Çox pul qazanmaq istəyirsiniz? Gen mühəndisliyini öyrənin
Tibbdə inqilab vəd edən və sürətlə inkişafda olan genlərin redaktəsində lazımi bilikləri sahib şəxslərin qarşısında yeni karyera imkanları açılır.
Xəstəxana çarpayısında sistem altında uzanan Brian Madeux bir qədər gərgin gülümsəyir. Onun damarlarına milyardlarla xırda DNT hissəcikləri olan maye daxil olur. Bu hissəciklər genlə onun bədəninə daxil olaraq insan bədənin hər hüceyrəsinə xas olan bu bioloji instruksiyanı redaktə etməlidir. 44 yaşlı Phoenix (Arizona ştatı) sakini həmişə həyat üçün təhlükəli və nadir rast gəlinən genetik xəstəlik - hunter sindromundan əziyyət çəkib. Ötən ilin noyabrında o, yeni müalicə üsulunun ilk xəstəsi olub. Bu müalicə üsulu zamanı onun orqanizmindəki genlər redaktə olunur. Onun qanına mikroskopik "molekulyar qayçılar" əlavə edilir, hansı ki onun qaraciyər hüceyrələrindəki DNT hissələrini kəsəcək və genlər qoyacaq. Bu genlər doğuşdan "sınmış" genləri düzəltməlidir. "Biz yeni tibbi genetikanın kandarındayıq", deyə müalicə üsulunu hazırlayan Sangamo Therapeutics biotexnologiya şirkətinin direktoru Sandy Macrae bildirib. Lakin Brian-ın genomunun redaktəsinin nə dərəcədə uğurlu olacağı barədə danışmaq hələ tez olsa da, onun başına gələnlər elmin yeni sahəsində ciddi mərhələdir. Bunu tibbdə inqilab yaradacaq üsul hesab edirlər Yeni müalicə üsulları dünyadakı bütün adi xəstəxanalardakı tədqiqat laboratoriyalarına köçürüldükcə, ixtisaslaşmış gen mühəndislərinə olan ehtiyac qeyri-adi hal alacaqdır. Britaniya hökuməti 2030-cu ilə qədər gen və hüceyrə müalicəsinin yalnız İngiltərədə 18 min yeni iş yeri açacağını proqnozlaşdırır. Amerikanın Əmək Statistika Bürosunun fikrincə, ölkədə biotibbi mühəndislərə olan tələbat 7%, tibbi alimlərə tələbat 13% artacaq. Bu isə ümumilikdə 17 min 500 yeni iş yeri deməkdir. Francis Crick İnstitutu Avropada ən böyük biotibbi araşdırma müəssisəsidir. Burada 1250 alim və 250 digər əməkdaş çalışır Lakin iş yeri tibbi laboratoriyadan kənarda olanlara da ehtiyac yaranacaq. Tədqiqatlar nəticəsində əldə olunan məlumatları hazırlamaq və qavramaq lazım gələcək. Çünki fərdi xəstənin genomuna uyğunlaşdırılan müalicə getdikcə daha da xüsusiləşdiriləcək. "Gen müalicəsi tibbi araşdırmalar sahəsində daha tez qəbul olunur və bununla yanaşı sürətlə artan, inkişaf edən sənayeyə çevrilir", deyə ABŞ-ın Gen və Hüceyrə Cəmiyyətinin prezidenti, Stanford Universiteinin genetika professoru Michael Kalos bildirib. "Gen müalicəsiylə məşğul olan yeni şirkətlərin sayı artacaq, Həmçinin artıq mövcud olan şirkətlərin inkişafına, bu sahədəki elmi əməkdaşlar üçün iş yerlərinin sayının çoxalmasına gətirib çıxaracaq". "Gen müalicəsi sənayesinə müxtəlif gənc mütəxəssislər - genetiklər, molekulyar bioloqlar, virusoloqlar, biomühəndislər, kimyaçılar tələb olunur. Və əlbəttə ki biznes üzrə mütəxəssislər də". Genomun redaktə edilməsi ətrafında belə ajiotajın izahı sadədir. Axı bu, hazırda müalicəsi olmayan genetik qüsurları (məsələn, hemofiliya və mukovisidoz kimi xəstəlikləri) düzəltməyə imkan yaradacaq. Dünyanın aparıcı əczaçı şirkətlərinin bir çoxu hesab edir ki, gələcəkdə gen redaktəsi səhiyyənin əsas açarı olacaqdır. Bəzi proqnozlara əsasən yaxın 5 il ərzində genin redaktəsinin qlobal bazarı iki dəfə artacaq və həcmi 6,28 milyard dollara çatacaq. Bu ilin əvvəlində Britaniya hökuməti yeni müalicə üsullarının yaradılmasını tezləşdirmək üçün hüceyrə və gen müalicəsi mərkəzinin yaradılmasına 60 milyon funt sterlinq (76 milyon dollar) sərmayə qoyacağını bəyan edib. ABŞ-dakı İnsan Genomunun Milli Araşdırma İnstitutu bu sahədəki mütəxəssislərə tələbatın əhəmiyyətli dərəcədə artacağını proqnozlaşdırır. Hazırda dünyada artıq gen müalicəsinin 2700 müxtəlif üsulu sınaqdan və ya kliniki təcrübədən keçirilir. Onların köməyilə müxtəlif xəstəliklərin, xərçəngdən tutmuş əzələ distrofiyası və oraq hüceyrəli anemiyaya qədər xəstəliklərin müalicə ediləcəyinə ümid edilir. Kiçik şirkətlərin çoxu gen müalicəsini Bayer, GlaxoSmithKline, Pfizer, Merck и Novartis (çox vaxt onların pulu hesabına) kimi əczaçılıq bazarının nəhəngləri ilə əməkdaşlıq edərək həyata keçirir. İşə götürmə agentliklərinin saytında verilən elanlar hər şeyi başa düşmək üçün kifayətdir. Bu əczaçı şirkətlərinin çoxu ştatda onların olması üçün fəal şəkildə gen müalicəsi üzrə mütəxəssislər axtarır. Bu cür tələbatın səbəblərindən biri ondan ibarətdir ki, gen müalicəsi o qədər geniş sahədir ki burada müxtəlif bilik sahələrindən olan mütəxəssislərə ehtiyac var. "Bu həqiqətən çoxşaxəli fəaliyyət sahəsidir", Londondakı Francis Crick İnstitutundan olan tədqiqatçı Gunes Taylor bildirib. Taylor gen redaktəsi texnikasından cinsiyyət xromosomları araşdırmasında istifadə edir. Bu nəticədə sonsuzluq və ya inkişaf qüsurları olan insanlara, rokitan sindromuna (qızlar uşaqlıq yolu olmadan doğulur) kömək etməlidir. "Bizə gen modifikasiyasının müasir üsullarla hazırladığı geniş məlumatları təhlil etmək üçün molekulyar biologiya üzrə mütəxəssislər, mühəndislər və kompüter mütəxəssisləri lazımdır", o bildirib. Gen redaktəsi ətrafında ajiotaja baxmayaraq, bu cür layihələrin tənqidçiləri əvvəlki kimi çoxdur Bu cür mütəxəssislərin maaşı əlbəttə ki onların peşəkarlığından asılıdır. Lakin onların maaşı orta səviyyədən yuxarı olacaq, çünki bu sahədə yüksək hazırlıq səviyyəsi tələb olunur. Məsələn, həkim genetiklər illik 39870-134770 dollar arası maaş ala bilərlər. Genom məlumatlarını təhlil etməyə kömək edən bioəczaçılar isə ildə 35620-101030 dollar arası qazаna bilər. İnsan Genomu Milli Araşdırma İnstitutu belə hesab edir. "Gen redaktəsiylə bağlı böyük əks-səda var. Lakin nəzərə alsaq ki, çoxlu sayda üsullar sınaqdan keçiriləcək, o zaman bizə tibbi etika üzrə mütəxəssislər də lazım olacaq. Onlar yaranan bəzi problemlərin öhdəsindən gəlməyə kömək edəcəklər." Taylor öz işində kifayət qədər yeni, bakteriyaların immun sisteminə əsaslanan CRISPR-Cas9 genomun redaktəsi texnologiyasından istifadə edir (bakteriyaların qorunması mexanizmi yad orqanizmdə genlərin redaktəsində istifadə olunur). 5 il əvvəl kəşf edilən bu texnologiya genomun redaktə edilməsinin inkişafına kəskin təsir göstərib. Bu texnologiya alimlərə əvəllər əlçatmaz olan genomdakı problemli genləri dəqiqliklə götürmək və ya yeni genlərin qoyulacağı DNT zəncirində boşluqlar yaratmaq imkanı verir. CRISPR-Cas9-un kəşfi müxtəlif xəstəliklər zamanı qüsurlu genlərin müəyyən edilməsi üzrə araşdırmalara ciddi təkan verib. Əlbəttə ki, sadəcə genomdakı qüsurlu genləri götürərək bütün xəstəliklərin qarşısını almaq mümkün deyil. Lakin CRISPR-Cas9 texnologiyası insanların müalicə olunacağına və əvvəllər müalicə olunmayan xəstəliklərlə necə mübarizə aparmağı sonunda başa düşmək ümidini verib. "Hazırda molekulyar biologiya üzrə mütəxəssislər üçün inanılmaz dərəcədə ruhlandırıcı və maraqlı bir dövrdür. Mən 15 yaşından alim olmaq istəyərdim. Və mən gen redaktəsi sahəsinə demək olar ki təsadüfən düşmüşəm. Bəzən laboratoriyada mənim elə günlərim olur ki, eyni işi əziyyətlə təkrar görürəm. Lakin bütün günlər müxtəlifdir və işim mənə vacib suallara cavab vermək imkanı verir", Taylor bildirir. Amerikalı Jennifer Doudna-nın ixtira etdiyi CRISPR-Cas9 texnologiyası genomun redaktəsində inqilab yaradıb Lakin bütün bunlara baxmayaraq, yaxın illərdə genomun redaktə potensialından istifadə miqyası qanunlardan asılı olacaq. Əvvəlki kimi insan DNT-sinə müdaxilə cəmiyyətdə mübahisələr yaradır. Səbəb isə uzunmüddətli perspektivdə bunun nə ilə nəticələnəciyinin naməlum olmasıdır. Məsələn, gözlənilməz dəyişikliklər hüceyrələrin xərçəngə çevrilməsinə və ya immun sistemin yeni genlərə mənfi reaksiyasına səbəb ola bilər. Həmçinin etik məsələlər də meydana çıxır, xüsusilə genlərin yumurta hüceyrələri və ya sperma hüceyrələrində redaktəsindən söhbət gedirsə. Axı bu texnologiyadan xəstəliklərlə mübarizə ilə yanaşı, həmçinin müəyyən xarici cizgilərə malik körpələrin dünyaya gətirilməsində də istifadə oluna bilər. Məsələn müəyyən göz rəngi və ya boyla. Planetin Avropa kimi yerlərində bitkilərdə, heyvanlarda və insanlarda genomun redaktəsi ciddi tənzimlənir. AВŞ-da isə qanunlar bir az yumşaqdır və bəzi klinika sınaqlarını keçirməyə imkan verir. Gen redaktəsində dünya lideri Çindir. Bu ilin əvvəlində məlum olub ki, Çində CRISPR-Cas9 texnologiyası ilə bir sıra xəstəliklərin müalicəsinə cəhd etmək üçün 300 xəstə üzərində kliniki sınaqlar keçirilməsinə icazə verilib. Bundan başqa çinli alimlər artıq bu texnologiyadan xərçəng və İİV-ə yoluxan 86 xəstənin müalicəsində istifadə ediblər. Baxmayaraq ki, Çin mütəxəssislərinin çoxu xaricdə təhsil alıb, hazırda onlar özlərini ölkə daxilində inkişaf etdirirlər. Çin hökuməti bu araşdırmalara milyardlarla dollar sərmayə qoymağı nəzərə tutaraq, genomun redaktəsini 5 illik plana prioritetlərindən biri kimi daxil edib. Lakin gen redaktəsi laboratoriyadan xəstəxanaya köçürüldükcə insanın DNT koduna müdaxilə ideyasına etirazların səsi daha da güclənir. Qeyd etmək lazımdır ki, irsən keçən xəstəliklərin diaqnozu üçün genetikanın istifadəsi mütəxəssislərin sürətlə artmasına gətirib çıxarıb. Belə ki, bir neçə il əvvəl genetika məsələləri üzrə məsləhətçilər barədə kimsə eşitməmişdi. "Xəstələr və tibb işçiləri çətin qərarlar verməyə məcburdurlar və onların genlər barədə məlumatları təhlil etməyi bacaran şəxslərə ehtiyacı var", Avropa İnsan Genetikası Cəmiyyətinin vitse-prezidenti və genetika məsələləri üzrə məsləhətçi Kristin Patch qeyd edib.