Zahid Oruc: Azərbaycanda dövlət idarəetmə sistemi neft dövrünün məhsuludur
İlin sonunda Milli Məclisdə büdcə müzakirələri deputatlara olan sualların sayını artırdı. Deputat Zahid Oruc BBC Azərbaycancaya müsahibəsində bir sıra suallara cavab verib.
Müsahibəni Bakıda jurnalist Natiq Cavadlı alıb. Natiq Cavadlı: Zahid müəllim, Mərkəzi Bank rəhbəri Elman Rüstəmov büdcə müzakirələri zamanı 2017-ci ilin mürəkkəb olacağını söylədi. Baş bankirin dediyini illər əvvəl müstəqil ekspertlər proqnozlaşdırsalar da, hökumət üzvlərinin etinasızlığını nəylə izah edirdiniz? Zahid Oruc: Həmin cavab Milli Məclisin komitə iclaslarının ən pik nöqtəsində deyilmişdi. Mən hörmətli Elman Rüstəmovdan soruşmuşdum ki, nə üçün cəmiyyət mütəmadi məlumatlandırılmır. Hətta xatırlatdım ki, ulu öndər 2001-ci ildə Klivlenddən dönəndə bir neçə naziri yanına dəvət edir, onların rəhbərlik sahələrlə bağlı müvafiq hesabatları dinləyir. Sonra üzünü maliyyə nazirinə tutub ciddi iradlarını söyləyir: əhali arasında müxtəlif maliyyə məsələlərilə bağlı çox bədgüman, pessimist rəylər, reaksiyalar dolaşır, nə üçün hökumət rəsmiləri bu məsələlər barədə geniş bilgilər vermirlər. Artıq ciddi tədbirlər almaq tapşırığını qəbul edən maliyyə naziri 4-5 gün müxtəlif kanallarda çıxışlar edir, daha sonra Yeni Azərbaycan Partiyasının qərargahında mətbuat konfransı keçirir. Və beşinci gün ulu öndərdən növbəti zəng qəbul edir ki, bəli, verilən mesajlar cəmiyyətə çatıbdır, bu məsələlərlə bağlı yəqinlik yaranıb. Mən də bildirmişdim ki, məlumatlandırma pessimizmi, panikanı ortadan götürür, iqtisadi fəallıq yaradır. Həmçinin hökumətin fəaliyyətini 3-5 ekspert izah etməli deyil, onlar malik olduqları informasiya kütləsindən çıxış edirlər. Bütövlükdə hökumətin ən mühüm vəzifələrindən biri vətəndaşlarla işləməkdir. Baş bankir də reaksiya verdi ki, bəli, irad haqlıdır, onlar Sabitləşmə Şurası vasitəsilə mütamadi müzakirələr aparırlar, lakin informasiyanı çatdırmaqla bağlı xeyli problemləri də etiraf etdi. O cümlədən, cənab Rüstəmov "mürəkkəb il olacaq" söyləyərkən görünür ki, media fikrin sonuncu hissəsinə yüklənib. Amma ona qədər də Elman müəllim 2017-ci ilə yönəlik bir sıra mühüm qərarlar alacaqlarını demişdi, ən azı sosial gərginlik, islahatların ağırlığı hər haqda böyük problemlər yaratmasın. "Ötən dövrdə iqtisadiyyat hibrid forma almışdı" Natiq Cavadlı: Sosial gərginliyin olacağı və insanların həyat şəraitinin pisləşəcəyi təqdirdə məsuliyyət kimin üzərinə düşəcək? Zahid Oruc: Heç kəs inkar edə bilməz ki, ölkə ötən dövr ərzində böyük bir inkişaf yolu keçib. Mən bunların üzərində dayanmaq istəmirəm, hər bir halda Azərbaycanda infrastruktur baza formalaşıb, ölkənin xarici əlaqələri yaranıb, transmilli layihələr təhlükəsizlik və sabitlik, həmçinin daimi istisadi gəlirlər yaradıb. Biz neft amilinə toxunacayıq, amma deyəsən qəribə bir aludəçiliyə də varmışıq, o da budur ki, biz sanki total olaraq nefti ölkənin iqtisadi, siyasi, sosial həyatından çıxarmaq istəyirik. Belə olmayacaq. Natiq Cavadlı: Ancaq prezident özü də demişdi ki, nefti unutmaq lazımdır... Zahid Oruc: Yox. Azaltmaq, yaxud o amili istisna etmək, onun qeyri-neft iqtisadiyyatına keçidi heç bir halda neftdən imtina anlamına gələ bilməz. Düşünürəm ki, 169 il əvvəl kəşf olunan neft Bakı, Azərbaycan, onun çevrəsində xarici korporosiyalar, dünyanın neft ölkələrindəki ona doğru böyük axın baş verir, bu fonda ölkə neft amili vasitəsilə digər sahələrin quruculuğuna gedəcək. Amma biz yalnız xammal iqtisadiyyatına söykənməklə sosial-iqtisadi problemlərin həllini gerçəkləşdirməyi düşünmürük. Əslində, neftin qiymətinin dünya bazarında düşməsi Azərbaycanın siyasi həyatına, hökumətin fəaliyyətinə realist baxışlara imkan verdi, islahatları sürətləndirmək qərarlarını qətiləşdirdi, hökumətin içərisində yarasız qurumları ləğvini gündəmə gətirdi. Natiq Cavadlı: Yararsız qurumlar yenə varmı? Zahid Oruc: Əlbəttə, var. Qətiyyən inklar oluna bilməz ki, Azərbaycanda dövlət idarəetmə sistemi neft dövrünün məhsuludur. Şişmiş aparatlar, böyük vəsaitlər və s. Əslində, hökumət məsuliyyətli qərarları prezidentin 2015-ci ildən atdığı addımlar vasitəsilə almağa başladı. İki nazirliyin dağıdılaraq yenidən qurulması ona işarəydi ki, Azərbaycan dövləti həmin çağırışılara hazırlaşmaqdadır. Həmin nazirliklərin çevrəsində dövlət büdcə vəsaitlərinin talanması baş verirdi. Natiq Cavadlı: Siz Milli Təhlükəszilik və Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları nazirliklərini nəzərdə tutursunuz da? Zahid Oruc: Bəli. Artıq baş prokurorluğun istintaq materialları bizə gələn il hökumət nə etməlidir sualına cavab verməyə çox yaxşı və münbit zəmin yaradır. Materiallarda vurğulanır ki, onlar büdcə vəsaitlərini proqnozlaşdırma mərhələsində şişirdərək tərtib edirmişlər. Deməli, hökumət bu sektorda elə ciddi addımlar atmalıdır ki, hətta qənaət büdcəsi deyilən gələn ilin maliyyə sənədi gerçəkdən də ünvanına çatsın. İkinci, həmin nazirliklər tenderi keçirmədiklərini və özlərinə yaxın hansısa qurumlar yaradıb investisiya vəsaitlərini xərclədiklərini vurğulayıblar. Deməli, bundan sonrakı dönəmdə bütün bu cür dövlət vəsaitləri tikinti, inşaat və başqa sektorda olanlar, onların şəffaf prosedurlardan keçməsini təmin edən tender mexanizmi olmalıdır. Hansısa bir qurum gəlib tenderi udmalıdır ki, vəsaitin yönləndirilməsinə nəzarət edə bilək. Bir məktəb hansısa bölgədə bir xərcə başa gəlir, başqa bir yerdə fərqli. Deməli, ortada amillər var. Sonuncu səbəb, bu nazirliklər düşünürdü ki, nə parlament, nə Maliyyə Nazirliyinin müvafiq nəzarət qurumu, nə də Hesablama Palatasının qarşısında xüsusi məsuliyyətləri yoxdur, çox asanlıqla bu proseslərdən keçəcəklər. Yəni cəzasızlıq sindromu onları həmin vəziyyətə gətirmişdi. Tam əmin edirəm ki, prezidentin son 6 ayda verdiyi qərarlar o qədər strateji və əhəmiyyətli olub ki, biz idxal və ixrac əməıliyyatlarında şəffaflığa nail olmuşuq, maliyyə-bank sektorunu hərəkətə gətirmək üçün yaxın zamanlarda çox mühüm qərarlar olacaq. Nəhayət, özəlləşdirmə, 325 müəssisə özəlləşəcək, söhbət kinoteatrlardan, maşınqayırma zavodlarından, poliklinikalardan, xəstəxanalardan, yaxud dövlət şirkətlərindən gedir, hansı ki, bunların böyük əksəriyyəti büdcə vəsaitlərtini təyinatsız xərcləməyə səbəb olurdu. Bu qərar büdcə yükünü qənaət etməyə imkan verəcək və rəqabət yaradacaq. Ötən dövrdə iqtisadiyyat hibrid forma almışdı, həm bazar iqtisadiyyat modelindəydi, həm də sovet dövrünün planlaşdırma, dövlətin iştirakını doğuran vəziyyətdəydi. Natiq Cavadlı: Siz son 6 ayda görülən işlərdən, müəyyən qurumların yaradılmasından danışdınız. Amma iqtisadçılar müxtəlif sahələrdə qərarların verilməsinin gecikdiyini bildirirlər. Qazaxıstan misalını çəkəcəm, müstəqil məhkəmə sisteminin yaradılması qərarını verəndən sonra digər məsələlərə keçdilər. Sizə elə gəlmirmi, müstəqil məhkəmə olmayınca, heç bir xarici şirkət Azərbaycana yatırım qoymayacaq? Zahid Oruc: Məhkəmənin müstəqilliyi inkişafın mühüm şərtidir, heç kəs onu inkar edə bilməz. Strateji yol xəritəsilə tanış olan şəxslər yetərincə obyektiv reallığı özündə əks etdirən və aparıcı pölkələrin inkişaf modellərini özündə ehtiva edən sənədin şahididirlər. Natiq Cavadlı: Ancaq iqtisadçı Natiq Cəfərli bildirib ki, həmin sənəddə müstəqil məhkəmə haqda bir cümlə də yazılmayıb Zahid Oruc: Hər bir şəxsin rəyinə hörmətlə yanaşıram. Lakin sənədi diqqətlə oxumuşam, sənəddə yeni qeyri-neft erasının əsas stratejisi ortaya qoyulub. Biz 90-cı illəri bərabər yaşamışıq, o zaman Qaydar, Yavlinski, Şatalin tərəfindən "500 gün" proqramı tərtib olunmuşdu, sonda hökumət onu qəbul etmədi, söhbət ondan getmir. Mahiyyət dövlət inhisarından, iqtisadi təsərrüfat modelindən özəl sektora keçiddən ibarət idi. İndi siz qərarların alındığının gecikdiyini deyirsiniz, yaxud məhkəmə müstəqilliyinə nail olmadan islahatların nə dərəcədə effektli olacağını vurğuladınız. Mən Tarif Şurasının qərarının cəmiyyətdə yaratdığı ajiotaja toxunacam, qərara haqlı mənfi reaksiyalar da oldu. Amma bu rəqəmlər dəyişmiş olsaydı, doğrudanmı, cəmiyyət bundan qeyri-adi dərəcədə sevinməliydi? Xeyr! Niyə 90-cı illəri misal gətirdim? "Azəriqaz", "Azenerji" minimum idaretməyə verilməlidir, hansı ki, illərdir bunu deyirdik. O cümlədən, AZAL və digər iri şirkətlərdə bunu tətbiq etməklə dövlətin yükünü azaldacaq və xidmət səviyyəsi artacaq, "Yol xəritəsi"ndə bunlar var. Natiq Cavadlı: Əgər "Barmek" buna doğru atılmış bir addım idisə niyə qarşısı alındı? Zahid Oruc: Yox, "Barmek"in fəaliyyəti qüsurlu olduğu deyə, ümumiyyətlə idarəetmədən imtina etmək lazım deyil. Natiq Cavadlı: Ancaq ilkin addım atılmışdı... Zahid Oruc: Tamamilə doğrudur, ilkin addım atılmışdı və hökumət istəyini göstərmişdi. Natiq Cavadlı: "Barmek"dən sonra hökumət yuxarıda adlarını çəkdiyiniz şirkətlərin nə qədər borcunu sildi... Zahid Oruc: Bəli. Biz hökumətin sağlamlaşdırma tədbirlərindən danışarkən onu da deməliyəm ki, 600 milyon artıq vergi tətili qərarına niyə gedir?! Əvvəlki illərdə çoxlu məbləğlər toplanmışdı, 2009-cu ildə 7 milyard manat vergi borcları vardı, bu rəqəm 2017-ci il büdcəsinin yarısına bərabərdir. Bunların içərisində "Azenerji"nin borcu 700 milyon manatı keçmişdi, "AZAL" 520 milyon manat, ona görə özəlləşdirmə prosesi mütləq getməlidir. Belə olacağı təqdirdə xidmətin səviyyəsi dəyişəcək. Biz qaza, işığa limit qoyulduğunu əsaslandırır və bunun 70 faiz əhalinin tələbatına uyğun olduğunu söyləyirik. Tutalım ki, belədir. Məsələn, Bərdə rayonunun 1 günlük enerji sərfiyyatı 800 min kilovat saatdır, əgər qaz həmin gün kəsilərsə, rəqəm 3,4 dəfə artır. Mən vətəndaş olaraq günahım olmadan limiti aşıram və hökumət qarşısında məsələ qaldıra bilmirəm ki, qoyduğunuz tarif normaldırmı? Dünyanın hər yerində istehlakçı da, satıcı öz öhdəliyini götürür, birinci borcunu zamanında ödəyir, ikinci isə yaxşı xidmət göstərəcəyini vəd edir. Biz bunu qurandan sonra 2017-ci ilin iqtisadi atmosferi dəyişəcək. "Hər kəs vəzifə mövqeyini daha böyük var-dövlətin ələ keçirməsi vasitəsinə çevirib" Natiq Cavadlı: Zahid müəllim, həmkarınız Yevda Abramovun dediyi kimi, bu qədər villalar məmurların nəyinə lazımdır? Zahid Oruc: Açıq danışacam, bizdə proses elə getdi ki, bəzən biznes durumu yaxşı olan şəxslər də hökumət təmsilçilərinə çevrildi, yaxud vəzifə sahibi olaraq sonradan biznesə baş vurdular və nəticədə dediyiniz bir reallıq yarandı. Əslində, siz Natiq Cavadlı olaraq bolşevizmin qəti əleyhinəsiz, elə deyilmi? Natiq Cavadlı: Bəli. Zahid Oruc: Cəmiyyətdə zoran bərabərlik olsun, hamının kasıb, hamının orta təbəqə sahibi olması mənasında gedişatın gerçəkləşməsini istəməzsiniz. Amerikanın son seçkisini dünyada müzakirə edirlər, ölkə rəsmi olaraq 6 milyard dollarlıq kapitalın sahibi olan şəxsin liderliyi altında yönləndiriləcək. Yaxud hökumətə korporasiyalardan da daxil olanlar var, dövlət katibi. Onun şəxsi varidatı kifayət qədər böyükdür. Natiq Cavadlı: Ancaq o həmin varidatı korrupsiya hesabına toplamayıb. Zahid Oruc: Şübhəsiz. Mən demək istədim ki, var-dövlətə qarşı deyilsiniz, bütün villaların uçurulmalıdır şüarının əleyhinəsiz. Bu, qətiyyən yolverilməzdir, cəmiyyəti irəliyə aparan duyğu, hiss və maraqlar uğrunda savaşdır. Sovet dövründə baş verənlərin nəticələri çox acınacaqlı oldu. Lakin məmurun cəmiyyət qarşısında hərəkətlərinin nümunəyə çevrilməsi tendensiyası bizi o qənaətə gətirməlidir ki, 2,3,7 villanın sahibi olanda, istehlakından qat-qat artığını ələ keçirəndə, cəmiyyətdə belə qeyri-bərabərlik yaradanda, öz imkanlarını başqası üzərində onları aşağılama alətinə çevirəndə dövləti zərbə qarşısında qoyursan. Ölkə başçısı dəfələrlə deyib ki, məmur xalqın xidmətçisidir, mötədil olmalıdırlar, öz fəaliyyətlərində yaxşı nümunəyə çevrilməlidirlər. Natiq Cavadlı: Bəs məmurlar prezidentin dediyini nəzərə alırlarmı? Zahid Oruc: Çox təəssüf ki sovet dövründən ölkələrin hamısında çox kəskin və ciddi çan atım var. Hər kəs vəzifə mövqeyini daha böyük var-dövlətin ələ keçirməsi vasitəsinə çevirib. Ötən həftə Rusiya prezidenti Putinin mətbuat konfransında bir jurnalist Sverdlovskda və Sankt-Peterburqda Seçinin böyük vilaları olduğunu dedi. Putin cavab verdi ki, qanunla bunu qadağan etmək olmur, yaşayış minimumu var, amma yaşayış maksimumun yuxarı həddi yoxdur. "Böyük pul kütləsi Azərbaycanı tərk edib, investisiya axınları azalıb" Natiq Cavadlı: O zaman İlham Əliyev niyə cəzalandırmır? Zahid Oruc: Bilirsiniz, həmin şəxslər öz vəzifə səlahiyyətlərini aşaraq bizneslə məşğul olub o sərvətləri əldə edibsə, onların mütləq cəzası olmalıdır. Lakin bununla bərabər biz dəqiq sərhəddi bilməliyik, fəaliyyətimizin əsas hədəfi hazırkı iki devalvasiya və manatın qeyri-sabit fonunda müəyyən bir sosial hərəkətlənmə yaranıb. Cəmiyyətdəki iqtisadi fəallıq aşağı düşüb, insanlar gözləmə mövqeyinə çəkiliblər, böyük pul kütləsi Azərbaycanı tərk edib, investisiya axınları azalıb və s. Bu fonda istənilən şəxs öz imkanlarına görə qıcıq doğurmağa başlayır. Ona görə hökumətin fəaliyyətində daha nazirlər modelinə keçdikcə, məmurların sayını əhaliyə uyğunlaşdıqca, qat-qat azaltdıqca, müxtəlif qurumlardan azad olduqca, mənəvi kriteriyanın öz yerini tapacağına çata biləcəyik. Əks halda, villa məmur sözünün sinoniminə çevrilməklə insanları haldan, əhvaldan çıxaracaq. Natiq Cavadlı: Dövlət Neft Fondunun prezidenti Şahmar Mövsümov ölkədə yeni iqtisadi modelin axtarışına başlanıldığını bildirib. Bu baxımdan bir neçə il əvvəl prezident Əliyev dünyaya Azərbaycan modelinin örnək olduğunu, yaxud 2012-ci ilin dekabrında "Azərbaycan 2020: Gələcəyə baxış" konfransında Ramiz Mehdiyev yaxın illərin milli inkişaf modelindən danışırdı ki, çıxışda iqtisadi, maliyyə tezisləri yer almışdı. Əgər bunlar var idisə, yeni iqtisadi modelə nə ehtiyac var? Zahid Oruc: Əminəm ki, Rusiyanın daxili iqtisadi-siyasi, beynəlxalq əlaqələrini izləyirsiniz. Ən azı bu bizim region üçün çox önəmlidir. Belə olan təqdirdə prezidentin köməkçisi Qlazevdən tutmuş Kudrinə, Qrefə qədər çox kəskin tənqidi mövqelərini bölüşməkdədirlər ki, əvvəlki ənənəvi iqtisadi modeldən kənara çıxmalıdırlar, yeni reallıqlar var. Natiq Cavadlı: Amma Azərbaycan hakimiyyəti daxilində heç tənqid yoxdur? Zahid Oruc: Əlbəttə, mən arzulayıram ki, bunlar çoxalsın. Parlamentdə çox realist diskussiyalar getdikcə cəmiyyətdə tənqidi mühit bərqərar olduqca, protest ruhu tənzimlənsin ki, müxtəlif pozucu sosial təhlükəli qüvvələr o tendensiyadan öz maraqları üçün istifadə etməsinlər. Natiq Cavadlı: Amma spiker Oqtay Əsədov parlamentin diskussiya yeri olmadığını bildirir... Zahid Oruc: Xeyr, bütün hallarda biz öz mövqeyimizi söyləyirik. Hər kəs o mövqeyi qəbul etməlidir ki, bugün iqtisadi sferada dəyişikliklər çox sürətlə gedir. Əgər ABŞ özünün 235-ci ilinin müstəqillik dönəmindən bu yana Obama tərəfindən tibbi sığorta haqda yeni modellərini ortaya qoyursa və bu, alınmırsa, Tramp məhz ağların inqilabını həyata keçirirsə, 100 minlərlə insanın korporasiyalarını itirdiyi səbəbindən milyonlarla iş yerinin bağlandığından danışırlarsa, sərhəd immiqrasiya məsələləri, 35 faizlik vergi dərəcələrinin 15 faizə endirilməsi mövzuları qoyulursa, deməli, Azərbaycanda çox təbiidir ki, 2012-ci ildə hörmətli Ramiz müəllim tərəfindən 2020-ci ilə yönəlik model qoyulması yaxşıdır. Lakin sonradan korrektələr aparılırsa, bu, daha yaxşıdır. Ən yaxşı sistem islah olunan və ya dəyişikliklərti nəzərə alandır. Donuq, statik modellər totalitar ölkələrdə dəyişilməz olaraq qalır. Ona görə hazırkı islahatların önündə prezident İlham Əliyev getməkdədir. Sizin dediyiniz, sosial gərginlik yaşayan insanlar ən adi məişət probleminə etiraz edənlər də bu qərarları prezident İlham Əliyevin liderliyi altında gözləyir. "Prezidentin xüsusi planları və hazırlıqları var" Natiq Cavadlı: Referendumdan sonra Azərbaycan prezidenti vitse-prezidentlər təyin etməliydi. Siz bu vəzifələrdə kimləri görmək istərdiniz? Birinci Ledinin bu vəzifəyə təyin ediləcəyi barədə şərhləri necə dəyərləndirirsiniz? Hətta həmkarınız Qüdrət Həsənquliyev də birinci ledinin adını çəkmişdi... Zahid Oruc: Referendumdan sonra prezident seçkiləri şərt deyildi. Ən azı o baxımdan ki, konstitusyon olaraq bu məsələ yeni seçilmiş şəxsə həvalə ediləcəkdi. Lakin hətta o müddəa olmasaydı da belə çıxırdı ki, konstitusiyanın yeni maddələrinin qüvvəyə minməsi hazırkı prezidenti onu tətbiq etmək hüququndan məhrummu edirdi, xeyr! 2009 və 2002-ci ildə belə dəyişikliklər aparılmışdı. Ancaq vitse-prezidentlərə gəlincə, onların sayı 6 nəfərdən ibarət olacaq və bu, Nazirlər Kabinetinin səlahiyyətlərinə yenidən baxışa imkan verəcək. Bu baxımdan prezidentin xüsusi planları və hazırlıqları var. Söhbət yalnız bir neçə şəxsin ad olaraq təyinatından getmir, bu, idarəetmı islahatlarının çox mühüm hissəsinin tərkibi olacaq. Natiq Cavadlı: Siz birinci vitse-prezident kimi görürsünüz? Zahid Oruc: Hesab edirəm ki, qanunvericilik bazası üzərində iş başa çatdırılmaq üzrədir. Bundan sonra vitse-prezidentlərin fəaliyyətlərinin səlahiyyət sərhədləri tam dəqiqləşəndən sonra təyinatlar olacaq və referendumun gələcək üçün siyasi-iqtisadi idarəçiliyə önəmliliyi bilinəcək. Kimləri görürəm, bunlar ad olaraq deyil, obraz kimi bizim üçün əhəmiyyətli olmalıdır, hansı şəxslər təyin olunsa da, parlament və prezident, cəmiyyət və prezident, siyasi institutlar və prezident, media və prezidetin arasında çox yaxşı rabitə qurucularına çevrilməlidirlər. Xəbərin çatdırılması, adekvat qərarlar, operativlik, şəffalıq, müxtəlif hökumət strukturlarının fəaliyyətindəki korrupsiya tendensiyalarının aradan qaldırılması və s. kömək edən bir modeli arzulayıram. Əslində, Şərq ölklələrində prezidentlik modeli nə qədər arzulunandırsa, bir o qədər də onun qlobal yükünü nəzərə aldıqca, onun daxildəki qərarları məhz vitse-prezidentlik institutundan asılı olacaq. Mətbuatda daim bir məsələni tirajlayırlar ki, hansısa qərarlar vaxtında icra olunmur, qüsurları var və s. Baxın, 1 milyard 100 milyonluq "Taxtakörpü" layihəsi və eyniadlı elektrik stansiyasının qurulmasına yönəldi. Nəhəng layihəydi və heç kim bunun faydalılığını inkar edə bilməzdi, 100 min hektarlarla məkanın münbitləşməsinə yol açacaqdı, amma sonrakı dövr müvafiq qurumların işi idi ki, prezidentin makroiqtisadi qaydada atdığı addımları mikro səviyyədə tamamlasın. Yaxşı investisiya layihəsinə çevirmək olardı, ora xarici kompaniyaları cəlb edmək vacib idi... Natiq Cavadlı: Bəs niyə edilmədi? Zahid Oruc: Amma bunlar edilmədi... Natiq Cavadlı: Məsuliyyəti kim daşıyır? Zahid Oruc: Əlbəttə, bu işə cavabdeh olanlar. "2017-ci il açılım ili olacaq" Natiq Cavadlı: Siz informasiyanın operativ şəkildə prezidentə çatdırılmasına toxundunuz. ANS bu işi müəyyən qədər görürdü, prezidentlə yaxın idilər, "İlin adamı" mükafatı da tez-tez hakim ailəyə verilirdi. Efirə getməyən mətbuat konfransına görə televiziyanı bağladılar, lazım idimi bu? Zahid Oruc: İstəmirəm bu məsələdə hakim olum, çünki bəzi bilinməyən ayrı detallar da var. Lakin bütün hallarda mövqeyimiz ondan ibarətdir ki, media azadlığı dövləti gücləndirir, cəmiyyətin inkişafına səbəb olur. Bilirsiniz, son dövr məni məşğul edən hansı fikirdir? Siyasi mühit yoxluğu, siyasi fəzadakı boşluq, biz aparıcı şəkildə beynəlxalq hadisələri Rusiyanın telekenalları, BBC, CNN kanalları üzərindən Qərbi izləməklə sanki öz efir məkanımızdan qopmuşuq. Azərbaycan insanları "boşqablar"ın nəticəsində rəsmi informativ siyasi kursdan aralanıb və başqa ideolojinin yeminə çevrilib. Natiq Cavadlı: Xatırlayırsınızmı, Ramiz Mehdiyevin 2006-cı ildə telekanallar haqda tənqidi məqaləsini... Zahid Oruc: O, çox haqlıydı. Natiq Cavadlı: Ancaq nəticəsi olmadı. Ardınca 2014-cü ildə Televiziya və radio şurasının sədri Nuşirəvan Məhərrəmli demişdi ki, telekanallarda baxmağa veriliş tapmır... Zahid Oruc: Bax, budur məsələ. Ona görə biz efir gündəmimizi yaratmasaq, parlamentin fəallığına, siyasi məkandakı fikir dartışmalarına nail olmasaq, bu halda bütün məsələlərin bir liderə yüklənməsi doğru yanaşma deyil. Hesab edirəm ki, 2017-ci il bu mənada açılım ili olacaq. İkinci, gələn ilin may-iyun ayından cəmiyyətdə sabitləşmə hiss olunacaq. Natiq Cavadlı: Yanılsanız münasibətiniz necə olacaq? Zahid Oruc: Yanılmayacam. Açıq deyirəm, dövlət başçısı bütün vəziyyətə hakimdir və informasiyaların hamısını bilir. İndi ortada MTN adlı bufer zona yoxdur ki, məlumatlar hansısa nöqtəyə dəyib geri qayıtsın. Əminəm ki, prezidentə informasiyaların hamısı çatır və ona adekvat reaksiyalar olur. Natiq Cavadlı: Son iki həftədə media və sosial şəbəkələrin müzakirə predmeti Avropa Şurasının italiyalı deputatı Luka Volontenin öz ölkəsinin RAİ kanalına müsahıbəsi və prokurorluğa ifadəsidir. O, Azərbaycan hökumətindən aldığı rüşvətlər, hətta kimlər vasitəsilə pulları aldığını da bildirib. Bunun nəticəsində "Kürü diplomatiyası 2" hesabatı ortaya çıxıb. Nə deyə bilərsiniz? Zahid Oruc: Bir neçə gün əvvəl Türkiyə mediasında ABŞ Konqresinin müəyyənləşdirdiyi büdcə vəsaitləri sırasında bu ölkənin üçüncü sektoruna 26 milyon dollar ayırmalar olduğu söylənilirdi. Hillari Klintonun seçki kampaniyası zamanı bildirilmişdi ki, prezidentliyi dönəmində anti-Rusiya layihələrinə 100 milyonlarla xərcləyəcəklər. Bilirsiniz, bunların hamısının ünlü, simvolik terminlərlə adlandırırıq, azadlıqların genişləndirilməsi və s. Mahiyyət başqadır, həmin dövlətin maraqlarının və dayaqlarının gücləndirilməsi, hökumətə təzyiq formalaşdırılmasından söhbət gedir. Mən ənənəvi, çeynənmiş "5-ci kalon" terminindən bu yerdə istifadə etmək istəmirəm. Azərbaycan da öz məkanında maraqlarını qorumaq üçün tamamilə qanuni, real maliyyə ayırmalarını edir və mən bunun tərəfindəyəm. Bu, hər hansı bir halda kürüylə ifadə olunubsa, yaxud şəxsi əlaqələri çevrəsində kimsə Azərbaycanın beynəlxalq lobbi qruplarının içərisinə o deputatları cəlb edərkən onlara olan yardımları korrupsiya elementi kimi təqdim edirsə, indi onlar istintaq qarşısında dayanıblarsa, bu, artıq bizim problem deyil. Lakin bizim problem ondan ibarət olmalıdır ki, bunu müzakirə edərkən bir italyan təmsilçisinin Azərbaycan maraqları çərçivəsində cəlb olunması gerçəkdən dövlətin maraqlarını qorumaq üçün olub. Natiq Cavadlı: Bəlkə hakimiyyətin maraqlarını deyəsiniz? Zahid Oruc: Bəzən onlar bir-birinə çox yaxın olur, bəzən də ayrılır. Doğrudan da, hakimiyyət dövlət demək olmur. Ancaq 2003-cü ildə Tiflisdən keçən neft kəmərlərinə görə bütün dünya ekoloqlarını üstümüzə qaldıranlar əminiydiniz ki, gürcülərin təmiz hava udması üçün bunu edirlər? Hardadır bəs bu ekoloji ziyan ki, 10 il ərzində bir gürcüyə zərəri dəyməyib, əksinə, tranzit tariflərindən xeyli qazanıblar. İndi də Transadriatik layihəsinin bir hissəsi gedib İtaliyaya çıxır və orada başqa korporasiyalar Azərbaycan əleyhinə müxtəlif aksiyaları mediada həyata keçirirlər. İndi mən sizə yekun sual verim: hiss edirsinizmi ki, Almaniya, İtaliya yaxud Amerika mediasında aralıq dövrlərdə Azərbaycan əleyhinə təbliğat xüsusi pik nöqtəsinə çatır, sonra aşağı düşür? Natiq Cavadlı: Mən bu məsələni araşdırmadan cavab verə bilmərəm... Zahid Oruc: Ancaq bunun belə olduğuna arxayınam. Çünki bəlli mərkəzlərdən proses idarə olunur. Amerikada seçki kampaniyası 1 il 6 ay davam edir, son 6 ayda "The New-York Times" qəzetindən "Herald Tribune"a qədər izlədiyim bütün medialarda Tramp əleyhinə elə qiqant kampaniya gedirdi ki, bu böyük informasiya axının içərisində istənilən şəxsi darmadağın etmək mümkün idi. Həmin proses Amerikada bir namizədin əleyhinə necə işləyirdisə, dünyada da eyni qaydada həyata keçirilirdi. Açın CNN-i, hər gün Trampın əleyhinə kampaniya aparılır. Natiq Cavadlı: Zahid bəy, medianın bu cür məsələlərə belə yanaşması normal deyilmi? Zahid Oruc: Əmin edirəm ki, Klinton qalib gəlsəydi belə olmayacaqdı. Natiq Cavadlı: O da olacaqdı... Zahid Oruc: Ona görə də beynəlxalq maraqların qorunması üçün hökumət real büdcə ayırmasını etməli və bu, şəffaf olmalıdır. Sizin dediyiniz kimi, gizli çamadanların daşınması olmamalıdır. Məgər, Bolqarıstanda prezident seçkilərində yardım edildiyi açıqlanmırmı? Yaxud Moldova... Bu dünyanın qaydasıdır, lakin bundan o nəticə çıxmasın ki, gizli hansısa mükafatlandırmalara tərəfdaram.