33 ปี ของรางวัลศิลปินแห่งชาติ มีผู้หญิงไม่ถึง 1 ใน 4
24 ก.พ. วันศิลปินแห่งชาติ ตั้งแต่การประกาศรางวัลศิลปินแห่งชาติครั้งแรกเมื่อปี 2528 จนถึงวันนี้ ประเทศไทยมีศิลปินแห่งชาติแล้วทั้งหมด 295 คน แต่ในจำนวนนั้นมีศิลปินหญิงเพียง 70 คน หรือน้อยกว่า 1 ใน 4
นักร้องประจำวงหมอลำลูกผสม All Thidsa ระหว่างการแสดงในเทศกาลดนตรี นับจนถึงปัจจุบันมีนักร้องหมอลำอย่างน้อย 5 คนได้รับรางวัลศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง อย่างไรก็ตาม ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา อัตราผู้หญิงที่ได้รับรางวัลมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น มาอยู่ที่ราว 30% ซึ่งนับว่าดีกว่าค่าเฉลี่ยในทุกทศวรรษของรางวัลศิลปินแห่งชาติ ในปีนี้ มีสตรีที่ได้รับรางวัล 5 คน จากทั้งหมด 17 คน รางวัลศิลปินแห่งชาตินั้นถูกมอบให้กับผู้มีผลงานในสาขาศิลปะการแสดงมากกว่าทุกสาขา นอกจากนี้สถิติยังแสดงให้เห็นว่าศิลปินแห่งชาตินั้นมีที่อยู่ในกรุงเทพฯ เป็นส่วนใหญ่ถึง 60% มากกว่าทุกภูมิภาครวมกัน จุดเริ่มต้น - พ.ศ. 2537 สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติเริ่มมอบรางวัลศิลปินแห่งชาติ ครั้งแรกในปี 2528 เพื่อสนับสนุนและช่วยเหลือศิลปิน โดย 1 ใน 4 ศิลปินที่ได้รับรางวัลในปีแรกนั้น ได้แก่ ท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี ผู้เชี่ยวชาญนาฏศิลป์ไทยที่คิดค้นท่ารำให้เข้ากับยุคสมัย นับเป็นผู้หญิงคนแรกที่ได้รับรางวัลศิลปินแห่งชาติในสาขาศิลปะการแสดง ในปีถัดมามีผู้หญิงได้รับรางวัลศิลปินแห่งชาติอีก 7 คน ทำให้ในช่วง 10 ปีแรกของรางวัลศิลปินแห่งชาติ มีอัตราศิลปินหญิงที่ชนะรางวัลเฉลี่ยราว 28% พ.ศ. 2538 - 2547 ในช่วงทศวรรษที่ 2 ของรางวัลศิลปินแห่งชาติ มีการประกาศรางวัลถึง 4 ครั้ง ที่ไม่มีผู้หญิงได้รับรางวัลแม้แต่คนเดียว โดยเฉพาะในปี 2538 ที่มีการมอบรางวัลทั้งหมด 10 รางวัลให้กับศิลปินชายทั้งหมด ถึงแม้ปี 2539 จะเป็นหนึ่งในปีที่ดีที่สุดสำหรับศิลปินหญิง เพราะมีการมอบรางวัลให้ผู้หญิงถึง 4 จาก 10 รางวัล โดยหนึ่งในนั้นคือ ขวัญจิต ศรีประจันต์ เจ้าของเพลงลูกทุ่ง "ผัวบ้า ๆ" ที่มีใจความสนับสนุนให้ผู้หญิงไม่ต้องทนกับสามีที่ใช้ความรุนแรง อย่างไรก็ตาม ช่วงปี 2538-2547 เป็นยุคที่ศิลปินแห่งชาติมีอัตราส่วนเป็นเพศหญิงลดลงอย่างเห็นได้ชัด เหลือเพียง 21% พ.ศ. 2548 - 2557 สัดส่วนของศิลปินเพศหญิงที่ได้รับรางวัล ยังคงลดลงต่อเนื่องในช่วง 10 ปีถัดมา โดยมีอัตราเฉลี่ยลดลงจาก 21% เหลือราว 19% โดยเฉพาะช่วงปี 2548-2551 ซึ่งมีการมอบรางวัลให้กับ 31 ศิลปิน แต่ในนั้นมีผู้หญิงเพียงคนเดียว ได้แก่ รศ. สมถวิล อุรัสยะนันทน์ ผู้ออกแบบผลงานเครื่องปั้นดินเผาที่ผสมผสานสไตล์ตะวันตกกับไทยไว้ด้วยกัน กลุ่มนักแสดงเผยแพร่การแสดงรำไทย ที่เทศกาลศิลปะวัฒนธรรมในประเทศอินโอนีเซีย พ.ศ. 2558 - ปัจจุบัน ปี 2559 เป็นปีที่มีอัตราผู้หญิงได้รับรางวัลศิลปินแห่งชาติมากที่สุดในประวัติศาสตร์ โดยมีศิลปินแห่งชาติที่เป็นผู้หญิง 5 คนจากทั้งหมด 12 คน การประกาศรางวัลศิลปินแห่งชาติประจำปี 2560 เมื่อ ม.ค. ที่ผ่านมา เป็นการมอบรางวัลจำนวนมากที่สุดในรอบ 30 ปี โดยมอบให้กับศิลปินทั้งหมด 17 คนเป็นผู้ชาย 12 คน และผู้หญิง 5 คน ทำให้อัตราศิลปินแห่งชาติเพศหญิงในรอบ 3 ปีล่าสุด เพิ่มขึ้นเป็นราว 30% ซึ่งสูงกว่าทุกช่วงที่ผ่านมา แต่ก็แทบไม่ต่างจากช่วง 10 ปีแรกของรางวัลนี้ ศิลปินแห่งชาติ ปี 2560 ที่ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติ จำนวน 17 คน ได้แก่ - สาขาทัศนศิลป์ จำนวน 5 คน: นายสมศักดิ์ เชาวน์ธาดาพงศ์ (จิตรกรรม), นายศราวุธ ดวงจำปา (ประติมากรรม), นายเสวต เทศน์ธรรม (ประติมากรรม), นายสมชาย แก้วทอง (การออกแบบแฟชั่น), นายสิน พงษ์หาญยุทธ (สถาปัตยกรรม) - สาขาวรรณศิลป์ จำนวน 3 คน: นางเพ็ญศรี เคียงศิริ, นายพิบูลศักดิ์ ลครพล, นายเทพศิริ สุขโสภา - สาขาศิลปะการแสดง จำนวน 9 คน: นางสุรางค์ ดุริยพันธุ์ (คีตศิลป์), นางรัตติยะ วิกสิตพงศ์ (นาฏศิลป์ไทย), นายบุญศรี รัตนัง (ดนตรีพื้นบ้านล้านนา), นายวิรัช อยู่ถาวร (ดนตรีสากล), ท่านผู้หญิงวราพร ปราโมช ณ อยุธยา (นาฏศิลป์สากล), นายพิมพ์ปฏิภาณ พึ่งธรรมจิตต์ (ดนตรีไทยสากล), ศาสตราจารย์มัทนี โมชดารา รัตนิน (ละครเวที), นายยุทธนา มุกดาสนิท (ภาพยนตร์และละครโทรทัศน์), นายคเณศ เค้ามูลคดี (ภาพยนตร์และละครโทรทัศน์) ศิลปินแห่งชาติซึ่งมีที่อยู่ในกรุงเทพฯ มีจำนวนมากถึง 178 คน คิดเป็น 60% ของผู้ได้รับรางวัลทั้งหมด รองลงมาคือภาคกลาง 51 คน ขณะที่ศิลปินแห่งชาติมีที่อยู่ในภาคอีสาน ซึ่งเป็นภูมิภาคที่มีประชากรมากที่สุด มีเพียง 14 คน หรือ 4.75% เท่านั้น เมื่อเดือน ก.ย. ที่ผ่านมา งานเสวนา "ทำไมต้อง(มี)ศิลปินแห่งชาติ" ได้ถูกจัดขึ้นหลัง ไพฑูรย์ ธัญญา ศิลปินแห่งชาติสาขาวรรณศิลป์ เขียนกลอนโจมตี น.ส.ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร หลังจากอดีตนายกรัฐมนตรีหายตัวไม่เข้าฟังศาลอ่านคำตัดสินกรณีนโยบายข้าว จนถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่ามีเนื้อหาเหยียดเพศ โดยในงานดังกล่าว ประชาไท รายงานว่า ภาณุ บุญพิพัฒนาพงศ์ นักเขียนและคอลัมนิสต์ศิลปะ ได้พูดถึงประเด็นช่องว่างทางภูมิภาคของผู้ได้รับรางวัลที่ส่วนมากอยู่ในกรุงเทพฯ รวมทั้งออกความเห็นว่า "การมีอยู่ของศิลปินแห่งชาติก็เป็นเครื่องมืออย่างหนึ่งของรัฐชาตินิยม" เพราะถูกเลือกโดยรัฐไม่ใช่ประชาชน ทั้งนี้หนึ่งในเกณฑ์ที่ใช้ตัดสินความเหมาะสมของศิลปินแห่งชาติ ได้แก่ คุณค่ามาตรฐานผลงาน ที่ "ต้องสื่อให้เห็นถึงคุณค่าในความดี ความจริง ความงาม อารมณ์ และคุณค่าทางจิตวิญญาณ แสดงออกถึงแนวคิด สร้างพลังความรู้และพัฒนาสติปัญญาแก่มนุษยชาติ" และยังพิจารณาถึง "การเผยแพร่และการยอมรับคุณค่าผลงาน" อีกด้วย เอกสารเผยแพร่ของกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรมระบุว่า ผู้ที่ได้รับยกย่องเป็นศิลปินแห่งชาติ จะได้รับค่าตอบแทน เดือนละ 25,000 บาท ค่ารักษาพยาบาลตามระเบียบราชการ รวมทั้งมีค่าช่วยเหลือเมื่อประสบสาธารณภัย ครั้งละไม่เกิน 50,000 บาท และหากเสียชีวิตจะมีค่าช่วยเหลืองานบำเพ็ญกุศลศพ 20,000 บาท เงินช่วยเหลือค่าจัดทำหนังสือเผยแพร่ผลงานเมื่อเสียชีวิตไม่เกิน 150,000 บาท เป็นต้น สัดส่วนทางเพศที่แตกต่างอย่างมาก ยังมีให้เห็นในเวทีรางวัล และตำแหน่งสำคัญของทั้งไทยและต่างประเทศ อาทิ รางวัลออสการ์ ซึ่งมีผู้กำกับหญิงเพียง 4 คนเท่านั้นที่ได้เข้าชิงรางวัลผู้กำกับยอดเยี่ยม นับตั้งแต่ปี 2472 หรือ รางวัลพูลิตเซอร์ สำหรับผู้มีผลงานในแวดวงสื่อมวลชนและวรรณกรรม มีจำนวนผู้หญิงที่ได้รับรางวัลน้อยกว่า 1 ใน 5 ตลอดระยะเวลากว่า 100 ปี นอกจากรางวัลศิลปินแห่งชาติแล้ว รางวัลศิลปาธร โดย สำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย ที่มอบรางวัลให้กับศิลปินร่วมสมัยของไทย นั้นมีอัตราส่วนศิลปินเพศหญิงน้อยยิ่งกว่ารางวัลศิลปินแห่งชาติ โดยมีผู้หญิงได้รับรางวัลคิดเป็นราว 15% เท่านั้น ขณะที่ในสมาชิกสภานิติบัญญัติของไทย มีผู้หญิงเพียง 13 คนจากสมาชิก 248 คน และ คณะรัฐมนตรีชุดปัจจุบันที่มีจำนวน 36 คนก็มีผู้หญิงเพียงคนเดียวเท่านั้น