Yuu noqon doonaa ra'iisal wasaaraha xiga ee Itoobiya?
Itoobiya, oo ah dalka labaad ee uggu dadka badan qaaradda Afrika, dhaqaalihiisuna waa yadan danbe si xoog leh u soo kobcayey, ayaa gilgishay toddobaadkii lasoo dhaafey.
Waxaa laga yaaba in dowladdu ay bandow soo rogto Ra'iisal wasaarihii ugu horeeyey ee dalka Itoobiya Hailemariam Degalegn, ayaa si lama filaan isu casiley. Wuxu talada dalkaasi hayey shantii sano ee lasoo dhaafey. Maalintii is casilaadda ka danbeysana, waxaa dalkaasi lagu soo rogey xaalad deg dega. Qoraal laga aqriyey iddaacadda dowladda, ayaa lagu sheegay in talaabadda la qaadey loo arkey, iney lagama maarmaan u tahay in lagu hor istaago mowjadaha dibadbaxyada lagaga soo horjeedo dowladda Itoobiya ee dalkaasi ka socda. Boqolaal qof ayaa ku dhintey qulqulatooyinka kasocda dalkaasi saddexdii sano ee uggu danbeeyey, waana amrkii labaad oo xaalad deg dega dalkaasi la geliyo labadii sano ee lasoo dhaafay. Madaxweyne Cabdi maxamuud cumar oo ka hadlay maxaabiista la sii daayay Maxey xaaladda degdega baajin kartaa? Dowladda ayaa sidoo kale xor u ah inay xirto warbaahinta kuna soo rogta dadweynaha Bandow. Inta ay socoto xaaladda deg degga ah, qofkii lagu arko inuu ku qasbayo goobaha ganacsiga iney xiraan, inuu wajihi doono maxkamadeyn. Maxaa xaaladda degdega looggu dhawaaqey? Muddaaharaadyo ayaa ka socday Itoobiya saddexdii sano ee la soo dhaafay Dowladdu waxay sheegtay saddex arrimood: Boqolaal maxaabiis ah oo laga sii daayay xabsiga dhexe ee Jigjiga Soomaalida oo labo wasiir ku yeelatay golaha wasiirada Itoobiya Si kastaba ha ahaatee, khuburada qaadaa dhigta siyaasadda, ayaa tilmaamey in xaaladda deg dega aaney ku qotomin sharciyad, halka sheegashada dajintuna ay tahay mid aan sax aheyn. Dadka arrimaha bulshada u dhaq dhaqaaqa ee dalkaasi u dhashey, ayaa ka walaacsan in dowladdu talaabadan ay qaadey ay uga sii darto xaaladdii awalba cakirneyd. Bishii January, mas'uuliyiinta ayaa kasii daayay xabsiyada 3,000 oo maxaabiisa, kuwaasoo isugu jira siyaasiyiin iyo wariyeyaal, waxaa qeyb ka ahaa hoggaamiyeyaal mucaarada sida Bekele Gerba, Merera Gudina iyo Andualem Arage. Hogaamiyaha mucaaradka Merera Gudina ayaa ah mas'uulkii ugu sareeyay ee illaa iyo hadda la soo daayey Laakiin madaxda ayaa sheegtay in cafiska loogga jeedo abuuridda jawi wanaagsan oo la isla jaan qaadi karo, taasoo lagu gaaro kaqeyb gal dimuqraadiyadeed oo balaaran. Dad kasoo horjeeda Itoobiya, ayaa wax kama jiraan ku tilmaamey sheegashada dowladda, iyadoo ku andacoodey in taasi tahay hadal macaan oo aan afka baarkiisa dhaafsiisneyn. Maxaa iska badalay nolosha tan iyo markii la soo rogay xaaladda degdega ah? Guud ahaan dalka inta badan nolosha waxba iskama badalin. Caasimadda Addis Ababa, dukaamadu wey furan yihiin, dadkuna waxey ku mashquulsan yihiin soo dhacsashada quutul daruuriga. Laakiin meelaha qaarkood ee ismaamulka Amxaarada, dadku way ku gacan seyreen iney u hoggaan samaan amarka dowladda, iyagoo xir xirey goobahooda ganacsiga, hakiyeyna adeegyadii isku socodka gaadiidka iyo ganacsiga. Dowladda ayaa falkan ka jawaabtey, iyadoo ku qasabtay ganacstada inay dib u furan dukaamadooda. Sidoo kale, is maamulka Oromia ayaa isna dadka ku dhaqan waxey iska diideen iney u hoggaan samaan awaamiirta dowladda, iyadoo dad tiradoodu badan tahay ay isugu soo baxeen si ay usoo dhaweeyaan maxaabiistii la sii daayey. Muxuu ra'iisal wasaaruhu isu casiley? Isbaheysiga haya talada ee EPRDF, waa mid hawlihiisu yihiin qarsoodi, waxaana aad u adag dhabtii in aad ogaato waxa ka dhex socda xisbiga dhexdiisa. Ha yeeshee illaa iyo intii uu qabtay talada dalkaasi Hailemariam Desalegn, qaar kamid ah madaxda dalkaasi ee ay isku xisbiga yihiin, ayaa ku eedeeyey inuu ahaa nin jilicsan hoggaamintiisuna wanaagsaneyn. Hailemariam Desalegn ayaa ahaa ra'iisalwasaaraha itoobiya tan iyo 2012 Is casilaaddiisa waxey u gogol xaari kartaa in isbaheysiga salka balaaran ee talada haya ay keenaan hoggaamiye ad adag, ama waxaa soo shaac bixi karta kala qeyb sanaan ka dhex jirta isbaheysiga, oo ku saleysan goboleysi. Waxey si gaar ahaaneed xifaaltanka ugga dhex muuqdaa dhinacyada xisbiga Tigreega (TPLF), kaasoo loo arkey mid wiiqayey xisbiyada kale galaan gal weyna leh, halka kan kale ee Oromada (OPDO) isna uu noqday waa yadan danbe mid ay isa soo tareyso sare u kaca kuyimid awooddiisa. Ku badalidda Mr Hailemariam qof kale oo u dhashey qowmiyadda Oromada, waxey noqon kartaa mid kamid ah talaabooyinka lagu xalin karo dalabka banaan baxayaasha Oromada, kuwaasoo ku eedeeyey dowladda iney gacan bidixeysay. Itoobiya waligeed muusan hoggaaminin ra'iisal wasaare Oromo ah, inkastoo ay yihiin qowmiyadda ugu tirada badan dalka Itoobiya. Mareykanka oo ka walaacsan dibadbaxayda ka billowday Itoobiya Qowmiyadaha ay Ethiopia ka kooban tahay: Source: CIA World Factbook estimates from 2007 Yaa noqon doona ra'iisal wasaaraha cusub ee Itoobiya? Lemmy Megersa, oo ah madaxa is maamulka Oromada, sidoo kalana hoggaamiya xisbiga OPDO, wuxuu kamid yahay dadka ugu cad cad ee laga yaabo inuu noqdo ra'iisal wasaare. Kuwa kale ee la filayo, waxaa iyana kamid ah Debretsiyon Gebremikael oo katirsan xisbiga TPLF, iyo Demeke Makonnin oo kasocda dhaq dhaqaaqa qaran ee Amxaaradda ee dimuqraadiyadda iyo Abiyi Ahmed, oo isna katirsan OPDO. Dhammaan saddexdan xisbi waxey katirsan yihiin isbaheysiga balaaran ee xukunka dalkaasi haya ee EPRDF. Maxey dadweynuhu u banaan baxayaan? Waxaa jira tabashooyin dhawr ah oo keenay banaanbaxyada ka socda Itoobiya saddexdii sano ee ugu danbeeyey.