ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ 'ਸੱਭਿਆਚਾਰ' ਨੂੰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? - ਬਲਾਗ
"ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਥ ਲਾਓ, ਬ੍ਰੈਸਟ 'ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ…ਅਸੀਂ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਾਗੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਪਸੰਦ ਹੋਵੇ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨੈਂਡੋਜ਼ ਦੇ ਹਰ ਖਾਣੇ ਦਾ ਸੁਆਦ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਵੋ।"
ਇਹ ਨੈਂਡੋਜ਼ ਚਿਕਨ ਦਾ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਨੈਂਡੋਜ਼ ਚਿਕਨ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਉਹ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਐਸ਼ ਟ੍ਰੇਅ ਯਾਨਿ ਸਿਗਰੇਟ ਦੀ ਰਾਖ ਝਾੜਨ ਵਾਲੀ ਟ੍ਰੇਅ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਨੰਗੀ ਮਹਿਲਾ ਟੱਬ ਵਿੱਚ ਲੱਤਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਲੰਮੀ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਮੇਜ਼ਨ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਛਪੇ ਐਸ਼ ਟ੍ਰੇਅ ਦਾ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਐਸ਼ ਟ੍ਰੇ ਜਿਸਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਔਰਤ ਨੂੰ ਅਸਹਿਜ ਦਰਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ- ਹਾਂ। 'ਰੇਪ ਕਲਚਰ' ਯਾਨਿ 'ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ' ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਹਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ 'ਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 'ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ' ਦੇ ਰੇਪ ਕਲਚਰ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਲੱਗਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਕਲਚਰ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਚਲਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਤਬਕੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ 'ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਦਾ ਭੱਦਾ ਰੂਪ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਕੀ ਹੈ ਰੇਪ ਕਲਚਰ? ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ 'ਚ ਜਾਂ ਦੇਸ ਵਿੱਚ 'ਰੇਪ ਕਲਚਰ' ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਰਸਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਬਲਾਤਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਾਂ... ਵਗੈਰਾ-ਵਗੈਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ ਕਰਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪੱਖ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ 'ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ' ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਕਠੂਆ ਗੈਂਗਰੇਪ ਮਾਮਲਾ, ਜਦੋਂ ਮੁਲਜ਼ਮ ਦੇ ਸਮਰਥਨ 'ਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਗਏ। ਰੇਪ ਕਲਚਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। 1.ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਆਮ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਣ (ਨੌਰਮੇਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ) 2. ਪੀੜਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣਾ ਦੇਣਾ 3. ਪੀੜਤਾ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ 4. ਬ੍ਰੋ ਕਲਚਰ 'ਬ੍ਰੋ ਕਲਚਰ' ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਮਰਦ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਨੂੰ ਢਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਸੂਮ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਅਤੇ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਹੈ! ਉਹ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ... ਬ੍ਰੋ ਕਲਚਰ ਦਾ ਬਹਿਤਰੀਨ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ- ਹੈਸ਼ਟੈਗ #NotAllMen. ਜਦੋਂ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤਬਕਾ #NotAllMen ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੇ ’ਤੇ ਕਿਉਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ? ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਰਗ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ-ਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਢਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਐਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਅਜਿਹੇ ਅੰਕੜੇ ਜੁਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ 90 ਫ਼ੀਸਦ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਛੇੜਛਾੜ ਦੇ 99% ਮਾਮਲੇ ਝੂਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ! ਇਹੀ ਵਰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਸ਼ਦੱਦ ਦੀ ਯਾਦ ਉਦੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। 5. ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ "ਭਰਾ...ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਲਈ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ।" "ਯਾਰ, ਉਸਦਾ ਫਿਗਰ ਦੇਖਿਆ? ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਂ**** (ਅੱਗੇ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।) ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ। ਜੈਂਡਰ ਸਟਡੀ 'ਚ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ (ਲੌਕਰ ਰੂਮ ਟੌਕ) ਦਾ ਭਾਵ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਉਸ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। 6. ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਡਰਨਾ 7. ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰਾਨਾ ਬਿਆਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ। ਬਦਲੇ ਲਈ ਬਲਾਤਕਾਰ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਰੇਪ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ, ਰੇਪ ਪੀੜਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਬਾਈਕਾਟ, ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿਵਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਦਾਸੀਨ ਰਵੱਈਆ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ-ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲੇ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਣਾ। ਦੇਸ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਤੇ ਰੇਪ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਧਰਮ ਗੁਰੂਆਂ ਪਿੱਛੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਭਗਤੀ ਵੀ ਰੇਪ ਕਲਚਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ 'ਰੇਪ ਕਲਚਰ' ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: (ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTERਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)