This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Haziran 1998 ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL M. KEMAL CGAZETESĐNĐN OKURLARINA ARMAĞANIDIR. ATATÜRK'ün Askerlik Üzerine Kitapları (1908-1918) Atatürk, 1893'te (Selanik) girdiği askeri mektebi 1905'te (Đstanbul) kurmay-yüzbaşı rütbesini alarak bitirmişti. M. Kemal'in öğretim durumunu, Selanik'teki askeri ortaokul, manastırda lise (1899) Đstanbul'da harp okulu (1902) ve harp akademisi olarak sıralamak mümkündür. O, bu suretle askeri bilgiler için, zamanının bütün normal öğretim kademelerini başarı ile atlamıştır. Kurmay (erkânı-harp) sınıflarındaki okuma devresi kendisine yükseköğretimin en ileri bilgi ve görgülerini kazandırmıştır. Bunu her vesile ile kendisi daima hatırlardı. O, kurmay sınıflarında iken memleketin siyasi durumu ile ilgilenmiş, istibdada karşı hür fikirler yayan gizli neşriyatı okuması ve arkadaşlarıyla konuşmaları sayesinde, daha o zamandan memleketin siyasi mukadderatı için meşgul olmaya başlamıştır. O yıllarda harp akademisine ayrılan az sayıda genç subay talebeler, binlerce harp okulu gençlerine hitabeden hür fikirleri yaymak için çeşitli vasıtalardan faydalanmışlardı. Bu arada tertip ettikleri gizli gazetelerin yazıları bizzat M. Kemal'in kaleminden çıkmıştır. M. Kemal okuma devrelerinde anlayışlı, zeki ve çalışkan, hatta bazen fazla atılgan bir talebe olarak hocalarının takdirini kazanmış ve dikkat nazarlarını çekmiştir. Aynı zamanda M. Kemal, öğretim devresinin her kısmında yazı yazmaya ve hatta manastırdaki okulda iken edebiyat ve şiire merak sarmış ve hitabet tecrübeleri için hiçbir fırsatı kaçırmamıştır. Ders kitaplarından gayri ne bulursa okumuş, harp akademisinde ve devlet merkezindeki müşahedeleri onda derin izler bırakacak kadar kuvvetli olmuştur. Bu tahsil çağından sonra 1905'den 1908'e kadar M. Kemal, Suriye'de ve Makedonya'da vazife görmüştür. Bu yıllarda M. Kemal, bir taraftan mesleki bilgilerini tatbiki sahada ilerletirken bir taraftan da memleket idaresi için ikinci meşrutiyetin ilanından önceki siyasi faaliyetlere katılmıştı. Bu maksatla Şam'da kurduğu (Ekim 1906) Vatan ve Hürriyet adı altındaki siyasi cemiyetin faaliyetini Makedonya'ya intikal ettirmiş bulunuyordu. Đkinci meşrutiyetten önce Makedonya ve bilhassa Selanik, her bakımdan Osmanlı Đmparatorluğu'nun en faal merkezlerinden biridir. Siyasi fikirler orada teşkilatlanmış ve olgunlaşmış, askeri birliklerin önemli kısımları orada toplanmıştır. Askeri ve sivil aydınlar zümresinin büyük faaliyeti bu bölgede merkezileşmiştir. 1907 yılında M. Kemal, kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesiyle Makedonya üçüncü ordu müfettişliğinde vazifelidir. Aynı zamanda ''Đttihat ve Terakki'' cemiyetinin gizli çalışmalarında yer almaktadır. Makedonya'da (23 Temmuz 1908) hürriyet ilan edilince, Osmanıl Đmparatorluğu'nda ikinci meşrutiyet devri açılmıştır. M. Kemal bu inkılaptan sonra ordu mensuplarının günlük politika konularıyla meşgul olmasını istememektedir. Đktidarı ele alan ve siyasi bir parti olarak iş başına geçen Đttihat ve Terakki mensupları, bu fikri kabul etmek istememektedirler. Çünkü ihtilali başarabilmek için ordu mensuplarına dayanılmış olduğu gibi, iktidarı devam ettirebilmek için de yine onların siyasi faaliyetine ihtiyaç hissediliyordu. M. Kemal, ordunun ıslahını istediği gibi, talim ve terbiye için gerekli çalışmaların yapılmasına çok önem vermekteydi. Meşrutiyetin ilanından sonra, M. Kemal bütün dikkat ve ilgisini askeri çalışmalar üzerinde toplamıştır. O, subayların yeni esaslara göre mesleki bilgilerini arttırmak için yayın yapılmasını lüzumlu addediyordu. Selanik'te Üçüncü Ordu Subay Talimgâhı Komutanlığı'nda (1909) iken, bu işlere daha çok vakit ayırmıştır. Osmanlı ordusunun Alman usulüne göre ıslahat hareketini zaruri bulmakla beraber, yine de kendi askeri hayatımızdan alınmış tecrübelerin bu işte rol oynamasını istemektedir. M. Kemal imzasıyla 1908-1918 yılları arasında küçük broşürler halinde yayımlanmış kitapların tarih sıralarına Sayfa 1
kitap göre isimleri şunlardır: 1) Takımın Muhabere Talimi, General Litzman'dan tercüme, Selanik. 10 Şubat 1324-(1908) (64 sayfa) 2) Cumalı Ordugâhı. Süvari, Bölük, Alay, Liva Talim ve Manevraları. Selanik 1325-(1907) (41 sayfa) 3) Beşinci Kolordu Erkânı-Harbiye Tabiye ve Tatbikat Seyahati. Selanik 1327-(1911) (40 sayfa) (*) 4) Bölüğün Muharebe Talimi. General Litzman'dan tercüme Đstanbul 1328-(1912) (74 sayfa) 5) Zabit ve Kumandan ile Hasbihal. Đstanbul 1334 -(1918) (32 sayfa). Atatürk'ün bu küçük broşürlerini üç kısma ayırmak lazımdır. Birincisi iki kitap halinde olan General Litzman'dan tercümelerdir. Diğer ikisi, askeri tatbikat esnasında tutulan notların krokiler ilavesiyle kitap haline getirilmesidir. ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal'' ise arkadaşı M. Nuri'nin (Conker) ''Zabit ve Kumandan'' adlı eserini okuduktan sonra onunla ''hasbihal'' şeklinde cevabıdır. Şimdi sırasıyla bu kitapların mahiyetine temas edelim: Atatürk, General Litzman'ın ''Seferber mevcudunda Takım, Bölük ve Taburun Muharebe Talimleri'' adındaki eserini (dördüncü baskısı) Türkçeye çevirmiştir. Kendisinin önsözünde de belirttiği gibi bu eserin dilimize çevrilmesini lüzumlu görüyor, fakat başkalarının da aynı fikirle hareket edeceklerini düşünerek kendi tercümesini derhal çıkarmıyor. ''Fakat zannettiğim henüz olmadı'' diyerek eserin ''tekmil münderecatının'' bütün tercümesini beklemeden her meselenin bir kitapçık halinde çıkmasını münasip görüyor. Ayrıca da kaydettiğine göre ''Eser tertibi cihetiyle buna müsaittir'' diyor. Bu tercümede harflerle gösterilen şahıslar yerine Türk isimleri kullanılmış ve haritadaki yer adları da tamamen Türkçe olarak konmuştur. Mesela, Yeşil Tepe, Pınarlıtepe, Föztepe, Yassıtepe gibi. Bunların, Türk okurlarına meseleyi mütalaa ve takip edilişlerinde daha kolaylık olacağını kaydetmektedir. M. Kemal'in imzasını taşıyan bu tercümelerden biri (10 Şubat 1324-1908) Takımın Muharebe Talimi, ikincisi ise Bölüğün Muharebe Talimi'dir (1328-1912). Yukardaki listede 1 ve 4 numaralardır. Birincisinde bir harita ikinci kitapta ise bir kroki vardır. Đkinci kitap doğrudan doğruya askeri bir meseleye dair verilen ''misal'' ile başlar ve daima krokideki isimlere atıf yapılarak açıklamalarda bulunulur. Yeni tabiye ve seferiye külliyatının beşinci numarasını alan bu kitapların, isimlerin değiştirilmesinden gayri, General Litzman'dan tamamen tercüme olduğu anlaşılıyor. Daha önce Selanik'te basılmış birinci kitabın doğrudan doğruya tercümesinden evvel, Atatürk'ün yazdığı önsöz bilhassa dikkate değer. Burada esas fikirleri şudur: Türk ordusunda senelerden beri tatbik edilmekte olan talimnameler bu yıllarda yeni usullere göre değiştirilmektedir. Bu, Türk ordusunun kendi çalışmaları neticesi ve tedrici bir tekamül ile olmadığı için yapılan yeniliklerin askeri hayatta esaslı hazırlıklar olmazsa şaşırtıcı olabileceğine inanıyor ve eldeki eski talimnameler'in zamanın terakkilerine uygun olmadığını kaydederek onların yerine ''zaman-ı hazır harbinin taleb eylediği evsaf ve şeraiti bahşedecek yeni bir kitab-ı mübin koymak mecburidir'' diyor. Böyle bir hazırlık ve çalışma yapılmadığı takdirde neticelerin iyi olmayacağını şu cümle ile belirtmektedir: ''Đşte bugün Osmanlı ordusu, heyet-i askeriyesi bu haldedir. Lakin, ne çare ki bu şaşkınlıktan bugün ihtiraz etmek istersek, yarın derecesi büyüyeceği için ihtiraz imkânı azalacak ya da bir meydan muharebesi ateşli seması altında esbab-ı izalesi mevcudiyetimize tesir-i elim icra edebilecek azim bir şaşkınlıkla nihayet bulacaktır.'' Bu cümle, maalesef mağlup olduğumuz Balkan Harbi'nin adeta bir ön sezisi gibidir. M. Kemal, ordudaki eski talimnameleri, ''sakim âdetleri'' tamamen bırakmak taraftarıdır. Fakat yeniliklere delalet edecek olan her rütbedeki subayların bu bakımdan iyi yetişmeleri şarttır. Kendisi bunun için diyor ki: ''Bu hususta en iyi vasıta talimlerin harp noktai nazarından suret ve muvaffakiyet-i icraiyesini tasvir eden asardan istifade etmektir.'' M. Kemal, elde bulunan eserleri kâfi görmemektedir. Đşte bu itibarla lüzumuna inandığı yabancı eserlerden tercümelere başlamış ve bunlardan ikisini birer küçük broşür olarak neşretmiştir. Bu broşürlerden ikinci grup başka mahiyettedir. Atatürk bir kurmay-subay olarak nazari bilgilere önem verirken, askeri tatbikat ve manevraların, sadece iştirak edenlerin istifadesinde kalmasına gönlü razı olmamaktadır. Bu itibarla, o bu tatbikat esnasında tuttuğu müşahade notlarını ve kumandanların yaptıkları tenkitlerini yazmış ve bunlardan ikisini bol krokilerle yine küçük birer broşür halinde neşretmiştir. Bunlar yukardaki listede 2 ve 3 numaralı olanlardır. Bunlar öyle birer örnektir ki, M. Kemal'in mesleki gelişmesini hazırlamış ve onda müşahade ve tenkid tabiatını olgunlaştırmıştır. Bu kitapların metni okunduğunda, zamanının tarihini de düşünerek, bir hüküm vermek yerinde olur sanırım. Şimdi aynı tarihlere ait Atatürk'ün bana yazdırdığı bir hatırayı burada okumak, kendisinin o devredeki meşguliyetleri için iyi bir fikir verecektir: Atatürk, Selanik'te geçmiş bu olay için hatırasını dikte ettirdiği vakit (1937) yazıyı şu hükümle bitirmişti: ''Kumandanlar madunlarından yüksek ve alim olmalıdırlar.'' Ayrıca da bana tavsiyesi şu olmuştu: ''Bu yazıyı bir gün neşretmek istersen benim o tarihlerde çıkardığım bir tercüme kitabımdaki önsözümü okur ve buna ilave edersin.'' Bu makaleyi o önsözle beraber Belleten'de 1950 yılında bastırdım ve tavsiye ettiği kitabın önsözünün bir kopyası ile fotoğrafını ilave ettim. Yazı şudur: ''Osmanlı Đmparatorluğu'nda 1908 Hürriyet inkılâbı olmuştur. Mustafa Kemal, Makedonya'dadır. Yıl 1909 Sayfa 2
bu müjdeyi Mustafa Kemal'e bildiriyor: Kendisinin planını Mareşal çok beğenmiştir. kendi istediğini tatbik ettirmek onun elindedir. benim hazırlayacağım meseleyi Mareşal'a göstermek ayıp değildir. Mustafa Kemal'i aratıyor ve yanında bulunmasını emrediyor. Manevra bittikten sonra tenkid yapılacaktır. Türk erkân-ı harbiye ve kumanda heyetlerinin kendi vatanlarını nasıl müdafaa etmek lazım geleceğini gösterebilmeleri elbette ondan daha çok mühimdir. Kumandan Hâdi ve Erkân-ı Harbiye Reisi Ali Rıza Paşaları bundan haberdar etmek istiyor. Manastır idadisinde. Kitabın tanıtılmasına geçmeden önce bu yazıları yazmaya kendisini sevk eden M. Erkân-ı Harbiye Reisinin yüzünde müjdeleyici bir beşaret vardır. Selanik'teki büyük kumandanlık (erkân-ı harbiye) kurmayında kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesinde bir subaydır. talim ve terbiye masası şefi olan Mustafa Kemal. Bir muharebe tatbikatı yapılmaktadır. Bunlar sırasıyla şöyledir: Selanik'te Üçüncü Orduda. bir de bu meseleyi tertip eden kendisi değil. Salona giriyorlar. Mustafa Kemal: ''Merak etmeyiniz icabeden izahatı veririm'' sözü ile muhatabını tatmin ederken. Atatürk. Nuri Conker'in hal tercümesi okunacaktır. Vardar nehri havzasında tatbikat başlıyor. Kumandan ve Erkân-ı Harbiye Reisi ayakta dinliyorlar. bu acının açtığı yaranın derinliğini tahmin edersin. bir hasbihal havasını vermektedir. Kemal'in kanaatine göre. Afrika'da Trablusgarp ve Bingazi muharebelerinde. diyor. Mustafa Kemal'e serzenişler devam etmektedir. Nuri Conker'den biraz bilgi vereyim. Mareşal'in fikrine uygun düşmez veyahut Mareşal benim eserime alaka göstermezse.'' Atatürk hakikaten Nuri Conker'i çok severdi. henüz kanaatlerini değiştirmemişlerdir. ancak bazı izahat almaya lüzum gördüğünden plan sahibini davet etmiştir. konuşmaları en samimi bir hava içinde geçer ve birbirlerine senli benli hitap ederlerdi. Onun hareketini doğru bulmayanlar. Đstanbul Harbiye mektebinde. Bir de. Bu tenkidden bütün kumanda ve erkân-ı harbiye heyeti memnun ve müstefid olmuştur. O günün gecesinde. Đstiklâl harbinde ve inkılaplar devrinde. Kemal. Ertesi gün. Almanyalı Mareşal'in tenkidi. Doğuda Muş cephesinde. Bunun sebeplerini şöylece sıralamak mümkündür.1937'de yazdığı mektupta aynen şöyle demektedir: ''Hatay üzüntüsüne Conker'in ölümü acısı karıştı. bunu yapan bizzat Mareşal olmuştur. Nuri (Conker)'in ''Zâbit ve Kumandan'' adlı kitabını okuduktan sonra kaleme aldığı bu yazılarda M. M. Mustafa Kemal. sonra Askeri Rüştiye'de. Atatürk onun arkadaşlığını daima aramış ve birbirlerine karşılıklı vefalı dost olmuşlardır.1. Çünkü kendisi araziye yabancıdır. Ancak burada Nuri Conker'in Atatürk'le olan arkadaşlık derecesine işaret etmek isterim. Bunun üzerine Mustafa Kemal daha ileri giderek: . fazla külfet yüklememek de münasip olur kanaatindeyim. O.kitap yazıdır. o havaliyi Mustafa Kemal kadar tetkik etmek fırsatını bulamamıştır. Osmanlı ordusu hizmetinde bulunan Almanyalı Mareşal Von der Goltz. onu âdeta tahtie ediyorlar: . Mareşal'in bulunduğu salona giderken. Hareket Ordusunda. bizzat Mustafa Kemal'dir. 1937'de Nuri Conker ölünceye kadar hemen ekseri zamanla beraber bulunmuşlardır. üzerinde durulacak mühim bir noktadır. bir davet alıyor. Şimdi neşredilmekte olan bu kitabın baş kısmında M. Mustafa Kemal'i otel koridorunda karşılayan. Onunla şakalaşmaları. filozof.1. bu otele ve Mareşal'in nezdine gitmek üzere. Arnavutluk harekâtında. Muharebenin cereyanı esnasında Mareşal Goltz. bize ders vermek için geliyor. Erkân-ı Harbiye Reisi. Bir kere M. Masa üstünde bir büyük harita durmaktadır. Esasen bence Atatürk'ün Hasbihal'ini okumadan evvel ''Zâbit ve Kumandan'' kitabını okumak lazımdır. karşılıklı kuvvetler harekete geçiyorlar. ''Bana yardım ediniz'' diyor. Bu broşürlerden sonuncusu ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''dir. bunun aksi ayıptır. Paşalar.Canım. holde Mareşal'le karşı karşıya geliyor. ''Millet-i müsellâha'' müellifi olan Goltz'dan istifade etmek. buraya yorgun gelecek olan Mareşal'a. Makedonya'daki Türk ordusuna garnizon tatbikatı yaptırmak üzere. Sofya'da Ataşemiliter iken Mayıs 1330'da yazdığı bu kitap diğerlerinden tamamen farklı bir karakterdedir. Arkadaşı Binbaşı M.'' (*) Đşte bu hatıra M. Mustafa Kemal. Yalnız Mareşal ile Mustafa Kemal konuşmaya başlıyorlar. Mareşal Goltz Selanik'e gelmiştir ve Splandit-Palas'tadır. diyorlar. Kemal hakikaten başlığında belirttiği gibi bir dertleşmede. büyük bir Türk ordusu kumanda ve erkân-ı harbiye heyetinin hiçbir şeyi düşünmez ve hiçbir müdafaa tertibatı alamaz insanlardan teşekkül ettiği zehabını onda uyandırırsak.1937'de vefat eden Nuri Conker için Atatürk bana hitaben Cenevre'ye 16. Selanik civarında tatbikini muvafık gördüğü bir meseleyi hazırlamakla meşguldür. Çanakkale Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde. bu olur. Münakaşa ediliyor ve karar veriliyor: Mustafa Kemal'in planı tatbik edilecektir. Mareşal'in hakkı vardır. Mustafa Kemal. Harp Akademisi'nde mektep arkadaşlığı etmiş olduğu Nuri Conker ile hayatta da hemen daima aynı yerlerde vazife görmüşlerdir. Selanik'e gelecektir. Kolağası Mustafa Kemal'in bu cüretini hayretle karşılıyorlar. işte asıl Türklüğe ve Türk askerliğine yakıştırılamayacak hareket.Büyük âlim. buraya gelecek olan Goltz bizden ders almak için değil. Büyük kumandanlık erkân-ı harbiyesinde. Fakat bütün Makedonya'ya şâmil. Hatta Ankara'ya kısa bir müddet vali ve kumandan vekili oluşunun. Ancak. 11. Selanik'te hep beraber Sayfa 3 .Efendim. herkeste şu intibaı bırakmıştı: ''Kumandanlar mâdunlardan yüksek ve âlim olmalıdırlar. Benim eserim. Kemal'in o tarihlerde mesleki meselelere ne kadar önem verdiğini belirten güzel bir örnektir.bu sözlere şu cevabı veriyor: . Selanik'te mahalle arkadaşı. Mareşal Von der Goltz gelmeden evvel.
Fazlasını yapacağız.'' (S. mektep ve meslek arkadaşlıklarının kısa izahı budur. sahne-i temaşada en muvaffakiyetle verilir. Bu daha ziyade sene-i tedrisiyedeki mesai ile hitamındaki imtihana benzer. Mustafa Kemal. 3) Fikr-i taarruz. binbaşıyı kabul ediyorum. 4) Kendiliğinden iş görmek (bidat-ı zâtiye) ve mesuliyeti deruhte etmek.Evet binbaşıdan yüksek olanlar aybaşında. ''Maksata başlamazdan evvel'' ve mukaddemeden sonra şu fasılları içine alıyor. Harita. tereddüt etmeden.'' (*) Đşte Nuri Conker'le Atatürk'ün mahalle. 1) Đstihkar-ı nefs ve hiss-i fedakâri. bu söz üzerine buna itiraz ediyor ve büyük tasfiye işinin nasıl yapılabileceğini anlamak istiyor. 10) Kitap. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz.Bundan sonrası ne olacak? Mustafa Kemal. Osmanlı Đmparatorluğu'nun yüksek sayılan kumandanları. Atatürk 1937 yılında bu olayı bana şöyle anlatmıştı: ''Đnkılabı ikmal etmek lâzımdır. En çok prova edilen oyunlar. Bugüne kadar yapılan inkılap..Sizler de göstereceğiniz değer. benim için yoktur. Ben. onun için. 1908'in kış aylarından bir gece. faaliyet nispetinde birer vazife alırsınız. Sofrada hazır bulunan öteki arkadaşları. Đstanbul'da Nisan 1330 (1914)'te basılmıştır. şu cevabı vermiştir: . kaybetmeyiz.Bundan sonra ne olacağını. Selanik'te Beyazkule karşısında askeri kulüpte bir konferansı dinleyen bir grup subay aralarında konuşuyorlar. kâfi sayılmaz. 2) Zâbitanın. Memleketi binbir akılsızın eline ve keyfine bırakamam. ahenkli bir kahkaha ile gülüyordu. Fethi (Okyar)'yi yeni inkılapçı Türkiye'nin mümessili sıfatıyla Avrupa'ya gönderirim. yapacağımız inkılap gösterecektir ve sözlerine devam ederek daha kat'i bir ifade ile . kroki ve resim yoktur. Binbaşı Mehmet Nuri imzasıyla çıkan kitap ''Zâbit ve Kumandan'' adını taşır ve ''329 (1913) senesi kış devresinde Birinci Fırka ümera ve zâbitanına verilmiş konferansların'' toplanması ve genişletilmesi ile meydana getirilmiştir. birkaç kafa ile iktifa edebilirim: Mesela Kâzım (Özalp) Köprülü'yü Harbiye nazırı yapacağım. Atatürk'ün ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' kitabı Sofya'da 1330 (1914) yılında yazıldığı halde ''bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir'' diye kaydedilmiştir. Kitap. neferlerin celb-i kulüp ve itimadına mazhariyetleri ve kuvve-i maneviyelerini takviye. felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' (s. Şimdi asıl iki kitap üzerinde biraz durmak isterim. açık ifadelerle yazılmış ve her mesele üzerinde hassasiyetle durulmuştur. O zaman için. Mustafa Kemal'in cevabı şudur: . Bu çok adamların yerine.51. Kemal'in istikbali kucaklayan bu sözlerine. Bütün bu işler içinde sen ne olacaksın? Mustafa Kemal. düşündüklerimi size kısaca anlatayım: Bugünkü. Harp. sizi tanımıyorum'' diyeceklerdir. ben son limit olarak.. vakt-i hazar mesaisinin bir imtihanıdır. derhal soruyorlar: . Mustafa Kemal'in arkadaşlarından biri soruyor: . Nuri Conker'in hayatında yazdığı tek eser olmakla beraber Atatürk'e bir kitap yazdırmaya sebep olduğu için çok değerlidir. üst tarafını yaktıracağım. bu arkadaşının sükûnet bulmasına intizar etti ve sonra ona sordu: . Bu.Niçin gülüyorsun? Gülen arkadaşı cevaben: . Böyle bilirsek bilfiil harp zuhur ettiği zaman hazırlık devri ile asıl icraat devri arasında çok fark görmeyiz. Minber matbaasında 1334 Sayfa 4 . kahkahasını bir türlü yenemeyen.67.Evet inkılap yapacağız. S.'' Arkadaşlarından biri.Seni düşünüyorum da.. s. Nuri Conker bu fasıllarda askeri kanunnameler ve çeşitli talimnamelerin maddelerini alarak üzerlerine durmuş ve onlara dayanarak açıklamalar yapmıştır. yalnız bu umumi cümle ile mukabele etmiştir: . 17 . 52.. bunu yapacağım. Biz bunu yapabiliriz. Ordu kumanda sicilleri için. Sicil defterlerinin binbaşıya kadar olanlarını muhafaza edeceğim. Nuri Conker kitabın mukaddemesinde ''Önümüzde. 101 sahifedir. Sofradaki arkadaşlarından biri Nuri (Conker) M. bu suale sarih cevap vermeden. kendisine daima hatırlatırdı. benim teşkil edeceğim bürolara gelip maaşlarını istedikleri zaman. 78-101.Ben mi? Ben de sizleri o makamlara koyabilen olacağım. Geleceğin büyük kumandanları bunlar olmak gerektir. Nuri (Conker)yi Kumandan ve idare şefi yaparım. S. çeşitli derecelerdeki ''Kumanda ve salahiyet erbabının'' zafer ve galibiyet temin edebilecek surette vazife yapmaları için lüzumlu olan ilmi hasletlerden ve meziyetlerden başka askeri karakterden bahsetmektedir. Kitabın gayesi. 67-78. şaşırmayız.kitap konuştukları zamanki vazife taksimi ile ilgili olduğunu. 5) diyor.Ya bizleri efendim? Mustafa Kemal şu cevabı veriyor: . büro şefleri defterleri tetkik ettikten sonra: ''Efendim defterde sizin isminiz yoktur. Asıl fikir olarak da sulh zamanında harpte imiş gibi hazırlanmak icabettiğine şu cümlelerle işaret etmektedir: ''Biz kendimizi daima hal-i harpte bilmeliyiz. s.
kendi bilgilerinden ve fikirlerinden başkalarının da istifade etmesini istemiş olduğu görülecektir. hatta aynen cümleler alarak izah ediyor ve kendi fikirlerini ekliyor. Mesela istikbalin devlet kurucusu ve inkılapçısı şu suali yazdığı zaman acaba ne düşünüyordu: ''Şimdi. kuvve-i maneviye. Doğduğu. şu meydana çıkıyor ki. A. ''Bu güzel ve kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç'' kaldığını esefle kaydeden Atatürk. Atatürk'ün en çok üzerinde durduğu bölümün ''Đnisiyatif'' başlığı altındaki yazılardır. Atatürk'te Balkan harbinin acıları çok derin ve büyüktür. XX. onların itimatlarını kazanacak ve onlara manevi kuvvetleri ilham vesaitini tayin edeceğiz?'' Dördüncü başlık ''Ruh-ı taarruz''dur. o tarihlerdeki Mustafa Kemal'i bize bizzat kendi kaleminden en iyi tanıtan bir eserdir. 17). Çünkü bu yazılar. Nuri: Umumi Bingazi ve Havalisi Kuvvetleri Erkânı Harbiye Reisi Diğer beş resim Derne'de çekilmiş grup halindekilerdir. AFETĐNAN 27 Mayıs 1959 Sayfa 5 . Burada yeni harflerle okuyacak olanlara eski harflerle basılmış kitabın kısa bir tasvirini yapmış oldum. Prof. (S. bu kitapların hepsini bir bütün halinde görüp Atatürk'ün o tarihlerdeki (1908-1914) mesleki endişelerini ve okumaya verdiği değeri anlayacaklardır. senenin mayısında okuyabildim. Fakat merak etme. Sıra ile satır satır. asrın milletçe ve dünyaca büyük adam tanıdığı Atatürk'ün hayatının belirli bir devresinde fikri çalışmalarını aksettirmesi bakımından çok önemlidir. insan kudretine büyük değer veren Atatürk'ün bu kitabındaki şu cümlesi ne kadar çok şey ifade etmektedir: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir'' diye yazdığı cümleyi ismini vermediği bir filozofa atfetmektedir. fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. Nuri Conker'in kitabının her bölümü üzerinde ayrı ayrı dururken kendi fikirlerini verdiği misallerle de zenginleştirerek o kadar güzel yazıyor ki. Bu kelimenin izahı ''kendiliğinden hareket ve iş görme''dir. Fenne.'' S. adeta bu cümleler istikbalin müjdelerini içinde barındırmaktadır. Kemal'in madalyon içinde bir asker resmi vardır ve imzası da ''Sofya Ataşemiliteri Erkanı Harbiye Kaymakamı M. Diğer köşede ''Erkânı Harbiye binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e'' ibaresi konmuştur. Okuyucular. Meselâ: ''Đnsanlar. ancak emelleri. M. Đlki M. Mustafa Kemal'in bu kitabının son faslı (6) Sirenaik harbi ile ilgili örneklerdir: ''Bizim Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Sonra yine Nuri Conker'in kitabına dönerek hasbihaline devamla diyor ki: ''Ne garip haleti ruhiyedir? Dertli insanlar muhatabanın derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. Yukarıda yayımlandıkları tarih sırasına göre listesini verdiğim kitaplardan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal" 1914'te yazılıp 1918'de basılmış olmakla beraber.kitap (1918)'de Đstanbul'da basılan bu kitabın ilk sahifelerinde sağ köşede M.Bu ifadelerden ve kendisinin sonraları anlattığına göre. 32 sahifedir. 11 Atatürk. Bazı cümlelerin altları da çizilmiştir. öğrenmiş ve öğretmek için de yazmıştır. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. ''6'' bölüme ayrılmıştır. Atatürk yazılarına şu cümle ile başlıyor: ''329 (1913) senesi kışında Birinci Fırka zâbit ve arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut olan'' Zâbit ve Kumandanı. Fakat bazen de tamamen kitabın muhteviyatını bırakarak Nuri Conker'le beraber takip ettikleri manevralardaki kumandan ve zâbitlerin durumlarını ve bilgisizliklerini acıklı bir surette tasvir ediyor. Kemal Nuri Conker'le sakallı olarak Afrika'da Trablus Garp muharebesindeki kıyafetleriyledir. Türkiye'den gidenlerin orada başa geçmeleriyle meydana çıkabilmiştir. Kemal: Derne Kuvvetleri Kumandanı M. O. bu elimizdeki kitapta ilk bölümünde okunacaktır. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri fikirleri. okumuş. Bölüm başlı başına fikir muhassalasıdır. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsaflarının mevcut olduğundan bahsedilmiştir'' diyor. büyüdüğü Selanik'in düşmana hibe edildiğini Afrika'da duyduğu vakit ne kadar elemli günler geçirdiğini burada hatırlatıyor. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. Broşür. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. Đçinde altı tane resim vardır. Atatürk. Dr.'' Bu küçük kitaplar. Atatürk Sofya'da. Fakat buna derhal cevabı Afrikalılarda bu sayılan vasıfların fiil halinde gösterilebilmesi. Nihayet onun. Bu kısımda Japonlardan örnek getirerek bu fasla cevap vermiş oluyor.'' (Nuri Bey'in eseri kitabın kapağında da kaydedildiği gibi nisan ayında basılmıştır). yeni yeni kitaplar okumakta ve onların üzerinde durmaktadır. arkadaşının kitabından çok duygulanmış ve onu beğenmiştir. Ben de Nuri. ilme. bu küçük kitabında okunduğu zaman görüleceği gibi çok meselelere temas etmiştir. Kemal'' yazılıdır.
''önümüzde. bizi utandırmak. harbin. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. Ve derhal intikal ettim ki sen on senelik hayat-ı askeriyenin. vatancüda olmaktan mütehassıl kalbi yaralarına mezcederek bizi ağlatmak. ''sanat-i askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükemmeli.. Ve filhakika mukaddeme-i kelâmın olan. Bir ordunun. KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap. tatlı tecrübelerini ve vicdanında ve dimağında inkişaf-ı tammını bulan o necip ve vatanperverane efkâr ve hissiyatını. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzuubahis kılacağını ve ''nüfuz-i amiriyet''in tahsil ve temkini usullerini irae edeceğini anladığım anda kitabına âşık oldum. M. birkaç gün geç kalmış olmakla cidden ittihama sezayım. en hakikisi'' olduğuna ve Hidemat-ı Seferiye kanunnamesinin bir madde-i mahsusasının da işhadıyla. Bazı takyidattan dolayı tab'ı bugüne kadar teehhür etmiştir. ''zabit ruhunun kuvayi maneviyesini beslemeye hadim olacak nıkat ve keyfiyatın taharri ve imtihaniyle iştigal'' eyleyeceğini. alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. acılıklarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz. mezaya ve secayay-i askeriyeden'' bahsedeceğini. . bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan harb-i ahîrin bize meslek noktainazarından temin-i istifadeden hâli kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha fazla düşündüm. 1330 tarihinde yazılmıştır. Dimağım mübhem hükümlerle kararsızlığını izale edemeden nazarım müteakip satırlara aktı.kitap Yazan: Sofya Ataşemiliteri Erkânıharbiye Kaymakamı M. teşekkür ederek takdir etmeyi bir vecibe bildim. felâketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle efkâr ve hissiyatımıza bir saha-i teellüm açıyorsun. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta.. Fakat eser bir defa elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve bilhassa bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve müessir maanisini dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve istifadenin kıymetini sana. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin kesb-i iktidar ve ehliyet etmesine hizmet eden vakt-i hazar vesait ve vesailile bizzat harp ve onun şerait ve muktezeyatı arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra ''ordumuz zâbitanının kısmıazamının harpte bulunmuş olması dolayısıyla. bu elem-i fikri ve hüzn-i vicdani ile mukaddemeni takip ederken. ''evsaf ve hasail-i ilmiyeden. Kemal ''ZÂBĐT VE KUMANDAN'' ĐLE HASBĐHAL -11329 senesi kışında Birinci Fırka zabit arkadaşlarına verdiğin konferansların tevhidinden vücut bulan ''Zâbit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayısında okuyabildim. hazarda takıbeylemesi lazım gelen ciddiyet-i mesaiye ve bu mesai ile tahkim olunan müktesebat-ı ilmiyenin zamanı hulûlünde müntic-i galibiyet olacak surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri Sayfa 6 . Senin istidlâlâtına iştirak etmek veya etmemekte dumanlı bir muhakeme-i fikriyenin zebunu kaldım.Mukaddemene takaddüm eden beyanatında. Ben. içinde yoğrulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı.
Sukut-ı hayale uğranıldı. (Karıştıran) istikametinde yürüyen alaylara mülaki oldum. Niçin?! Çünkü. Sebep. çünkü. Ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı.. Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve benim gibi birçok rüfekanın kollarımızda beyaz birer band vardır.. bu hiyanetle tevsim olunur.. alay kumandanının kendisi de bilmiyor... Binaenaleyh terbiye-i münferide devrine neticesiz ve muhassalasız hitam verilmiştir. 4. Selanik'te 1327 senesi Haziran'ının on yedinci günü.. Bizden daha büyük hakemler de vardı.. Ya böyle anlaşılmadan verilen emri telakki eden alay kumandanları. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği. Bir alay kumandanına. Raporumuzun bu makam sahibinden Ordu Müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik..zevat oturuyordu. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak vazife-i mühimmeyi ifa edememesine rızay-i kalbi göstermektir ki.. Mavi Kolordu'nun sağ cenahında hareket eden bir fırka kumandanından fırkasına verdiği emir ve fırkasının bulunduğu vaziyetin beyanı -istizah salahiyetini haiz bir zat tarafından. birini sabahleyin.. 5. Biraz intizardan sonra birinci sualin cevabından sarfınazar olunarak Kolordu Kumandanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu.hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde 1 ..... nereye ve ne için?! Bunu. Halbuki. aldığı emrin manasını anlamamıştı.'' Evet. alay kumandanı. Kumandanları zevat-ı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. o kumanda etmiyordu. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden evvel ne görülmüş olduğunu hatırlayalım: Mesela. mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için.'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman -vatanım Selanik'i muharebesiz Yunan ordusuna teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan. Fakat.. Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını -ibret almak... Sahib-i makam ve icraat olanların eşhasa merhamet etmek za'f-ı kalbinde bulunarak ordunun inhitatına yardım etmemeleri.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve fırka kumandanlarının bugünkü terekkiyat-ı askeriye ile mütenasip olarak yetiştirilmek mecburi olan kıtaatı yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez hakayık-ı bahiredendir. Sebep.. Đkincisi birincinin hükmünü iskat ediyordu. Sebep. Fakat. alayını takip Sayfa 7 .. istihza ve adem-i itimad hissiyatı uyandırıyor. Fırka Kumandanı böyle bir suale muhatap olmamış gibi atının üzerinde sakit ve pek ziyade sakin ve ebkem duruyordu. Đşte iki emirname. Ceplerini karıştırdı.Alay ve fırka kumandanının teftiş ve tenkitteki cihetleri zâbitanda hayret. evvela birinciyi ve sonra ikinciyi diyordu... beni hareketleri hakkında tenvir etmesini rica ettim...... dedi. Teftiş edeceği devre-i talimiye muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden bihaberdir.. Orduda netice-i talim ve terbiye ve emrü kumandada ve itaat ve inzibatta hüsnü cereyan aramak serapta taharri-i ab kabilindendir. alayı gidiyordu. Evet.. Henüz ilk emrin icabatını tamamen ifa etmediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. hâlâ.. pek acı bir hakikattir. Ceketinin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. fakat senin de izah ettiğin gibi bu hakikat-i meşumeyi idrak edenler de vardı.Bu hale bir an evvel çaresaz olmaya teşebbüs her sahib-i namus ve vicdanın vazifesidir... verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu. 2.'' Ordumuzda (Goltz)'un talebeliğiyle iştihar edenlerin de çoğu müşarünileyhin ''iyi bir ordu vücuda gelmesine dahli olan avamil-i muhtelifenin en müessiri bilâşek binnefis başındaki amirin tesiridir'' hakikatini idrakte ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülâhazanın en küçük cüzütamlar için de cari olduğunda gafletleri görülüyordu. zevahire rağmen o fırkaya.. . dedi. 3. Fırka kumandanı kıtaat karşısında aldığı seyirci vaz'iyle . Fakat ne maksatla? Hadnaşinas'lığın bir numunesini göstermek maksadıyla. 6.. müşahede ve tetkiklerini sahib-i icraat olanlara arz etmektir.. yine cevap yok! Sebep?! Sebep... adem-i huzurundan daha muzir hissiyat tevlid ediyor.. Bu emirleri gözden geçirdim. Şimdi. alay kumandanı numara sırasıyla tatbikini düşündüğü emirlerin ne birinci ve ne de ikincisini anlamıştı.rica edildi.. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri.. vazifesinin cahilidir... edemezdi.... birini gece aldım. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''.kitap erbabının haiz bulunmaları lazım gelen havas ve mezayay-ı maneviyeye ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor. Devre-i Meşrutiyetin.. bu merakı izale için Fırka kumandanının yanından ayrılarak. Biz hakem idik. Bu noktadaki hakayıkı görüp söylememek ise ordunun ataletine kıymetsiz kalmasına. ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlubiyet-i elimesi acı bir hakikattir.
vaziyetin. dedik. Filhakika. Biz..'' Sonra ne olduğu sizce malumdur. böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay kumandanının namına. Ve demiştik ki. kardeşim. sulh ve asayişte.kitap edenlerden hiç kimse de bilmiyordu. hacalete doğru bir gidişti. ancak. sana hatırlatacak olursam senin zait'ten vacibi de geçerek farz-ı ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. yalnız hüsn-i misal olacak rehberlerle yetiştirilir.. ertesi günü mukabil tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum. Yok. maksada ve araziye muvafık olarak açılması ve daha sonra yayılması ve daha sonra tahsis olunan cephede taarruz ve hücumu ve komşu kıtaat ile irtibatı sevk-u idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden bihaber kolordu ve fırka kumandanları barınamayacakları gibi. Sayfa 8 . Harekatını nihayete kadar takip ettiğim bu fırkanın gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti. bir gün.'' ''Đnsanların hürmet ve taziminin. ve ümmeti tarafından ''Hel yestevi'llezine ya'lemûne ve'llezine lâ ya'lemûn'' mazmununa bir iman-ı fiili gösterilmiş olmasından ruhen mahzuz olurdu.'' Şedit gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahazirinin birer birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alel'umum iyi ordularla iyi kumandanlar yekdiğerinden infilak kabul etmez şeyler nazariyle görülmek için'' izaa-i vakte lüzum ve müsait hal yoktur. Yalnız. (Sirenayik) (Cyrenaique) darülharekatından Balkan yangınına koşarken. mezara doğru bir gidiş olduğuna hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade dûrbin olmak lazım gelmezdi. sanatın bütün icabat ve tedabirine tevessülde muhafaza-i sükûnet ve metanet edildiği halde nâgehzuhur bir sebeb-i meşum'dan dolayı Alayının yüz geri ettiğini gördüğü anda.'' Ve istirham etmiştik ki. müteşebbis ve sahib-i salahiyet bir ordu müfettişinin daire-i teftişinde. bir Alay kumandanına yaraşan cesarete âsumanî bir misal gösterilmiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığına ait faslında bir sahife-i zerrin vücuda getirilmiş bulunurdu. Bir gün. Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. muhtac-ı istirahat olan ve bir heykel-i muzir vaziyetini almaktan başka orduya iyiliği olmayan fırka ve alay kumandanları cay-ı kabul ve atalet bulamazlar.. eser-i cinnet değildir. ''bir kıta ve bahusus zâbitan heyeti. kıtaatından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı.'' Ve izah etmiştik ki ''Ancak malumatlı. nereye gidiliyordu? Bu gidiş elbette.. bütün akraba ve taallûkatım -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından. Alayın topçu ateşi altında. felakete.. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum. kılıcını çekip. itaat ve inkıyadının kendinden maddeten değil. kolordularında. işittim ki vatanım Selanik ve orada anam... faal. düşman piyadesinin tekâsüf eden ateşleri altında. Ve en nihayet. heykel rekzine Cenab-ı Peygamber de razı. Mesela. ''Harpte.. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı.. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!.. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi cerihalarını açmaktan zevk alıyor. Ben de.. atını dört nal sürüp düşmanın şarapnellerini. cahil. Ahlak-ı mükemmele ashabından olanlar ekseriya. halin. enzar-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelam ederler.. beyan etmek isterim ki bu ve bunun gibi asker yığınlarının. Nuri. o feryat bugünkü felaketi nazar-ı vicdan ve nazar-ı akl ile görebilmekten mütehassıl ıstırabatın inikâsatı idi. Fakat merak etme. senin yaralandığın bir muharebede. o zaman. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. Ne garip halet-i ruhiyedir. adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım.. o gidişlerinin muhakkak felakete. alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu. O halde. hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak. Denildi ki bu yükselen feryadın manası yoktur. işte. Đşte. evsaf-ı lâzimeyi haiz kolordu kumandanlarının. riyadan muarradır. Yok. burada. pala yerine dürbün bulundurulsaydı ve bunun için avcı hattının önünde değil.. ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hakim olunacak noktada bulunulsaydı ve ancak.. ''bugün için teşebbüs. kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. kezalik. mermilerini istihkâr ederek geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle Alayını durdurup tekrar hasma tevcih etseydi.'' Ve demiş idik ki ''Ordunun ukde-i hayatı olup birçok ananata bağlı olarak neşvünema ve kemal bulabilen zabturapt-ı askeri hissiyatını bugün Osmanlı Ordusu heyet-i zâbitanında safha-i hakikiyesinde görmeyi talep etmek ahval-i ruhiye-i beşeriyeye adem-i vukuftur. muktedir. bilâkuyud ve müsamaha evsaf ve liyakat-i mahsusa sahibi olmak istidadını izhar edenlerden bir (kumanda ve zâbitan heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. o zaman hükmümüzü vermiş ve saday-ı vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve ''bazı nikatın nazarı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz demiştik. O feryat.. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi icabat-ı ruhiye-i beşeriyedendir. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan Doğan Arslan sırtlarında.. Bu cesaretin hayranıyım: Fakat.. Vukubulan bu tavır ve mişvara mukabil. sağ cenah alaylarından birinin cesur kumandanı.düşmana hibe edilmiştir. işte.. Bir gün.. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık Alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka perişan olmasına da mani olamadı.
ilâh kumandanları yetiştirmek sayesinde.kitap . bence. mün fail olmuştur. asıl ruh-ı sanatını. bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından.. son safhalarında olsun. kumandan olacaktır. Halbuki. zâbitlerini yetiştirmekte nasıl bir bölük kumandanı olduğu. Mektebi Harbiyemizdeki derece-i tahsil ''zâbitlik vezaif-i asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nafiz değildi. Mektebi Harbiyeden alınan şahadetname. ancak bu suretle. Çünki. Çünki bence. o. asıl. ona. ürkenlerdeh daha az ıslatır. zâbit nedir? sual-i zımnisine. lâyık oldukları derece-i ehemmiyette hüsnü tedris ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki beyanatına şahadet ederim.Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman. .bir mülâzım bindi.Muharebede her atılan merminin isabet etmediği hakkında verdiğin teminat hizasında. Humus'ta. ki: Hasail-i merdâne ve hissiyat-ı fedakâranedir. ben. ki: Yüzbaşım ''son zamanlarda yeni çıkan âsar-ı askeriye'yi takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta bana.Đstihkar-ı nefis ve hissi-i fedakâri babında talimnamelerin amik manalı maddeleri üzerine.. o yağmurdan ürkmeyenleri. şerefli insanlar olarak şan-u şerefe sevk ve tevcih olunabilir. . bir takıma! Ve sonra. mülâzım'ın gözlerinde. Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin ahengini bozmaktan korkarak.'' Zâbit ''hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icabedince'' rahat ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. Tobruk'ta.muhassala-i metanet ve besaleti ruhunda bulmuş olan zabitler haizdir. iddia ederim.Sen ''hasâil-i mümtaze-i merdâne ve ahlâk-ı fazıla-ı fedakârane ile tetevvüc etmeyecek kadar malûmat-ı fenniyenin. diyeceğim. maiyetindeki efrat için nümune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin ''zâbit. pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. tedarik edebildiği yeni bir takım âsar-ı askeriye'yi gösterirken diyordu. Genç mülâzım. genç mülazımın. Ordu mekteb-i amelisi. -3Sayfa 9 . talim-i sanat edecek. senin.. pekâlâ okunabiliyordu. Balkan muharebesinin de. orada. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan bütün salahiyet-i kelamınla. . Ve fakat. asl'olan! Bunlar.Talimnamelerin. mefkûr netayiç vermez. Bununla muarefe peyda ettik. Mesut tesadüfle. bu hususta daha ciddi ve daha vâsi bir devre-i tederrüs ve taallûm geçirilmiş olsaydı dahi yine maksadın husulpezir olamamış bulunacağı itikadındayım. kıtaattır. o kahraman arkadaşlar.. -2. ancak -o dediğin. Girit'ten -orada bulunan Avrupalı kıtaattan birine mensup. hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan kumandanlardır. yani (karakter) müktesebat-ı ilmiye ve fenniye ile kesb-i mazbutiyet etmedikçe bile masdar-ı maalî-dir. makamının ehli tabur. mekteb-i asli. ''harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti" verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefid edebilmek için maiyyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit. sanatı namına. senin kaziyyeni berakis yaparak. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. Bir gün sonra -tekrar Girit'e dönecek olan bu mülazımla. Filhakika. Derne'de. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''zâbit.'' Bu mülâzım efendinin yüzbaşısının. hitabederek diyorsun ki ''zabitlik demek. bir bölüğe! Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. Ve fakat. Hatta. Bingazi'de. kumandan olmaya hazırlanacaktır. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. ancak her vakit emin. isbat-ı mevcudiyet ederek daire-i imkânda kalan derecede icabat-ı namus ve haysiyeti ifa eylemişlerdir. milletin evlatları bir sürü gibi değil. alay. şanlı. ''Muktazay-ı namus'' budur. Ve filhakika böyle olmasaydı Trablusgarp harbine iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. intisabettiği bölüğün efradı önünde.'' ''Bir zâbit. bölük kumandanı efendinin daire-i terbiyetine kabule şayan olduğuna delalet eder. makamının ehli bölük kumandanları.Kitabının 24'üncü sayfasında. şüphesiz memnun ve bana bu yüzden hasıl olmuş bulunan infiali zail olacaktır. feday-i nefs-ü canı katiyen göze almış olmak demektir. mektep sıralarında. Evvela.. Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuduğumu göreceği zaman. birkaç satır daha ilave ederek. bana.Ve bilinmelidir ki bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini. burada hitam bulan mukaddemeni. muharebede yağan mermi yağmuru. Bu iddianda ne kadar haklısın. hakiki feyiz verebilecek. biraz tatvil ettikten sonra o pek müdellel olan (istihkar-ı nefis) zeminini tetebbu edeceğim. Bence. Burada kadim bir hatıramı ihya edeyim: Beray-ı seyahat Đzmir'den rakip olduğum vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu. başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun.
''Bin keder. Eğer. kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalblerini. Sayfa 10 . fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. üçümüzü birden defnedersiniz'' emrini veren General Nogi'lerde. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvve-i maneviyelerini takviye edecek. hariçten. onlarda bir ruh. Ve bunları takibedenlerin kâffesinde bütün feyziyle mevcut olduğu içindi ki narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. bizim seciyemize. o zaman. Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. ruh-ı taarruza sahibolması lazımdır. Derhal (Đnisiyatif)in. Ruh'ı taarruzundan sonra. matlup şekle tahavvüle müstaittir. mefkûrenin temerküz ettireceği o gayrimer'i hassalara. (Zabit ve Kumandan)ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor: . zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve ıstırabat-ı umumiye devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan lüzum-ı şefakatperveri'yi din halinde tercüme ve ifham etmek yolunu bildi. bizim seciyemizden başka secayadaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. bizim sevk-u idare edeceğimiz insanların emelleri. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. gaye-i hayalinin.Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz. ruhlarında meknuz hassaları nedir? Biz. insanların sevk-u idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyor ve insanlar nasıl sevkolunur? diye bir daha kendi kendime soruyorum.. kalb. ancak. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin. bir emel. Đsa. -4Ruh-ı Taarruz Ordunun vazifesi. insanları istediği gibi kullanan kuvvet: Fikirler ve bu fikirleri teşhis ve tamim eden kimselerdir. ancak. onların itimatlarını kazanacak ve onlara itimat kazandıracağız? Ve onlara manevi kuvvetler ilham vesaitini tayin edeceğiz? Ve insanlarda.. Ve böyle olduktan sonradır ki. mer'i vasıtalarla mı hitabedeceğiz?! Her halde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela. Bu ise. kitabının hitam bulacağını zannediyordum. önüme çıktı ve dedi ki: Muharebede tahsil-i zafer ve galibiyet en küçüğe kadar bilcümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine'i münevvere'de yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. Amiral Togo'larda. Đşte bu Cenabıhakkın emeli!'' şarkısını terennüm ederek Kazomaro sefinesiyle harbe giden Miralay Kujima'larda. familyasına: "Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. Musa. Napolyon. Fakat binefsihi olmak şartiyle!. fikirleri. Bu faslın başından nihayetine kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra. başka muhakemelerin hükmü olamaz. Hülâsa. Japonların (Kokeyi Zayşın) dedikleri. taarruz ordusu vücuda getirecek milletin. ancak. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akideye munkalip olmasıyla mümkündür. Sasebu limanından harbe çıkarken. 1904 senesinde. ''Askerlik tedvir-i muamelât değil. ''Na'şımı meydan-ı muharebede teşhir etmek. Zâbit. elbette yerinde durmak için değil. mahsusatından olan şan-ı askeri mefkûresini tecessüm ve teşahhus ettirdi. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. Bu ruh-ı taarruz. Bu ruh-ı taarruz. sizden de haber istemem!'' diye yazan. Bu suale senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir feylesofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. familyasına ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan. emelleri. Bu ruh-ı taarruz.. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. -5Đnisiyatif Nuri. hiçbir netice hasıl olamaz!. bin yeis. fakat her şeye rağmen ileri! Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. Şimdi.kitap (Zabit ve Kumandan)ın ikinci faslı çok mühimdir. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu tazyik ve esaretten halâstan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. Bu kalkış.
Filhakika. serbesti-i hareketleri ezilmemiş. bilcümle madun kumandanlar usulüne muvafık emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. bu sebepledir ki gerek kumandanların ve gerek neferlerin bizzat imal-i fikr ederek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetişmiş olduklarına kanaat olmadan bir kıta-i askeriyenin. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe. bu hassanın fıkdanından değil. kezalik. Fakat. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geleceğini emre intizar eylemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. kendiliğinden Osmanlı kuvvetini vücuda getiren insanların Đtalya ordusunu terkibeden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. fikirleri.. Çünkü bu kıtanın muharebede tesadüf edeceği ahval ve şerait hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade mütecelli olur. kısmıküllisi gönüllü olan sağlam bünyeli ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. meraktan çıkarız. ilk temas eden. Mesela. kuvvetini anlar. Yoksa. kurunuvustadan numune .sair yerlerde olduğu gibi . beklemekten iyidir. bilakis ifratından endişenâk idiler. hayat-ı umumiyeleri. Denilebilir ki . cüzütam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. Bunların her biri ileri veya geri harekette nereden gitmek. mühimmat ve fennin bahşettiği faikiyetler nazarı dikkate alınırsa. sanat-ı askeriyenin aslolan kaide ve kanun ve usulleri okunur ve bellenir. emir beklemeksizin her mücahit tüfeğini kaparak içtima mahalline koşar ve orada emir itası teahhur ederse yine kendiliğinden düşman istikametinde revan olur ve bu hareketini şöyle bir muhakeme-i fikriye'ye de istinad ettirir: Madem ki düşmanın bir hareketi mahsustur.her şeye rağmen . iyi idare edilmiş görüyoruz. top. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. mafevkler.'' Talimnamelerimizin. Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu tevkif veya tardeder.. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki vaziyete karşı tereddütsüz ve süratle icabeden tedbirleri almaya mecburdurlar. Đşte. dünyayı terekkiyat'ın en büyük lütuflarıyla mesut olsa bile muzaffer olamaz!. Đtalyanların falan veya filan istikamette bir hareketleri. fakat ''harpte öyle ahval dahi vaki'' olur ki ahval-i mezküre hakında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikatı ispat eder her gün birçok misaller gördük.numa olan Derne kuvayı-ı kalilesinin son asrın bütün fuyuzat-ı tekemmülatından hisseçin olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lüzumunu teslim etmek lazım gelirdi.Bir kuvveti vücuda getiren insanlar. cüzütam kumandanı. serbesti-i hareketlerini ezdirmemiş gençler idi. adet. bir kıtanın en büyük kumandanı değildir. muharebe ihtimali mevcuttur. harpte umumiyetle tesadüf edilen basit tabiye ahvaline ancak şamil olabilir. Görülüyor ki eldeki vasıta kurunuvusta yadigârı olsa da. yapabileceğine kaani'olmak. güzel bir yürüyüş emri veriyor. bir ordu eczasından her birinin bizzat her işi mütefekkir olmakta ve kendiliğinden yapıvermekteki Sayfa 11 .Derne'de de bir sene Đtalyanları mağlubeden ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücuda getirdikleri istihkamlarında hapseden kuvvet. O halde. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. hüküm verebilecek miyiz ki bu kıta muharebede vazifesini ifa edebilir ve vatana muzafferiyet temin edebilir? Bu hükmün itasında biraz müteenni bulunmak lazımdır. bir huruçları haber alınır alınmaz. yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler isabetle gösterilmiş olsun.fikirlerini. görülecek iş için adım başında emre. Uç kumandanı mülâzım efendiye kadar.kitap Hakikaten talimnamelerimiz. bunun eczası. Derne kuvvetlerini vücuda getiren Urban. bir ordunun şayan-ı itimat ve istinat bir kuvvet olarak tanınması gaflettir. bu gibi fevkalade ahval için nasihat vermesinden sarfınazar. . neşeli efrattan ve zabitandan mürekkep olursa böyle bir kıta-i askeriyede. nasıl gitmek.. ordularda (Đnisiyatif) o derece mütecelli idi ki. Düşmanla temas vukuunda da. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça. Fevkalade ve nagehzuhur hallere. bu bilgilerin. tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıtaya yapacağı iş tayin ediliyor. Đtalya muharebesinde. küçük her cüzütamın içinde her zabit ve her küçük zabit ve hatta her nefer suret-i hareketine dair mafevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı ahval karşısında kalır. gürbüz. çok ise umum mücahidin yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak hareketini ağırlaştırır ve icabederse biraz geriye çekiliriz. bu usul ve kaidelerin cihat-ı tatbikiyesiyle de az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için medar-ı necat olamaz! Her hangi bir cüzütamın küçük bir manevrasını takibedelim: ve kabul edelim ki cüzütamın en büyük kumandanından neferine kadar herkes talimname ve kanunnamelerde bast-u beyan olunan usul ve kaideleri biliyor ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. bunu yapmaktan geri durmayalım. Harekâtı. tüfek. tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi onların başlarına geçen zabitan da . O halde ne kadar ahvale tesadüf etmek ihtimali varsa hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel. Büyük. Tarih dahi diyor ki ordular. alâmeratibihim. esasen ihtiva eylediği kavait ve nizamat. elbette gaflet olur. insanı sanatkâr yaptığına. felakettir. Fakat ileri gitmek. Hatta. onu uzaktan karşılamak ahsendir. son safhasına kadar. Filhakika. yani eski askerlik usulünün cari olduğu edvarda.
ordunun ruh-ı aslî-i inzibatı iktizasındandır. madun. kendiliğinden iş görmek hassasının vücutpezir kılınmasına matuf bulmakta şüphe ve tereddüde mahal yoktur. büyük. zabitlerinde. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan müteşekkil kütleler. nefer yetiştirmekte takip olunacak esasların. madunların istiklâl-i hareketleri efal-i keyfiye rengini almamalıdır. sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız evsaf-ı cengaveranenin fiil halinde tecelliyatı bir takım âteşin ruhların Afrika Sayfa 12 . zabit. bir bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup manzarası mahdut olanların hüküm ve ihatalarında elbette fark olmak lazımdır. (Sirenayik)'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında. O vasıta-i tahrik. Daha düne kadar. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden varestedir. dimağda. fikr-i taarruz ve inisiyatif evsafının mevcut olduğundan bahsedilmiştir.. ki bu hususta kolordulara. taş. sinni. eskiden olduğu gibi kısmıküllisi. Ve nokta-i tatbiki. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordular. her parçasını harekete getiren vasıta. kuvveimaneviye. Çünkü bugünkü ordularda vakt-ı hazarda uzun seneler tatbik olunan şiddetli zapturapt birçoklarında kendiliğinden hareket istidadını boğuyor. Zira: kendiliğinden görülen işler müsbet oldukça ne kadar şayanı arzu ve takdir ise maksadın hilafına aidiyeti halinde de o derece şayanı muahezedir. Halbuki kumandan. bu noktada bütün vuzuhiyle canlandırılmak lazım gelen bir hakikat-i mahza vardır ki. henüz o makama geçmek için. demir ve odun yığınlarından da daha atıl ve daha sakildir. her türlü ahval ve şerait dahilinde maksadı açık surette görebilmeye mütevakkıftır. madun yoktur. o da. Her hareketin. Halbuki her hareketin maksada mutabakatı. manivelanın mevcudiyet-i fikriye ve ruhiyeden nebeanına intizar olunur. orduya kumanda eden zevata faal ve fedakâr birer muavin kılan (Đnisiyatif)in bütün itiyadatını iktisabeylemeleri icabeder. alelûmum. her fert. Bu dimağlarda ve bu kanlarda lazım olan kuvvet ve sürat-i cereyan bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez. Fakat. kendi gönül rızasıyla hizmet-i askeriyeye dahil olanlardan ibaret olmayıp bütün efradı-ı millet hizmet-i askeriye ile mükelleftir. kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyus etmiş olan mücahidin-i urban da bu hususta ifrata kapıldıkça neticeler menfi olmuştur.kitap derecesi ifratı bulursa cidden endişeye değer. tecrübesi ve rütbesi müsait olmayanlardan alelûmum daha vâsi' ve şumullü ve vukuflu ihataya sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden. Binaenaleyh itaat ve inzibat dahi teessüs edemez. Kendiliğinden hareket hassasiyle. Fakat. Fakat. Arzusu olan da olmayan da hizmet-i vataniyesini ifa ile mükellef tutulmuştur. ordu makinesini vücuda getiren azay-ı zihayatın dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. ifrat derecede (Đnisiyatif)i hadd-i itidale irca' etmek. askerlerinde (Đnisiyatif)e bedel atalet-i fikir meşhud idi. Vakıa. canlı uzuvları. fırkalara kumanda edenlerle bir tabur. Bu sebepledir ki talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki. parçalarıdır. Böyle bir makinenin tedviri için herhangi bir veya birkaç makinistin meharet-i sanatkârisi de kifayet ve kefalet edemez. nik ü bedini takdir için bizzat imal-i fikir ve muhakemeyi ve muhakeme-i fikriyesinin ancak taallûku halinde iş görmeyi itiyadetmek alelıtlak fena olmayabilirse de orduda mafevk makama geçenlerin. Amir. kalpte aranır. alelûmum (Đnisiyatif)in lüzum ve fevaidini talimnamelerimizin mevadd-ı mahsusasında okuyor ve nazari olarak muhassenatı hakkında pek çok sitayişlerde de bulunuyoruz. Harbde. Bu makineyi işleten. Osmanlı ordusunun kumandanlarında. küçük cüzütam balyaları halinde bulunan atıl dimağlı insan kütlelerinin sevk u tahriki için lazım olan kuvvetin. yapılacak talimlerin gayesini. bir kütleye ordu demek için o kütlenin eşkal-i muayyeneden birinde inkısamı ve başında bir veya birkaç muharrikin bulunması kâfi değildir. mafevkin emrettiği hususatın mahiyetine akıl erdiremese de onu tatbika mecbur tutulması. Ahcar ve eşcar yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbikiyle sühuletle tahrik olunabilirler. Görülüyor ki. Son asır ordularını teşkil eden efrat. Bu sebeple bugünkü mafevkler. hududu lazime dahilinde olanıdır. eski zamanın ordularında olduğu gibi mafevkler. Bunun için tevessül olunacak vesaitin lüzum-u taharrisi matuf olduğu maksadın ehemmiyetiyle tezahür eylemektedir. zihayat bir makinenin. muvaffakiyat-ı azimenin üssülesası olan faaliyet-i müstakille. Orduda bilcümle emir sahiplerinin. Malumdur ki bir orduyu terkibeden. itiraf olunmalıdır ki kendiliğinden hareket ve iş görmenin taammumünü umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir vazife-i mahsusa halinde tanınması için ittihazı icabeden suret hakkında Osmanlı ordusunda sarf-ı zihin edilmemiş ve bir karar verilmemişti. her uzviyeti. (Đnisiyatif)in hadnaşinaslık mertebesine varıldığı bir orduda herkes amir bizzat olur. Ve tutulmalıdır. tatbik olunacak terbiye usullerinin. buharla müteharrik motorlar değildir. madunlarında (Đnisiyatif) uyandırmak için onları ikaz ve bilhassa muharebede teşvik ve tergib etmek mecburiyetindedirler.. -6Bizim.
. istihkar-ı hayat. Fakat. Hacı Emin.'' Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Topçusu yol üzerindedir. Şevket'ler. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. garp cihetine bir tabur.'' ''Askerî. Düşmanı takibe devam ediyorlar. dar geçit yol üzerinden düşmanı kovaladık. Ahmet Hamdi'ler. notlarıma bakıyor ve orada. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum. Ailet-i Mensur kolu.'' Şark kuvasıyla garp ileri karakol mevziine geldim. Kıtamız karıştı. fikr-i taarruz ve kendiliğinden harekete evsaf-ı âliyesini okurken ve bunlar için zihnimde muşahhas misaller ararken. Đki kişimiz mecruh oldu. Yüzbaşı Hacı Emin Efendi'nin de vadi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum. Rabat. Tarassüt kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı. Suse müfrezeleri. Hüseyin'ler. tulû-i şems ile beraber (Seyit Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Ölürsem. Fuat'lar ve bunların arkadaşları. bu saydığım imzalar üstünde. ''100 kişi kadar mücahit ve muhafıziyye efradiyla düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim. diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar!. Ali'ler. mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aileimansur) ve Şellâvi mücahidini de alıp taarruz ettim. benim de kuvvetimi idare eder.'' ''Düşmanın hatt-ı aslî istihkâmından beş yüz metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. bu yazılarımız. takrirler buluyorum. Derne ordugahına ve Kasr-ı Hârun. üzerimize ateş açtı. Hase kolu.'' ''Mitralyözün ilerisinde. Ve bunların başlarında. Reşit'ler.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine şark Urbanı. Ethem yaralandılar. Saffet Efendilerle miktarı kâfi muhafıziyye ile bulunuyoruz.Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Saffet'ler.'' ''Emriâlileri üzerine 9 neferle garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. mitralyöz bölükleri.'' Umum Bingazi kuvvetleri nizam-ı harbine bakmak istersek. bir senelik hayatımızı beraber hasreylediğimiz arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Derne kuvvetleri nızam-ı harbı şöyle gözümün önünden geçiyor: Şark kolu. Zâbit ve Kumandan'ın mebahis-i muhtelifesini ve bilhassa.'' ''Düşman.'' ''Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. askerlik ruhuna safabahş ve bütün askerler için imtisale şayan enmuzecleri hâvi yüzlerce raporlar. Ubeydat kolu. Berveçhiâti bir kaç satırı. o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile yâdına vesile olmak üzere aynen dercediyorum: ''Muhayyile zaviyesi Urbaniyle dün gece ileri karakolda idim. bütün o kahramanları taşıyabilecek kadar tevessu'dan âciz kalır. bazı cümlelerini. birinci tabur. Đstihkâmet. ''Hacı Emin'ler. şark cihetine bir bölük çıkardı. Fehmi'ler. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Şayanı ehemmiyet bir şey yoktur'' ''Düşman saat dörtte. Kasım. (Mecmuu zaten iki idi) eğer mutlak lazımsa bununla ateşe devam edebilirim. Mülâzım Osman Bey de 3 neferle Seyit Abdullah cihetinden bize doğru geliyor. Cemil Efendi'ye emirlerinizi tebliğ ettim. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim. Tümsekit. Onlar da ilerliyorlar. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. Düşmanı hatt-ı aslîye kadar takip ettim. Nurettin. şarktaki bölüğünün de avcı siperlerine avdetini gördüm. Garp istihkâmının önünde üç düşman taburu (Tümsekit)'e doğru ilerlemektedir. Rusuhi. Beraase kolu. el ile imla olunuyor. Saat on buçukta düşmanın iki taburu ile çarpıştık. Rusuhi'ler. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. topçu taburu. istihkâmlara çekildi. yanımda Remzi Efendi vardır. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım.Mamafih sair tarassut mevkileriyle topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Bugün.'' ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya Ataşemiliteri Erkânı Harbiye Kaymakamı Sayfa 13 . Ben (Vadi-i bû Misafir) cihetindeyim..kitap semasında pervazile başlar. -Suret-i mahsusada emrolunmuştu. Yanımdaki ileri karakol kuvvetiyle hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm. her kabileden mürekkeptir. Dirse kolu. Halim'ler. Eşref'ler. Çok kan zayi ediyorsam da askerin kuvvei maneviyyesini bozmamak için hattı harpten çekilmeyeceğim. Ben. Muhafızıyye ve birinci taburdan yanımda bulunan kuvvetle taarruz ettim. Seyit Abdullah sırtlarına. Đsmail Hakkı'lar. Mümtaz'lar. Şimdi de. O. Çıkamadı. ikinci tabur. Beş yüz metreye kadar yaklaştım. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkâm inşasıyla meşgul olmaktadır. Düşman ricate mecbur edilmiştir. Nurettin'ler. muhtelif tarihlerde ve muhtelif safehat-ı muharebede okunmuş. Bunlardan bazılarının. Ne cihete taarruz edeyim? ''(Vadi-i bû Misafir)'den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle hatt-ı ricatımızı kesmek isteyen düşman üzerine.
Facialı olayların zoru altında bir silkinip kalkınma çabasına sahne olmuş bu zaman çevresi.. Onun.. Baş hürriyet yiğidi tanılan. meslekseverlik ve ileri düşünürlük prensiplerini kendinde diri tutmasından ileri geliyor. belki de en ufağı. olanca lirik. Balkan bozgunundan sonra imparatorluk ordusunun gençleşmesinde öyle bir başlangıç sayılmıştır. inkılaplar ve harplar içinden geçe aşa on senede birkaç ömürlük tecrübe edinerek olgunlaşmış yurtsever iki gurbetzede hemşehrinin heyecanını bir felaketin acısı ile bir zaferin özlemi arasında. mesleksever genç subayın. inanı. veya ''vecizenin ta kendidir'' denebilecek bu kitapçık. Zamanla askerlikteki bazı usuller de tabii olarak değişmiş. ruhun maddeye karakterin bilgiye üstün olduğuna inanır. benlikleri sürgünler. kavrayışı. kitabın felsefede kullanılan: ''Nicedir?'' fakat: ''Nice olmalıydı?'' yoklamalarına kendi konusunda bilimli bir karşılık teşkil etmesinden ve hele: ''Nice olmalıydı''yı gerçekleştirecek insanı büyük eserinden çok daha önce bildirmiş olmasından ileri geliyor. fakat milli ishalatcılık isterlikteki kıdami hakkında en doğru düşünceyi edinmemizi sağlamış bulunuyor. 1913-1914 tarihi de. Paris ataşemiliteri. hürriyet kahramanlarından. mücahitliğin ve dinamizmin sembolü sayılma derecesine varan Enver Bey. elejiyak. yorumlanmalıdır. Mustafa Kemal'in sezişi. Derne Kuvvetleri Kumandanı Kurmay Yarbay Mustafa Kemal de Sofya ataşemiliterliğine gönderilmişti. sadrazam ve serasker Mahmut Şevket Paşa'nın kurban gittiği suikasttan sonra paşa rütbesi ile Harbiye Nâzırı olur olmaz. mantığı ve o demlerde rütbesi iktizası tabii olarak ön planda görülmemekle ve görünmemekle beraber orduda mesleki. Đkinci Balkan savaşına son veren Londra muahedesi imzalanıp Balkan devletleri ile diplomatik münasebetler yeniden kurulunca. Arnavutluk'ta. Büyük Adam'ın ölümünün onsekizinci yıldönümünde O'nun aziz ruhunu anma vesilesi olarak yayınlanmıştır. Balkan harbinin ikinci kısmında Hurşit Paşa ordusunun erkânıharbiye reisi olup Edirne istirdadcısı diye şöhreti ordu ve millet arasında bir kat daha büyüyerek kahramanlığın. ikinci Balkan harbi sırasında Bolayır'da Fahreddin Paşa kolordusu erkânıharbiye reisi. kesin bir kararla. On Đki Ada'da. değil her faslı hatta her paragrafı ayrı ayrı incelenmeli. hürriyet kahramanlarından. Hareket ordusu erkânıharbiye reisi. Fakat taşıdığı mana bakımından. Bu yeni orduyu iyice modernleştirerek sağlamlaştırmak güdüsü ile de General Liman von Sanders'in başkanlığı altındaki Alman askeri ıslahat heyeti memlekete getirilmiştir. milletseverlik.kitap M. Makedonya'da. yenileşmiş bulunsa dahi. artık yararsızlaşmış addedilen geçkin kumanda unsurlarından temizlemiştir. Ruşen Eşref Ünaydın tarafından yazılan bir girişle. köklü ders konuları vardır. ''Sehl-i mümteni''in. Bulgaristan'da. Mustafa Kemal'in kişiliğini araştırıp yazacaklar için asla ihmal edilemez bir belgedir. Uyandırdığı ilgi. imparatorluğun hükümet rejiminin değişiminde nasıl mühim bir yenileşme başlangıcı olmuşsa. mağlup orduyu. Đlk subaylık çağları Đstibdat rejimine karşı Hürriyet kavgaları zamanına. böylece. KEMAL Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'e Atatürk'ün ilk eserlerinden biri olan Hasbihal'in metni. ihtilaller. Nuri Conker'in ''Zâbit ve Kumandan''ını.. Đttihat ve Terakki Partisi Umumi Kâtibi Ali Fethi Okyar Türkiye'nin Sofya Büyükelçiliği'ne. Balkan savaşı ertesi ile Birinci Dünya Savaşı'nın arifesidir. Berlin'e ataşemiliter giden. . satirik. fakat ikisi de en verimli biçimde kaynaşarak birbirini desteklerse sonucun sağlam olacağına güven besler gerçekçi bir görüşle ülkücü bir anlayışın yurtseverlik. Trablusgarp savaşında Bingazi müdâfii kuvvetlerin umum kumandanı olan. . Trablusgarp müdafaa kuvvetleri erkânıharbiye reisi. çok büyük değerdedir. ordumuzun ıslahatçılık tarihi ve psikolojisi bakımından müstesna önemde bir mana taşır. GĐRĐŞ ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' Mustafa Kemal'in yazıp yayınladığı kitapların çapça en ufaklarından biridir. şüphesiz ki. Fakat Mustafa Kemal'e. eleştirilmeli. kültürü. hiç değişmez. Osmanlı saltanatının Bosna-Hersek'te. devrim kavramına bağlı aydın sivilin bu kitaptan daima öğreneceği. güveni. bir göndermeye karşılık olarak hasbihal biçiminde kaleme alınmıştır: Erkânı Harbiye Binbaşısı Mehmet Nuri Bey'in (rahmetli Nuri Conker) 1913 yılı kışında Birinci Tümen arkadaşlarına verdiği konferansların bir araya toplanmasından vücut bulmuş olan ''Zâbit ve Kumandan'' isimli eserine Bulgaristan'taki Türk Ataşemiliteri Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in cevabı. Kitap. Bu değer. esefle söyleyeyim ki okumadım. ''Hasbihal''de gördüğümüz derecede ilgi ve coşkunluk vermiş ve onun bazı esaslı konular üzerindeki Sayfa 14 . realist ve idealist vasıflarında hıza getirdiği anlaşılan çok esaslı meslek davalarının çözümündeki görüş noktalarını açıklar bu Hasbihal. 1908-1909 tarihi. Bu bilgiye göre her iki eserin de zaman çevresi.. Batı Trakya'da sona ermesi yıllarına rastlamış. Libya'da.
kendinde büyük bir ıslahatçı meziyeti. dertlerini bilmek. itaatta. bu fasılların daha ilkinde o zamanki ordunun bütün eksiğini gediğini beş altı maddede toplayıp beş on satırda ortaya koymak. sanatı namına. haddini bilmezliğin örneği diye gösterilerek. olaylara Mustafa Kemal gözü ile bakılarak Mustafa Kemal eliyle yazılmış raporlara dayanır gerçekçi ve duygulu hatıralar üzerine yürütülmüştür. Tasviri. fennin.. rütbesindeki küçüklüğe bakmadan. fedakârlık ve kahramanlık gibi.. iyi komutanların gözcülüğü ve yetiştiriciliği sayesinde sırf iş üzerindeki ciddi eğitim çalışmaları ile gelişebileceğini bildirmek. Tenkitler de. hem de en canlı renklerle resmedilmiş bir tablosudur denebilecek bu fasıl. mukavemeti. Cesareti. kendi tarzında. durumun dileklerine ve gerektirdiklerine uygun. öylesine yüreği kanayarak haykırış. şükran borcudur. ''Ordu mekteb-i amelisi.. . kumandada. Faslın dramatik mana alan kısmı şudur ki Mustafa Kemal. daha Kolağalığından beri.altı fasıl sığdırabilmek. Dâhinin belli başlı hassalarını Türk nesillerine kendi ağzından duyurmaya yol açan bir kitap yazmış olduğu için Nuri Conker'e rahmet dilemek. görüşteki doğruluk. Nuri Conker'in: ''Bir zabit. ancak. manaca kendilerinden üstün olanlara saygı besler olduklarına dikkati çekmek. şikâyetli raporunu vurdumduymaz makama sunmuştur. sonraları Çanakkale. ... Mustafa Kemal'in birinci fasılda Edirne manevrasını. doğrusu. bizim tarihimizde ve edebiyatımızda bir eşi daha yok bir belge kıymetindedir. Eli palalı. Bununla beraber Mustafa Kemal bu fasılda mesleğin yalnız kadrosunu haddeden geçirmekle. böylece ordunun öğrencilik çağından en üst komuta mertebesine kadarki esas işlerine akıl erdirmek.. . bir başkomutan hâslatı sezer olduğunu gösteriyor. Eskilos'un trajedyalarındaki tok sözlülüğü hatırlatır bir talakatle: ''Kumandanlar böyle zatlardan olduktan sonra orduda talim neticesi. meslek sanatının. gayeye dayanır istiyor. bunu böyle yapmanın vicdan ve iz'an sahibi kişiler için ahlâk borcu olduğunu söylemek. mesela ''Karıştıran'' da gördüklerini eleştirerek anlatma tarzı. esasen ordu müfettişliğine de ayrıca maruzatta bulunmuştur. Bu bakımdan ''Zabit ve Kumandan ile Hasbihal''in bu tek faslı bile insana. emirde. mertlik haslatlarını. Kurmay Kolağası Mustafa Kemal. şanlı şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir'' demek. halin. alay vs. o makam sahibinden ordu müfettişliği makamı sahibine kadar gitmiştir. subayın ere. şu bu kayıtlar konmaksızın. Fakat takdir edilerek değil. Đkinci fasılda nefsi istihkârdan ve fedakârlık duygusundan bahsederken. en uzunu dokuz sahifeyi geçmeyen. kimseye baş eğmez bir adam. hatır gönül gözetilmeksizin bu eskiler giderilmezse böyle bir ordudan harp zamanı yurdu koruma vazifesi beklenemeyeceğini felaketten önce sezerek. Rapor. Bir devlet sonundaki ordunun maddece ve manaca eksikliklerinin ve bir devlet başlangıcında kurulması gereken orduda bulunması şart meziyetlerin Mustafa Kemal gözü ile görülüp karşılıklı iki manzara halinde. bir genç kolağası şöyle dursun. gözü bir şeyi görmez atılganlığa zafer sağlayıcı gözle bakmaktadır. inzibatta eyi giriş aramak serabda su aramak gibidir'' demek kahramanlığını bile göstermiştir. Dumlupınar gibi büyük işlerde göstereceği cesareti daha önceden haber vermektedir. Bu haslatların bugünkü fenne ve terakkiye uygun bir portresini çiziyor.. fedakârlık duygularını. Askerliğin gerektirdiği en köklü ruh meselelerine de temas ediyor: mukavemet. ordu mektebinde.kitap düşüncelerini açıklayarak meseleyi ve noktainazarını aydınlatmasına vesile olmuş bulunduğuna göre kuvvetle tahmin ediyorum ki kıymetli bir eser olacaktır. Muş. Bitlis. hiçbir şeyden çekinmeden yüksek makamların kulağına haykıra haykıra ulaştırmak. atı önde. Sakarya. Herhalde.. Namık Kemalvari olan. tıpkı Çankaya sofrasında ciddi işleri hikâye ve tenkid ettiği zamanki üslubuna benziyor.. Halbuki. Bu fasıl Mustafa Kemal'in. hiç vakit geçirilmeksizin. değme yüksek rütbeli ve makamlı yiğidin bile kârı değildir. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. komutanları yetiştirmek sayesinde milletin evlatları bir sürü gibi değil. bence. O'nun.. her vakit ''emin ve mefkûr'' sonuç vermez düşüncesindedir. Mustafa Kemal gibi. gene büyüklükler kaynağı olur. yeni zihniyetli bir ordu kurmanın yolunu kıdem ve kademe vasıflarına ve tertiplerine göre aydınlatmak. öylesine isabetli kestirip atış. Namusun muktezası budur'' dediğini duyunca. Altısı Derne cephesindeki resimlere ayrılmış otuz iki sahifelik bir kitaba. Koçi Bey'in meşhur risalesi ile Đbrahim Müteferrika'nın ordu ıslahatı lüzumunu bildirir lâyihasının tümünden daha ilgi uyandırıcı görünüyor. Hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince zabit rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. en iyi ve geniş Harbiye Mektebi öğretiminin bile asıl. Mustafa Kemal. söyleyişteki açıklık bakımından tipik ve karakteristik Mustafa Kemal edasındadır: öylesine sağlam mantık. mesleğin her rütbe ve merhalesinde bulunması gereken vasıfları. meziyetleri sayılmakla kalmıyor. bu hakikat önünde adeta bir fakir derviş tevazuu ile boyun Sayfa 15 . hatta yer yer eski Roma belâgati çeşnisini andırır cümlelerle bezenmiş bulunan bu üslup. Eksiklerin giderilme yolları da onun zekâ haddesinden geçen tasarılarla ışıklandırılmıştır. yani karakteri askerlik ve subaylık mesleğinde asıl olarak görmektedir: Đlim ve fenle disiplin altına alınmamış olsa bile karakter. ordu kurmanın iyi subay yetiştirmeye bağlı bulunduğuna inanını belirtmek.. hatta bunun son satırlarında. onların düzeltilmeleri çarelerini göstermek. -bir tek sahifede başlayıp biten. O makamda Selanik'i bir yıl sonra Yunan ordusuna muharebesiz teslim edecek kimseler oturmaktadır. insanların maddece değil.. kahramanlığı şuurlu bilgili. komutanın subaya iyi örnek olacak ruh yüksekliğinde bulunmasının sağlanması gerektiğini açıklamak. ancak bu suretle makamının ehli tabur. öylesine halis uyarış.
yabancı baskısına uyarak. Milli Misak. hareketini ağırlaştırırız.. Erzurum. Kurtarıcı ve kurucunun kendine inanını ve yapacağına güvenini apaçık bildiren bir işarettir bu. makbul derecesinin ölçüsünü. bir emel. o mukadderatı değiştirip zafere ulaştırmakta en baş rolü oynayacak kahramanla birlikte tasvir eden bir ''Self portrait''dir. onun kendi ağzından işitilmiş bu sözler en doğru. ''gelecek''teki olayları ne kudretli bir ruhla görmüş. ''Subay maiyetindekilerin metanet ve besaletlerinin topundan üstün bir metanet ve besalete malik olmalıdır ki kumanda ettiği insanları kendi bilgisinden ve gücünden faydalandırabilsin'' diyen Nuri Bey'e Mustafa Kemal: ''Senin bu sözünü her zabit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalıdır. matluk şekle tahavvüle müstaittir. ne kuvvetli bir dille noktası noktasına anlatmış olduğu büsbütün ortaya çıkar. o mütâreke içindeki şaşkınlık. 1919 Mayıs'ında onun Samsun'a çıkmakla başına geçtiği millet hareketinin.. en iftihar duyurucudur. belkemiği saydığım üçüncü faslı. Bu fasıl yirminci yüzyılın ilk yirmibeş yılındaki Türk devletinin bütün mukadderatını. milli ayaklanma. Sevr muâhedesinin idam hükmü gözönüne getirilir. Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükümeti. Onun manasını beynine hakketmelidir. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. bütün insanlık için.. ders olarak her neslin Türk çocuklarına kelimesi kelimesine belletilecek değerdedir. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. başka muhakemelerin hükmü olamaz. bunlara karşı koyup ve birlik kurarak kurtuluş çabasına sarayın ve Babıâli'nin. Bir yandan yenilmemizle biten Balkan Harbi'nden sonra ordunun başına ıslahatçı olarak getirilmiş yabancı heyeti.'' ''. Hasbihal'in. şanlı şerefli insanlar olarak şana. Bu kalkış... milli hareket üzerine Şeyhülislam fetvaları ile donatılmış ''Kuvayı Đnzibatiye'' göndermesi. Mustafa Kemal'in kim olduğunu inceleyecek bütün medeniyet dünyası için.kitap bükerek tasdik etme vaziyeti almakla mesleğine sevgisinin ve saygısının ne güzel bir örneğini vermiş oluyor! Kahramanın. Düşmanın bir hareketi sezilince muharebe ihtimali mevcuttur derken: ''Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olmaz. şerefe götürebileceğini'' söylemiş olan Yarbay. Homeros'un Truva'daki Aşilin ağzına yaraştırdığı sözlerden insana daha çok tesirli geliyor. . kişiliğe sarsıntı getirilmemesine çok önem verilmesi gerektiğini anlatıp yazmakla ileri düşünürlüğünün güzel bir örneğini daha göstermiş oluyor. bence bütün okul kitaplarına alınacak. Fakat ileri gitmek beklemekten iyidir. Çöl ve Balkan tecrübelerine dayanan bu söz. Düşman az ise yetişenlerimiz onu durdurur veya geri püskürtür. Sayfa 16 ... bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salahiyetini ancak o dediği metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş zabitler haizdir'' cevabını sunmakla kendi nazarında subaya ne büyük mana. isyan gözü ile bakması. hareket serbestliğinin ezilmemesine. aşırı taşmasının yararsızlığını kendi denemelerine dayanarak bildirdiği ve eskisi ile yenisi arasındaki başkalığı pek açıkça belirttiği inisiyatif bahsında da şahsiyetin.. Ve böyle olduktan sonradır ki. Hele kitabın dördüncü faslı! Başlıklı fasılların ilki ve fasılların en kısası olan ''Ruh-ı Taarruz''un başındaki şu: ''Ordunun vazifesi. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamberden sonra bize teveccüh ediyor'' demiş olması.. ona. Çoksa bütün dövüşçüler yetişinceye kadar düşmana tüfek atar. hiçbir netice hasıl olamaz'' demiş olduğu okunursa Mustafa Kemal'in 1914'te daha Birinci Cihan Savaşı patlamazdan önce. Đzmir'e Yunan askeri çıkarılması. Çerkez Ethem ihaneti. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlak ile kendi kendisini kabul ettirmektir. fikre. kurtuluş yolunu mandaya başvurmada arayış. Birinci Cihan Savaşı. Fakat binefsihî olmak şartıyla. daha 1914'te Sofya'da iken ruhunun aynasına aksetmiş ilk manzarası sayılsa yeridir.. hariçten bizim seciyemizden başka secâyâdaki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. misyon ve sorum vermiş olduğunu anlatmış oluyor.. Bu belgeden öğünç duymaya milletimizin.. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''in daha ilk faslındaki bir paragrafta: ''Makamının ehli kumandanlar yetiştirmek sayesinde milletin evlatlarının bir sürü gibi değil. o mütâreke. Hele ''Askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh.. ''Muharebede yağan mermi yağmuru. yapacağına olaylardan çok daha önce inanan ve başaracağına hiç şüphesiz güvenen kurtarıcı ve kurucunun peygamberane denebilecek manadaki açıklayışını gözlerimiz önüne koyuyor.. Bu ise fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalip olması ile mümkündür. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer'' sözü. yerinde durmak için değil.. gerekirse biraz geriye çekiliriz. Dumlupınar hep bu sesin ve bu sözün içinde kendini duyurmuyor mu?. o yağmurdan ürkmeyenleri ürkenlerden daha az ıslatır diyeceğim'' sözü. Sakarya. elbette. kendi kılıcını kutlayarak selamlaması gibi adeta dindarca şövalöresk bir jest.Şüphe yok ki bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır.. Anafartalar kahramanının ağzına ne kadar yakışıyor!. kazandığı zaferle. yerden göğe kadar hakkı vardır. Sıvas Kongreleri. onu uzaktan karşılamak yeğdir. . bir yandan da Kurmay Yarbay Mustafa Kemal'in: ''Đnsanları istediği gibi kullanan kuvvet. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir. yenilmemizle sona eren o savaşın sonucundaki mütareke. galip itilaf devletlerince verilen çetecilik ve haydutluk adı Türk vilayetlerinin başka başka devletlere mensup işgal orduları arasında bölüşülmesi. Eğer bizim seciyemize. iç vilayetler ayaklanmaları. Ve bilinmelidir ki. .
milli duygusu ve gururu aşkına şu: ''Fakat. zekâyı ve iradeyi değer bir düşüncesi daha: Derne'deki denemesinden edindiği kanıya göre: ''Eldeki vasıta ortaçağ yadigarı olsa da bunun eczası. ondan ilk bahseden ben oldum. kıtalar kaplayıcı keskinlikte fütûhatçılık hareketlerine.. Anadolu içindeki taşınmalarımızda ve yurt dışındaki seyahatlerimizde ziyana uğratmadan sağlamış bulunmasına borçluyum. yıllar yılı. Đşte. işte. izzetinefsini hiç incitmeden. Yarbay Mustafa Kemal'in Hasbihalinin bu faslında: ''Askerlik ruhuna sâfâ verecek ve bütün askerler için örnek olmaya değecek yüzlerce raporlar takrirlerden bazılarının bazı cümlelerini o kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcil ile anılmasına vesile olmak üzere aynen derç'' etmesinde buluyoruz. Başvurduklarım arasında yalnız. Mustafa Kemal'in. ya dostlar yolu ile ilgilerini çektiğim. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. ileri görüşlü düşüncelerin yer etmiş olması ve bunların hepsinin bu küçücük kitapta kuvvet ve cesaretle daha o vakitler söylenip yazılmış bulunması. Bunlardan bir miktarını dostlarına hediye etmek üzere Paşa almıştır. o vakitler henüz pek kullanılmamış inisiyatif gibi terimleri kullanıp şerhetme yetkisini kendinde görecek kadar geniş. Geçen sene ''Ulus''ta yayınladığım hatıralarda onun önemini belirttikten sonra gerekli ve yetkili kaynakların onu yeni harflerle bastırarak okurların gözönüne bir an öne koymasını dilemiştim. Ve her nüshası yedi buçuk kuruş fiyatla satışa çıkarılmıştır. Nihayet. ya doğrudan doğruya.. Đnebolu'ya geçerken. bir yurtseverin ağzından imrenilerek dinlenecek üstünlükte bir derstir. O fasla kadar söylediği bütün hakikatlerin ve saydığı meziyetlerin bir uygulanmasıdır denebilecek altıncı fasıldaki inisiyatif. çuval aranıp taranmak. Damat Ferit hükümeti tarafından toplattırılarak yok edilmiştir. Bendeki nüsha Büyük Adamın o zaman Đstanbul'da iken el yazısı ve imzası ile bir kat daha kıymetlendirilerek bana vermek lütfunda bulunmuş olduğu nüshadır. -yetkili olabilecekkaynaklar iyi niyetler belirttiler. Bu manivelanın işlemesini ve tatbik noktasını dimağda. Bu nüshanın şimdiye kadar elimde kalmasını. bu makineyi vücuda getiren yaşar uzuvları dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhta buluyor. Geriye kalanı da. insanı hayrette ve hayran bırakıyor. Yanılmıyorsam. kavrayışlı. bir orduyu terkip eden her kişiyi yaşar bir makinenin canlı parçası olarak görüyor. Daha sonra da. Mustafa Kemal'in öteden beri yakın arkadaşı ve Sofya'da iken elçisi Ali Fethi Okyar ile birlikte 1918 mütarekesi başlarında Đstanbul'da bir müddet çıkardıkları ''Minber'' gazetesinin matbaasında. gün gibi açık gösteriyor. Hatta tehâlük gösterdiler.'' Karakteri büyüklükler kaynağı sayan Yarbay. Dileğim üzerine bütün gelirinin Atatürk armağanı olarak bankaca bir Sayfa 17 . her ikisinin de dostu ve gazete idaresi işlerinde vekili Sayın Doktor Rasim Ferit Talay'dan öğrendiğime göre Mustafa Kemal Paşa'nın arzusu ve emri üzerine bin nüsha olarak basılmıştır. kalpte arıyor. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılmak gereken bir hakikat-i mahza vardır ki o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde görülmeleri bir takım âteşin ruhların Afrika göğünde pervazı ile başlar'' diyen sözleri. .. kültürlü. bu konuda keyfiyeti kemiyete. şimdiye kadar gerçekleştirici bir yürürlükte henüz bulunulmadı. Hâsılı. kimsenin dikkatini çekmedi. Anadolu'ya subay ve silah kaçırmaktadır diye haber verilmesi üzerine Kızkulesi açıklarında Đtilaf kontrolünce dört gün dört gece alıkonarak köşesi bucağı bavul. Mütareke şartları içinde elde kalabilen basit kâğıt üzerine ufak punto ile basılmış pembe kaplı küçücük bir risale kılığındaki ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal''. Ümit vapuru. . dostum Hasan Âli Yücel bununla çok alakalandı. meraktan çıkarız'' düşüncesindedir.kitap kuvvetini anlar. Dediğim gibi. ''Zâbit ve Kumandan ile Hasbihal'' gerçi 1914 Mayıs'ında Sofya'da yazılmıştır. Bendeki nüshadan bir kopya çıkarılarak eserin Đş Bankası Yayınları arasında yeni harflerle basılması için teşebbüsünü esirgemedi. hareket ve dinamizm misallerini kendisine gönderilmiş raporlardan aldığı parçalarla birer ispat belgesi gibi sıralamadan önce başkalarının büyüklerini hiç kıskanmadan. kendi zamanında Uzak Doğu'da iki büyük devlet boğuşmasından çıkan manaya ilgi gösterip yorumlarda bulunacak kadar. görülecek iş için adım başında bir emre. Buhârâ'ya sefâret memurluğu ile giderken Batum'dan öne bırakılmamak gibi sergüzeştlerde yabancı ele geçirtmeden. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütufları ile mesud olsa bile muzaffer olamaz!. Fakat ilk yaprakta da işaret edildiği üzere Birinci Cihan Savaşı boyunca şu bu kayıtlar yüzünden 1918'e kadar yayımlanamamıştır. Bütün nutkunun gençliğe hitap eden kısmında: ''Muhtaç olduğun kuvvet damarlarındaki asil kanda mevcuttur'' diyen Büyük Önder'in bu düşünceye ne zamandan beri inanır olduğu bu faslın bu bahsinde kendini. mesleğindeki ilk rütbelerinden beri bir genç kurmay subayında büyük din hareketlerine. Kadirbilirliğinden dolayı kendisine burada bir daha teşekkür ederim. Bu makineyi harekete getirecek vasıtayı. Sonradan büyük zaferler ertesinde Millet Meclisi kürsüsündeki nutuklarında silah arkadaşlarının kahramanlık hakkını hiç sakınmadan ve kıskanmadan övdüğünü kendi ağzından işittikçe hayran kaldığımız o ruh cömertliğini. eşim Saliha'nın Mütarekede galip bir Đtilaf Devleti subayına verilmek üzere bir gün içinde eşyamızla birlikte apartmanımızdan kapı dışarı edilmek. bu küçücük kitap bir büyük tebşirdir. Bununla beraber. Paşa Andolu'ya geçip Babıâli'ce askerlikle münasebeti kesildikten sonra.
Bu hareketimi ancak benim Atatürk'e sevgime ve saygıma vereceklerinden eminim. Ahlak-ı teveccühü celbetmekten ziyade meneden bir surette idare-i kelâm ederler'' diyen paragraflarındaki sözlerinde daha 1911'den beri belirtilmiş bulunduğu. fakat manası büyük kitapta Mustafa Kemal'in ruhu bütün olağanüstü realizmi ve mistisizmi ile açık ve çok canlı görünüyor. düşüncelerinin keskinliği bugün de zorluksuz anlaşılabilmek yararlığına erişilmiştir sanıyorum. ''Bilâkuyûd-i müsâmaha evsaf-u liyakat-i mahsusa sâhibi'' demeyecekti.. o üzerine aldı. . Okurları. Cüretimin özrünü bu sebepte buluyorum. bu sanihatın müessiri olabildiğinden. Bahtiyarım ki. bu sözleri söyleyenin nasıl biteviye bir değişmez mantık taşıdığı ve sağlam bir karaktere sahip olduğu kendiliğinden ortaya çıkar. kendi de bu açıklaştırmayı yapacaktı. . Çünkü bu çapı küçük. Mesela. Đlk baskıda Arapça ve Farsça kurallara göre. Bir büyük insanın ne vasıfta olduğunu ve o vasıftaki insanın. demiştik''. hiçbirinde isabetsizliğe uğramadım'' demesiyle. Bu güzel ve pek kıymetli eserini okumakta birkaç gün geç kalmış olmakla gerçekten suçlandırılmayı hak ettim. bir de yazı yeni nesiller tarafından daha kolayca anlaşılsın diye Türkçeleştirerek değiştirmek cüretinde bulundum. Ruşen Eşref Ünaydın ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Bu kitap 1330 (1914) yılında yazılmıştır. hatta bu Hasbihalin birinci faslını şu: ''Biz. dilimizin bugünkü özelleşmesini gözönünde tutarak. o zamanın geleneğince yapılmış zincirleme tamlamaları. Onun üslubundaki ağır.. içinde yaşadığımız yurt.KEMAL ZÂBĐT VE KUMANDAN ĐLE HASBĐHAL Sofya 1330 I . Bizim yolumuzu çizen. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki en son açış söylevinde: ''Biz. teşekkür ederek takdir etmeyi borç bildim. vekârlı ve yazıldığı güne göre makbul ve tantanalı olan ahenkden hiç şüphesiz büyük bir şey yitirmiş olmanın eksikliğine karşılık.kitap hayır işine bağlanmasına çalışmayı. çok şükür ki bizim milletimiz oğlu ve önderi olduğunu kendi eseri ile göstermek istedim. Onuncu yıl nutkundaki: ''Onbeş yıldır sana bir çok vaatte bulundum. Fakat eser elime geçtikten sonra da onu birkaç defa okumaktan ve hele bazı bahislerinin candan gelmiş olan derin ve tesirli manalarını dimağıma yerleştirmekten aldığım zevk ve ettiğim istifadenin kıymetini. o zaman hükmümüzü vermiş ve sada-yi vicdanımızı en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve bazı nikatın nazar-ı dikkat ve intibaha arzını vazife-i vicdaniye addederiz. ''efrada telkin edilecek manevi'' dersleri de mevzubahis kılacağını ve ''nüfuz-ı Sayfa 18 . ilhamlarımızı gökten ve gaipten değil. bağrından çıktığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin binbir facia ve ıstırap kaydeden yapraklarından çıkan neticelerdir'' demesi hatırlanırsa onların nüvelerinin 1914'te yazılmış bu Hasbihalde.. Bu eseri bastırmakla Büyük Adamın hatırasına gösterdiği bağlılıktan ve kültürümüzün zenginleşmesine ettiği hizmetten dolayı Đş Bankası'na çok teşekkür ederim. Ve en nihayet hatırlattık ki: Ordunun selametini vicdanen düşünen erbab-ı namus ve ahlak riyadan muarradır.. Bazı kayıtlardan dolayı basılması bugüne kadar gecikmiştir. asıl eserin huzuruna çıkarmadan önce bu uzun sözlerimle geciktirmiş bulunduğumdan dolayı kendilerinden bin özür dilerim. şüphe yok ki. Dil ve Tarih kurumlarının kurucu ve koruyucu başkanı sağ olsaydı.. M. ''Đcâbât-ı ruhîye-i beşerîyedendir''. Bu eserin huzurunda ona hayranlığımı bir kere daha belirttikten sonra okurları büyük adamla başbaşa bırakıyorum. mezaya ve secayayi askeriden'' bahsedeceğini. doğrudan doğruya hayattan almış bulunuyoruz..Başlangıçtan önceki beyanlarında: ''evsaf ve hasaili ilmiyeden.1329 (1913) kışında Birinci Tümen subay arkadaşlarına verdiğin konferansların bir araya getirilmesinden vücut bulan ''Zabit ve Kumandan''ı bu senenin ancak mayıs ayında okuyabildim. bugün o da ''Âbda taharri-i serab kabilindendir''. ''zabit ruhunun kuvay-ı maneviyesini beslemeye hadim olacak nikat ve keyfiyatın taharri ve imtihanı ile iştigal'' eyleyeceğini. ''Ahvâl-i ruhîye-i beşerîyyeye adem-i vukuftur'' demeyecekti.
6. şüphesiz. Fakat ne maksatla? Haddini bilememenin bir örneğini göstermek maksadıyla.... mazideki derin uykumuzu hal ve istikbalde devam ettirmemek için hep beraber bir daha gözden geçirelim: ''Madde: 1. ''Ordumuz zabitanının kısm-ı azamesinin harpte bulunmuş olması dolayısıyla. kıymetsiz kalmasına.Bu hale bir an önce çare bulmaya teşebbüs... Biz hakemdik. . istihza ve itimatsızlık duyguları uyandırıyor... alnımıza sürülen kara lekeleri silmek gayret ve vazifesine davet etmek istiyorsun. Ne hüküm verilmişti? Bunu söylemeden önce ne görülmüş olduğunu hatırlayalım. Vazifesinin cahilidir. tatlı tecrübelerini ve senin vicdanında ve dimağında tam gelişmesini bulan o necip ve vatanperverane düşüncelerini ve duygularını vatandan ayrı düşmekten hasıl olmuş kalp yaralarına katarak bizi ağlatmak.. muhtelif rütbelerdeki kumanda sahiplerinin iktidar ve ehliyet kesbetmesine hizmet eden hazar vakti vasıtaları ve vesileleri ile bizzat harp ve onun şartları ve muktezaları arasında yaptığın mukayeseyi ve bulduğun dağlar kadar farkı tasdik ettikten sonra.. 327 yılı Haziran'ının 17'inci günü (30 Haziran 1911) Kolordu Kumandanı'na takdim edilmiş olan resmi bir raporun bazı noktalarını ibret olmak.Bu zihinde ve bu ilimde alay ve tümen komutanlarının bugünkü askeri terakkilerle mütenasip olarak yetiştirilmesi mecburi olan kıtaları yetiştiremeyecekleri ve onlara hüküm ve kumanda ve icabında onları sevk ve idare edemeyecekleri şüphe ve tereddüt kabul etmez açık hakikatlerdendir. Sayfa 19 .'' Bu raporumu takdim ettiğim makamda o zaman vatanım Selanik'i Yunan ordusuna muharebesiz teslim eden kuvvetin başında bulunmuş olan zatlar oturuyordu.. Raporumuzun bu makam sahibinden ordu müfettişlik makamı sahibine kadar gittiğini işitmiştik... 5. Orduda talim ve terbiye. Meşrutiyet devresinin.. Ve gerçekten sözünün başlangıcı olan: ''Önümüzde acılarını gözümüzle gördüğümüz ve kalbimizle hissettiğimiz felaketle neticelenmiş bir harp vardır'' ifadesiyle düşüncelerimize ve duygularımıza bir elemlenme meydanı açıyorsun. ordunun ataletine. zamanı gelince.. serapta su aramak gibidir.. sen on yıllık askerlik hayatının. Fakat senin de anlattığın gibi bu meş'um hakikati idrak edenler de vardı ve bence idrak etmemiş olmak için ya gafil veya cahil olmak lazımdı. münferid terbiye devresine neticesiz ve muhassalasız son verilmiştir.kitap amireyetin'' tahsil ve temkini usullerini göstereceğini anladığım anda kitabına âşık oldum ve hemen sezdim ki.. pek acı bir hakikattir.. 2.Bir ordunun hazarda takip etmesi gereken ciddi mesai ve bu mesai ile muhkemleştirilen ilmi müktesebatın. harpte vatanı kurtarmak için talep olunacak mühim vazifeyi görememesine kalp rızası göstermektir ki bu hiyanetle isimlendirilir. 3. Makam ve icraat sahibi olanların şahıslara merhamet etmek zayıf kalbliğinde bulunarak ordunun intihatına yardım etmeleri.. bunca ateşleri kalbimizi yakmış olan bu son harbin bize meslek noktainazarından istifade temininden geri kalmamış bulunduğu'' noktasında durdum ve biraz daha düşündüm.Alay ve Tümen Komutanı'nın teftiş ve tenkitteki cahillikleri subaylarda hayret. binnefis başındaik amirin tesiridir'' hakikatını anlamakta ve ordular için beyan edilmiş olan bu mülahazanın en küçük cüzitamlar içinde cari olduğuna gafletleri görülüyordu.'' Ordumuzda Goltz'ün(1) talebeliği ile şöhret kazananlardan çoğunun da. her namus ve vicdan sahibinin vazifesidir. bizi utandırmak. Osmanlı ordusunu ilk teşhir ettiği Edirne manevra sahasında hayalen şöyle bir dolaşalım: Senin ve benim ve senin ve ben gibi birçok arkadaşın kollarımızda beyaz birer bant vardı. Ordu müfettişliğine de vaki olmuş bir maruzatın son satırlarını okuyalım: ''. Ben bu düşünce elemi ve vicdan hüznü ile senin başlangıcını takip ederken.. müşarünileyhin: ''Đyi bir ordu vücuda gelmesine dahil olan muhtelif amillerin en müessiri.. Bizden daha büyük hakemler de vardı... adem-i huzurundan daha muzir duygular uyandırıyor.. müşahede ve tetkiklerini icraat sahibi olanlara arz etmektedir. Senin istidlallerine iştirak etmek veya etmekte dumanlı bir fikir muhakemesinin zebunu kaldım. en hakikisi'' olduğunu ve sefer hizmetleri kanunnamesinin bir mahsus maddesini de şahit göstererek..Komutanları zevatı mumaileyhimden ibaret olduktan sonra. Bu noktadaki hakikatleri görüp söylememek ise. galibiyetle neticelenecek surette tatbiki için meslek-i celil-i askeri erbabının haiz bulunmaları lazım gelen manevi hassalara ve meziyetlere ait sözlerini de müthiş bir darbe takip ediyor: ''Ordumuzun son Balkan harbindeki mağlûbiyet-i elimesi acı bir hakikattir. Teftiş edeceği talim devresi muhassalasının ne olmak ve nasıl olmak lazım geldiğinden haberi yoktur. harbin: ''Sanat-ı askeriyenin öğrenilmesine medar olan vesaitin en mükümmeli. Tümen Komutanı kıtalar karşısında aldığı seyirci vaz'ı ile. içinde yoğurulduğun birçok müstesna hadiselerin sana kazandırdığı acı.. 4.'' Evet. Binaenaleyh... neticesi emir ve kumandada. Emir ve kumanda salahiyetini haiz olmayanların bu husustaki hizmetleri. Dimağım müphem hükümlerle kararsızlığını gideremeden nazarım daha sonraki satırlara aktı.. Selanik'te... Sukut-ı hayale uğranıldı. itaat ve inzibatta hüsn-i cereyan aramak.
. Denildi ki: ''Bu yükselen feryadın manası yoktur. kayıtsız ve musamahasız evsaf ve liyakat-ı mahsusa sahibi olmak istidadını gösterenlerden bir (Komuta ve Subay Heyeti) vücuda getirmek olmalıdır. O feryad cinnet eseri değildi. o zaman hükmümüzü vermiş vicdanımızın sesini en yüksek perdeden en büyük kulaklara işittirmek azminde bulunmuş ve: ''Bazı noktaların dikkat ve intibah nazarına arzını vicdan vazifesi addederiz'' demiştik. ordunun talim ve terbiyesindeki gayeden haberi yok. Sebep. ''Birini gece aldım... Sebep. Sebep.. Biz. nereye ve niçin? Bunu. Alay Komutanı. Ve demiştik ki: ''Bir Kıt'a ve bahusus subaylar heyeti yalnız iyi örnek olacak rehberlerle yetiştirilir. Kezalik ancak lazım vasıfları haiz Kolordu Komutanlarının Kolordularında. görünüşe rağmen o tümene. Kolordu ve Tümen Komutanları barınamayacakları gibi. Đkincisi.düşmana hibe edilmiştir. Hareketlerini sonuna kadar takip ettiğim bu tümenin. Biraz bekledikten sonra birinci sorgunun cevabından vazgeçilerek. kıt'alarından bazılarını kaybederek çektiği ıstırabı. Fakat. hacalete doğru bir gidişti. ne olduğu sizce malumdur.. Ceplerini karıştırdı. Ceketin iç cebinden iki buruşuk kâğıt çıkardı. kudretli.... edemezdi. atının üzerinde susmuş ve pek ziyade sakin ve dilsiz duruyordu.. Kolordu Komutanı'ndan alınan emrin müeddası soruldu. manen yüksek olanlar hakkında tecelli etmesi beşer ruhunun icaplarındandır... tümenine verdiği emrin ve tümenin bulunduğu vaziyetin bildirilmesi. nereye gidiliyordu? Bu gidiş. Bir Alay Komutanı'na. elbette felakete.'' Sonra. Mükemmel ahlak eshabından olanlar ekseriya sulh ve asayişte.. böyle bir sorguya muhatap olmamış gibi. numara sırası ile tatbikini düşündüğü emirlerin ne birincisini ve ne de ikincisini anlamıştı. kardeşim. gece olduğu zaman duçar olduğu sefaleti.'' Ve istirham etmiştik ki: ''Bugün için teşebbüs. Sebep.. ertesi günü karşı tarafın topçu ve piyade ateşi altındaki perişanlığını tasvir etmek istemiyorum.kitap Mesela: Mavi Kolordunun sağ kanadında hareket eden bir Tümen Komutanı'ndan. Çünkü.'' Bu emirleri gözden geçirdim. beni hareketleri hakkında aydınlatmasını rica ettim. -sormak yetkisini haiz zat tarafından. Sirenaik darül-harekâtından Balkan yangınına koşarken.. birincisinin hükmünü iskat ediyordu. Filhakika. O halde. mezara doğru bir gidiş olacağına hükmetmek için pek keskin muhakeme sahibi ve pek ziyade uzağı görür olmak lazım gelmezdi.. Yalnız.. bu merakı gidermek için Tümen Komutanı'nın yanından ayrılarak. Halbuki. Bir gün Afrika sahilinden vatanıma ulaştıracak yolların kapanmış olduğunu görürken. ''Karıştıran'' istikametinde yürüyen alaylara mülâki oldum. beyan etmek isterim ki. faal. Fakat Alay Komutanı hâlâ: ''Evvela birinciyi ve sonra ikinciyi'' diyordu.. itaat ve inkiyadının kendinden maddeten değil. ''Şimdi'' dedi.. o kumanda etmiyor. Ya böyle anlamadan verilen emri telakki eden Alay Komutanları?!. Ve en nihayet hatırlattık ki: ''Ordunun selametini vicdanen düşünen namus ve ahlak erbabı riyadan muarradır. Sayfa 20 . yine cevap yok! Sebep?!. ''Đşte. bütün akraba ve taallûkatım. Henüz ilk emrin icaplarını tamamen ifa edemediğimiz için ikinci emrin ahkamını tatbike başlamadık. iki emirname!'' dedi.. bu ve bunun gibi asker yığınlarının o gidişlerinin muhakkak felakete.'' ''Đnsanların hürmet ve tazimlerinin. Tümen komutanı... aldığı emrin manasını anlamamıştı.. vatanım Selanik ve orada anam. çünkü. dinlemeye muhtaç olan ve bir muzir heykel vaziyetini almaktan başka orduya eyiliği olmayan Tümen ve Alay Komutanları kabul ve atalet yeri bulamazlar.'' Şiddetli gibi görülebilecek olan bu icraatın mutasavver mahzurlarının birer çaresi de gösterildikten sonra: ''Alelumum iyi ordularla iyi komutanlar birbirinden ayrılmak kabul etmez şeyler gözü ile görülmek için vakit kaybetmeye lüzum ve buna halin müsaadesi yoktur'' dedik. alayını takibeden hiç kimse de bilmiyordu.'' Ve izah etmiştik ki: ''Ancak bilgili. Bu lüzumsuz bir fart-ı gayret ve belki de bir cinnettir!. O feryad bugünkü felaketi vicdan gözü ile ve akıl gözü ile görebilmekten hasıl olmuş ıstırapların tepkileri idi.rica edildi. müteşebbis ve salahiyet sahibi bir ordu müfettişinin teftiş dairesinde cahil. Niçin...'' Yok.. işittim ki. Alay Komutanının kendisi de bilmiyor. Ve. Evet. bir gün. Bir gün. birini sabahleyin. teveccüh nazarlarını üzerlerine çekmekten ziyade önleyen bir surette idare-i kelâm ederler. -mahiyetlerini anlattığım için vatanımdan kovulduğum zevat tarafından.... verdiği emrin veya daha doğrusu imza ettiği emirnamenin neden ibaret olduğunu bilmiyordu. alayı gidiyordu. Yok..'' Ve demiştik ki: ''Ordunun hayat uktesi olup birçok geleneğe bağlı olarak gelişen ve kemal bulabilen askeri zabıt ve rabıt duygularını bugün Osmanlı ordusu subay heyetinde hakiki safhasında görmeyi istemek beşeri ruh hallerini bilmemektedir.
Ne garip ruh haletidir. ve ümmeti tarafından ''Helyestevillezine yâ'lemune v'ellezine lâ yâ'lemun'' mazmûnuna fiili bir iman gösterilmiş olmasından ruhen mahzûz olurdu. Filhakika Harbiye Mektebimizdeki tahsil derecesi ''zâbitlik vezaifi asliyesini'' zâbitin ruhuna sokacak mertebede nüfuzlu değildi. Çünkü. idare ve muhafaza olunsaydı ve bunun için elde. perişan olmasını da önleyemedi. işte kitabını bıraktığım noktadan takibe devam ediyorum. Hatta.. genç teğmenin Bölük Komutanı efendisinin terbiyesi dairesine kabule şâyan olduğuna delâlet eder. . mektep sıralarında.. Ve işte böyle öğrenecektir ve sonra öğretecektir. Harbiye Mektebinden alınan şahadetnameler. alay ihtiyatının yakınında vaziyete nazır ve hâkim olunacak noktada bulunulsaydı. sanatın bütün icaplarına ve tedbirlerine tevessülde sükûnet ve metanet muhafaza edildiği halde beklenmeden zuhur eden bir meş'um sebepten dolayı alayının yüz-geri ettiğini gördüğü anda. Beraber şahidi olduğumuz bir iki manzarayı burada sana hatırlatacak olursam. II Sayfa 21 . subaylarını yetiştirmekte nasıl bir bölük komutanı olduğu. o zaman. maksada ve araziye uygun olarak açılması. Dertli insanlar muhatabının derdini dinlemekten ziyade kendi yaralarını açmaktan zevk alıyor. burada tedarik ettiğim bu kitapları ve benim onları okuyacağımı göreceği zaman şüphesiz memnun olacak ve bu yüzden bana hasıl olmuş bulunan gücenikliği zail olacaktır.. mermilerini istihkar ederek. kılıcını çekip. ''Doğan Arslan'' sırtlarında piyadesinin tekasüf eden ateşleri altında alayının geri dönüp kendisini yalnız bıraktığı noktaya kadar daima palası elinde ve kendi avcı hattının önünde bulunmuştu. Bu cesaretin hayranıyım. lâyık oldukları önem derecesinde iyi öğretilmemiş ve telkin edilmemiş oldukları hakkındaki bayanatına şahadet ederim. komşu kıt'alarla irtibatı sevk. Buradaki eski bir hatıramı ihya edeyim: Seyahat için Đzmir'den bindiğim vapur Girit'ten geçerek Katanya'ya gidiyordu.... atını dörtnala sürüp düşmanın şarapnellerini. komutanları yetiştirmek sayesinde.''Harpte. tekrar Girit'e dönecek olan bu teğmenle Katanya'nın bir gazinosunda buluştuğumuz zaman o. bunu demeyi bizim için vacip görüyorum.. alayın topçu ateşi altında. Vuku bulan bu tavır ve mişvara mukabil. Girit'ten. Fakat merak etme. bir Takıma!. Bunlar. Mesela: Senin yaralandığın bir muharebede.. Önce. bir Bölüğe!. iş üzerinde bulunaraktan öğrenecektir. ve daha sonra kendisine ayrılan cephede taarruzu ve hücumu. bana gücenmişti. bütün işleri kuru mukavemet ve kahramanlığın göreceği fikri anlaşılmasın demeyi zait'' görüyorsun! Ben. bir alay komutanına yaraşan cesarete asümani bir misal göstermiş ve Osmanlı tarihinin kahramanlığa ait faslında bir altın sayfa vücuda getirmiş bulunurdu.kitap . iddia ederim ki: Mertçe hasletler ve fedakârca duygulardır.s. şanlı. v. şerefli insanlar olarak şan ve şerefe sevk ve tevcih olunabilir. fakat. intisap ettiği bölüğün efradı önünde bölüğün babası olan yüzbaşısından ve daha büyük âmirleri tarafından. Ordu mekteb-i amelisi.. ben. asl olan. sağ kanat alaylarından birinin cesur komutanı. ve bunun için avcı hattının önünde değil. Bence asıl. senin zaitten vacibi de geçerek farz-i ayna kadar çıkacağından şüphe etmem. ilim ve fen ile mazbutiyet kesbetmedikçe bile büyüklükler kaynağıdır. maatteessüf bu cesaret ve kahramanlık. . orada tedarik edebildiği yeni birtakım askeri eserleri gösterirken diyordu ki: ''Yüzbaşım. bence hakiki feyiz verebilecek asıl mektep. milletin evlatları bir sürü gibi değil. ancak bu suretle. ve daha sonra yayılması. Bu iddianda ne kadar haklısın. sanat talim edecek hakiki muallimler ve mürebbiler birbirinden yüksek olan komutanlardır. Fakat... orada bulunan Avrupalı kıt'alardan birine mensup bir teğmen bindi. geri dönen avcı hatlarını çiğneseydi ve bu suretle alayını durdurup tekrar hasma yöneltseydi işte.'' Yüzbaşının. Đşte böyle bir cesaretin kurbanı olan Alay Komutanının adına heykel dikmeye cenab-ı Peygamber de razı. Bence. yâni karakter. pala yerine dürbün bulundurulsaydı.. Genç teğmen. vaziyetin. düşman topçu ateşi altına girdiği huduttan. bu hususta daha ciddi ve daha geniş bir ders almak ve öğrenmek devri geçirilmiş olsaydı dahi maksadın yine hasıl olmamış bulunacağı itikadındayım. ona birkaç satır daha ilave ederek biraz uzattıktan sonra o pek delilli olan ''nefsi istihkaar'' zemini yoklayıp inceleyeceğim. senin kaziyeni ber-aks ederek. halin.. alay. komutan olacaktır. Ben de. bu teğmenin gözlerinden pekâlâ okunuyordu.. Ve fakat. Nuri! adeta seni dinlemekte olduğumu unutarak ne derin yaraları karıştırmaya başladım. Ve sonra komutan olmaya hazırlanacaktır. makamının ehli bölük komutanları. senin burada son bulan başlangıcını. son zamanlarda yeni çıkan askeri eserleri takipte beni biraz müsamahakâr gördüğü için adeta. san'atının asıl ruhunu. alayın muzaffer olmasını temin edemedikten başka.. . Bir gün sonra. kıt'alardır. makamının ehli tabur. ve ancak. Mes'ut tesadüfle.Talimnamelerin: ''Harbin zâbitten istediği ruhi ve ilmi kudret ve meziyeti'' verecek olan kısımlarının ve maddelerinin mekteplerimizde.Sen ''Hasâili mümtâz-i merdâne ve ahlâk-ı fâzıla-i fedakârane ile tetevvüç etmeyecek olan malûmat-ı fenniyenin başlı başına temin-i maksat'' edemeyeceğini iddia ediyorsun. Bununla tanıştık. ancak her vakit emin ve mefkûr sonuçlar vermez.
Şüphe yok ki.. bizim milletimizin seciyesi de bütün seciyeler gibi teâliye.'' ''Zabit. Muvaffakiyet için en emin vasıtanın taarruz olduğunu anlamakta ısrar olunmaz.metanet ve besalet muhassalasını ruhunda bulmuş olan subaylar haizdir. itimat kazanacak ve arkasına alacağı insanların kuvay-i maneviyelerini takviye edecek.. Bu ise. Piyade Talimnamesi maddelerinden birinin verdiği ''Zabit. bir millet evlatlarının önüne geçip onları ateşe sevketmek hak ve salâhiyetini ancak. III ''Zâbit ve Kumandan''ın ikinci faslı çok mühimdir. insanları istediği gibi kullanan kuvvet. Hunus'ta. hiçbir netice hasıl olamaz!. Bu soruya senin izah ettiğin cevapları hatırlarken sanki bir filozofun şu sözlerini de işitir gibi oluyorum: Đnsanlar. Ve bilinmelidir ki. Bingazi'de. IV TAARRUZ RUHU Ordunun vazifesi. o kahraman arkadaşlar Balkan Muharebesinin de son safhalarında olsun mevcudiyetlerini ispat ederek imkân dairesinde kalan derecede namus ve haysiyet icaplarını ifa eylemişlerdir. ancak gaye-i hayalinin.kitap .. ''Zâbit ve Kumandan''ın üçüncü faslı bu zeminde ne hakiki esaslar gösteriyor. vatanı çiğnemek isteyen düşmana karşı ayağa kalkmaktır. ve böyle olduktan sonradır ki. mefkurenin temerkür ettireceği görünmez hassalara görünür vasıtalarla mı hitap edeceğiz? Herhalde askerlerimizin ruhunu kazanmak bizim için bir vazife olduğu gibi evvela onlarda bir ruh. taarruz ordusu vücuda Sayfa 22 .Muharebede her atılan merminin isabet etmeyeceği hakkında verdiğin teminat hizasında: ''Muharebede yağan mermi yağmuru. düşmana atılmak için olursa kalkılmış olduğuna değer. hariçten bizim seciyemizden başka seciyelerdeki müessirler tarafından bir şekil verilmek istenirse. ürkenlerden daha az ıslatır'' diyeceğim. elbette. Halbuki. Hülasa. Derne'de.'' Mukteza-yi namus budur. Musa. sanatı nâmına.Nefsi istihkaar ve fedakârlık duygusu babında talimnamelerin derin manalı maddelerine o yaralı bacağını uzatıp çıkıyor ve oradan sözünün bütün yetkisi ile hitap ederek diyorsun ki: ''Zabit demek. ancak. zamanının nihayetsiz sefaletlerini idrak ve umumi ıstıraplar devrinde âlemde tahakkuk etmeye başlamış olan şefkatperverlik lüzumunu din halinde tercüme ve anlatmak yolunu bildi. fikirleri teşhis ettirilerek sevk ve idare olunabilir. Trablusgarp Harbi'ne iştirak etmiş olan bütün arkadaşlarımızın mutlaka Trablus'ta. Avrupa içinde dolaştırdığı kavmin hususiyetlerinden olan askerlik şanı ülküsünü tecessüm ve teşahhus ettirdi. feda-yı nefsü cânı kat'iyyen göze almış olmak demektir. .. Tobruk'ta Đtalyan istihkâmları karşısında bugün kemiklerinin bile kalmamış olmaları iktiza ederdi. maiyetindekilerin metanet ve besaletleri mecmuundan fazla bir metanet ve besalete malik olmalıdır'' sözünü her zâbit pek büyük dikkat ve ciddiyetle okumalı ve onun manasını dimağına hâkketmelidir. Đsa. fikirleri. Bu faslın başından sonuna kadar olan birçok güzel sözleri dinledikten sonra: ''Askerlik tedvir-i muamelat değil. insanların sevk ve idaresi sanatıdır'' tarifine avdet ediyorum ve ''Đnsanlar nasıl sevk olunur?'' diye bir daha kendi kendime soruyorum. emelleri. -o dediğin.. Napoleon. kendi ilim ve iktidarından kumanda ettiği insanları müstefit edebilmek için. maiyetindeki efrad için numune-i imtisaldir'' cevabının üstünde duran senin: ''Zâbit.Kitabının 24'üncü sayfasında zımnen sorduğun: ''Zâbit nedir?'' sualine. yerinde durmak için değil.. kalp. fikrin yavaş yavaş hissiyata istihale ederek akıydeye münkalib olması mümkündür. hayat ve mevcudiyetine hiç ehemmiyet vermeyecektir. bir seciye yaratmak da Allah'tan ve Medine-i Münevverede yatan Cenab-ı Peygamber'den sonra bize teveccüh ediyor. ruhlarından meknuz hassaları nedir? Biz kumanda edeceğimiz insanların hangi emellerini şahıslarımızda tecelli ve tecessüm ettirerek onların kalplerini. . bir emel. fikirler ve bu fikirleri teşahhus ve tamim eden kimselerdir.'' Ben bu sözlerin dimağlarda ve vicdanlarda hasıl edeceği derin akislerin âhengini bozmaktan korkarak. Mısırlıların kamçıları altında inleyen Yahudilerin bu baskı ve esaretten kurtulmaktan ibaret olan meyillerinin tecellisâzı oldu. onların itimatlarını kazanacağız ve onlara manevi kuvvetler ilhamı vasıtalarını tayin edeceğiz?! Ve insanlarda. Bu kalkış.'hayat ve rahatın hiç düşünülmemesi icap edince' rahatını ve hayatını feda etmeyi şeref bilecektir. Fakat binefsihî olmak şartıyla!. bizim sevk ve idare edeceğimiz insanların emelleri. bundan sabit ve muayyen hiçbir şekil. o yağmurdan ürkmeyenleri. onu sarsmak için bütün başka mantıkların. Zâbit. başka muhakemelerin hükmü olamaz. Ve filhakika böyle olmasaydı. hiçbir söz söylemeksizin onları yalnız kemal-i huşû ile dinlemiş olmakla iktifa edeceğim. ancak. Eğer bizim seciyemize. Şimdi. Fikrin hassası da hiçbir itirazın bozamayacağı bir şekl-i mutlakla kendi kendini kabul ettirmektir. matlûp şekle tahavvüle müstaittir.'' ''Bir zâbit.
elbette gaflet olur. bir yeis. emir verilmesi gecikirse yine kendiliğinden düşman istikametinde yola düşer ve bu hareketini şöyle bir fikir muhakemesine istinat ettirir: Mademki düşmanın bir hareketi sezilmiştir. yapacağına kani olmak. Halbuki kumandanlar her hal ve andaki duruma karşı gereken tedbirleri tereddütsüz ve süratle almaya mecburdurlar. Filhakika Derne kuvvetlerini vücude getiren urban tavsif ettiğim gibi insanlar oldukları gibi. Büyük. ne kadar hal ile karşılaşmak ihtimali varsa. Başka hiçbir şey düşünmek lazım değil.. ahvali mezkûre hakkında umumi vesaya beyanı bile mümkün değildir. kanunları ve usulleri okunur ve bellenir. küçük her cüz'i tammın içinde her subay ve her assubay ve hatta her er. cüz-i tam kumandanının verdiği açılma ve sonra yayılma emri. onların başlarına geçen subaylar da -her şeye rağmen.Bir kuvveti vücude getiren insanlar umumi hayatları. Derhal ''Đnisiyatif''in önüme çıktı ve dedi ki: ''Muharebede tahsil-i zafer-ü galibiyet en küçüğü kadar bilhassa cümle rütbe eshabının bizzat imal-i fikr ile kendiliğinden tedbir ittihazına alışmış olmalarına mütevakkıftır. bir çıkışları haber alınır alınmaz. talimnamelerimiz.. felakettir. emir beklemeksizin her mücahit tüfengini kaparak toplanma yerine koşar ve orada. Uç kumandanı. ve bu manevra ilk tatbikatları da değildir. Đşte bu sebepledir ki. bu usul ve kaidelerin tatbik cihetleri ile az çok iştigal etmiş olmak bir ordu için necata medar olamaz! Herhangi bir cüz-i tammın küçük bir manevrasını takip edelim. hepsini tasvir ve tatbik edelim! Çok güzel! Bunu yapmaktan geri durmayalım. bir kıt'anın en büyük kumandanı değildir. Çünkü bu kıt'anın muharebede karşılaşacağı haller ve şartlar hep bu gördüğümüz gibi olmayacaktır. Nâşımı muharebe meydanında teşhir etmek. Hatta. Bu taarruz ruhu. Bu taarruz ruhu.'' Hakikaten. Muharebe için düşmanı ordugâhımızda beklemek olamaz. Mesela: Cüz-i tam kumandanı güzel bir yürüyüş emri veriyor. O halde. gerek komutanların ve gerek erlerin bizzat düşüncelerini işleterek kendiliklerinden iş görebilecek meziyette yetiştirilmiş olduklarına kanaat edilmeden. onu uzaktan karşılamak yeğdir. Çok ise bütün mücahitler yetişinceye kadar düşmana tüfek atarak onun hareketini ağırlaştırır ve Sayfa 23 . Düşman az ise yetişebilenlerimiz onu durdurur veya püskürtür. Fevkalade ve ansızın zuhur eden hallere ilk temas eden. neş'eli erlerden ve subaylardan mürekkep olursa böyle bir askeri kıt'ada biraz düşünce işleterek kendiliğinden iş görme hassası pek ziyade tecelli eder. Sasebo Limanı'ndan harbe çıkarken familyasına: ''Bu andan itibaren benden haber beklemeyin! Vazifemden başka bir şeyle meşgul olamayacağımdan sizden de haber istemem!'' diye yazan Amiral Togolarda. 1904 yılında: ''Bin keder. bir askeri kıt'anın. fakat her şeye rağmen ileri.kitap getirecek milletin. ve kabul edelim ki bu cüz-i tammın en büyük komutanından erine kadar herkes talimnamelerde belirtilen ve bildirilen usulleri ve kaideleri biliyor.. alameratibihim üstten ast'a tekerrür ederek en küçük parçaya kadar kıt'aya.. Japonların (Kukeki Zayşın) dedikleri taarruz ruhuna sahip olması lazımdır. kanunnamelerimiz gözden geçirildikçe askerlik sanatının aslolan kaideleri. Đtalya muharebesinde Derne kuvvetlerine kumanda ettiğimiz müddetçe bu hakikati isbat eder her gün birçok misal gördük. O halde. hüküm verebilecek miyiz ki. familyasına: ''Oğlumun külleri Tokyo'ya getirildiği zaman hemen defnolunmasın! Yakında ben ve küçük oğlum da terk-i hayat edeceğimizden. Đşte bu. bu kıt'a muharebede vazifesini görebilir ve yurda muzafferiyet sağlayabilir? Bu hükmü vermekte biraz teennili bulunmak gerektir.'' Şarkısını terennüm ederek Kazomaro gemisi ile harbe giden Albay Kujimalarda. Hareketi son safhasına kadar iyi idare edilmiş görüyoruz. . gürbüz.'' Talimnamelerimizin bu gibi haller için nasihat vermesinden sarf-ı nazar. hareket serbestliklerini ezdirmemiş gençlerdi.fikirlerini. Cenab-ı Hakkın emeli. Nanzan muharebesinde oğlunun kalbinden vurulduğu haberi üzerine. bu bilgilerin insanı sanatkâr yaptığına. fikirleri. narin Japonlar iri yapılı Ruslara meydan okudular. yapacağı iş tayin ediliyor. hareket serbestlikleri ezilmemiş. hareketinin suretine dair fevkinden hiçbir emir ve hiçbir fikir almadığı haller karşısında kalır. V ĐNĐSĐYATĐF Nuri! Taarruz ruhundan sonra kitabın son bulacaktır sanıyordum. harpte umumiyetle karşılaşılan bazı tabiye hallerine ancak şamil olabilir. Đtalyanların filan veya falan istikamette bir hareketleri. muharebe ihtimali vardır. esasen ihtiva eylediği kaideler ve nizamlar. teğmene kadar bütün ast kumandanlar usulüne uygun emirlerini veriyorlar ve kol harekete geçiyor. Düşmanla temas vukuunda da: kezalik. Fakat: ''Harpte öyle ahval dahi vaki olur ki. Fakat. o zaman üçümüzü birden defnedersiniz!'' emrini veren General Nokilerde ve bunları takip edenlerin hepsinde bütün feyzi ile mevcut olduğu içindir ki. Bu taarruz ruhu. bir ordunun güvenilir ve dayanılır bir kuvvet olarak tanınması gaflettir.
isabetle gösterilmiş olsun. Bunların her biri. mühimmat ve fennin verdiği üstünlükler dikkate alınırsa orta çağdan örnek olan Derne ''Kuvayı Kalile''sinin son asrın bütün tekemmül feyizlerinden hissesini almış olan bir ordunun karşısında bir gün bile durmaması lazım geldiğini teslim etmek gerekirdi. Çünkü bu uyuşuk dimağlardan ve durgun kanlardan teşekkül etmiş yığınlar taş. Orduda bütün emir sahiplerinin orduya kumanda eden zatlara faal ve fedakâr birer muavin kılan bir ''Đnisiyatif''in bütün alışkanlıklarını elde etmeleri gerekir. Denilebilir ki. Bunun için başvurulacak vasıtaların aranması lüzumu.. Vakıa umumiyetle inisiyatifin lüzumunu ve faydalarını talimnamelerimizin mahsus maddelerinde okuyor ve Sayfa 24 .kitap gerekirse biraz geriye çekiliriz. aşırı derecedeki inisiyatifi itidal haddine indirmek. Đnisiyatifin haddini bilmeme mertebesine vardırıldığı bir orduda herkes kendi başına buyruk olur. maksada uymadığı halde de o derece muahezeye değer. bu hususta Kolordulara. bir orduyu terkip eden. bunun eczası. hemen hepsi gönüllü olan sağlam yapılı ve istidatlı askerlerden mürekkep bulunduğu zamanlarda. her uzvunu.. Görülüyor ki. nerede durmak ve nasıl durup ateşe başlamak lazım geldiğini emir beklemeksizin kendiliklerinden takdir ve tatbik ederler. Hiçbir şey yapamazsak düşmanı görür. umumiyetle her fert. Zira kendiliğinden görülen işler müspet oldukça ne kadar arzuya ve takdire değerse. yaşar bir makinenin canlı uzuvları. Bu dimağlarda ve bu kanlarda gereken cereyan kuvveti ve sür'ati bulunmazsa makine durur ve başka hiçbir kuvvet onu işletemez.. Bu sebeple bugünkü üstler astlarda inisiyatif uyandırmak için onları uyarmak ve bilhassa muharebede teşvik ve terkib etmek mecburiyetindedirler. Bu sebepledir ki. onun için itaat ve inzibat dahi kurulamaz. Tarih dahi diyor ki. onu inzibat ve idare altında bulundurmak düşüncelerinden ötedir. Fakat ileri gitmek. görülecek iş için adım başında bir emre. Malumdur ki. Âmir. Filhakika. Son asır ordularını teşkil eden efrat. yani eski askerlik usulünün sürüp gittiği devirlerde. kendiliğinden harekette Osmanlı kuvvetini vücude getiren insanların Đtalya ordusunu terkip eden insanlardan daha feyizli bulunmuş olmasındadır. Bu makineyi işleten. O tahrik vasıtası. ordularda ''inisiyatif'' o derece kendini gösterirdi ki. küçük cüz-i tam balyaları halinde bulunan âtıl dimağlı insan yığınlarının sevki ve tahriki için kuvvetin manivelanın fikir ve ruh varlığından taşıp fışkırması beklenir ve tatbik noktası dimağda. Taş ve odun yığınları balya haline konarak küçük bir manivela tatbiki ile kolayca tahrik olunabilirler. nasıl gitmek. top. Böyle bir makinenin devrettirilmesi için herhangi bir. Çünkü bugünkü ordularda hazar vaktinde uzun yıllardır tatbik olunan şiddetli zabıt ve rabıt bir çoklarında hareket istidadını kendiliğinden boğuyor. üstün emrettiği hususların mahiyetine akıl erdiremezse de onu tatbike mecbur tutulması ordunun inzibat ruhunun aslı iktizasındandır. ordular. eskiden olduğu gibi hemen hepsi kendi gönül rızası ile askerlik hizmetine girenlerden ibaret olmayıp milletin bütün fertleri askerlik hizmeti ile mükelleftir. beklemekten iyidir. olmayan da vatani hizmetini görmekle mükellef tutulmuştur ve tutulmalıdır. öteki yerlerde olduğu gibi Derne'de de bir sene Đtalyanları'ı yenen ve Derne'nin üç kilometre muhiti üzerinde vücude getirdikleri istihkâmlarında hapseden kuvvet. Yoksa. bir ordu cüzü'lerinden her birinin bizzat her işi düşünmekte ve kendiliğinden yapıvermekteki derecesi aşırı olursa cidden endişeye değer. bir yığına ordu demek için o yığının muayyen şekillerinden birinde inkısâmı ve başında bir veya birkaç harekete geçiricinin bulunması kâfi değildir. sayı. Tümenlere kumanda edenlerle bir Tabur.. gereken haddi aşmamış olanıdır. parçalarıdır. Daha düne kadar Osmanlı ordusunun komutanlarında. Her hareketin iyisini ve kötüsünü takdir için bizzat fikir ve muhâkemesini işletmeyi ve fikri muhâkemenin ancak taalluku halinde iş görmeyi itiyat etmek alelıtlak fena olmayabilse de orduda üst makama geçenlerin o makama geçmek için yaşı. kuvvetini anlar. meraktan çıkarız.. Görülüyor ki. ileri veya geri harekette nereden gitmek. kalpte aranır. erlerinde inisiyatife bedel fikir ataleti görülürdü.'' Kendiliğinden hareket hassası ile kendilerine kumandanlık etmiş olanları memnun ve hasımlarını pek meyûs etmiş olan urbân mücâhitleri de bu hususta aşırı gittikçe sonuçlar menfi olmuştur. subaylarında. Yeter ki onlara umumi istikamet ve fikirler. ordu makinesini vücuda getiren yaşar uzuvların dimağlarındaki kuvvet ve kanlarındaki ruhtur. Arzusu olan da. veya birkaç makinistin sanat ustalığı da kifayet ve kefalet edemez. bir ihtara ihtiyaç göstermeden kendiliğinden harekette feyzini almış bulunursa. maiyet yok. Harpte büyük başarıların esaslarının en başı olan müstakil faaliyet. matuf olduğu maksadın önemi ile kendini göstermektedir. karşısındaki bu hassadan mahrum kaldıkça terakkiler dünyasının en büyük lütûfları ile mes'ut olsa bile muzaffer olamaz!. Halbuki her hareketin maksada uyması her türlü haller ve şartlar içinde maksadı açık surette görebilmesine bağlıdır ki. bilakis çokluğundan endişe ederlerdi. tecrübesi ve rütbesi henüz müsait olmayanlardan umumiyetle daha geniş.. eldeki vasıta orta çağdan kalma olsa da. Talimname kendiliğinden harekete bazı hudutlar çizer ve der ki: Astların hareket istiklalleri keyfi fiil rengini almamalıdır. üstler bu hassanın yokluğundan değil. şümullü ve bilgili kavrayışa sahip bulunmaları kabul edilmek lazım geldiğinden ast. bir Bölük kadrosu içinde ve avcı hattı dahilinde bulunup gördükleri mahdut olanların hükümlerinde ve idraklerinde elbette fark olmak lazımdır. Bu yolda teşekkül etmiş bulunan ordulardaki eski zamanın ordularında olduğu gibi üstler. her parçasını harekete getiren vasıta. Fakat büyük. buharla müteharrik motorlar değildir. demir ve odun yığınlarından daha âtıl ve daha sakildir. tüfek.
Sirenaik'te kumanda ettiğimiz kuvvetlerin eczasında kuvayı maneviye. Halimler. istihkamlara çekildi. ''Zâbit ve Kumandan''ın türlü bahislerini ve bilhassa hayatı istihkaar. Şimdi notlarıma bakıyorum ve orada. Hamdiler. Ehemmiyete değer bir şey yoktur. Çıkamadı. Tarassut kulesi gündüz rüzgârdan yıkıldığı için onu tahrip etmek nasip olmadı -suret-i mahsusada emrolunmuştu.'' ''Saat 11'de Kireçocağı sırtlarına ilerlemiş olan düşman üzerine Şark urbanı. Yüzbaşı Hacı Emin Efendinin de Vâdi cihetinden taarruz etmek üzere ilerlemekte olduğunu görüyorum.'' ''Düşmanın hatt-ı asli istihkamından 500 metre ileride yaptığı avcı siperlerindeki kuvvetine taarruz ettim. her kabileden mürekkeptir. Eğer mutlaka lazım ise bununla ateşe devam edebilirim. Aşağıdaki birkaç satırı. Fuatlar ve bunların arkadaşları. Ubeydat kolu. bütün bu kahramanları taşıyacak kadar genişlemekten aciz kalır. er yetiştirmekte takip olunacak esasların.Bununla beraber sair tarassut mevkileri ile topçu amplasmanlarının ve avcı siperlerinin bir kısmını tahrip ettim. Aliler. Ahmetler. Taarruz için emrinize intizar ediyorum. Kıt'amız. tatbik olunacak terbiye usullerinin. Ethem yaralandılar. Topçu Taburu. Suse Müfrezeleri.'' ''Düşman. Topçusu yol üzerindedir. bu yazılarımız. Nurettin. Halbuki komutan. Eşrefler. Fakat diğer arkadaşlar daha yaralanmadılar! Onun için düşmanı takibe devam ediyorum. Tekrar vazifemiz başına gidiyorum. Saffetler. dar geçit yol üzerinde düşmanı kovaladık. o da sıcak kanlı Afrika evlatlarında o saydığımız cengaverane vasıfların fiil halinde kendilerini göstermeleri. Bunun üzerine düşman taburu geriye. Şimdi mitralyözü de ilerletmek üzere mitralyöze geldim.'' Emir-i âlileri üzerin 9 neferle Garp istihkâmının 800 metre karşısına geldim. Birinin de hartuç sürgüsü kırılmıştır. taarruz fikri ve kendiliğinden hareket gibi yüksek vasıflarını okurken ve bunlar için zihnimde müşahhas misaller ararken Derne Kuvvetleri harp nizamını şöyle gözümün önünden geçiriyordum: Şark kolu. Đkinci Tabur. Garp istihkamının önünde üç düşman taburu (Temessükiyet)e doğru ilerlemektedir. Dirse kolu. Kasım. Rüsuhî. Nurettinler. ''Şark kuvvetleri ile Garp ileri karakol mevziine geldim. Derne karargâhına ve Kasr-i Hârûn. takrirler buluyorum. Şark cihetine bir bölük çakırdı. Ve bunların başlarında Hacı Eminler. Cemil Efendiye emirlerinizi tebliğ ettim.'' Askeri. Fakat. dün akşam işgal ettiği sırtlarda istihkam inşasıyla meşgul olmaktadır. Umum Bingazi kuvvetleri harp nizamına bakmak istesek. gün doğmasıyla beraber (Seyid Abdullah) cihetinden çıkmak isteyen bir düşman kuvvetine taarruz ettim. Mitralyöz Bölükleri. Bugün. kendiliğinden iş görme hassasının vücutlanmasına bağlı bulmakta şüphe ve tereddüde yer yoktur. Şark'taki bölüğün de avcı siperlerine döndüğünü gördüm. kendiliğinden hareket ve işgörmenin yayılmasını umumiyetle faydalı bir şekle sokarak onun bir mahsus vazife halinde tanınması için alınması gereken sûret hakkında Osmanlı Ordusunda zihin sarfedilmemiş ve bir karara varılmamıştı. Đki kişimiz yaralandı. Ben. Ben (Vâdi-i Bû Misafir) cihetindeyim. Fakat. Saffet Efendilerle miktar-ı kâfi muhâfızîye ile bulunuyoruz. askerlik ruhuna safa verici ve bütün askerler için örnek tutulmaya yaraşır misalleri havi yüzlerce raporlar.'' ''Düşman bütün kuvvetiyle ilerliyor. Đsmail Hakkılar. ''Düşman saat 4'te Garp cihetine bir tabur. Birinci Tabur. Rabat. Onlar da ilerliyorlar. Seyid Abdullah sırtlarına bir yıllık hayatımızı birlikte bağladığımız arkadaşlarıma ithaf ediyorum. Đstihkâmın önündeki tel örgülerini ve büyük kazıkları söküp attım. Hase kolu.kitap nazari olarak bunların iyilikleri hakkında pek çok övgülerde bulunuyoruz. Hüseyinler. Mümtazlar. Düşmanı hatt-ı asliye kadar takip ettim. Temessükiyet. bu noktada bütün açıklığı ile canlandırılması gereken bir hakikat-i mahza vardır ki. kıymetli asker arkadaşların hürmet ve tebcille anılmasına vesile olmak üzere aynen derc ediyorum. Bunlardan bazılarının bazı cümlelerini o. (Mecmuu zaten iki idi). VI Bizim. Muhafıziye ve Birinci Taburdan bulunan kuvvetle taarruz ettim. Hacı Emin. Reşitler. Yanımdaki ileri karakol kuvveti ile hemen düşmanın taburuna taarruz etmek üzere yürüdüm.'' ''Mitralyözün ilerisinde. Rüsuhîler. yapılacak talimlerin gayesini. taarruz fikri ve inisiyatif vasıflarının var olduğundan bahsedilmiştir. el ile imla olunuyor. ''Muhayyile zaviyesi urbanı ile dün gece ileri karakoldaydım. Ne cihete taarruz edeyim?'' Sayfa 25 . itiraf olunmalıdır ki. subay. Mülâzım Osman Bey de üç neferle (Seyid Abdullah) cihetinden bize doğru geliyor. siz gelinceye kadar düşmanı tevkif için taarruz ediyorum.. Beraasa kolu.'' Topun birinin nişangâh yuvası bozulduğundan endaht kaabil değil. Fehmiler. Aile-i Mansur kolu. birtakım âteşin ruhların Afrika göğünde görünüp uçmasıyla başlar. bu saydığım imzalar üstünde muhtelif tarihlerde ve muhtelif muharebe safhalarında okumuş.
Düşman ricata mecbur edilmiştir. Benim de kuvvetimi idare eder.'' ''100 kişi kadar mücahit ve muhâfızîye efrâdı ile düşmanın (Eritre) taburuna taarruz ettim.'' C'in Kültür Hizmeti c Atatürk'ün Yazdığı Yurttaşlık Bilgileri Bülent Tanör c Kurtuluş (Türkiye 1918-1923) c Kuruluş (Türkiye 1920 Sonraları) Prof. Niyazi Berkes c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz I c 200 Yıldır Neden Bocalıyoruz II Ceyhun Atuf Kansu c Devrimcinin Takvimi Paul Dumont-François Georgeon c Bir Đmparatorluğun Ölümü (1908-1923) Ali Fuat Cebesoy c Sınıf Arkadaşım Atatürk I c Sınıf Arkadaşım Atatürk II Abdi Đpekçi c Đnönü Atatürk'ü Anlatıyor Paul Dumont c Atatürk'ün Yazdığı Tarih: Söylev Kılıç Ali c Đstiklâl Mahkemesi Hatıraları Prof. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler I c Batıcılık. Ölürsem. Saat 10. Devrimler ve Atatürk Yunus Nadi c Türkiye'yi Sokakta Bulmadık Falih Rıfkı Atay c Baş Veren Đnkılapçı (Ali Suavi) Bâki Öz c Kurtuluş Savaşı'nda Alevi-Bektaşiler Prof. Dr. Aralov c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları I c Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Hatıraları II Sabahattin Selek c Đsmet Đnönü'nün Hatıraları Nurer Uğurlu c Atatürk'ün Yazdığı Geometri Kılavuzu George Duhamel c Yeni Türkiye Bir Batı Devleti Sayfa 26 . Đstihkâmlar üzerimize ateş açtı.kitap ''(Vâdi-i Bû Misafir) den ilerleyerek boyun noktasını işgal etmek suretiyle ricat hattımızı kesmek isteyen düşman üzerine Mülâzım Kasım Efendi kumandasında bulunan 70 kişilik (Aile-i Mansur) ve (Şellâvî) mücahitlerini de alıp taarruz ettim. Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler II S. 500 metreye kadar yaklaştım. Dr. Dr. Dr. Sağ kolumdan kurşunla yaralandım. Çok kan kaybediyorsam da askerin kuvve-i maneviyesini bozmamak için hatt-ı harpten çekilmeyeceğim.30'da düşmanın iki taburu ile çarpıştık. yanımda Remzi Efendi vardır. Niyazi Berkes c Batıcılık. Đ. Dr. Macit Gökberk c Aydınlanma Felsefesi. Sina Akşin c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi I c Ana Çizgileriyle Türkiye'nin Yakın Tarihi II Prof. Tarık Zafer Tunaya c Devrim Hareketleri Đçinde Atatürkçülük Sabahattin Selek c Milli Mücadele (Büyük Taarruz'dan Đzmir'e) Đsmail Arar c Atatürk'ün Đzmit Basın Toplantısı Prof.
I c Đslamcılık Cereyanı .kitap Bülent Tanör c Türkiye'de Yerel Kongre Đktidarları Prof. Dr.II c Đslamcılık Cereyanı . Neda Armaner c Đslam Dininden Ayrılan Cereyanlar: Nurculuk Fazıl Hüsnü Dağlarca c Destanlarda Atatürk. 19 Mayıs Destanı Yunus Nadi c Mustafa Kemal Paşa Samsun'da Đsmet Zeki Eyuboğlu c Đrticanın Ayak Sesleri Nuri Conker c Zâbit ve Kumandan Sayfa 27 .III M. Dr. Tarık Zafer Tunaya c Đslamcılık Cereyanı . Dr. Şakir Ülkütaşır c Atatürk ve Harf Devrimi Kılıç Ali c Atatürk'ün Hususiyetleri Mustafa Kemal c Anafartalar Hatıraları Ecvet Güresin c 31 Mart Đsyanı Doğan Avcıoğlu c 31 Mart'ta Yabancı Parmağı Metin Toker c Şeyh Sait ve Đsyanı Süleyman Edip Balkır c Eski Bir Öğretmenin Anıları Yunus Nadi c Birinci Büyük Millet Meclisi Kemal Sülker c Dünyada ve Türkiye'de Đşçi Sınıfının Doğuşu Prof. Suna Kili c Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli Falih Rıfkı Atay c Atatürk'ün Bana Anlattıkları Reşit Ülker c Atatürk'ün Bursa Nutku Prof.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.