Onesmoos Nasiib: 'Mucaa koo ni gurgurattamoo gabroomfattee teessifatta?'
"Qomoon Hiikaa Awaajii Waragoo jedhama. Qomoon kun waa sadin beekkama; qonna, horsiisa loonii fi loltummaa" jedhu Obbo Shifarraa Guddataa.
Qe'een magariisaa tulluu Oggee gad jalaatti argamu qe'ee Hiikaa Awaajii/Abbaa Gammachis keessatti dhalatanii hanga umriisaanii waggaa afuriitti keessa jiraatani dha. "Anaa fi Hiikaa Awaajii dhiiga tokko, foon tokko akkasumas aanti tokko" jedhu abbaan qe'ee Obbo Shifarraan. "Ani Shifarraa Guddataa Noggoo Sarboo Karoosoo Irreessoon jedhama. Abbaa Gammachis (Onesmos Nasib) ammoo Hiikaa Awaajii Irreessoo jedhama. Kanaaf Onesmos Nasib anaaf abaabayyuu kooti" jechuunis himu. Nuyis Godina Iluu Abbaa Booraa Aanaa Hurrumuu ganda Oggee iddoo addaa Waragoo jedhamu kanatti argamuun seenaa hangafa hog-barruu Oromoo Onesmos Nasib Obbo Shifarraa irraa odeeffanne. Obbo Shifarraanis seenaa Onesmos Nasib kan kanaan dura baay'inaan dhagahamanii hin beekneefi kan akaakayyuu isaanii irraa caqasan akkas jechuun nutti himan."Haati akka boossetti hafte…" "Barri 1850n yeroon Hiikaa Awaajii itti dhalate yeroo wal waraansi bal'aan itti ture dha. Abbaan Hiikaa Obbo Awaajii Irreessoo ijoollee isaanii sadeen Boonsaa, Seenaa fi Hiikaa haadhaaf dhiisanii waraana Iluuf Hurrumuu keessatti wareegaman. Haati warraa Obbo Awaajii adde Roobee Gammadaa Ishoos ijoollee kunneen qofaashee guddisuu eegalatte. Kanuma keessa osoo jiranuu guyyaa tokko wayita adde Roobeen ijoollee ishee sadeen qabattee karaa deemtuu namichi tokko bosona keessatti eeggatee Hiikaa Awaajii harkaa fudhate. Haati Hiikaa iyyitullee nama birmatuf waan dhabdeef ilma ishee hambifachuu hin dandeenye. Hiikaan namni isaaf birmatu dhabamee haadha isaa walin osoo wal jaalatanuu haati boossee mucaanis haadhatti boo'ee gargar bahuun isaanii har'a natti fakkaatee garaakoo na gubaa na boossisa. Haa ta'u malee barbaacha bay'ee booda adde Roobeen mana nama ilmashee Hiikaa Awaajii harkaa butee bade argatte. "Adaraa gooftaa koo mucaa koo kana ni gurgurattamoo gabroomfattee teessifatta?" jechuunis namichaan gaafatte. Namichis Hiikaan boo'ichaan baay'ee isa rakkisaa waan turef fi na harkaa bada jedhee waan yaadef akka gurguratu adde Roobeetti hime. Roobeenis "erga ni gurguratta ta'ee hangan horiikoo gurguree deebi'ee dhufee mucaa koo fudhadhutti naaf obsi" jechuun horiishee gurgurachuuf gara qe'ee isheetti deebite." "Bu'uura Hog-barruu Oromoo" Umriisaa waggaa afuritti bobaa harmee isaa keessaa humnaan fudhatamee daldaltoota garbaan al saddeet kan gurgurame Hiikaa Awaajii /Onesmos Nasib/ nama amantaa cimaa fi barsiisaa gameessa akka ture himama. Barreessituun kitaaba 'Making Citizens in Africa: Ethnicity, Gender, and National Identity in Ethiopia' proofeessarri gargaartun Laahraa Smiiz hog-barruu Afaan Oromoo keessatti daddamaqiinsi inni dhugaan dhuma jaarraa 19ffaa yeroo Onesmos Nasib fi Aster Gannoo ummamuusaa barreessite. Qe'een magariisaa tulluu Oggee gad jalaatti argamu qe'ee keessatti dhalataniidha. Namootni lamaan kun gama amantaan cinatti gumaachi iddoo Afaan Oromoo fi uummatni Oromoo qaban ol guddisuu keessatti qaban olaanaa akka ta'es piroofeessarri gargaartun Laahraa Smiiz barreeffamasheen himti. Dheebun Onesmos Nasib beekumsaaf qabu yeruma daa'imummaa isaatii eegalee daran olaanaa akka ture proofeesar Makuraa Bulchaa barruu isaanii gumaacha Onesmos Nasib barreeffama Oromoo keessatti qabu irratti xiyyeefachuun barreesanin himu. Haaluma kanaan Hiikaa Awaajii amantaa, seenaa, ji'ogiraafii, herreega fi afaan qayyabachuusaas barreessaan kun ni eeru. "Nama biyya Oromoo" jechuun kan of himu Hiikaa Awaajii yookin Onesmos Nasib kitaaba faaruu amantaa 'Galata Waaqayyoo Gooftaa Maccaa' jedhuun eegalee kitaabilee amantaa fi miti-amantaa hayyuulee afaaniin heddu leellifaman katabeera. Siidaa fi yaadannoo seenaa Magaalli Hurrumuu siidaa yaadannoo daandii konkolaataa magaalattii qaxxaamuree darbu cinaatti dhaabdeen Hiikaa Awaaji yaadatti. Waldaan Makaanayyasus Naqamtees siidaawwan awwaalchaa Onesmos Nasib fi adde Asteer Gannoo qe'ee ishee keessatti qabatteerti. Tajaajilaan waldichaa Birhaanuu Daani'el "Onesmos Nasib dubbii waaqayyoo qofa osoo hin taanee dubbii Afaan Oromoo addunyaaf beeksisuu keessattis qooda guddaa qabu" jechuun himu. Haa ta'u malee siidaan yaadannoo Hiikaa Awaaji iddoo uummataaf mul'achuu danda'u magaala Naqamtee keessatti dhaabbachuu dhiisuun isaa hanqina ta'uusaa himu.