Kophaa hidhamuu: US namni tokko kophaatti guyyaa 15 caalaa akka hin hidhamne dhowwite
Wayita sirni mana hidhaa US jijjiirama keessa jiru kanatti Niiw Yoork namni tokko yoo baay'ate guyyaa 15 caalaa adda baafamee kophaatti hidhamuu akka hin qabne labsite.
Niiw Yoork seera 'namni tokko guyyaa 15 caalaa addatti hidhamee turuu hin qabu' jedhu raggaasisuu isheetiin isteetiiwwan US keessaa kan jalqabaa taateetti. Seera UN, 'Mandela Rules' jedhamu, kan yeroo dheeraaf addatti hidhamuu akka dararaa dhala namaatti fudhatu, tumsuun hojiirra oolchuudhaanis Niiw Yoork kan jalqabaa taateetti. Kutaa xixiqqoo keessatti addatti hidhamuudhaan sagalee walii qofa dhagahuu, inni kaan yeroo laalaa fi dhukkubbii sammuun gadoodu kaan sagalee qofaan dhagahuu, jeeqamuu...kun marti waan manneen hidhaa US keessatti raawwataman. Manneen hidhaa yeroo namni tokko addatti hidhamu hin murteessine keessatti namoonni akkasiin kophaa gidirfamu. Haati ijoollee lamaa, Kandii Heeylii haala kana keessa jiraattee beekti. Yaalii ajjeechaatiin himatamtee bara 2012 mana hidhaa Rikers Island Jjedhamutti hidhamte. Boodarra himati sun adda cite. ''Bakka gubannaa(azaaba)'ttin seene. Jireenyichi akka liftii tokko keessatti sa'atii 24'f ugguramanii turuuti.'' Mana hidhaa Rikers keessatti seera ittiin bulmaata mooraa mana hidhaa cabsite jedhamuun waggaa sadiif akka addatti hidhamtu eegdota manichaan itti murtaa'e. Miira sodaa fi rifaatuun kan liqimfamte Aadde Heeyliin, of ajjeesuuf yaalii hedduu goote. "Wanti ati yaaddu hundi lubbuu keerratti murteessuudha-Of ajjeesuu. Lubbuu kiyya balleessuuf qoricha liqimseera. Harka kiyya ofirraa mureera,'' jette. Ameerikaa keessatti namoonni kutaa addaatti hidhaman weerara koronaavaayirasii dura 60,000 turan. Erga weerarichi dhufee garuu daran dabale, manneen hidhaa hunduu kutaa namoonni addatti fooyamanii itti hidhaman kan mataasaanii qabu. Kandii Heeylii waggoota hedduuf addatti hidhamte Bara 1890oota keessa gocha badaa fi hamaa jedhamuun kan balaaleffatame hambifamee ture adda fooyanii hidhuun kun, erga bara 1983 qondaaltonni mana hidhaa Mariyoon, Illinois hidhamtootaan ajjeefamanii deebifamee haalaan hojiirra ooluu eegale. Ameerikaa keessatti waggaa keessattii namoonni kuma kurnaan lakkaa'aman addatti fooyamanii hidhamuu kan dubbate qondaalli fayyaa duraanii bulchiinsa manneen hidhaa New York Homer Venters, miidhaa inni sammuu namaarratti fidu dubbata. ''Miidhaa xiinsammuu hamaa namarraan ga'a. Namoonni dhukkubbii sammuuf saaxilaman hedduutu na mudatan. Sababni isaa namatti dubbachuun, nama waliin walarguun, yeroo meeqa akka ta'e beekuun, waanti hundinuu namarraa waan fudhatamuuf.'' Qorannoon akka mul'isutti namoonni addatti fooyamanii hidhaman carraan of-ajjeesuu isaanii kan namoota waloon hidhamanii si'a ja'a ta'a. Gadi dhiifamaniillee waggaa tokko keessatti yaalii of-ajjeesuu yeroo ofirratti gaggeessan mul'ata. Addatti hidhamtee bakka jirtutti gudeedamuu kan himattu Kandii Heeylii, mana hidhaatii baatee waggaa ja'a booda rakkoo xiinsammuu fi mukaa'ummaan akka dararamaa jirtu barameera, ammallee of-ajjeesuuf yaalti. "Yoon of-ajjeeseef sababni ijoon addatti fooyamee hidhamuu kooti,'' jette. Mana hidhaa kophaatti eegdotaan dararamuu waan baratameedha. Manni hidhaa Rikers dhimma Aadde Heeylii irratti yaada hin kennine. Kophaatti namoota hidhuu ilaalchisee Ameerikaan dhawaataan seera jijjiiraa jirti, rifoormii akkanaa mormii guddaan mudateera. Seerri Niiw Yoork fooyyessite kun hanga waggaa tokkootti waan hojiirra oolu hin fakkaatu, bulchaan isteetii kanaa Andrew Cuomo garuu jijjiirama kana dhugoomsuuf ifaajaa jiru. Ammaaf bulchiinsi kun namoonni umriinsaanii waggaa 22 gadi jiru akka addatti hin hidhamne dhorkeera, seerri kun akka guutummaa Ameerikaatti hojiirra ooluuf jira. Bulchiinsuma kana keessaa ammoo kan tarkaanfii kana morman jiru. Qondaalli mana sirreessaa New York Benny Boscio tarkaanfiin kun yoo hookkara manneen hidhaa hammeesseen alatti bu'aa hin qabu jechuun morman.