Duyulunca veya görülünce tanınan kelimeler
36 aylık çocuklar 1000 veya daha fazla kelime anlarlar. Üç yaşını bitirene kadar ortalama 1500-2000 kelime edinirler.
Günlük deneyimlerinde yeni kelimelere erişimi göz önünde bulundurulduğunda, ortalama bir çocuğun günde ortalama dört ila altı kelime edinme kapasitesi vardır.
Yetişkinler nesneleri adlandırdıkça kelime öğrenmeye devam eder ve bağlamdan kelimelerin anlamını çıkarma yeteneğini geliştirirler. Yeni deneyimlerle ve sesli okunan resimli kitapları dinleyerek de birçok yeni kelime öğrenilir.
İsim (nesnelerin ve tanıdığı insanların isimleri gibi), zamir, fiil, betimleyici, miktar bildiren, yer bildiren kelimeler ile soru kelimeleri bilgisini attırmaya devam ederler. Bağlayıcı kelime (ve, çünkü, ama, eğer gibi) bilgileri de büyük ölçüde artar. Sayılar, duygusal durum bildiren kelimeler (üzgün, mutlu, kızgın, heyecanlı, korkmuş, vb), ortak kategori adları (oyuncaklar, mobilya, giysiler, meyveler, hayvanlar gibi) ve aile üyelerinin adları (anne, baba, büyükanne, büyükbaba, kız kardeş, erkek kardeş gibi) kategorilerindeki kelime bilgileri de artar.
Dili Anlama
Konuşmaları, hikayeleri, şarkıları ve şiirleri dinleme ve anlama yetenekleri artar.
Tanıdık nesneler ve sıralı fakat birbiriyle ilgili olmayan eylemler ve rutinler gibi çoklu aşamaları takip ederler (Montunu çıkar ve dolaba as, sonra da masal saati için halıya otur.” “Emre, Melis’in elinden tut silindir blokları alın ve sonra da oyuncak bebekleri yataklarına yatırın.
Somut nesneler veya eylemler sözlü açıklamayı desteklediğinde ve olgular doğrudan gözlemlenebilir olduğunda açıklamaları anlarlar (“Renkleri karıştırarak yeni bir renk elde ederiz. Sarıyla maviyi karıştırınca hangi rengi elde edeceğinize bakalım.” gibi).
Konuşma Sesi Algısı
Ana dilde kullanılmayan konuşma seslerinin algısı azalmaya devam eder. İkinci veya üçüncü bir dile maruz kalmak çocukların daha çeşitli konuşma seslerini algılamaya devam etmelerine yardımcı olur ve ikinci dil öğrenimini kolaylaştırır.
Biri okurken veya konuşurken ses değişikliklerini belirlerler (örneğin; biri kitap okurken çocuk kişinin kitaptaki metni mi okuduğunu yoksa kitaptaki resimlerden mi bahsettiğini söyleyebilir).
Konuşurken veya Yazı Yazarken Kullanılan Kelimeler
Üç yaşından itibaren üretilen gerçek kelimeleri ölçmek zordur, fakat çocukların anladığı kelime sayısı kullandıkları kelimelerin sayısından her zaman daha fazladır. Çocuklar daha çok kelime anladıkça, konuşmak veya yazmak için kullandıkları kelimelerin yapısında değişiklikler olacaktır.
Kelimelerin anlamlarını genişletmeye ve daraltmaya devam ederler (örneğin; bir çocuk ineğe “at” der), ancak daha çok bilinen nesneler için bunu daha az yaparlar.
Telaffuz
Telaffuzda büyük ilerleme kaydederler. Bazı çocuklar hala biraz zorlanabilirken, çoğu kendilerini tanımayan yetişkinlerce kolaylıkla anlaşılabilir.
Dilbilgisel Gelişim
Çoğunlukla birbiriyle bağlantılı bir dizi kısa cümle kullanarak iletişim kurarlar. Bazı çocuklar dil alıştırması yapıyormuş gibi monolog şeklinde konuşabilirler.
Kişisel Deneyimleri Paylaşma
Kişisel deneyimleri anlatmaya başlarlar ama önce konuyu bilmeyen birinin tüm hikayeyi anlaması için gereken bağlamsal ayrıntılara yer vermeden sadece ana olayları anlatırlar. Örneğin; çocuk “Ben deniz kabuğu aldım.” der, öğretmen de “Dükkandan mı aldın yoksa plajdan mı topladın?” diye sorar. Çocuk, “Plajdan” der. Öğretmen, “Yani plaja gittin ve deniz kabukları buldun. Seni kim götürdü?” diye sorar. Çocuk, “Nevin” der. Öğretmen, “Belma’nın annesi mi?” diye sorar. Çocuk da,” Evet, bizi yüzmek için oraya götürdü.” der.
Konuşma Becerileri
Sohbet başlatmaya başlarlar. Genellikle konuşanın sözünü kesmez ama konuşma sırasının kendilerine gelmesini beklemekte zorlanırlar. Her konuşmacıdan sonra konuşmak isterler.
Akranları veya yetişkinler tarafından belirlenen konu ne olursa olsun, konuşma sırası kendilerine gelince bilgiyi kişisel ilgileriyle ilişkilendirirler.
Telefonda biriyle konuşmakta zorlanabilirler.
OKURYAZARLIK
Fonolojik Farkındalık (ses farkındalığı)
- Münferit sesleri belirleme ve konuşma dilindeki heceleri ayırma yeteneği artar. Bu yaşta, çocuk şarkılarındaki kafiyeli sözcüklerin ve tahmin edilebilir kitapların daha çok farkına varır. Ayrıca, aynı sesle başlayan sözcükleri daha bilinçli fark eder ve aşina olduğu tekerleme ve kitaplarda duyduğu seslerin başındaki benzerlikler hakkında yorum yapmaya başlar. Üç yaş sonuna kadar birçok çocuk bir yetişkin tarafından söylenen iki sözcüğün kafiyeli olup olmadığına veya aynı sesle başlayıp başlamadığına doğru karar verebilir. Çoğu çocuk kendi ismindeki hece bölümlerini el çırparak gösterebilir.
- Yetişkinler bu yaştaki çocuklarda ses farkındalığı geliştirmek için neler yapabilir: çocukları sık sık kafiyeli sözcükler içeren tekerlemelere, şarkılara ve şiirlere maruz bırakın; kafiyeli sözcükleri çocuk için açıkça belirtin; aynı sesle başlayan kelimelere işaret edin ve çocukları kafiyeli sözcükleri ve aynı sesle başlayan sözcükleri bulmaya yönelten oyunlar oynayın.
Kitap Bilgisi ve Sevgisi
- Yetişkinlerin kendisi için okumasını istedikleri kitabı seçerken tanıdığı kitapların kapaklarındaki resimlere göre bir seçim yapar. Kitabın her sayfasına bakar. Resimlerin bir anlamı olduğunu ama okunmadıklarını anlar.
- Üç yaşında, birçok çocuğun kendileriyle özdeşleştirebilecekleri karakterleri ve olayları olan hikayelere dikkatini verme yeteneği artar. Çoğu çocuk aynı hikayeyi birçok kez, haftalarca veya aylarca tekrar dinlemek ister. Çocuklar ne olduğu ve neden olduğu hakkında sorular sorarlar.
- Hikayeler yüz ifadeleriyle anlatıldığında ve tartışma için çok bölünmediğinde daha da dikkatli dinlemektedirler.
- Birçok çocuk sık sık dinledikleri kitapların metinlerini ezberler ve ipucu olarak resimleri kullanarak bu metinleri kelimesi kelimesine tekrarlar.
- Üç yaşını bitirene kadar, birçok çocuk çok kez duyduğu basit hikayeleri kendi sözcükleriyle ifade ederek yeniden anlatabilir. Önemli olayları doğru sıralamayla ilişkilendirirler ama bazı ayrıntıları atlayabilir veya en sevdikleri veya hatırladıkları bölümlere odaklanabilirler. Ayrıca, çocuklar bir hikayede sonra ne olacağını tahmin etme yeteneklerini de geliştirirler. Oyunların, şiirlerin ve hikayelerin gerçek anlamlarını da anlamaya başlayıp dramatik oyunda hikayeleri canlandırmaya başlayabilirler.
- Çocuklar “kim,” “ne,” “nerede” ve “neden” sorularını sorarlar ve cevap yeterince açıksa yetişkinlerin sorduğu “neden” sorusuna daha iyi yanıt verebilirler (örneğin; bir hikayede ağlayan bir karaktere “üzgün” etiketi doğru olarak yapıştırılır). “Nasıl” ve “ne zaman” sorularına cevap verirken biraz belirsizlik gösterirler.
- Birçok kitabı kabından tanır ve içinde hangi hikaye olduğunu bilirler..
- Bazı kitaplarda hikayeler, bazılarında bilgi ve bazılarında da şiirler olduğunu anlamaya başlar. Bazı hikayelerin “gerçek olmadığını” (kurgu gibi) ve bu kitaplardaki olayların gerçek dünyada olamayacağını anlamaya başlar.
- Kitaplara olan ilgi ve sevgi kitapların varlığına ve yetişkinlerin kitapları çocuklarla olumlu şekillerde paylaşmaya zaman ayırmasına bağlıdır.
- Kitapları bağımsız olarak kullanırken daha çok bildiği kitapları tercih eder.
Yazı Farkındalığı ve Kavramlar
- Sınıfta, evde ve toplumda yazı farkındalığı artar. Üç yaşında çeşitli bağlamlardaki yazıları fark etmeye başlar ve ne “yazdığını” sorar.
- Çocuklar yazı yazmak için işaretleri kullanırken genellikle yazılarının hangi mesajı vermek istediğini anlatacaklardır.
Yazı Yazma
- Çocukların oyunda yazı yazdığında veya çok yazı içeren çalışmalar ürettiğinde (örneğin “kitap” sayfaları yaparken) sık sık karalamaları kullanmalarına rağmen, karalamaların yerini harf gibi şekiller (sahte harfler) almaya başlar.
- Birçok çocuk isimlerindeki harfleri yazmaya başlar. Bu işaretler, bazı harflerdeki köşegen çizgilerin (K, N, M, Y) bu yaştaki çoğu çocuğun doğru yazması için zor olmasına rağmen, gittikçe çocuğun ismindeki gerçek harflere daha çok benzemeye başlar.
- Çocuklar bildikleri harfleri alışıldık olmayan işaret bölümleri ve sıralamaları kullanarak kendilerince çizerler. Örneğin; bir çocuk “T”harfi yapmak için dik çizginin üstüne kısa bir yatay çizgi çizmek yerine dik düz bir çizgi çizip, bu çizginin iki yanına kısa birer çizgi ekleyebilir.
- Yazı işaretlerinin niteliği ve büyüklüğü ince motor becerilerinden ve çocuğun harf şekilleri ile ilgili bilgisinden (görsel imajlar) çok etkilenmektedir.
- Üç yaşını doldurana kadar, çoğu çocuk yazı diye yazdıkları işaretleri yatay olarak ve bir sıra halinde düzenler. Bazı çocuklar isimlerinin her harfini bir kağıdın üstüne dağınık olarak yerleştirebilir. Sonuçta ortaya çıkan tabloda çocuk harfleri belli bir düzene göre yazmamış gibi görünebilir ama genellikle durum böyle değildir. Her harf, kağıda isimde yer aldığı sırayla eklenmektedir; mekansal düzenlemeye uygun olmayan, harflerin kağıt üzerine yerleştirilişidir.
- Çoğu çocuk “yazı yazarken” kağıdın solundan olduğu kadar sağ tarafından da yazma eğilimindedir.
- Bazı çocuklar yazarken her satırda yön değiştirirler: soldan sağa, sağdan sola, soldan sağa. Soldan sağa alışkanlığı henüz çoğu çocuk tarafından edinilmemiştir.
- Üç yaşındayken, çoğu çocuk yazının çeşitli kullanımlarını öğrenir ve “gerçek” yaşamda ve oyunda bu fonksiyonlar için yazıyı kullanmaya başlar (örneğin; telefon mesajlarını karalar, blokları için işaretler yapar, aile üyeleri ve arkadaşları için harfler ve kartlar hazırlar, gezi oyunları için biletler yapar, karalama veya harf gibi formlar kullanarak resimlerine ve çizimlerine adını yazar). Üç yaşında, çocuklar isimlerini gördükleri kelimelerden öğrenir ve aynısını yapmaya çalışırlar.
- Üç yaşını doldurana kadar, bazı çocuklar “sözcük” oluşturmak için harfleri bir araya getirmeye başlayabilir. Bunlar sözcüklere çok benzemektedir ama seçilen harflerin sesleri temsil etmediği göz önünde bulundurulduğunda uydurma sözcüklerdir. Çocuklar oluşturdukları bir sözcüğü yetişkinlere gösterirken şunu sık sık sorarlar: “Bu hangi kelime?”
- Çoğu çocuk bir yetişkinin yazmasını istediği veya karalamayla yazmak istediği mesajları veya hikayeleri düzenlemek için yetişkin desteğine ihtiyaç duyar. Yazılacak mesajlar çoğunlukla resim etiketlerinden veya çizilen nesnelerin kısa tanımlarından oluşmaktadır.
- Çocukların kendi gözlemlerini yapmalarına yardım edin ve onları gördükleri hakkında yazı yazmaya teşvik edin. Ayrıca, çocuklara kurşun kalem, pastel boya ve bilgisayar gibi farklı yazı yazma araç-gereçlerini deneme şansı verin.
Alfabe Bilgisi
- Üç yaşını doldurana kadar, birçok çocuk (40%) 5-10 harfin hangi harf olduğunu söyleyebilir, bazı çocuklar (30%) büyük harflerin yarıdan fazlasını bilir ve az sayıda çocuk (20%) neredeyse tüm büyük harflerin adlarını söyleyebilir ve az sayıda çocuk (10%) hala sadece 5’ten az harf biliyordur. Birçok çocuk “E” ve “F” gibi çok benzeyen harfleri karıştırır. Çocuklar çoğunlukla sayılardan “harf” diye bahsetmektedir. Çocuklar çevrelerinde gördükleri yazılardaki belli harfleri çoğunlukla fark ederler (yoldaki veya market işaretlerindeki harfler gibi).
- Üç yaşını doldurana kadar, çoğu çocuk harflerin sözcük oluşturmak için kullanıldığını anlar ama belli bir sözcük için neden belli harflerin seçildiğini veya nasıl seçildiğini anlamaz. Ayrıca, üç yaşını doldurana kadar, çoğu çocuk birçok farklı kelimeyi yazmak için aynı harflerin kullanıldığını anlar. Bazı çocuklar birkaç harfin adını kendi sesleriyle ilişkilendirmeye başlayabilir.
- Alfabe öğrenimi alfabe harfleriyle oynayarak (buzdolabı kapısındaki harf magnetlerler, alfabe yapbozları, vb) ve yetişkinlerin söylediği harfleri dinleyerek ve alfabe kitapları okunarak teşvik edilebilir. Eğer ilgilerini çekiyorsa, çocukların kendi isimlerini yazmalarına yardım edin ve onlara mümkün olduğu kadar çok yazma ve çizme materyali verin.