'ਇੰਦਰਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨੇ ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ'
ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ ਵਿਚਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਉਹ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਭ ਠੀਕ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ 'ਅਨੰਦ ਭਵਨ' ਚਲੀ ਗਈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ 1955 ਵਿਚ ਫਿਰੋਜ਼ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਸੰਸਦ 'ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਛੋਟੇ ਸਨ ਬਲਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੀ ਸਨ। ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ.. ਕਿਉ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਦੀ ਖਿਚਾਈ ਇੰਦਰਾ ਨੂੰ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਸਫ਼ਾਈ ਮੁਹਿੰਮ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਈ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਫਿਰੋਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਗ਼ੈਰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦਾ ਮੁਖ਼ਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਖੁਲਾਸੇ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਨਹਿਰੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹੁਰਾ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਲਈ ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰੋਜ਼ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਖਸ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਾਲੇ ਰਵੱਈਏ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ 1959 'ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੇਰਲਾ 'ਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਕਿਉਂ ਛੱਡੀ? 'ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸ਼ੱਦਦ' ਫਿਰੋਜ਼ ਨੇ ਅਨੰਦ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ਤੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਥੌੜ੍ਹਾ ਜਿਹੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸੈਨਿਕ ਸਨ। ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੇ ਕਿ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਰੋਜ਼ ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਨੂੰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਾਅ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜੱਦੀ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਹਿੰਦੂ 'ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੱਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ' ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਇਕ ਨਾਟਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਗਾਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਨੂੰਨ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਨਤਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਦੋ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਦੀਵਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਬਹਿਸ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਹਰ ਗੱਲ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਦੋਸਤ ਮੇਰੀ ਸ਼ੈਲਵਾਂਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕਈ ਸਾਲਾ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇ ਇੰਦਰਾ ਬਹਿਸ ਕਰਦੀਆਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਹਿਸਬਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਉਹ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ 'ਚ ਫੱਸ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।" ਜਦੋਂ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪਿਸਤੌਲ ਕੱਢ ਲਈ 'ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਉਹ ਸੰਘੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਸੰਘੀ ਰਾਜ ਬਣਨ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਅਪੀਲ ਸੀ। ਮੈਂ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇੰਦਰਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਈ ਫਿਰੋਜ਼ ਸੰਘੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਜੋ ਇੰਦਰਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।" ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਮਹੂਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਇੱਥੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੀਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕਮਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਬਲਾਗ: ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ 'ਗੁਜਰਾਤੀ ਮੁੱਠੀ' 'ਚ ਕੀ? ਗੁਜਰਾਤ: ਬੀਜੇਪੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਫਹਿਮੀ? 22 ਨਵੰਬਰ, 1943 'ਚ ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਅਨੰਦ ਭਵਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਕਿਲਾ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਭੇਜੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ 'ਚ ਫਿਰੋਜ਼ ਦੇ ਬਗ਼ੀਚੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਬਗ਼ੀਚੇ 'ਚੋਂ ਆਈ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਘਾਹ ਉੱਘੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਵਾੜ ਨੂੰ ਅਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਲੌਨ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਬਗ਼ੀਚੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਪੇੜ-ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਭ ਫਿਰੋਜ਼ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਗ਼ੀਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਖ਼ਰੇਖ਼ 'ਚ ਨਾ ਲੈਂਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।" 'ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਉਰਦੂ ਨਾਲ' ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਭੁਚਾਲ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ? ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਉੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਸ਼ੇਖ਼ੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਫਿਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਤਾਰ-ਚੜਾਅ 'ਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਤਾਰ-ਚੜਾਅ 'ਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਚਾਰਲਸ ਦੀ ਅਸਟੇਟ ਨੇ ਖ਼ਰੀਦੇ ਸਨ ਬਰਮੂਡਾ 'ਚ ਸ਼ੇਅਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਦੌਲਤ 'ਚੋਂ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰੋਜ਼ ਦੀ ਕੇਰਲਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਇੰਦਰਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰੋਜ਼, ਇੰਦਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਗਏ। ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਤੀ ਹੀ ਫਿਰੋਜ਼ ਦਾ ਦਿਲ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। (ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTERਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)