellektüel çalışmaların, oluşturulan ve oluşturulacak olan yeni organizasyonların daha da önem kazanmış oldukları akla gelmektedir. Konrad-Adenauer-Stiftung ve Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi organizatörlüğünde gerçekleştirilen halihazır çalıştaydan, alternatif bir ekonomik model olarak gündeme gelen sosyal piyasa ekonomisinin, İslâm iktisat düşüncesinde nasıl algılandığı, bu model ile İslâm iktisat düşüncesinin paralel ve kesişen tezlerinin irdelenmesi istikametinde önemli kazanımlar elde edilmesini beklemek hakkımızdır.
9 9 SOSYAL PİYASA EKONOMİSİNİN ANA HATLARI VE BUNLARIN HIRİSTİYAN SOSYAL AHLAKIYLA BAĞLANTISI Prof. Dr. Gerhard Kruip 1. GİRİŞ Bu yazıda, kısa ama mümkün olduğu kadar kesin bir şekilde bir pazarın karakteristik vasıflarının ne olduğunu ve bir piyasa ekonomisinin nasıl işlediğini, pazar ekonomisinin hangi avantajları ve dezavantajları getirdiğini ve salt bir piyasa ekonomisinin nasıl büyük ölçüde özgürlük, adalet ve verimliliğin sağlanabildiği sosyal ve ekolojik bir piyasa ekonomisi haline gelebileceğini, mümkün olduğu kadar kesin bir şekilde belirlemeye çalışacağım. Daha sonra ikinci bölümde sosyal piyasa ekonomisinin Hıristiyan kiliselerinin sosyal öğretilerindeki kökenlerini ele alacağım. 1 Bunu yaparken, Almanya da sosyal piyasa ekonomisi fikrinin oluşumunun kesinlikle Hıristiyan mezhepleriyle ilgili olduğu, ancak ilkelerinin geçerliliğinin tümüyle Hıristiyanlıktan bağımsız olarak da var olabileceği anlaşılacaktır. 2. SOSYAL PİYASA EKONOMİSİNİN ANA HATLARI 2.1 Piyasaların İşleyiş Şekli, Avantajları ve Dezavantajları Hakkında 2 Piyasalar, insanların mal alışverişi yaptığı gerçek ya da sanal mekanlardır. Türkçede de pazar ve meydan kavram-
10 10 ların karşılığı aynıdır (piyasa). Bunlara tüm kültürlerde ve muhtemelen insanlık tarihinin çok erken dönemlerinde rastlıyoruz. A kişisi, X malından belli bir miktarda fazlalığa sahip ama Y malında eksiği var, öte yandan B kişisi tam tersine Y malından fazlalığa sahip ama X malından eksiği var. Eğer A ve B, belli bir miktarda X karşılığında belli bir miktarda Y yi nasıl değiş tokuş edeceklerine dair bir değiş tokuş ilişkisi üzerinde anlaşabilirse, X ve Y mallarının sahipleri değişir. Her iki taraf da bu değiş tokuştan bir avantaj elde eder, çünkü A için X malındaki fazlalığı ve Y malının eksikliği nedeniyle, Y malı X malına göre daha değerlidir, B için ise durum tam tersidir. Hem A hem de B değiş tokuş sayesinde istedikleri malların teminini daha iyi sağlayabilirler. Çoğunlukla sahip olunmak istenen malı tam olarak kendi sunduğumuz malla değiş tokuş etmek isteyen bir değiş tokuş partneri bulmak kolay olmadığından, genel bir değiş tokuş aracı olarak para icat edildi. 3 Başta bunun için kolay sayılabilen, kolay korunabilen ve herkes için kullanılabilir olan, örneğin küçükbaş hayvan, tahıl taneleri, belli meyveler ya da metaller kullanılıyordu. Metal paranın üretiminin arkasında, söz konusu metal parçasının ağırlığını ve dolayısıyla değerini metalin üzerine basarak kullanımını kolaylaştırma fikri yatıyordu. Daha sonra, artık kendisine ait hiçbir değeri olmayan bir malzemeden oluşan kağıt para gelişti, daha da sonra çok daha soyut olan ve yalnızca hesap dekontunda sayı olarak var olan, hesaptaki para icat edildi. Bir biriyle mal alışverişinde bulunmak isteyen birden fazla kişi varsa, tüm kişilerin birden fazla değiş tokuş partneri arasında seçim yapma imkanı vardır. Ancak şimdi gerçek anlamda bir piyasa oluşuyor. Piyasanın katılımcıları, eğer bu özgürlüğe sahipseler, kendileri için cazip olan değiş tokuş oranına sahip olan, değiş tokuş yapacakları partneri seçecekler. İki değiş tokuş partneri kendisi için uygun değiş tokuş oranını yani en hesaplı fiyatı aradığı için adil bir fiyat ortaya çıkar. Çünkü değiş tokuş partnerlerinin her biri, başka hiçbir değiş tokuş partnerinden daha iyi bir fiyat alamayacağını bilir. Herkesin birden fazla olası değiş tokuş partnerine sahip olduğu, yani kimsenin satmaya, hele belli bir kişiye satmaya mecbur olmadığı bu tür serbest piyasalarda fiyat arz ve talebe göre belirlenir ya da tersine: Arz ve talep fiyata göre düzenlenir. Bir malın fiyatı artarsa, birden fazla kişi bu malı değiş tokuşa sokabilir ya da sokmak ister. Arz artar. Ama aynı
11 11 zamanda artan fiyatla birlikte bu malı daha yüksek fiyata hala almak isteyen kişilerin sayısı azalacaktır. Talep düşer. Böyle bir arz fazlasının sonucu, bazı satıcıların mallarının değiş tokuşunu yapamamasıdır. Bunlar arzlarını geri çekecek, böylece aksine arz yine gerileyecek, talep yine artacak ve fiyat biraz gidip geldikten sonra ve belli bir gecikmeden sonra bir dengeye ulaşacaktır. Yani serbest piyasalarda fiyat önemli bir sinyal işlevi üstlenir: Artan fiyatlar talebin yüksek, düşen fiyatlar ise talebin düşük olduğu sinyalini verir. Malların üreticileri, yüksek fiyatlara ya da yüksek talebe, kendi ekonomik çıkarları açısından, arzlarını genişleterek, düşen talebe de üretim fazlalarını düşürerek tepki verirler. Malların alıcıları tam tersine tepki verirler: Düşen fiyatlara artan taleple, artan fiyatlara düşük taleple tepki verirler. Böylece dengeli fiyat noktasında aynı zamanda optimal temin söz konusu olur. Çünkü fiyat, dengeli fiyatın üzerinde olsaydı, birçok talepçinin bu malı almaya gücü yetmezdi, fiyat daha düşük olsa, birçok üretici malı artık satmazdı. Her iki durumda söz konusu malın tedariki daha düşük olurdu. Bu serbest piyasa ilkesi üzerine kurulan bir ekonominin ne kadar büyük avantajlara sahip olduğu açıktır. Dezavantajlara ve risklere değinmeden önce, beş önemli avantajı saymak istiyorum: 1. Merkezi planlama yapılan ekonomiden farklı olarak, ister tedarikçiler olsun, ister arz edenler, kararlarını büyük ölçüde serbest ve bağımsız olarak verirler. Burada aktörler kendi çıkarlarıyla motive olurlar: Arz edenler pazarda değiş tokuş edebilecekleri malları kendi çıkarları için üretirler, arz edenler de talep edenler de kendi çıkarları için en uygun fiyatı ararlar. Bir devlet ya da resmi kurum baskısının uygulanması gerekmez. Katılımcı kişilerin ahlakı açıdan iyi insanlar olmak istemeleri gibi bir önkoşul koyulması da gerekmez. Piyasa ekonomileri bu kişisel çıkar motoruna dinamizmlerinin önemli bir bölümünü borçludur. 2. Az önce tarif edilen fiyat mekanizması sayesinde arz ve talep en iyi şekilde uyum sağlar, nadiren aşırı arz ya da mal yokluğu ortaya çıkar. Ne talep ediliyorsa o üretilir. Bunun için ekonomik süreci planlamak amacıyla her şeyi bilen bir kurumun var olması gerekmez. Kararlar merkezi olmayan bir şekilde birçok yerde verilir. Bu, sistemin tamamı için hata yapma ihtimalini azaltır.
12 12 3. Fiyat mekanizması aynı zamanda malların mümkün olduğu kadar verimli, yani mümkün olduğu kadar düşük maliyetle ve mümkün olduğu kadar kısa sürede üretilmesini sağlar. Bu, fiyatı düşürür ve daha yüksek bir mal ikmaline imkan verir. 4. Bir bütün olarak tüm bunlar piyasa ekonomilerinin daha yenilikçi ve daha yaratıcı olmasına yol açıyor. Yeni fikirler daha çabuk uygulanıyor, yeni ürünler oluşuyor, kalite artırılabiliyor. 5. Bu yüksek esneklik ve kısa tepki süreleri sayesinde piyasa ekonomileri dahili ve harici risklere ya da şoklara da daha çabuk tepki verebiliyor. Bu avantajlar nedeniyle tüm dünyada serbest piyasaya geçen ve akıllı bir şekilde dünya piyasalarına açılan ülkelerin, tek merkezden planlı ekonomi modeline göre organize olan ülkelere oranla çok daha iyi gelişmiş olması şaşırtıcı değildir. 4 Türkiye nin son yıllardaki olağanüstü atılımı da bu türden açılım süreçlerine dayanıyor. Ancak piyasa ekonomilerinin çok ciddi dezavantajları da var. Bu dezavantajlar, salt piyasa ekonomisinin, yani sosyal yönü ve devlet tarafından düzenlenen bir politikası olmayan bir piyasa ekonomisinin etik olarak meşru kılınamamasıdır. Düzensiz piyasa ekonomisinin laissez-faire (müdahale etmeyin anlayışında) piyasa ekonomisinin 19. yüzyıldan bu yana sürekli olarak hem sosyalistler ve Marksistler, hem de kiliselerin ve dini cemaatlerin temsilcileri tarafından eleştirilmesinin nedeni budur. Söz konusu avantajların bazıları bu şekliyle yalnızca ideal model dünyalarda vardır, dolayısıyla bunların sonuçları doğrudan gerçek hayata uygulanamaz. Bu artık ekonomistler tarafından da daha açık olarak görülüyor. Bu dezavantajların ekolojik ve sosyal bir piyasa ekonomisi yoluyla büyük ölçüde engellenebileceğine gelmeden önce, dezavantajları da aşağıdaki, yine beş maddeden oluşan listede bir araya getirmek istiyorum: 1. Piyasalar kendi kendilerini ayakta tutamazlar. Aksine, uygun şekilde korunup düzenlenmezlerse, kendi kendilerini yok ederler. Engellenmeyen bir piyasa, talep edenler ya da arz edenler tarafında oligopolist ya da tekelci yapıların oluşmasına yol açabilir. Ancak talep edenlerin karşısında az sayıda ya da yalnızca tek bir arz eden bulunursa (ya da tersi olursa), talep edenlerin artık seçimi hakkı kalmaz, rekabet yok olur ve fiyat mekanizması işleyemez. Yani düzenlenmeyen piyasalar içinde kendi kendini yok etme eğilimini barındırır.
13 13 2. Piyasa ekonomisinin işleyebilmek için güvene ihtiyacı vardır. Örneğin satın alınan ürünlerle ilgili bilgilerin gerçekten doğru olduğuna güvenebilmek gerekir. Sözleşmelere uyulacağına, örneğin teslim edilen ürünlerin parasının gerçekten ödeneceğine güvenebilmek gerekir. Üretilen ürünlerin ya da sunulan hizmetlerin uzun vadede kendi üretmediğiniz ama buna rağmen yaşamak için ihtiyaç duyduğunuz mallarla değiş tokuş edebileceğinize güvenebilmek gerekir. Son olarak da bugün dolaşımda bulunan paranın yarın da değiş tokuş aracı olarak kullanılabileceğine güvenmek gerekir. Bu güven sorunu kesinlikle önemsiz değildir. Bu güveni korumak için birçok sosyokültürel anlaşma, hukuki kural ve büyük ölçüde dayanışma gerekir. Bunlar yoksa, artık pek değiş tokuş olmaz ve ekonomi çöker. 3. Bir toplumdaki tüm insanlar, yaşamak için gerekli olan mallarla değiş tokuş etmek için iş güçlerini ya da belli ürünlerini piyasaya sürme olanağına sahip değildir. Piyasa pasifleri grubuna yalnızca engelli insanlar değil, yaşamımızın belli dönemlerinde hepimiz dahiliz: Çocuk, hasta, yaşlı insanlar olarak piyasaya katılmadan geçindirilmek zorundayız. Geleneksel toplumlarda bu işlevi her şeyden önce aile yerine getirir, modern toplumlarda bunun için sosyal güvence sistemine ihtiyaç vardır. 4. Teknik ve organizasyon yenilikleri ve verimlilik ilerlemeleri sayesinde dinamik bir piyasa ekonomisinde belli ürünlere artık ihtiyaç duyulmaması ve bunların üretiminin durdurulmak zorunda kalması her zaman yaşanacak bir durumdur. Bu nedenle örneğin bilgisayarların ve yazıcıların icadından sonra neredeyse hiç kimse daktilo kullanmıyor. Tüm daktilo üreticilerine tüm zamanlar için bundan sonra da daktilo üretebilecekleri ve satabilecekleri garantisini vermek zorunda kalınsa, bu ölümcül olurdu. Alman ekonomist Joseph Schumpeter in verdiği adla 5 bu yaratıcı yıkım süreci bir yandan bu olmadan ilerleme olamayacağı için istenen bir durumdur. Ancak diğer taraftan bu tür eskimiş malların üretimi için büyük bir zorluk anlamına da geliyor. Gelir olanaklarını, işlerini kaybediyorlar. Bu nedenle onların da bu riske karşı güvenceye alınması gerekiyor, aksi halde piyasa ekonomisini kabullenemezler. 19. yüzyılda Avrupa nın sanayileşme sürecinde birçok sorun ve sosyal mücadele, çok yoğun bir yaratıcı yıkım yaşanmasına rağmen henüz gerekli sosyal güvencenin bulunmamasıyla bağlantılıydı. Artan fakirlik ve sosyal eşitsizlik, toplumların istikrarını ve birliğini yok edecek kadar ileriye gidebilir.
14 14 5. Piyasalar her zaman gerektiği gibi işlemez. Bunun çeşitli nedenleri olabilir. Sözlerimi üç örnekle açıklamak istiyorum: Her elektrik üreticisi müşterilerine elektrik sağlamak için kendine ait bir elektrik şebekesi kursaydı, bu inanılmaz pahalı olurdu. Eğer mümkün olsaydı bile, bunu yalnızca çok az sayıda tedarikçi yapabilirdi, diğerlerinin piyasaya girebilmesi için çok büyük bir engel bulunurdu. Bu tür doğal tekeller oldukça fazla malda bulunmaktadır. Bunlar devletin müdahalesini gerektirir. Ya devletin kendisi elektrik üreticisi olarak ortaya çıkar ya da elektrik şebekelerinin kullanımını, şebekelerin sahiplerinin rakiplerinin elektriklerini bu şebekeden adil bir fiyatla geçirmesine izin vereceği şekilde düzenler. İkinci bir örnek: Birçok piyasada zorunlu olarak talep ve arz arasında bir asimetri vardır, örneğin sağlık piyasasında: Doktor hem sağlık hizmetini sunan, hem de hastanın hangi sağlık hizmetine ihtiyacı olduğunu bilen ve buna karar veren kişidir. Bu nedenle burada salt serbest bir piyasaya işleyemez. Hastalar çaresiz bir şekilde doktorların sömürüsüne maruz kalırlardı. Burada da düzenleyici müdahalede bulunmak gerekiyor, örneğin doktorlar için meslek etiği, sabit ücretler ve hastalar için sağlık sigortası yoluyla. Üçüncüsü nihayet piyasalar kamu mallarını temin etmek için işlemezler. Kamu malları, kullanımından kimsenin mahrum bırakılamayacağı mallardır. Bu özellik nedeniyle pek kimse bir kamu malını arz etmek için masrafları ödemeye hazır değildir, çünkü malı başkası da üretse kendisi yine bundan aynı şekilde yararlanabilecektir. Uç örneklerde bu tür bir kamu malı hiç arz edilmemektedir. Bunun iyi örnekleri arasında kamu güvenliği, iyi bir trafik altyapısı, temiz hava ya da iklim değişikliğinin hafifletilmesi sayılabilir. Burada da bu tür kamu mallarını temin etmek için devletin ya da üretici birliklerinin devreye girmesi gerekir. 6 Şunu çok açık olarak söylemek istiyorum: Bu dezavantajlar öylesine ağırdır ki, ben serbest piyasa ekonomisini ancak bu dezavantajları bir şekilde ortadan kaldırmak ya da en azından ciddi oranda hafifletmek mümkün olduğunda ahlaken meşru olarak kabul ediyorum. Elbette bunun nasıl başarılı olabileceğine dair bir fikir de var. Almanya da bu fikre sosyal piyasa ekonomisi adı veriliyor Sosyal Piyasa Ekonomisi Konsepti Sosyal piyasa ekonomisi fikri daha İkinci Dünya Savaşı sırasında, sıkça Hıristiyanlık inançlarının sağladığı motivasyonla savaştan ve Nazi döneminden sonra Almanya nın geleceğini düşünen ekonomistler tarafından
15 15 geliştirilmişti. Sosyal piyasa ekonomisi kavramının mucidi, kavramı 1946 yılında Wirtschaftslenkung und Marktwirtschaft (ekonominin yönetimi ve piyasa ekonomisi) 8 kitabında geliştiren, din sosyoloğu, kültür antropoloğu ve iktisat bilimcisi Alfred Müller-Armack tır ( ). Bu arada kitap büyük ölçüde Nazi döneminde Münster yakınlarındaki Vreden- Ellewick teki bir Katolik manastırında yazılmıştı. Freiburg Okulunun kurucusu olan Franz Böhm ( ), Walter Eucken ( ) 9 ve Hans Großmann-Doerth ( ) gibi iktisat bilimcileri de benzer konseptler geliştirmişti. Bunların arasında Müller Armack ın yanında sıkça Wilhelm Röpke ( ) ve Alexander Rüstow ( ) da sayılmaktadır. Bu arada son ikisi bu dönemde İstanbul da yaşıyorlardı, çünkü Nasyonal Sosyalizme açıkça direndikleri için Almanya yı terk etmek ve Türkiye den sığınma hakkı ve bilimsel çalışma olanakları almışlardı. O zamanki neo liberaller laissez-faire kapitalizmini yoğun olarak eleştiriyor, güçlü, ekonomiyi düzenleyen, bireysel çıkarların üzerinde bulunan bir devlet talep ediyorlardı ve serbest bir piyasanın yalnızca devlet tarafından oluşturulan çerçeve düzene tabi olduğunda gerçekten işleyebileceğinin ve toplumun çıkarlarına hizmet edebileceğinin propagandasını yapıyorlardı. Bu nedenle Freiburg Okulu, laissez-faire liberalizmiyle ve 19. yüzyılın minimal devlet ( gece bekçisi devlet ) anlayışıyla arasına mesafe koymak için aynı zamanda Ordoliberalizm (düzenli liberalizm) tanımını da almıştır. Sosyal piyasa ekonomisi fikri Almanya da 20 Haziran 1948 yılında yapılan para reformu ve İngiliz-Amerikan işgal bölgesinin o zamanki ekonomi idaresi müdürü Ludwig Erhard tarafından yürütülen devlet fiyat ve miktar kurallarının kaldırılmasıyla siyasi olarak etkili oldu. 10 Bugün geriye bakıldığında sıkça ifade edildiğinden farklı olarak reform hemen kabul görmedi. Başta mal arzı büyüdü ama fiyatlar da yükseldi, işsizlik arttı ve dolayısıyla olumsuz görüşler ve eleştiri de arttı. Kasım 1948 de sendikalar bu ekonomi politikasını protesto etmek için Federal Almanya nın savaş sonrası dönemdeki tek genel grev çağrısında bulundu yılında yapılan federal meclis seçim kampanyasında SPD Erhard ı Alman ekonomisini yıkıma sürüklemekle suçladı. Ahlen programında daha 1947 yılında bir Hıristiyan sosyalizmi propagandası yapan CDU içinde de büyük bir direniş vardı. Ancak sonunda Erhard sosyal yükümlülükler içeren piyasa ekonomisini kabul ettirmeyi başardı. Tam istihdam ancak beş yıl sonra, 1954 yılında sağlandı. Sosyal piyasa ekonomisi Marshall planına rağmen
16 16 başta kesinlikle uzun yokluk dönemlerinden geçmek zorunda kaldı. Bu arada girişimciler tarafında da ciddi bir direniş vardı. Alman Endüstrisi Federal Birliği 1957 yılında bile sosyal piyasa ekonomisi konseptinin vazgeçilmez olan başka bir yönüne, rekabetin sınırlanmasına karşı kanuna ve bir kartel kurumunun oluşturulmasına karşı mücadele ediyordu. Erhard ın ekonomi politikasının sonunda her şeye rağmen siyasi bir başarı haline gelmesini özellikle iki faktöre; birincisi doğal olarak Batılı ülkelerden, özellikle ABD tarafından yoğun olarak teşvik edilen Alman ekonomik mucizesinin olağanüstü kalkınmasına ama diğer yandan da sosyal piyasa ekonomisi kavramıyla, iktisat bilimciler tarafından geliştirilen piyasa dostu bir konsepti, serbest piyasa ekonomisine karşı güçlü bir kuşku besleyen siyasi kamuoyuna kabul ettirme olanağı sağlayan, kapitalizm ile sosyalizmi barıştırmak için üçüncü bir yolun formülünün bulunmuş olması gerçeğine borçludur. Sosyal ve ekolojik bir piyasa ekonomisinin belirleyici vasıfları olarak aşağıdaki beş nokta sayılabilir. 1. Piyasaların işleyebilmek için yasal düzenlemelerden ve kurumlardan oluşan bir çerçeve düzene ihtiyacı vardır. Bunlara kartelleri ve tekelleri engelleyen bir kartel makamı, özel mülkiyetin ve sözleşme özgürlüğünün garanti edilmesi, sorumluluk ilkesine uyulması ve kadın ve erkek yurttaşların başkalarına karşı hukuki taleplerini etkili bir şekilde işleyen ve yolsuzluk yapmayan bir mahkeme karşısında dava etme izni veren bir hukuk sistemi dahildir. Bağımsız bir merkez bankasının, para istikrarını sağlayabilecek durumda olması gerekir. Birçok piyasada bulunan asimetri nedeniyle tüketiciyi koruma mevzuatı, kalite kontrolü, zayıf piyasa katılımcılarının korunması için işaretleme kuralları gibi bir şeyin olması gerekir. 2. Kamu mallarının temini devlet tarafından yapılmalı ya da devletin talimatıyla garanti edilmelidir. Bunların arasında özellikle kamu güvenliği, altyapı, eğitim, sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması sayılabilir. 3. Piyasada pasif olan insanların onurlu bir şekilde geçimini sağlamasını güvenceye almak için insanları hastalık, kaza, işsizlik, yaşlılıkta fakirlik ve bakıma muhtaçlık gibi merkezi hayat risklerinden koruyan sosyal güvenlik sistemleri gereklidir.
17 17 4. Piyasa ekonomilerindeki ekonomik süreçler sıkça döngüseldir. Arz ve talep arasındaki uyarlama her zaman sorunsuz bir şekilde işlemediği için sürekli olarak üretim fazlası, fiyat balonları, konjonktürel çökmeler yaşanır. Devletin bu tür krizlerin etkilerini mümkün olduğu kadar düşük tutmaya çalışması gerekir. Bu, döngüsel olmayan bir konjonktür politikasıyla başarılabilir. Ancak bunun yalnızca zayıflık dönemlerinde döngüsel olmayan bir şekilde devletin cebinden daha fazla büyüme sağlamaması gerekir, büyüme dönemlerinde de yine döngüsel olmayan şekilde ortaya çıkan devlet borcunun tekrar azaltılması ya da bir sonraki kriz için rezerv oluşturulması sağlanmalıdır. İkincisi son on yıllarda ciddi bir şekilde ihmal edildiği için birçok ülkede aşırı yüksek devlet borçları sorunuyla karşı karşıyayız. 5. Tüm bu piyasayı düzenleme, döngüsel olmayan ekonomi politikası ve sosyal güvence önlemleriyle baş edebilmek için gerçekten bunları yapabilecek durumda olan, yani verimli bir yönetimi ve işleyen bir demokratik kontrolü ve meşruiyeti olan güçlü bir devlet gerekir. Her şeyden önce ekonomik gücün siyasi karar süreçlerini antidemokratik bir şekilde bozmamasına dikkat edilmelidir. Devletin üstünlüğü, devletin kamu yararı çıkarına ve belli grupların ekonomik çıkarlarından bağımsız olarak piyasaya düzenleyici olarak müdahale etmesi anlamına gelir. Devletin üstünlüğü, devletin kendisinin ekonomik aktör olarak etkin olması gerektiği anlamına gelmez. Sayılan bu beş nokta eksiksiz ve tüm somutlaştırmalarında sosyal piyasa ekonomisini savunanların bir uzlaşması değildir. Çünkü sosyal piyasa ekonomisi konsepti baştan beri o zamanlar da bugün de kendi çıkarları için kullanmak isteyen kişilerin istediği kadar birlik içerisinde değildi. Biri daha çok ordoliberal ve diğeri daha çok sosyal politik olan iki kaba yön arasında ayrım yapmak gerekiyor. Düzenleme politikasını savunan titiz Eucken, ama sonuçta Erhard için de serbest piyasanın kendisinin de zaten sosyal olduğu, çünkü serbest fiyat oluşumu ve rekabet nedeniyle bir yandan mümkün olduğu kadar büyük fırsatlar sunan ama diğer yandan da tek taraflı güç yoğunlaşmalarını engelleyen ilişkiler ortaya çıkardığını biliyordu. Bu nedenle Erhard tekrar tekrar şunu vurgulayabiliyordu: Serbest ve sosyal kavramları birbiriyle örtüşüyor; ekonomi ne kadar serbestse aynı zamanda o kadar sosyal olur. 11 Yani bu görüşe göre sosyal eki serbest piyasa ekonomisi kavramına aslında yeni bir şey eklemiyor.
18 18 Buna karşılık Müller-Armack, Röpke ve Rüstow, piyasanın bir tür yarı makine olduğu, kesinlikle yönlendirme gerektirdiği, üstelik de yalnızca mümkün olduğu kadar sabit tutulması gereken bir çerçeve düzenleme ile değil, aynı zamanda sosyal ve konjonktür politikası hedefleriyle de yönlendirilmesi gerektiği görüşünü savunuyordu. Bunlara göre alınacak önlemlerin piyasaya uygunluğu önemli bir kriterdi ama piyasa mekanizmasının enstrüman karakteri ve sosyal politika hedeflerine tabi kılınması, onlarda daha güçlü bir şekilde vurgulanıyordu. Yani sosyal sıfatı burada ek, serbest piyasa ekonomisine bir yeterlilik veren bir anlama sahiptir, bu nedenle Müller-Armack sosyal piyasa ekonomisini büyük S harfiyle yazmakta ısrar ediyordu. Konsepti, hangi toplumda yaşamak istediğimiz sorusu hakkında geniş bir toplumsal tartışmaya açık. Kendisi 1962 yılında sosyal piyasa ekonomisini açıkça bir sosyal politika temel ilkesine tabi kılmayı teklif etti. 12 Burada daha o zamandan çevre korumasıyla ilgili sorulara işaret ediliyordu. 13 Yani oluşturduğu konsept, hiçbir zorluk çıkarmadan, çevrenin korunması hedefinin ekolojik ve sosyal piyasa ekonomisi yönünde eklenmesine olanak veriyor Almanya da Sosyal Piyasa Ekonomisinin Güncel Zorlukları Belki Almanya nın gelişimi örneğinde kısaca sosyal piyasa ekonomisi konseptinin gerçekten statik olmadığını, sosyal piyasa ekonomisinin tek tek unsurlarının sürekli olarak zamana uyarlanmak, bunlarda reformlar yapılmak ve geliştirilmek zorunda olduğunu göstermem gerekir. Almanya da sosyal piyasa ekonomisinin ilk yılları yalnızca hızlı ekonomik büyüme yılları değil, aynı zamanda sosyal güvenliğin kesintisiz olarak geliştirildiği yıllardı. Demografik değişim, dünya piyasasındaki rekabet ve yaklaşmakta olan karbon ekonomisinden yenilenebilir enerjilere doğru geçiş dikkate alındığında, ulaşılan yüksek sosyal devlet transferi düzeyi bu haliyle korunamayacaktır. Özelde sosyal ödemeler nasıl değerlendirilirse değerlendirilsin, birçok faktör, bunların en azından toplamda çok büyük bir yük olduğu, bundan dolayı devlet borçlanmasının çok arttığını, yüksek kesinti yükü nedeniyle ekonomik büyümenin olumsuz etkilendiğini, yanlış teşvikler nedeniyle bireysel performans istekliliğinin zayıfladığını ve üretim faktörlerinin sınıflandırmasını deforme ettiğini gösteriyor. 14 Yeni borçlanma olmadan idare edebilen son denk federal bütçe Almanya da 40 yıl geride kaldı ta henüz %33 olan devlet kotası (tüm devlet ve sosyal sigorta harcamalarının gayri safi yurtiçi hasılaya oranı), daha 1975 yılında ilk zirve noktası olan yaklaşık %49 a ulaştı de bu oran %43,9 oldu ve 2009 yılında mali ve ekonomik kriz nedeniyle %47,6 ya çıktı. 15