Kuzey ışıkları, Kutuplara yakın bölgelerde gökyüzünde görülen, yeryüzünün manyetik alanı ile Güneş’ten gelen yüklü parçacıkların etkileşime geçmesi sonucu ortaya çıkan doğal ışımalardır. Kuzey enlemlerde bu etki Aurora Borealis ya da kuzey ışıkları olarak adlandırılır. Güney enlemlerindeki oluşum, Aurora Australis (güney kutup ışıkları), benzer özelliklere sahiptir.
Bu ışıklar, genellikle geceleri gözlemlenir, ağırlıklı olarak iyonosferde oluşurlar. Bu olay yaygın olarak 60 ve 72 derece kuzey ve güney enlemleri arasında görünür, bu da arktik ve antarktik kutup dairelerinin içinde yer alır. Kuzey ışıklarının görünme olasılığı, kuzey manyetik kutbuna yaklaştıkça artar. Aurora borealis sıklıkla gündönümlerinde oluşur.
Auroralar bütün yeryüzünden ve diğer gezegenlerde de gözlemlenebilir. Daha uzun süreli karanlık ve manyetik alan dolayısıyla, kutuplara yakınlaştıkça daha çok görünür olurlar.
Kuzey Işıkları Nasıl Oluşur?
Kuzey ışıklarının oluşumunu anlatmadan önce güneş rüzgarları ve manyetosferi açıklamamız gerekiyor. Yeryüzü sürekli güneş rüzgarlarının etkisi altındadır. Güneş rüzgarları Güneş’in en son katmanındaki çok sıcak korona katmanından her yönde yayılan sıcak plazmadır. Plazma gaz haline serbest elektronlar ve pozitif iyonlardır. Bu elektronlar ve iyonlar genellikle Güneş’e geri döner fakat hızlı parçacıklar olduğu için bazıları uzaya yayılır ve Düyamıza ve diğer gezegenlere kadar ulaşabilir. Güneş rüzgarı genellikle yeryüzüne 400 km/saniye hızında ulaşır.
Manyetosfer, Dünya’nın kendi manyetik etkisi tarafından tutulan uzayda küre biçimindeki bir alandır. Manyetosfer güneş rüzgarının yolu üzerinde bir engel oluşturur, Dünya’ya gelmesini engeller ve güneş rüzgarının yeryüzünün yaklaşık 70,000 km dışından dolaşmasına neden olur. Manyetosferdeki enerji yüklü elektronlar ve iyonlar manyetik alan çizgilerini izleyerek atmosferin kutup bölgelerine doğru hareket eder.
Kuzey Işıkları aslında Dünya atmosferindeki gaz parçacıkları ile güneş atmosferinden salınan yüklü parçacıklarla çarpışmaların sonucudur. Detaylandırmak gerekirse, Güneşten gelen yüklü parçacıklar Dünya’ya yaklaştıkları zaman Dünya manyetik alanına yakalanırlar. Parçacıklar direkt yeryüzüne ilerlemezler, manyetik alan çizgileri etrafında dolanmaya ve kutuplara doğru gitmeye başlarlar. Bu ilerleme esnasında parçacıklar ve atmosferdeki gazlar arasında bir alışveriş başlar. Parçacıklar havayı iyonize ederler, Örneğin normalde artı veya eksi yükü olmayan oksijen ve azot gazları yüklü hale gelir. Fakat bu uzun sürmez. Elektronlar tekrar atomlarına geri döndükleri (rekombinasyon) zaman, bu atomlardan etrafa ışık saçılır. İşte bu ışıklar olağanüstü bir görüntü sergileyen kuzey ışıklarıdır.
Kuzey Işıkları ne renk?
Kutup ışıklarının renkleri, hangi atomların çarpıştığına ve çarpışma yüksekliğine bağlı olarak değişir. En sık kuzey ışıkları ile ilişkilendirilen renkler pembe, yeşil, sarı, mavi, mor ve ara sıra turuncu ve beyazdır. Renklerdeki farklılıklar çarpışan gaz parçacıklarının(Genellikle oksijen ve Azot) türünden ve yükseklikten kaynaklanmaktadır.
Dünyadan görülen en yaygın renk olan yeşil, yüklü parçacıklar düşük yüksekliklerde (yaklaşık 100-300 km) oksijenle çarpıştığında üretilir. Bazen, daha düşük yüksekliklerdeki (yaklaşık 100 km) azot molekülleriyle çarpışma sonucu kuzey ışıkları pembe veya kırmızı renkte olabilir.
Atmosferin daha yüksek (300-400 km) noktalarındaki, atomik oksijen ile çarpışmalar yeşil yerine kırmızı üretir. Atmosfer yüksek bölgelerde daha az yoğun olduğu için, kırmızı ışık üretmek daha fazla enerji gerektirir ve daha fazla zaman(iki dakikaya kadar) alır. Oysa yeşil ışık daha düşük yüksekliklerde hızlı bir şekilde (yaklaşık bir saniye) üretilebilir.
Hidrojen ve helyum da mavi ve mor üretebilir fakat bu renkleri çok göremeyiz. Bunun sebebi bu renkleri gece gökyüzünde çıplak gözle görmenin zor olmasıdır.
Kuzey Işıklarını İzlemek İçin En İyi Yer Neresidir? Kuzey ışıkları nereden görülür?
Kuzey ışıkları manyetik kutupların yakınında meydana geldiğinden, bu kutuplara mümkün olduğunca yaklaşmak, aurora görme şansını hızla arttırır. Manyetik güney kutbu Antarktika’da olduğundan, genellikle kuzey ışıkları kuze kutuba yakın yerlerde izlenir. Bununla birlikte, güçlü güneş fırtınaları sırasında aurora australis’in(kutup isiklari’nin güney magnetik kutbu çevresinde görülenleri) Avustralya’nın güneyindeki yerlerde oldukça sık görüldüğü belirtilmelidir. Ancak, genel olarak konuşursak, aurora izlemenin en iyi yerleri genellikle Kuzey Amerika veya Avrupa’dır.
Kuzey Amerika’da, Kanada’nın kuzeybatı bölgeleri, özellikle Yukon, Nunavut ve Alaska uygundur. Avrupa’da, İskandinavya, özellikle Norveç, İsveç ve Finlandiya’nın Laponya bölgeleri kuzey ışıkları görmek için çok iyidir. İzlanda aynı zamanda kuzey ışıkları için iyi bir yerdir ve Grönland’ın güney ucunda da görülebilir.
Işık kirliliği kuzey ışıklarını izlemede çok sıkıntı çıkaran bir durumdur. Bu yüzden kuzey ışıklarını izlemek için en iyi yerler ışık kirliliğinden uzak yerlerdir. Kuzeydeki çoğu durumda bu genellikle bir şehir/kasabaya 30 dakikalık sürüş mesafesindeki, ışık kirliliğinin az olduğu, yerleşim yerlerine uzak yerlerdir. Ayrıca yüksek bir mevkide olmak da kuzey ışıklarını görmede avantaj sağlar.
Kuzey Işıkları Ne Zaman Görülebilir?
Ne zaman Güneşte önemli bir olay olursa ve bu olay Dünya’yı etkileyecek olursa, bu genellikle harika bir kuzey ışıkları şovunun başlayacağı anlamına gelir. Güneşin çok durağan olduğu zamanlar ve çok aktif olduğu zamanlar vardır. Bu güneş döngüsü olarak bilinir ve 11 yıldır. Maksimum solar dönemi ve minimum solar dönemi olduğu dönemler vardır. Maksimum dönemde kuzey ışıkları daha net olarak görülebilir.
Kuzeyde, kış ayları genellikle ışıkları görmek için iyi bir mevsimdir. Uzun süreli karanlık ve net gecelerin sıklığı, kuzey ışıklarını izlemek için birçok iyi fırsat sunar. Genellikle kuzey ışıklarını izlemek için en iyi zaman gece vakti saat 22:00 ile 02:00 arasındadır.
Bölgelere göre en iyi izleme zamanlarına örnek vermek gerekirse;
Alaska(ABD) için kış ayları uzun geceler nedeniyle idealdir, ancak yıl boyunca mümkündür.
Kuzey Kanada için Ağustos ayının sonundan nisanın ortasına kadar
İzlanda için nisan ayının başından eylül ayının sonuna kadar
Norveç için Ekim-Mart ayları arası
Finlandiya için Eylül-Mart ayları arası
İsveç için Eylül ayından Mart ayının sonuna kadar
Grönland için Ağustos Ortası ile Nisan ayı sonları arasındadır.
Aurora ve Kuzey Işıkları Farklı mı?
Kuzey ışıklarına Aurora Borelis denir Çünkü bu ışık gösterisi kuzey yarım kürede meydana gelir. Güneyde meydana gelenler Aurora Australistir. Aurora daha geniş bir anlamı ifade eder. Kuzey ışıkları sadece iki aurora türünden biri olan Aurora Borelistir.
Kuzey Işıkları Tarihi
Uzun yıllar, kuzey ışıkları gibi doğadaki ışık gösterileri batıl inançlar için bir kaynak olmuştur. Örneğin Fransa’daki mağara resimlerinde 30.000 yıl öncesine ait olduğu düşünülen doğa olaylarının çizimleri vardır.
Eski zamanlarda, kuzey ışıklarının-insanlar onlara neyin neden olduğunu gerçekten anlamadan önce- savaş ya da yıkımın habercisi olduğu düşünülüyordu. Aristoteles, Descartes, Goethe ve Halley gibi birçok filozof, yazar ve astronom, çalışmalarında kuzey ışıklarından bahsetmiştir.
1616 yılına gelindiğinde, gökbilimci Galileo Galilei Kuzey ışıkları için, şafağın efsanevi Roma tanrıçası Aurora ve Yunancada kuzeydeki rüzgar anlamına gelen Boreas adını birleştirerek aurora borealis ismini kullandı.
Diğer Gezegenlerde Auroralar
Jüpiter ve Satürn her iki gezegen de Dünya’dakinden çok daha kuvvetli manyetik alanlara sahiptirler ve her ikisinde de Hubble Uzay Teleskobu aracılığı ile aurora iki gezegende de açık olarak gözlendi. Uranüs ve Neptün’de de gözlenen auroralar var. Devasa gaz kütlesindeki auroralar, yeryüzündeki gibi, güneş rüzgarı tarafından güçlendirilmiş gibi gözüküyor.
Mars ve Venüs de aurora oluşumunun gerçekleştiği gezegenlerdendir. Venüs’ün tam bir gezegensel manyetik alanı olmadığı için, Venüs aurorası değişken şekil ve yoğunlukta parça parça dağılır, parlak gözükür.
İlginizi çekebilir: