1 CONSEIL DE L'EUROPE AVRUPA KONSEYİ AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ İKİNCİ DAİRE SONKAYA - TÜRKİYE DAVASI (Başvuru no: 11261/03) KARARIN ÖZET ÇEVİRİSİ STRAZBURG 12 Şubat 2008 İşbu karar AİHS nin 44. maddesinin 2. paragrafında belirtilen koşullar çerçevesinde kesinleşecek olup bazı şekli düzeltmelere tabi olabilir.
2 USUL Türkiye Cumhuriyeti Devleti aleyhine açılan 11261/03 no lu davanın nedeni T.C vatandaşı Hasan Sonkaya nın ( başvuran ) Avrupa İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunması Sözleşmesinin ( AİHS ) 34. maddesi uyarınca 5 Mart 2003 tarihinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ne ( AİHM ) yapmış olduğu başvurudur. Başvuran, İstanbul Barosu avukatlarından G. Altay tarafından temsil edilmektedir. OLAYLAR I. DAVANIN KOŞULLARI 1965 doğumlu olan başvuran İstanbul da ikamet etmektedir. Olayların meydana geldiği dönemde deri sektöründe faaliyet gösteren Deri-İş Sendikası nın Tuzla Şube başkanlığını yürüten başvuran işten çıkarılan kimselere destek vermek maksadıyla 11 Ekim 2002 tarihinde düzenlenen bir gösteriye katılmıştır. Başvuran Tuzla İlçe Jandarma Komutanlığı tarafından gözaltına alınmıştır. 11 Ekim 2002 tarihinde saat te, yakalanmasının hemen ardından düzenlenen tıbbi raporda başvuranın sağlık durumunun normal olduğu ve baş ağrısından ve buna bağlı bir travmadan şikayetçi olduğunu ifade ettiği bildirilmiştir. Doktor başvuranın Kartal Devlet Hastanesine sevk edilmesini istemiştir. Başvuranla birlikte diğer yedi kişi gözaltına alınmalarını müteakip Orhanlı dispanserine sevk edilmişlerdir. Anılan dispanserde düzenlenen tıbbi raporda başvuranın kendini yaralamak için kendini yere attığı belirtilmiştir. Düzenlendiği saatin belirtilmediği raporda, başvuranın sağ dirseğinde bir lezyon, sağ kol iç tarafında bir ekimoz, sağ omuz ve sağ bacak iç tarafında hiperemiye rastlandığı belirtilmiştir. 12 Ekim 2002 günü saat yedide başvuranla birlikte diğer yedi kişi Tuzla dispanserine götürülmüşlerdir. Düzenlenen raporda başvuranın sağ kol omuz bölgesinde 20 cm. çapında bir ekimoza ve bileklerinde kan toplanmasına rastlandığı belirtilmiştir. Raporun geriye kalanı okunamayacak durumdadır. Başvuran sözkonusu tarihte serbest bırakılmıştır. Başvuran 15 Ekim 2002 tarihinde Güzelbahçe sağlık ocağında muayene edilmiştir. Düzenlenen tıbbi raporda ilgilinin, sağ bileğinde, sağ el orta parmağında ve özellikle burun kemiğinde olmak üzere yüzünde kısa süre önce meydana gelmiş bir travmaya rastlandığı belirtilmiştir. Başvuranın talebi ve kendisine kötü muamelede bulunulduğu yönündeki iddiaları üzerine başvuran 26 Aralık 2002 tarihinde İnsan Hakları Vakfı tarafından muayene edilmiştir. Düzenlenen tıbbi raporda sağ kol iç kısmında 3x3 cm. çapında yeşilimsi sarı renkte bir ekimoza, sağ dirsekte 1x1 cm. çapında kabuk bağlamış bir yaraya, sağ el orta parmağında şişmeye, sağ kol iç kısmında 3x4 cm. çapında sarı mor renkte bir ekimoza, saç derisinde 2x2 cm. çapında bir lezyona ve sağ göz alt kısmında 2x2 cm. çapında bir lezyona rastlandığı belirtilmiştir.
3 Başvuran, gözaltında tutulduğu sırada kendisine kötü muamelede bulundukları iddiasıyla Halil İbrahim Akpınar, Murat Coşkun ve Kenan Çatalçam adlı jandarmalar aleyhinde belirtilmeyen bir tarihte suç duyurusunda bulunmuştur. Tuzla Cumhuriyet Savcılığı 3 Aralık 2002 tarihinde konuyla ilgili olarak takipsizlik kararı vermiştir. Savcılık, başvuranın Tuzla organize deri sanayii bölgesinde düzenlenen izinsiz bir gösteriye katıldığını, dağılmaları yönünde yapılan çağrıya olumsuz cevap vermeleri üzerine jandarmaların başvuranla birlikte yedi kişiyi güç kullanarak gözaltına aldığını, sözkonusu kimselerin jandarma binasına getirildiklerinde slogan attıklarını, başvuranın nezarete konulmamak için direndiğini, nezarete konulması üzerine kendini yaralamak amacıyla kendini yere attığını ve video kayıt cihazının çalıştırılmasıyla birlikte bu davranışına son verdiğini belirtmiştir. Başvuran Kadıköy Ağır Ceza Mahkemesi önünde bu karara itiraz etmiştir. Başvuran kendisine kötü muamelede bulunulması üzerine bayıldığını ve bu olaya şahit olan avukat Cafer Şahinkaya nın konuyla ilgili olarak ifadesine başvurulmadığını belirtmiştir. Ağır Ceza Mahkemesi 28 Ocak 2003 tarihinde itiraz edilen kararı onamıştır. İstanbul Asliye Ceza Mahkemesi 4 Kasım 2003 tarihinde aldığı bir kararla izinsiz gösteriye katılma ve polise mukavemet iddialarıyla ilgili olarak başvuranın beraatına hükmetmiştir. HUKUK I. AİHS NİN 3. MADDESİNİN İHLAL EDİLDİĞİ İDDİASI HAKKINDA Başvuran kendisini gözaltına alan jandarmaların kötü muamelelerine maruz kaldığını iddia etmektedir. Başvuran bu hususta AİHS nin 3. maddesine atıfta bulunmaktadır. Hükümet bu sava karşı çıkmaktadır. A. Kabuledilebilirliğe ilişkin Hükümet iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazında bulunmaktadır. H.L. Birleşik Krallık (no: 45508/99, 10 Eylül 2002) davasına atıfta bulunan Hükümet başvuranın kötü muamele iddialarıyla ilgili olarak İçişleri Bakanlığı aleyhinde tazminat davası açabileceğini savunmaktadır. Başvuran Hükümetin argümanlarına itiraz etmektedir. AİHM, Hükümet tarafından atıfta bulunulan içtihadın aksine mevcut davada başvuranın, devletin ya da devlet idaresinin sorumlu tutulmasına yol açabilecek bir ihmal ya da tıbbi bir kusur nedeniyle maruz kaldığını iddia ettiği kötü muamelelerden değil; gözaltında tutulduğu sırada maruz kaldığı kötü muamelelerden şikayetçi olduğunu tespit etmektedir (Z.W. Birleşik Krallık, no: 34962/97, 27 Kasım 2001). AİHM buna benzer bir itirazı Fazıl Ahmet Tamer ve diğerleri Türkiye davasında (no: 19028/02, prg , 24 Temmuz 2007) reddettiğini tespit etmektedir. Mevcut davayı inceleyen AİHM, Hükümet tarafından halihazırda farklı bir karara varmasını sağlayacak nitelikte ikna edici herhangi bir olgu ya da argüman sunulmadığını değerlendirmektedir. Dolayısıyla Hükümetin bu itirazının reddedilmesi yerinde olacaktır.
4 AİHM başvurunun AİHS nin 35/3 maddesi anlamında açıkça dayanaktan yoksun olmadığını tespit etmektedir. AİHM ayrıca başvurunun başka herhangi bir kabuledilemezlik gerekçesinin bulunmadığını tespit etmektedir. Bu itibarla başvurunun kabuledilebilir ilan edilmesi yerinde olacaktır. B. Esasa ilişkin Hükümet başvuranın 11 Ekim 2002 tarihinde gözaltına alındığını ifade etmektedir. Aynı gün düzenlenen tıbbi raporda başvuranın kol ve bacaklarında ekimoz ve kan toplanmasına rastlandığına işaret edilmiştir. Sözkonusu raporda başvuranın kendisini yere atması sonucunda yaralandığı belirtilmektedir. Gözaltının sona erdiği 12 Ekim 2002 tarihinde düzenlenen tıbbi raporda ise 11 Ekim 2002 tarihli raporda belirtilen izlerin dışında herhangi bir ize rastlanmadığı ifade edilmiştir. Ulusal makamlarca yürütülen ceza soruşturmasına atıfta bulunan Hükümet başvuranın vücudundaki yaraların, başvuranın yakalandığı esnada polise mukavemet etmesinden kaynaklandığını ileri sürmektedir. Hükümetin argümanlarına itiraz eden başvuran iddialarını yinelemektedir. AİHM, gözaltında tutulduğu sırada bir kimsenin tamamen polis memurlarının kontrolü altında bulunduğu halde yaralanması durumunda, bu dönemde meydana gelen her türlü yaralanmanın olaylara ilişkin kuvvetli karineler ortaya çıkmasına neden olacağını anımsatır (bkz. Salman Türkiye, no: 21986/93, prg. 100). Bu itibarla bu yaralanmaların nedeni hakkında makul bir izahat vererek, mağdurun iddiaları hakkında, hele ki bu iddialar tıbbi belgelerle desteklenmişse, şüphe doğuran delilleri sunmak devlete görevi düşmektedir. (bkz., diğer birçokları arasında, Selmouni Fransa, no: 25803/94, prg. 87, Berktay Türkiye, no: 22493/93, prg. 167, 1 Mart 2001, Ayşe Tepe Türkiye, no: 29422/95, prg. 35, 22 Temmuz 2003, ve Soner Önder Türkiye, no: 39813/98, prg. 34, 12 Temmuz 2005). Mevcut davada AİHM başvuranın 11, 12, 15 Ekim ve 26 Aralık 2002 tarihlerinde muayene edildiğini tespit etmektedir. 11 Ekim 2002 tarihinde yakalanmasının hemen ardından düzenlenen ilk raporda başvuranın sağlık durumunun iyi olduğu belirtilerek başvuranın baş ağrısından ve buna bağlı bir travmadan şikayetçi olduğunu beyan ettiği ifade edilmiştir. Gözaltına alınmasını müteakip aynı gün Tuzla dispanseri tarafından düzenlenen ikinci raporda başvuranın sağ dirseğinde bir lezyona, sağ kolunun iç kısmında bir ekimoza, sağ omzunda ve sağ bacağında kan toplanmasına rastlandığı belirtilmiştir. Ancak 15 Ekim 2002 tarihinde Güzelbahçe Sağlık Ocağı tarafından düzenlenen raporda başvuranın sağ bileğinde, sağ el orta parmağında ve özellikle burun kemiğinde olmak üzere yüzünde kısa bir süre önce meydana gelmiş bir travmaya rastlandığı belirtilmiştir. Başvuranın talebi üzerine 26 Aralık 2002 tarihinde Türkiye İnsan Hakları Vakfı tarafından düzenlenen tıbbi raporda ise başvuranın vücudunda daha önceki raporlarda sözü edilmeyen ekimozlara rastlandığı ifade edilmiştir. Hükümetin öne sürdüğü üzere başvuranın yakalandığı sırada polise mukavemet ettiği varsayılsa dahi, başvuranın vücudundaki lezyon ve ekimoz izlerinin farklılaştığı ve ardı ardına farklı doktorlarca muayene edilmesiyle birlikte bu izlerin arttığını kaydetmek gerekir. Sonuç olarak AİHM Hükümetin izahatından tatmin olmamıştır. Bu itibarla, gerek Hükümet tarafından makul bir izahat verilmemiş olması gerek sözkonusu tıbbi raporlar arasındaki tutarsızlıklar gerekse başvuranı muayene eden farklı doktorlar tarafından tespit edilen izler nedeniyle farklı sağlık merkezleri tarafından başlangıçta yapılan
5 tıbbi muayenelerin usulüne uygun olarak yapılmadığını kabul etmek gerekir (bkz. Akkoç Türkiye, no /93 ve 22948/93, prg. 118, ve Soner Önder Türkiye, no: 39813/98, prg. 36, 12 Temmuz 2005). AİHM, savcılık tarafından yürütülen ceza soruşturmasının başvuranın vücudunda tespit edilen yaraların kaynağına ilişkin geçerli bir izahat sunmadığını kaydetmektedir. Yetkili makamların denetimleri altında bulunan kimselerle ilgili sorumluluğuna dikkat çeken AİHM ye göre böylesi bir durum, devletin AİHS nin 3. maddesi bakımından polis memurlarının yahut cezaevi kurumunun denetimine bırakılmış hassas durumdaki kimseleri koruma yükümlülüğünü yerine getirmediği anlamına gelir. Bu durumda devlet, kötü muamele mağdurları tarafından haklarında suçlamada bulunulan sanıkların beraat etmiş olmalarını (bkz., diğerleri arasında, Esen Türkiye, no: 29484/95, prg. 28, 22 Temmuz 2003) ya da terör veya organize suçla mücadeleye bağlı zorlukları haklı bir biçimde ileri süremez (Aksoy Türkiye, 18 Aralık 1996 tarihli karar, prg. 62). Bu itibarla AİHM mevcut davada tespit edilmiş ve çürütülemeyen maddi delillerle desteklenen yara izleri nedeniyle AİHS nin 3. maddesinin esası bakımından ihlal edildiği sonucuna varmaktadır. II. AİHS NİN 41. MADDESİNİN UYGULANMASI HAKKINDA A. Tazminat Başvuran maruz kaldığı manevi zararın tazmini için Euro talep etmektedir. Hükümet bu meblağa itiraz etmektedir. AİHS nin 3. maddesinin ihlal edildiğini göz önünde bulunduran AİHM başvurana manevi tazminat başlığı altında talep ettiği meblağ olan Euro nun ödenmesinin yerinde olacağına hükmetmektedir. B. Yargılama masraf ve giderleri Başvuran ayrıca AİHM önünde yaptığı masraf ve harcamalar için YTL talep etmektedir. Başvuran bu meblağın YTL tutarındaki kısmını başvurunun sunmak maksadıyla yatığı masraflar için, 300 YTL tutarındaki kısmını tercüme masrafları için 210 YTL lik kısmını ise iletişim ve fotokopi harcamaları için talep etmektedir. Başvuran bu talebiyle ilgili olarak herhangi bir fatura ya da belge sunmamıştır. Hükümet bu meblağa itiraz etmektedir. AİHM içtihadına göre bir başvuran, yargılama masraf ve giderlerinin iadesini ancak bu masraf ve giderlerin gerçekliğini, gerekliliğini ve de makul oranda olduğunu ortaya koyduğu müddetçe temin edebilir. Mevcut davada başvuranın talebini destekleyici mahiyette herhangi bir belge sunmadığını kaydeden AİHM yukarıda anılan kıstasları göz önünde bulundurarak başvuranın yargılama masraf giderlerine ilişkin talebini reddeder.
6 C. Gecikme faizi AİHM, Avrupa Merkez Bankası nın marjinal kredi kolaylıklarına uyguladığı faiz oranına üç puanlık bir artışın ekleneceğini belirtmektedir. BU GEREKÇELERE DAYANARAK AİHM, OYBİRLİĞİ İLE 1. Başvurunun kabuledilebilir olduğuna ; 2. AİHS nin 3. maddesinin esası bakımından ihlal edildiğine ; 3. a) AİHS nin 44/2 maddesi gereğince kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç ay içinde, ödeme tarihindeki döviz kuru üzerinden YTL ye çevrilmek üzere, Savunmacı Devlet tarafından, miktara yansıtılabilecek her türlü vergiden muaf tutularak manevi tazminat başlığı altında başvurana Euro (beş bin Euro) ödenmesine; b) sözkonusu sürenin bittiği tarihten itibaren ödemenin yapılmasına kadar Hükümet tarafından, Avrupa Merkez Bankası nın o dönem için geçerli olan faiz oranının üç puan fazlasına eşit oranda basit faiz uygulanmasına ; 4. Adil tatmine ilişkin diğer taleplerin reddine ; Karar vermiştir. İşbu karar Fransızca olarak hazırlanmış ve AİHM nin iç tüzüğünün 77. maddesinin 2. ve 3. paragraflarına uygun olarak 12 Şubat 2008 tarihinde yazılı olarak bildirilmiştir.