ค้ามนุษย์ : พ.ร.ก.ค้ามนุษย์ฯ ฉบับแก้ไขมีผลบังคับแล้ว ทำให้ “การบังคับใช้แรงงาน” เป็นความผิดอาญา มีโทษสูงสุดประหารชีวิต
การไม่ได้รับค่าจ้าง หนี้ที่เกิดจากการจ้างงาน และการยึดเอกสารประจำตัวของลูกจ้าง เป็นเรื่องที่มูลนิธิเพื่อสิทธิมนุษยชนและการพัฒนาได้รับการร้องเรียนมากที่สุดในหมวดแรงงาน
ทางการไทยพยายามปฏิรูปอุตสาหกรรมประมง หลังสหภาพยุโรปขู่ในปี 2558 ว่าจะห้ามการนำเข้าอาหารทะเลจากไทย ถ้าไม่ทำให้อุตสาหกรรมนี้ใสสะอาด ในอดีต สิ่งที่มูลนิธิทำได้เมื่อมีการขอความช่วยเหลือในเรื่องดังกล่าว มีเพียงแค่ขอให้นายจ้างคืนเอกสาร หรือถ้าไม่มีการจ่ายค่าจ้าง ก็ดำเนินตามกระบวนการของแรงงานที่เรียกร้องค่าจ้าง "ถ้าเรามองในพฤติการณ์ นายจ้างมีความผิดฐานบังคับใช้แรงงาน แต่ไม่สามารถดำเนินคดีได้" นายปภพ เสียมหาญ ผู้อำนวยการฝ่ายคดีของมูลนิธิฯ กล่าวกับบีบีซีไทย แต่การประกาศใช้พระราชกำหนด (พ.ร.ก.) ป้องกันและปราบปรามการค้ามนุษย์ฉบับแก้ไขในราชกิจจานุเบกษา เมื่อวันที่ 7 เม.ย. ทำให้ข้อร้องเรียนเหล่านั้นถือว่าเป็นฐานความผิด "บังคับใช้แรงงานหรือบริการ" ทำให้มีช่องทางเพิ่มในการดำเนินคดีกับนายจ้าง ซึ่งอาจถูกลงโทษขั้นต่ำจำคุกตั้งแต่ 6 เดือน หรือปรับตั้งแต่ 50,000 บาท และมีโทษสูงสุดคือ ประหารชีวิต หากทำให้ผู้ถูกกระทำถึงแก่ความตาย "ต่อให้แรงงานไม่กล้าฟ้อง เรามองว่าต้องมีการดำเนินคดี เพราะเป็นความผิดต่อรัฐ แต่ถ้าแรงงานเป็นคนฟ้องเองก็ได้ผลประโยชน์มากกว่าในแง่ของสิทธิต่าง ๆ เช่น การเรียกร้องค่าสินไหม" นายปภพ กล่าว ผลงานที่ดีขึ้นในสายตานานาชาติ การแก้กฎหมายเพื่อให้ไทยมีมาตราที่เกี่ยวข้องกับแรงงานบังคับโดยเฉพาะ เป็นผลพวงมาจากการที่ปีที่แล้วไทยยื่นจดทะเบียนให้สัตยาบันพิธีสารส่วนเสริมอนุสัญญาองค์การแรงงานระหว่างประเทศว่าด้วยแรงงานบังคับ ค.ศ.1930 (ฉบับที่ 29) ถือว่าเป็นความพยายามของไทยที่จะแก้ไขปัญหาแรงงานภาคประมง หลังจากที่ก่อนหน้านี้ เมื่อปี 2558 สหภาพยุโรป (อียู) ได้ออก "ใบเหลือง" เตือนไทยว่ายังไม่มีมาตรการที่เพียงพอที่จะป้องกันและขจัดปัญหาการประมงผิดกฎหมาย ขาดการรายงานและไร้การควบคุม จนกระทั่งเมื่อเดือน ม.ค. ที่ผ่านมา อียูได้ประกาศปลดใบเหลืองให้ไทย นอกจากนี้ รายงานสถานการณ์การค้ามนุษย์ของสหรัฐฯ เมื่อปีที่แล้วได้ยกระดับประเทศไทยมาอยู่กลุ่มที่ 2 (Tier 2) หลังอยู่ในกลุ่มที่ 2 บัญชีรายชื่อประเทศที่ต้องจับตามอง (Tier 2 Watch List) ติดกันมา 2 ปี รายงาน TRAFFICKING IN PERSONS REPORT 2018 นายพจน์ อร่ามวัฒนานนท์ รองประธานสภาหอการค้าแห่งประเทศไทย กล่าวกับบีบีซีไทยว่า การแก้ไขกฎหมายดังกล่าวเป็นไปตามที่สภาหอการค้าและคณะกรรมการร่วมภาคเอกชน 3 สถาบัน หรือ กกร. (สมาคมธนาคารไทย สภาหอการค้า และสภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย) เคยเสนอไว้ ก่อนหน้านี้ การบังคับใช้แรงงานจะอยู่ในความผิดฐานค้ามนุษย์ ซึ่งหมายความว่าผู้ที่ถูกบังคับใช้แรงงานจะต้องถูกค้ามนุษย์ด้วย จึงจะถูกครอบคลุมภายใต้กฎหมายนี้ "ในการค้ามนุษย์จะต้องมีการหลอกลวง บังคับขู่เข็ญ หน่วงเหนี่ยวกักขัง ถึงจะเรียกว่าเป็นการค้ามนุษย์ แต่ผู้เสียหายจากแรงงานบังคับ อาจไม่มีความรุนแรงในการทำร้ายร่างกาย หรือไม่ได้ถูกกักขังหน่วงเหนี่ยว เช่น เต็มใจมาทำงาน แต่ต้องทำเกินเวลา ไม่เช่นนั้นจะถูกหักเงิน" นายปภพ กล่าว "หรือพลทหารที่ไปเลี้ยงไก่ให้นายพล ในสภาพที่ไม่ดีและค่าจ้างก็ไม่ได้ ก็เข้าข่ายเป็นแรงงานบังคับ" แรงงานบังคับหลายแสน? ดัชนีทาสโลกปี 2018 โดยมูลนิธิวอล์กฟรี (Walk Free Foundation) ประเมินว่ามีผู้ที่ตกอยู่ในสภาวะของการเป็นทาสยุคใหม่ในประเทศไทยราว 610,000 คน หรือ 8.9 คนต่อประชากร 1,000 คน อยู่ในลำดับที่ 23 จาก 167 ประเทศ ตัวเลขดังกล่าวเพิ่มขึ้นจากปี 2016 ที่ประเมินไว้ที่ 425,500 คน ทั้งนี้ ทาสยุคใหม่ (modern slavery) เป็นคำใหม่ที่ครอบคลุมทั้งการค้ามนุษย์ แรงงานบังคับ แรงงานเด็ก แรงงานทาสยุคเก่า ค้าประเวณี แล้วการบังคับให้แต่งงาน ดัชนีทาสโลกปี 2018 โดยมูลนิธิวอล์กฟรี (Walk Free Foundation) ประเมินว่ามีผู้ที่ตกอยู่ในสภาวะของการเป็นทาสยุคใหม่ในประเทศไทยราว 610,000 คน มูลนิธิวอล์กฟรียังจัดให้ไทยอยู่ในกลุ่มประเทศที่มีความเสี่ยงสูงของแรงงานทาสในอุตสาหกรรมประมง โดยงานวิจัยปี 2559 ของฮิวแมนไรท์วอทช์ ระบุว่า 76% ของแรงงานในอุตสาหกรรมประมงไทยติดหนี้ 31.5% ถูกบังคับให้ทำงาน 15.7% ถูกทำร้ายร่างกาย และ 6.5% ถูกหลอกลวงให้มาทำงานที่ไทย "ในแรงงานประมง นายจ้างส่วนใหญ่มักจะไม่จ่ายค่าจ้างตรงตามที่กำหนด เพราะต้องการจ่ายรวบยอด แรงงานจะได้อยู่กับเขา ถ้าจ่ายเป็นก้อนแปลว่า 6 เดือนคุณต้องอยู่กับฉัน" นายปภพกล่าว "หรือบางคนใช้วิธี รับคุณมาทำงาน แต่คุณมีหนี้จากการทำเอกสารเดินทาง หรือค่าที่พัก คุณต้องทำงานให้ฉันก่อน เป็นแรงงานขัดหนี้ไป" อะไรคือ "การบังคับใช้แรงงาน" มาตรา 6/1 ของ พ.ร.ก. นี้ ระบุว่า ผู้ใดข่มขืนใจผู้อื่นให้ทำงานหรือให้บริการโดยวิธีการอย่างหนึ่งอย่างใด ดังต่อไปนี้ ส่วนมาตรา 52/1 ได้ระบุโทษไว้ว่า ผู้ใดกระทำความผิดตามมาตรา 6/1 ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่ 6 เดือนถึง 4 ปี หรือปรับตั้งแต่ 50,000 บาท ถึง 400,000 บาทต่อผู้เสียหายหนึ่งคน หรือทั้งจำทั้งปรับ ถ้าการกระทำความผิดตามวรรคหนึ่ง เป็นเหตุให้ผู้ถูกกระทำได้รับอันตรายสาหัสหรือเป็นโรคร้ายแรงซึ่งอาจเป็นอันตรายต่อชีวิต ต้องระวางโทษจำคุกตั้งแต่ 8 ปี ถึง 20 ปี และปรับตั้งแต่ 800,000 บาท ถึง 2 ล้านบาท หรือจำคุกตลอดชีวิต ถ้าการกระทำความผิดตามวรรคหนึ่ง เป็นเหตุให้ผู้ถูกกระทำถึงแก่ความตาย ต้องระวางโทษจำคุกตลอดชีวิต หรือประหารชีวิต ถ้าการกระทำความผิดตามวรรคหนึ่ง วรรคสอง และวรรคสาม เป็นกรณีที่ผู้บุพการีให้ผู้สืบสันดานหรือทำงานให้บริการเพราะเหตุความยากจนเหลือทนทาน หรือเมื่อพิจารณาถึงสภาพความผิดหรือเหตุอันควรปรานีอื่นแล้ว ศาลจะลงโทษน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดหรือไม่ลงโทษผู้กระทำความผิดเลยก็ได้ ทาสยุคใหม่ (modern slavery) เป็นคำใหม่ที่ครอบคลุมทั้งการค้ามนุษย์ แรงงานบังคับ แรงงานเด็ก แรงงานทาสยุคเก่า ค้าประเวณี แล้วการบังคับให้แต่งงาน นอกจากนี้ พ.ร.ก. ดังกล่าวยังเพิ่มเติมให้ผู้เสียหายจากการใช้แรงงานบังคับมีสิทธิเช่นเดียวกับผู้เสียหายจากการค้ามนุษย์ ทั้งในตัวกระบวนการและการคุ้มครอง และส่งผลให้คดีแรงงานบังคับเข้าสู่ศาลค้ามนุษย์ด้วย นายปภพกล่าวว่า ในช่วงต่อจากนี้ต้องดูว่าเมื่อออก พ.ร.ก. แล้ว กฎหมายลูกต่าง ๆ เช่น กฎกระทรวง ระเบียบ และนโยบาย จะมีการแก้ไขตามหรือไม่ เพราะถ้าไม่มี เจ้าหน้าที่จะไม่สามารถปฏิบัติงานได้ เช่น ระเบียบในการรับผู้เสียหายจากการค้ามนุษย์มาอยู่ในการคุ้มครองจากภาครัฐ ระบุว่าคนที่อยู่ในการคุ้มครองของรัฐคือผู้เสียหายจากการค้ามนุษย์ ก็จะต้องเพิ่มผู้เสียหายจากการบังคับใช้แรงงานเข้าไปด้วย และประกาศกระทรวงมหาดไทยที่ระบุว่าผู้เสียหายจากการค้ามนุษย์สามารถอยู่ในไทยชั่วคราว 1 ปี ต่อได้ครั้งละ 1 ปี ก็ต้องแก้ไขว่าผู้เสียหายจากแรงงานบังคับก็สามารถอยู่ได้เช่นเดียวกัน