Rəşad Şirinin bloqu: Soruşurlar ki, Ukrayna Azərbaycana necə təsir edəcək?
Hər zaman hansısa yaxın bir ölkədə inqilab və ya inqilaba cəhd olanda bir çox Azərbaycanlının ağlında yaranan sual odur ki, görəsən bizdə də bu mümkündürmü?
Həqiqətən də, 2004-cü ildə Gürcüstanda Qızıl Gül İnqilabı və 2004-2005-də Ukraynada Narıncı İnqilabdan başlayaraq bu diskurs aktuallaşıb. 2005-ci ilin May ayında ABŞ prezidenti Corc Buş Tbilisiyə gəlir və bu bölgədə demokratiyanı dəstəkləyəcəyini vəd edir. Həmin il Azərbaycan müxalifəti narıncı rəngi öz simvolu seçir və dəyişikliyə köklənir. Amma hər şey tərsinə çevrilir: iqtidar siyasi və sivil cəmiyyət üzərində təzyiqi artırır, həbslər, repressiyalar, qadağalar və sairə ilə bunun qarşısını alır. 2005-ci ildə Azərbaycanda inqlabın baş tutmamasının səbəblərindən biri də o idi ki, 1 il əvvəl Gürcüstan və Ukraynada hakimiyyət dəyişdi. Yəni çox vaxt hakimiyyət dəyişəndən sonra insanların gözlədiklərinin əksi olur. Əksi olmayanda inqilab olur. Yəni insanlar digər ölkələrdəki inqlablara baxır və deyir ki, bizdə də olsun belə şeylər (və ya “arzuedilən düşüncə” kimi – “bizdə də olacaq” deyirlər). O zaman iqtidarlar hərəkətə keçir və bunun olmamasının qarşısını almağa çalışır. Həm 2004-dən (Gürcüstan, Ukrayna), həm də 2011-dən sonra (Ərəb Baharı) Azərbaycan iqtidarı hərəkətə keçir və ölkədəki ictimai-siyasi canlanmanın qarşısını alır. Bu preventiv tədbirlər müxtəlif ola bilər. Repressiyalarla yanaşı həm də sosial gərginliyi azaltmaq, vətəndaş etirazını səngitmək ilə bağlı addımlar var. 2011-ci ildə korrupsiya ilə mübarizə kampaniyası və daha sonra ASAN xidmətinin yaranması sosial yanaşmanın tərkib hissəsidir. Eyni zamanda bu təbii ki yetərli deyil çünki əsgər ölümləri, intiharlar, İsmayıllı üsyanı – bunlar hamısı yenicə baş vermiş hadisələrdir. Bütün avtoritar rejimlərə xas olan məsələlərdən biri də qorxudur. Putinin hal-hazırda Ukraynaya qoşun yeritmək üçün Dumadan “icazə” almasının arxasında həm də o durur ki, Ukrayna lideri Yanukoviçin aqibəti çox açıq şəkildə göz qabağındadır. Putin də qorxur. Avtoritar liderlər hakimiyyəti “itirməkdən” qorxurlar, çünki o zaman hər şeyi itirirlər, bəzən azadlıqlarını, vətənlərini və həyatlarını belə. Avtoritar siyasət “cəmi sıfıra bərabər” siyasətdir. İqtidar hər şeyə sahibdir, digər siyasi qruplar isə heç nəyə. İqtidar piroqdan nə qədər çox götürsə digərlərinə o qədər az qalır. Nəticədə, dəyişiklik olanda digərləri də qisas yolunu və “cəmi sıfıra bərabər” oyunu davam etdirir. Bu beləcə davam edir. Bu qorxu bilirsiz nəyə bənzəyir? Avtoritar bir ölkədə müxalifsiniz və dostlarınızı həbs edirlər. Özünüz də həbs olunmaqdan qorxursunuz amma biruzə vermirsiniz. Çünki ətrafda sizdən gözləntiləri olanlar var. O situasiyada iki seçim var: uzaqlaşmaq və ya daha da əzmlə işinizə davam etmək. Amma qorxu elementi mövcuddur və daxildədir. Sadəcə gözləntilər kollektivdir və öhdəliklər də kollektivdir. Yəni avtoritar sistemdə bir lider əslində müstəqil deyil, bir sıra öhdəliklərlə başında oturduğu piramidaya görə cavabdehdir, onları qorumalıdır, inandırmalıdır bəzi şeylərə, özü inanmasa belə. Çox vaxt soruşurlar ki, Ərəb Baharı, Gezi, Ukrayna hadisələri Azərbaycana necə təsir edəcək? Təbii ki təsiri var. İnsanların (həm cəmiyyət, həm də iqtidarın) şüuruna təsiri olur. Sadəcə bu təsir özünü davranışda necə göstərir: əsas sual budur. İnsanların çoxu həyəcanlı şəkildə bu hadisələri müşahidə etsə də, bu birbaşa onların hərəkətə keçərək hansısa dəyişiklər uğrunda küçələrə axışmasına gətirmir. Kütləvi, spontan küçə aksiyaları birbaşa yerli kontekst ilə bağlıdır (İsmayıllı, əsgər ölümləri, Binə və s.) və yerli problemlər və onlara reaksiyadan ibarətdir. Və nə qədər ki yerli kontekst qabarıq şəkildə özünü göstərməyəcək, kənardakı hadisələrin təsiri məhdud olacaq.