Kanniisa malee damma, loon malee aannan oomishuun ni danda'amaa?
''Akka nama viigan (nama nyaata beeyladootarraa maddu hunda hin nyaanne), tokkootti damma nyaachuu nan yaada,” jedha Darkoo Maandich, hundeessaa fi hogganaan MeliBio.
Saamuda dammaa kaampaanii MeliBio Namootni viigan ta’an nyaata tokko tokko dharra'uun isaanii waan haaraa miti. Wanti hin baramne garuu furmaata Mandich uumeedha: damma kannisa tokkollee utuu hin fayyadamiin oomishamee kan damma uumamaa waliin tokko ta’e. “Yeroo dammi akkamiin akka omishamu ilaaltu, jalqaba kanniisni abaaboo irraa poolenii fi nadhee funaanuun gara dammaatti geeddaru, kunimmoo gulukoosii fi firuktoosiidha,” jedha. “Nuti adeemsa kana laaboratoorii keessatti hojjachaa jirra, miyikroo- organizimii gagaa dammaa kana jalqaba uuman fayyadamuuni.” Waggootii muraasa darban keessatti, biqiltoota fayyadamuun nyaata foonii fi nyaata aannanirra uumaman bakka buusan uumuun baramaa dhufeera. Ta’us garuu nyaatni kun qabiyyeen isaa, mi’aayyinii fi akkaataan itti tolchamu namoota hedduu hin gammachiifne. Amma garuu, dhaabbileen haaraa muraasni, kan akka MeliBio, nyaata viiganii kan nyaata isa uumamaa waliin tokko ta’an uumuuf adeemsa farmanteeshinii fayyadamuuf yaalaa jiru. Mala farmanteeshinii fayyadamuun maaykiroo orgaanizimoonni nyaata bulleessuun wanta barbaachisu oomishu – fakkeenyaaf irshoon shukkaara bulleessuun alkoolii biiraaf fayyadu oomisha. Garuu maaykiroo organiizimii sirriitti qopheessuu fi nyaata isaan bulleessan sirritti filachuun omisha barbaadamu argachuun ni danda’ama- damma irraa kaasee hanga hanqaaquu ykn aannaniitti. Clara Foods, hanqaaquun irshoo isaa hanqaaquu isa dhugaarraa wayyaa'uu mala jedha Dhaabbati mala kana fayyadamaa jiru tokko dhabbata Landan jiru Better Dairy jedhamu kan mala farmanteeshinii irshoo fayyadamuun aannanii fi baaduu omishaa jirudha. “Kun kan inni hojjatu akkuma irshoo biiraa oomishuuf fayyadamtuttidha, nuti garuu irshoon kun biiraa oomishuurra wanta nuti barbaadnu akka oomishuuf geddarraani,” jedha hundeessaa fi hoggannaan dhaabbatichaa Jevaan Nagarajaah. Malli kun hanqaaquu omishuufis fayyadamamaa jira. Dhaabbati Saan Firaansiskootti argamu Clara Foods, nyaata kana hedduminaan omishuun bara 2028’tti omishaa pirootiinii hanqaaquu isa guddaa ta’uuf karoorfateera. “Teeknolojiin farmanteeshinii keenya qabiyyee fi mi’aayinaa isaa akkuma hanqaaquu beeyladarraa dhufe akka ta’uu gochuuf akka to’annu nu gargaara,” jedha hundeessaa fi hogganaan dhabbatichaa Arturoo Elizoond. Nyaatni akkanaa namoota viigan ta’an gammachiisurra darbee, kunuunsa naannoof bu’aa qaba. Akka Dhaabbata Qonnaa fi Nyaataa UN’tti madda gaazii addunyaa keessa %14.5 kan dhufu omiisha foonii fi nyaata annaan irraa uumamanii irraati. Fedhii addunyaan damma argachuuf qabu ammoo gosoota kannisaa hedduu miidhaa akka jiru Mandich ni hima. Dammi bukaa'aa (fermented) yeroo jalqabaaf akka galteetti gurguramuu mala “Gabaa keessatti damma gurguraman harka sadii keessaa lama akka omishoota nyaata, dhugaatii, mi’a bareedinaa fi qoricha keessatti fayyadamamu,'' jedha Mardich. “Nuti ammumaan dhaabbilee US keessa jiran 15 waliin xalayaa waligaltee mallatteessineera.” MeliBio dhuma waggaa kanaatti omisha isaa isa jalqabaa raabsuu barbaada. Omisha kana beeksisuu irratti rakkoon jiru tokko maqaa ittin waamamu – omishootni kun dhugumaan aannan, hanqaaquu ykn dammadhaa? Dhaabbileen kunneen abbootiin taayitaa akka oomishni kun nyaata sirrii ta’etti ni ilaalu jedhanii abdatu. Mala farmanteeshinii kan adda godhu carraa oomisha nyaata isa uumamaarraa foyya’aa ta’e uumuu qabaachuu isaati.