Nərmin Kamalın bloqu: Özümüzdən xəbərsiz qazdığımız quyular
Hər gün gəlib çaya daş atan insan öz hərəkətindən sonra suda həlqələr yaranacağından xəbərdar olmalıdır. Bizim dövrümüzdə əksər sistemlərin təşkilatçılıq üsullarında dəyişiklik gözə dəyir. Keçmişdəki kimi məsuliyyəti yuxarıda əyləşən adam tək çəkmir.
Yeni sistemdə böyük məqsədlər, layihələr çox kiçik, kiçicik rollara bölünür. Təşkilatçı yuxarıdakı adam olduğu halda o, olmur, aşağıdakı sadə insanların özləri olur. Əsl kök gözdən itir, bütün məsuliyyət fərdlərin arasında bölünür, bölünüb ələgəlməz olur. Belə vəziyyətdə insan öz hərəkətlərində əvvəlkindən daha şüurlu olmalıdır. Atdığı daşın əlli kilometr və ya əlli il aralıda hansı fəsadları verəcəyini bilməlidir. Bəzən insanlar öz kiçik rollarının yaxşı nəticə verəcəyinə inanaraq iş görürlər, əslində isə K.adlı hindistanlı adamın vəziyyətinə düşürlər. K. adlı adam necə bir vəziyyətə düşmüşdü, gəlin onun hekayəsini öz dilindən oxuyaq: “Evdə oturmuşdum, iki adam içəri girib məni polis idarəsinə apardı. Hindistanda gizli böyrək al-veri edən dəstənin bir üzvü olduğumu dedilər. Əvvəlcə gülməyim gəldi; ola bilsin, məni kiminləsə səhv salırlar. Axı mənim gün təpəmə vura-vura qul bazarlarında dayanan fağır, kasıb canım hara, gizli böyrək al-veri dəstəsi hara?! Ancaq sonra doğru dediklərini başa düşdüm. Mən həqiqətən də gizli böyrək al-veri dəstəsinin bir hissəsi olmuşam və bu qəribə iş belə baş veribmiş. Bir dəfə həmişəki kimi, Hindistanın cənub-şərqində qul bazarında dayanmışdım, günü 2 dollara iş təklifi gözləyirdim. Bir kişi yaxınlaşdı, xəstəxanada günü 4 dollara iş olduğunu dedi. Ona bir yox, dörd-beş adam lazım idi. Dedim, biri mən. “Yox,” – o, cavab verdi, “həmin işi sən bacarmazsan. Mən sənə 4 dollar verirəm ki, gedib o dörd-beş işçini tapıb gətirəsən, mən düşüb birbəbir axtarmalı olmayım.” Çox razı qaldım. Beş dəqiqənin içində beş nəfər iş gözləyən fağırı sevindirib kişinin maşınına tərəf apardım. Mən öz 4 dollarımı alıb qayıtdım qul bazarına, onlarsa işləməyə getdilər... Bir də tutulanda xəbər tutdum ki, məndən ayrılandan sonra sürücü o adamları xəstəxanaya aparıb, bir otağa salıblar, onlardan qan götürüblər. Qanı uyğun gələnləri narkozla yuxuya verib hərəsinin bir böyrəyini çıxarıblar. Bir gün sonra onları xəstəxanadan çölə atmazdan qabaqsa polis geyimində olan adamla qorxudublar: Şikayət etsəz, öldürəcəyik... Bu, on beş ildən artıq sürmüş böyük, məşhur cinayətdir Hindistanda. İndi də var orda belə şəbəkələr... Çox kişiləri küçədə tutub köynəklərini qaldırsan, böyrək yerində tikiş olduğunu görərsən.” K.-nı həbs etməyiblər. Dindirib sərbəst buraxıblar. Çünki K.-nın rolu çox kiçik olub, o, nə etdiyindən, nəyin bir parçası olduğundan xəbərdar olmayıb. Bu, sürücüyə də aiddir. Bazardan işçiləri götürüb xəstəxanaya aparan sürücünün onları niyə apardığından xəbəri olmur. O, sadəcə bu qiymətə işçi tapıb gətirmək tapşırığını yerinə yetirir. Xəstəxananın qəbul masasında qurbanları salamlayaraq təbəssümlə içəri ötürən qızın o adamların aldadılmasından xəbəri olmur. O, xəstəxanaya gələnlərin gərginliyini azaltdığını düşünür. İşçilərdən qan götürən tibb bacısının öz işinin hansı cinayətin bir həlqəsi olmasından xəbəri olmur. Bəlkə heç həkimin də böyrəyi o adamların istəyi olmadan çıxardığından xəbəri olmur. O, sadəcə maaşını alıb tibbi bir əməliyyat yerinə yetirir. Amma bu böyük işi kiçik rollara bölən bir adam və ya qrup var haradasa kölgədə. Əlbəttə ki, var. Onun və yaxud onların əllərisə əməli olaraq, heç bir şeyə toxunmur. Onlar nə bazardan qurban seçirlər, nə onları maşına mindirib xəstəxanaya aparırlar, nə qanlarının uyğunluğunu yoxlayırlar, nə onları çarpayıya uzadırlar. Bədəni yarıb böyrəyi ordan çıxaran həkim də deyillər. Kiçik rollu insanlar əslində nə etdiklərindən xəbərdar olmadıqlarına görə, təqsirkar deyillər. Qarşı tərəfsə cinayət vaxtı hadisə yerində olmayıb, necə deyərlər. Bu, böyük fəsadların çox kiçik rollara bölünüb balaca adamların əllərilə görülməsinə kobud, birbaşa nümunədir. Bu əhvalatda bizim dərs götürəcəyimiz məsələ böyrək məsələsi deyil, sistemin iş üsuludur. Hissələrə bölməklə əsas hissəni, - səbəbkarı ortadan itirmək. Rollar o qədər xırdalanır ki, bunun niyyətinin, təşkilatçılığının kimə məxsus olduğunu da müəyyən etmək çətinləşir. Çünki niyyətlərin özü də hissələrə bölünür. Müəllif də öz rolunu tək daşımır. Ora artıq qaranlıqdır, baş açmaq çətindir. Nəticədə hamı xeyirli işlə məşğul olduğunu zənn edə-edə cəmiyyət günbəgün buz dağına tərəf gedir. Bu yeni sistemin nümunələrinə hər yanda rast gəlmək olar. İnsanların kiçik rollar oynadığı, məsuliyyətin hissələrə bölünüb əslində yoxa çıxdığı bütün yerlərdə. Biri özündən xəbərsiz Azərbaycanın sekulyar düzəninə quyu qazır, biri özündən xəbərsiz millətin keyfiyyətinə quyu qazır. Məsələn, indi Bakıda ali məktəblərə qəbul vaxtıdır. Abituriyentlər imtahandan bir gün əvvəl pirlərə axışırlar. Belişallı huşsuz nənələrə dua yazdırırlar. Hüquq fakültəsi duası 10 manata. İmtahan keçirilən yerlərin ətrafında Məkkədən gətirilmiş qələm, karandaş satanlar dolaşır. Abituriyentlər bu qələmlərdən alıb içəri keçirlər. Bu gənclər cəmi dörd ildən sonra müəllim, jurnalist, riyaziyyatçı, filosof, psixoloq, diplomat olub cürbəcür idarələrdə, məktəblərdə, telekanallarda qabağımıza çıxacaqlar. Burda həm gənclərin özlərini günahlandırmaq olar, həm onların müəllimlərini, həm Məkkə qələmi satanları, həm medianı, başqa bir çoxlarını da qınamaq olar. Hamı fərqinə varmadan öz kiçik rolunu oynayır. Əgər bizim yuxarıdan təşkilatçılıq etmək imkanımız yoxdursa, biz heç olmasa öz kiçik rollarımızda şüurlu olmalıyıq. Atdığımız daşın yaratdığı uzaq həlqələri mümkün qədər nəzərə almalıyıq.