ฟรีแลนซ์ : ชีวิตอิสระของแรงงานนอกระบบ?
ผู้ประกอบอาชีพอิสระหรือที่เรียกว่าฟรีแลนซ์ (Freelance) เป็นส่วนหนึ่งของแรงงานนอกระบบที่ปัจจุบันมีอยู่กว่า 21 ล้านคน งานที่ผู้ทำถือได้ว่าอยู่ในสภาพเป็นนายตัวเองไม่ว่าจะด้วยความตั้งใจหรือจำยอม มีเงื่อนไขที่ทำให้ชีวิตมี "อิสระ" จริงแท้แค่ไหน บีบีซีไทยชวนคุยกับผู้ประกอบอาชีพอิสระรุ่นใหม่สองคน ค้นหาแนวทางของตัวเอง
คนวัย 27 กับชีวิตฟรีแลนซ์ 1 วันของนักรบ มูลมานัส กับคำถามว่าเป็นฟรีแลนซ์ดีไหม ? ความต้องการก้าวหน้าในอาชีพสายงานศิลปะและกราฟิกดีไซน์ เป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้ นักรบ มูลมานัส นักออกแบบกราฟิกอิสระ และศิลปินสไตล์คอลลาจ วัย 27 ปี เลือกหันหลังให้กับการทำงานในออฟฟิศที่เคยทำอยู่ 1 ปี ออกมารับงานอิสระฟรีแลนซ์ เพราะเริ่มรู้สึกว่างานที่ทำในออฟฟิศไม่ตรงกับความก้าวหน้าของอาชีพที่ตัวเองต้องการ "การออกมาเป็นฟรีแลนซ์ ต้องหาแนวทางของตัวเองให้เจอ ทั้งคนทำงานในออฟฟิศและคนที่ออกมานอกระบบต้องรู้จักตัวเองไม่ต่างกันว่าเหมาะกับการทำงานแบบไหน" คำถามที่ถูกถามบ่อยครั้งคือดูแลวินัยอย่างไร เมื่อ "เป็นนายตัวเอง" ไม่ต้องทำตามเงื่อนไขที่เคร่งครัดของนายจ้าง นักรบบอกว่า เขาใช้วิธีจดรายละเอียดของชิ้นงานในแต่ละวัน รวมถึงวันกำหนดส่งลงในตารางเวลาทำงาน ซึ่งกว่าจะจัดชั่วโมงการทำงานได้ลงตัวและควบคุมตัวเองได้ระดับหนึ่ง เขา "หลุดโค้ง หลุดเบรกเยอะมาก แล้วกลับมาสู่งานไม่ได้" นักรบ มองว่าการเป็นฟรีแลนซ์ตอบโจทย์ทิศทางการทำงานเชิงศิลปะมากกว่า "ต้องแบ่งสเปซในการทำงานและแบ่งเวลาในการทำงานเอง สมมติว่าผมนั่งทำงานอยู่บ้านมีปัญหาอยู่เหมือนกัน อย่างเรื่องควบคุมตัวเองไม่ได้ เพราะเราคิดว่าที่บ้านเป็นสเปซของการพักผ่อน" เมื่อเจ็บป่วย นักรบยอมเดินเข้าโรงพยาบาลเอกชน แทนที่จะใช้บัตรทอง ที่เขาเคยลองใช้บริการแล้วพบว่าต้องแลกกับการเสียเวลาทำงานไปทั้งวัน นักรบไม่ปฏิเสธว่า ณ วันนี้ เขาเปิดใจยอมรับการกลับเข้าไปเป็นแรงงานในระบบ หลังจากทำงานอิสระมา 4 ปี เพราะยังมองถึงความมั่นคงในชีวิต และการวางแผนชีวิตหลังวัย 30 ปี เช่น การมีบ้าน หรือมีความมั่นคงทางการเงิน เพียงแต่ว่านายจ้างที่เขาจะทำงานด้วยนั้นต้องมีเงื่อนไขการทำงานที่ตอบโจทย์ในสิ่งที่เขาต้องการมากขึ้น ภัทรอนงค์ สิรีพิพัฒน์ บรรณาธิการหนังสือวัย 29 ปี เป็นอีกคนที่เลือกเส้นทางอิสระ แม้จะต้องคอยเฟ้นหาช่องทางที่ทำให้ตัวเองมีรายได้เสริมอย่างต่อเนื่อง เช่น งานดูแลหน้าเพจเว็บไซต์ ซึ่งช่วยให้เธอมีรายได้รวมกันไม่ต่างจากการทำงานประจำ การมีสัมพันธ์ที่ดีกับผู้ว่าจ้างและเสนอแนะงานให้ลูกค้า เป็นเคล็ดลับที่ทำให้ภัทรอนงค์ยังคงเดินบนเส้นทางสายนี้ได้ ธุรกิจ Co-Working Space ในกรุงเทพมหานคร ผุดขึ้นเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะทำเลแนวรถไฟฟ้า ซึ่งรองรับแรงงานในรูปแบบใหม่อย่างเช่นในธุรกิจสตาร์ทอัพ หรือฟรีแลนซ์ แม้จะ "บินเดี่ยว" ทำงานตัวคนเดียว แต่ภัทรอนงค์มีระบบระเบียบพอสมควร การรับงานแต่ละครั้ง จะมีการเสนอราคา และสัญญาจ้าง กับระยะเวลาชำระเงินที่ชัดเจน แบ่งจ่ายตอนเริ่มทำงาน และหลังงานเสร็จ หากงานใดมีระยะเวลายาวนาน 3-4 เดือน ก็จะทำสัญญากำหนดให้จ่ายเป็นงวดได้ ในยามเจ็บป่วย ภัทรอนงค์เลือกดูแลตัวเองด้วยการซื้อประกันสุขภาพและประกันอุบัติเหตุ เพราะการเข้าร่วมรับสิทธิประกันสังคมไม่ใช่สิ่งที่เธอต้องการ ฟรีแลนซ์ที่อยากให้รู้จัก ผู้ที่ถือเป็นแรงงานนอกระบบในไทยราว 21 ล้านคน อยู่ในกลุ่มงานที่หลากหลาย ทั้งในภาคเกษตร ค้าขาย รับจ้าง รับงานไปทำที่บ้าน ขับจักรยานยนต์รับจ้าง ฯลฯ แรงงานเหมาช่วงในอุตสาหกรรมเสื้อผ้าเป็นส่วนหนึ่งของแรงงานนอกระบบที่ไร้สัญญา แต่รับงานเป็นครั้งคราว แม้จะทำงานเย็บเสื้อผ้าเหมือนกัน แต่แรงงานนอกระบบเหล่านี้ไม่มีสวัสดิการเช่นที่ลูกจ้างโรงงานตัดเย็บเสื้อผ้าได้รับ พนิตา ฟองอ่อน วัย 49 ปี รับงานเย็บผ้ามาทำที่บ้านแฟลตเอื้ออาทรมีนบุรี แต่ละสัปดาห์พนิตาต้องส่งงานให้ผู้ว่าจ้าง 2 ครั้ง เฉลี่ยครั้งละ 1,000-2,000 ชิ้น แต่นั่นไม่ใช่ฝีมือเย็บของเธอเพียงคนเดียว พนิตาแบ่งงานกับกลุ่มผู้รับจ้างที่รวมตัวกับเธอราว 10 คน การรับการแบบนี้พนิตามีรายได้เฉลี่ยครั้งละ 700-1,000 บาท ต่อการทำงาน 3 วัน รายได้ที่ได้รับ ยังไม่ได้หักเงินลงทุนที่พนิตาเสียไปทั้งค่าด้าย ค่าจักรเย็บผ้า ค่าสึกหรอ ค่าซ่อมบำรุง ค่าน้ำ ค่าไฟ ที่ต้องชำระจากการทำงานที่บ้าน พนิตา บอกว่าแต่ละเดือนไม่สามารถรู้ล่วงหน้าได้ว่ายอดสั่งงานผ้าจะเข้ามาเท่าใด ขึ้นอยู่กับตลาดเสื้อผ้าในช่วงนั้น บางครั้งรู้ล่วงหน้าแค่ 2-3 วัน ช่วงไหนมีเสื้อผ้าให้ต้องเย็บมาก พนิดาและเพื่อนในกลุ่มต้องเร่งมือทำงานเกินเวลาแรงงานทั่วไป "เราทำงานไม่เป็นเวลา 6 โมง ก็ตื่นมาเย็บก่อน อาบน้ำเสร็จก็เย็บต่อ" ณิชาภัทร แก้วมณี อีกหนึ่งแรงงานที่รับงานไปทำที่บ้าน บอกกับบีบีซีไทย แน่นอนว่าเธอไม่ได้รับค่าล่วงเวลา ไม่มีสวัสดิการ และยังต้องเผชิญกับความไม่แน่นอนว่าจะมีงานเข้ามามากน้อยเพียงใด ต้องรู้อะไรบ้างก่อนออกนอกระบบ ข้อมูลที่น่าสนใจของแรงงานนอกระบบไทย ล้า 21.4 ล้านคน จำนวนแรงงานนอกระบบ 2.2 ล้านคน เป็นผู้ประกันตนมาตรา 40 62.6% มีการศึกษาระดับประถมศึกษา-ต่ำกว่าประถมศึกษา 45-54 ปี ช่วงอายุที่มีประชากรแรงงานนอกระบบมากที่สุด 82% ทำงานมากกว่า 50 ชม./สัปดาห์ รัฐบาลเพิ่มสิทธิประโยชน์สิทธิประกันสังคม แรงงานนอกระบบ มติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 25 เม.ย.ได้เห็นชอบปรับสิทธิประโยชน์ สำหรับผู้สมัครเป็นผู้ประกันตน ตามมาตรา 40 ของ พ.ร.บ.ประกันสังคม ซึ่งก็คือ กลุ่มแรงงานนอกระบบ ดังนี้ ทางเลือกที่ 1 ผู้ประกันตนจ่ายสมทบ 70 บาท รัฐจ่ายสมทบ 30 บาท รวมเป็นเงินสมทบ 100 บาท รับสิทธิประโยชน์คุ้มครอง 3 กรณี โดยเงินทดแทนการขาดรายได้เมื่อเจ็บป่วยเมื่อนอน รพ.จากเดิมได้รับวันละ 200 บาท ไม่เกิน 30 วันต่อปี เพิ่มให้เป็น 300 บาท ไม่เกิน 30 วันต่อปีเพิ่มเงินค่าทำศพจากเดิม 20,000 บาท เป็น 23,000 บาท ทางเลือกที่ 2 ผู้ประกันตนจ่ายสมทบ 100 บาท รัฐจ่ายสมทบ 50 บาท รวมเป็นเงินสมทบ 150 บาท ได้รับสิทธิประโยชน์พื้นฐานคุ้มครอง 4 กรณี คือเงินทดแทนการขาดรายได้เมื่อเจ็บป่วย เงินทดแทนการขาดรายได้เมื่อทุพพลภาพ เงินค่าทำศพ เงินบำเหน็จชราภาพ (เงินออมกรณีชราภาพ) และทางเลือกที่ 3 ที่เพิ่งกำหนดขึ้นมาใหม่ ผู้ประกันตนจ่าย 300 บาท รัฐจ่ายสมทบ 150 บาท รวมเป็นเงินสมทบ 450 บาท ได้รับสิทธิประโยชน์พื้นฐานคุ้มครอง 5 กรณี เพิ่มเงินสงเคราะห์บุตรมาเป็นกรณีที่ 5 และการจ่ายเงินทดแทนเมื่อขาดรายได้จากการเจ็บป่วยต้องนอนโรงพยาบาล จะได้รับวันละ 300 บาท ไม่เกิน 90 วันต่อปี อย่างไรก็ตาม นางสุจิน รุ่งสว่าง ประธานเครือข่ายแรงงานนอกระบบแห่งชาติ กล่าวกับบีบีซีไทยว่า การปรับครั้งนี้ไม่ได้ปรับสิทธิประโยชน์เพิ่ม เพียงแต่เพิ่มช่องทาง ส่วนทางเลือกที่ 3 ที่ให้ผู้ประกันตนจ่าย 300 บาท เป็นจำนวนเงินที่สูง ส่วนตัวมองว่าแรงงานนอกระบบไม่สามารถจ่ายได้ไหวในอัตรานี้ เทรนด์โลก เคลื่อนเศรษฐกิจ Gig economy สถาบันเพิ่มผลผลิตแห่งชาติ ตีพิมพ์บทความเมือเดือนธันวาคม ปี 2559 ระบุถึงข้อมูลทางสถิติที่น่าสนใจของอาชีพอิสระไม่ขึ้นกับองค์กร หรือที่เรียกว่า Gig Economy ที่มีแรงผลักดันจากการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี ซึ่งเป็นภาพแนวโน้มที่เกิดขึ้นทั่วโลก เช่นเดียวกับในประเทศไทยที่เกิดกระแสในกลุ่มเจนวายที่ต้องการทำงานอิสระหรือฟรีแลนซ์มากขึ้นในช่วงไม่เกิน 5 ปีที่ผ่านมา สถิติที่น่าสนใจของโลก สำหรับประเทศไทย ฟรีแลนซ์ในกลุ่มนิยามข้างต้น ถือเป็นส่วนหนึ่งของแรงงานนอกระบบจำนวน 21.3 ล้านคน จากการสำรวจปีล่าสุดของสำนักงานสถิติแห่งชาติ คิดเป็น 55.6% ของแรงงานที่มีงานทำทั้งประเทศ