Sudaan: Biyyoota alaatiin saamamaa jirtii?
Gareen mormitootaa Sudaan biyyi isaanii biyyoota alaatiin saamamaa jirti jechuun komii kaasaa jiru.
Lammiileen Sudaan qoodiinsa aangoo humna waraanaa fi mormitoota giduutti walii galtee irra ga'ame booda gammchuu wayita ibsatan Biyyoonni alaa gara Sudaan seenaa jiran hedduun isaanii qabeenya uumamaa biyyattii fi haala teessuma lafaa bareedaa biyyi kun qabdutti fayyadamuuf fedhii olaanaa agarsiisaa jiru jedhan. Bulchiinsi humna waraaanaa fi mormitoonni Sudaan aangoo qooddachuurratti tibbana walii galanii turan. Garuu ammallee egereen siyaasa sudaan garamitti akka deemu hin beekamu. Kanaafuu biyyoonni Sudaan keessa seenuuf fedhii qabaachaa jiran eenyufaadha? maal barbaadu? Qabeenya uumamaa Sudaan eenyutu bitaa jira? Yunaayitid Arab Emireetis (UAE) Sudaan keessatti giddu gala alergii guddaa qabdi. Qabeenya uumamaa Sudaan kanneen akka worqii bituudhaan sona itti dabaltee gara biyyoota alaatti ergiti. Lammaffaan ammoo Chaayinaadha, biyyi kun boba'aa hin qulqullaa'in heddumminaan Sudaan irraa gara biyyashee galchuun beekamti. Boba'aan Sudaaniif utubaa diinagdee ture, garuu bara 2011 wayita Sudaan Kibbaa irraa cittu boba'aa harka 2/3ffaa qooddatte waan ta'eef, diinagdeen Sudaan gadi bu'eera. Bara 2011 dura qabeenya Sudaan qabdu keessaa harka 20 kan ture boba'aan yeroo ammaa harka tokko qofa. Sa'uudii Arabiyaan ammoo loon, re'ee, hoolaa Sudaan irraa bituudhaan beekamti. Wayita dameen boba'aa hir'atu Sudaan damee qonnaarratti xiyyeeffattee diinagdeeshee guddisuu eegalte. Kunimmoo ooyiruu bal'aa investeroota biyya alaaf kireessuufaa of keessaa qaba. Sudaan biyyoota Sa'uudii Arabiyaa, Bahreen, Tarkii fi Chaayinaatiif ooyiruu qonnaa hektaara miiliyoonaan lakkaa'amu kireessuuf walii galtee mallatteessiteetti. Biyyoota akka Jordaan, Ijipti fi Yunaayitid Arab Imireetis'f ammoo kireessuuf waliin dubbachaa jiru. Biyyoonni naannawa Sudaan jiran kontiraataaf waldorgamaa jiru Qarqarri Sudaan kan karaa galaana diimaa jiru yabala dooniif hedduu mijataadha. Biyya waraana yeroo dheeraa keessa jirtu Yamanitti siiqee argamullee, biyyoonni hedduun dhuunfachuuf dorgomaa jiru. Sudaan irra jireessaan gara biyyoota alaatti kan daldaltu karaa Buufata doonii Sudaan 'Port of Sudan' jedhamuuni. Buufata kana haaromsuuf jecha kampaaniin Filippiinsi tokko Doolaara Ameerkaa biiliyoona 2.4 ramadee ture. Humni waraanaa wayita aangoo qabatu walii galtee kana haqe. Galaanaa diimaa, buufata Sawakin Haata'u malee ammas buufata kana haaromsuuf walii galtee guddaan tokko mallatteeffameera. Waggaa darbe ji'a Bitootessaa keessa Tarkii fi Qaataar buufata kana haaromsuuf kan oolu doolaara Ameerkaa biiliyoona 4 mootummaa Sudaaniif liweessuuf walii galtee mallatteessanii turan. Walii galteen kun walii galtee tarsimaawaa fi bu'aa siyaasaa bakka ga'achuuf waan Tarkii fayyadu fakkaata, sababni isaa buufata galaanaa kun haaromnaan Tarkiin salphaatti humna waraanaashee galaanarratti cijaarrachuu dandeessi waan ta'eef. Kaartaa Sudaan Tarkii fi Qaataar garuu biyyoota maallaqaan Sudaan deeggaran, Sa'uudii Arabiyaa fi Yunaayitid Arab Imireetis, waliin walqoccolloo siyaasaa keessa jiru. Erga humni waraanaa biyyattii aangoo qabatee as maallaqa Doolaara Ameerkaa biiliyoona 3 deggersaan Sudaaniif kan kennan Sa'uudii Arabiyaa fi Yunaayitid Arab Imireetis walii galteen Tarkii fi Qaataar akka haqamu dhiibbaa uumaa jiru. Sudaan mootummaa Chaayinaarraa karaa sagantaa 'Belt and Road' jedhamuun deggersa misoomaawwan bu'uuraa argachaa jirti. Sagantaan kun karaa Sudaan ittiin daldlaan addunyaa waliin wal walquunnamtu mijeessuurratti hojjechaa jira, Kunis biyyattii keessatti dhiibbaa uumeera. Loltoota Sudaan Yemen jiran Loltoonni Sudaan heddumminaan Yemen keessa socho'u Deggersi Sa'uudii Arabiyaan Sudaaniif kennaa jirtu faayidaa biyya sanaaf qofa osoo hin taane akkaataa fedhii ishee guutuuni. Loltoota Sudaan kanneen Yemen keessatti garee Houthi waraanaa jiran kan deggeru Sa'uudiidha. Sa'uudiin loltoota Houthi kan mootummaa Iraaniin deggeraman Yemen keessatti haleelaa jirti. Kanaaf loltoonni Sudaan gara Yemen deemanii hidhattoota Houthi akka waraanan deggeraa jirti. Sudaan yeroo ammaa loltoota 1,600 Yemen keessaa qabdi jedhu qondaaltonni. Sudaan bara 2015 loltoota gara Yemen garee Houthi haleeluu erga jalqabdee michuushee kan turte Iraan irraa adda baatee gara Sa'uudii Arabiyaatti debiteetti.