ਜਦੋਂ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਨੇ 7 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬੋਟ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ
ਸੋਫੇ 'ਤੇ ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਠੇਠ ਗੋਰਖ਼ਪੁਰੀਆ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੀਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਠੇਠਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ 1987 ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਕਰਮੂਖੇੜੀ ਬਿਜਲੀ ਘਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਿਸੌਲੀ ਆ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ- ਟਿਕੈਤ ਇਸ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਵੀ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਇਸ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਝੰਡਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵੀਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨੇਤਾ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਆਵੇਗੀ। 11 ਅਗਸਤ, 1987 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਨੇ ਸਿਸੌਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਮੇਲਨ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੰਚ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕੈਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੁੜਵਾ ਕੇ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ। ਵੀਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਪਮਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਆ। ਟਿਕੈਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਚ ਤੋਂ ਬੋਲਣ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਖਰੀਆਂ ਖੋਟੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਵੀਰ ਬਹਾਦੁਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਐਲਾਨ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਲਖਨਊ ਪਰਤ ਗਏ। ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਛੇ ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਬੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਮਰ ਦੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1935 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲੀ ਤੋਂ 17 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਿਸੌਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਲਿਆਨ ਖਾਪ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਬਣੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਲ ਸੀ। ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਿਨੋਦ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਨੇਤਾ ਬਣੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ, ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।" "ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਰੇਟ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟਿਕੈਤ ਬਾਲਿਆਨ ਖਾਪ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਦੋ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।" ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਠੇਠ ਪੇਂਡੂ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਕੁਰਬਾਨ ਅਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਫਾਇਰਿੰਗ ਦੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਟਿਕੈਤ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਦਾ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਏਬੀਸੀਡੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਬਲਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਬਣਾਈ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਮੋਟੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ, 'ਅਰਾਜਨੀਤਕ'।" "ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਚ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ।" ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਟਿਕੈਤ ਦਾ ਲਹਿਜ਼ਾ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਵਿਨੋਦ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਟਿਕੈਤ ਆਪਣੀ ਹਰਮਨਪਿਆਰਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।" "ਮੈਂ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਨੇ ਕੱਟਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਠੇਠ ਪੇਂਡੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।" ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੁੱਕਾ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ "ਜਦੋਂ ਮੈਂ 'ਨਵਭਾਰਤ ਟਾਈਮਜ਼' ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ, ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਟਿਕੈਤ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਭਾਸ਼ੀਏ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕੈਤ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।" "ਟਿਕੈਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟਵਾਦੀ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਝਿੜਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।" ਮੇਰਠ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਫੈਲਣ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੈਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇਖਣ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਨ, ਪਰ 'ਸ਼ੋਲੇ' ਫਿਲਮ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਦੇ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਟਿਕੈਤ ਨੂੰ ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਸੀਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਟਿਕੈਤ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੱਸੀ ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਆਉਂਦੇ ਆਉਂਦੇ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਖੁਦ 'ਕਿੰਗਮੇਕਰ' ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ 12 ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ 35 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ 2 ਕਰੋੜ 75 ਲੱਖ ਜਾਟ ਵੋਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਫ਼ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 1987 ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਫਿਰਕੂ ਦੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਸੰਜੋਗ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ ਬਣ ਗਏ ਕੁਰਬਾਨ ਅਲੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਦੰਗੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਟਿਕੈਤ ਨੇ ਮੇਰਠ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਪੰਚਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਿਆ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਮੰਚ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ ਸਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇ ਫਿਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 'ਸਿਸੌਲੀ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਬੁੱਗੀ ਨਾਲ ਬੁੱਗੀ ਜੋੜਾਂਗੇ' ਟਿਕੈਤ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਲ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 25 ਅਕਤੂਬਰ 1988 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੋਟ ਕਲੱਬ ਦੇ ਲਾਅਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪੰਜ ਲੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਗੰਨੇ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁੱਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਘੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 27 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਘਿਰਾਓ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵਿਨੋਦ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿਸੌਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹਰ 17 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।" "ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਸਿਸੌਲੀ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਬੁੱਗੀ ਨਾਲ ਬੁੱਗੀ ਜੋੜਾਂਗੇ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਫੁੱਲ ਗਏ ਸਨ।" "ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਨਾ ਆਉਣ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਰਾਜੇਸ਼ ਪਾਇਲਟ, ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ ਅਤੇ ਨਟਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਟਿਕੈਤ ਨੂੰ ਮਨਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।" "ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਦਿਨ ਰੁਕ ਕੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇੰਡੀਆ ਗੇਟ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਚੌਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਲਾ ਲਿਆ।" ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਐਂਡਰਾਇਡ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਇੰਝ ਲੈ ਕੇ ਆਓ: ਰਾਜਪਥ 'ਤੇ ਬਲੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਮੱਧ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਸ ਪੌਸ਼ ਇਲਾਕੇ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਨਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਟਰੈਕਟਰਾਂ, ਟਰਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੋਟ ਕਲੱਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸਥਾਈ ਘਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੋ ਦਿਨ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਪਥ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤੰਬੂ ਤਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਬਾਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਬੋਟ ਕਲੱਬ ਦੀ ਘਾਹ ਚਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸੱਤਾ ਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਲਬਲੀ ਮਚ ਗਈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਟਿਕੈਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕਿਸਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਦੌਰ ਚੱਲਦਾ। ਵਿਜੇ ਚੌਕ ਤੋਂ ਇੰਡੀਆ ਗੇਟ ਤੱਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਟਣ ਲਈ ਪਰਾਲੀ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਦੇ ਫੁਹਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹਾਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ੋਲੇ ਦੇਖਦੇ ਸੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਕੇ ਸੌਣ ਵੀ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਟਿਕੈਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਟਸ ਤੋਂ ਮਸ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੁੱਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਉਹ ਮਾਈਕ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੋਰ ਭਰਪੂਰ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾ ਕੇ ਟਿਕੈਤ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਰਾਜਪਥ ਕੋਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਏ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਹਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਏ। ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ 'ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਭਰਪੂਰ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਕੀਲ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਨੈਨੀਤਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਧਰਨਾ ਦੇ ਰਹੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸੇਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਟਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਗਾਜਰ ਦਾ ਹਲਵਾ ਭਿਜਵਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕੱਦਾਵਰ ਜਾਟ ਨੇਤਾ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਨੂੰ ਮਹੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜਾਈ ਲੜਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਟਿਕੈਤ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਖੇਤੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਧਰਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦਾ ਕੀਤਾ ਐਲਾਨ ਬੋਫੋਰਜ਼ ਸਕੈਂਡਲ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੇ ਟਿਕੈਤ ਨਾਲ ਨਾ ਉਲਝਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਮਨਿਵਾਸ ਮਿਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਲਾਲ ਯਾਦਵ ਟਿਕੈਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਦਬਾਅ ਸੀ ਕਿ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਾ ਮਾਮਲਾ ਨਿਪਟਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਬਰਸੀ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਬਰਸੀ ਦੀ ਰੈਲੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਟਿਕੈਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰੁਕਣਾ ਪਏ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ।' ਪਰ 30 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਜੇ ਟਿਕੈਤ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਰਾਵੋਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਨੂੰ ਘਰ ਕੰਮਕਾਜ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਧਰਨਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚੱਲਦੇ ਹਾਂ।' ਰਾਜਨੀਤਕ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਟਿਕੈਤ ਦੀਆਂ 35 ਸੂਤਰੀ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਟਿਕੈਤ ਦੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਪਥ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਹੀ ਬੋਟ ਕਲੱਬ 'ਤੇ ਰੈਲੀਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਵੀ ਦੇਖੋ: (ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTERਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)