ਸਟੀਫ਼ਨ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ-ਕੀ ਦਿੱਤਾ?
ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਟੀਫ਼ਨ ਹੌਕਿੰਗ ਦਾ 76 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹੌਕਿੰਗ ਆਮ ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਨ।
ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਨਤ ਉਪਕਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਟੀਫ਼ਨ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸਟੀਫ਼ਨ ਹੌਕਿੰਗ ਸਾਡੇ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਓਪੀਨੀਅਨ ਪੋਲ ਵਿੱਚ ਉਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਟੌਪ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਹੌਕਿੰਗ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੂਲਭੂਤ ਖੇਤਰ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂਤਾਆਕਰਸ਼ਣ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਵਾਂਟਮ ਥਿਊਰੀ, ਸੂਚਨਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਥਰਮਾਡਾਇਨਮਿਕਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਲੈ ਆਏ ਸੀ। ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਅਤੇ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਹੌਕਿੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨੌਖਾ ਕੰਮ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ 1959 ਵਿੱਚ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿੱਚ ਬੀਏ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਨੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦੇ ਜੌਨ ਵ੍ਹੀਲਰ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਥਿਤ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੱਕ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੂੰ ਰੋਜਰ ਪਰਨੋਜ਼ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਯਾਕੋਫ਼ ਜੇਲਦੋਵਿਚ ਵੀ ਇਸੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਕੋਸਮੋਲੋਜਿਸਟ ਡੇਨਿਸ ਸਕਾਇਮਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟਰ ਨਿਊਰੌਨ (ਏਮਓਟ੍ਰੋਫ਼ਿਕ ਲੇਟਰਲ ਸਿਲੇਰੋਸਿਸ) ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਇਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲਕਵਾ ਮਾਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਕਾਇਮਾ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰੇਦਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਥਿਊਰੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਇਸ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੌਕਿੰਗ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਉਲਟਾ ਪਤਨ ਹੀ ਹੈ। ਸਟੀਫ਼ਨ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਪੇਨਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ (ਸਿੰਗੂਲੈਰਿਟੀ) ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੌਕਿੰਗ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਫੌਹੜੀਆਂਦੇ ਸਹਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਸੀ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਸੀ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਭਾਰ ਵਧੇਗਾ ਵੀ। ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਭਾਰ ਹੀ ਉਸਦਾ ਆਕਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਰੇਡੀਅਸ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰ (ਘਟਨਾ ਸ਼੍ਰਿਤਿਜ) ਹੀ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ। ਇਸਦੀ ਸੀਮਾ ਕਿਸੇ ਫੁੱਲਦੇ ਹੋਏ ਗੁਬਾਰੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਹੀ ਮਿਨੀ ਹਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਵਾਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਮਿਲਣ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੈ ਕਵਾਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ। ਕਵਾਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਣੂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਜ਼ਰੀਏ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਨੁਕੂਲ ਲਗਦੇ ਸੀ। ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਕਿਸੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਪੰਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁਕਣਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਕਵਾਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਦਾਣੇਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤਤ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ 'ਦਿ ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਐਵਰੀਥਿੰਗ' ਜਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਆਧੁਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੰਧਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫ਼ਨ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਇਸੇ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ ਪਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੀ ਕਵਾਂਟਮ ਐਨੇਲਿਸਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਢੱਕਣ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਵਾਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਸਾਰੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਬਜਾਏ ਇਸਦੇ ਇੱਥੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਕਿਰਸ਼ ਦੇ ਅਣੂ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਣ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਣ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣੂ 'ਤੇ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਊਰਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨੈਗੇਟਿਵ ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਵਰਚੁਅਲ ਕਣ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਠੀਕ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਤਾਈ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ 2 ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਣ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਵਿੱਚ ਨੈਗੇਟਿਵ ਊਰਜਾ ਵਾਲਾ ਕਣ ਹੈ ਤਾਂ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਊਰਜਾ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਭਾਰ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਣ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਊਰਜਾ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਟੀਫ਼ਨ ਹੋਕਿੰਗ ਬਾਰੇ ਇਹ 6 ਗੱਲਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਨਿਕਲੇਗੀ। ਇਸੇ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਹੌਕਿੰਗ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਲਗਾਤਾਰ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਯਾਨਿ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦਾ ਆਕਾਰ ਘੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਹੋਵੇਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁੰਗੜਾਅ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੌਕਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਿਊਰੀ ਆਫ਼ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਨਾਲ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ''ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕੀ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਾਂਗੇ।'' (ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTER ਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)