"เอล เอลิกอยเด" จากสถาปัตยกรรมล้ำยุคสู่เรือนจำนรกของเวเนซุเอลา
ที่ใจกลางกรุงการากัสของเวเนซุเอลา ตึกรูปทรงสมัยใหม่ตั้งตระหง่านอยู่เหนือชุมชนสลัมที่รายรอบ จากที่เคยเป็นสัญลักษณ์ของความเจริญและมั่งคั่งของชาติ ทุกวันนี้ตึก "เอล เอลิกอยเด" (El Helicoide) เป็นที่ตั้งของเรือนจำที่น่าหวาดหวั่นที่สุดในประเทศ แสดงถึงความตกต่ำของชาติที่เคยเป็นมหาอำนาจลงสู่ห้วงวิกฤตทั้งทางเศรษฐกิจและการเมือง
เอล เอลิกอยเด สร้างขึ้นในยุค 50 ตอนที่เวเนซุเอลาร่ำรวยจากการค้าน้ำมัน เอล เอลิกอยเด สร้างขึ้นในยุค 50 ตอนที่เวเนซุเอลาร่ำรวยจากการค้าน้ำมัน มาร์กอส เปเรซ ฮิเมเนซ ผู้นำเผด็จการในตอนนั้นใช้มันเป็นเครื่องแสดงให้เห็นว่าเวเนซุเอลาเป็นชาติที่มีวิสัยทัศน์ก้าวไกล ในตอนแรก เอล เอลิกอยเด ถูกออกแบบให้เป็นสถานที่ชอปปิงไดรฟ์ทรู หรือ แห่งแรกของโลก โดยมีทางขับวนขึ้นไปถึงร้านค้า 300 ร้าน ตัวอาคารมีขนาดใหญ่จนคุณสามารถจะมองเห็นได้ไม่ว่าคุณจะอยู่ที่ไหนก็ตามในกรุงการากัส ตามแผนในตอนแรก อาคารนี้จะมีทั้งที่จอดเฮลิคอปเตอร์ โรงแรม ลิฟต์ที่สร้างและนำเข้าจากกรุงเวียนนา โดยใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ที่สุด และโดมที่สั่งออกแบบพิเศษไว้สำหรับครอบด้านบนของอาคาร แต่แล้ว มาร์กอส เปเรซ ฮิเมเนซ ถูกโค่นอำนาจในปี 1958 และโครงการที่แสนทะเยอทะยานนี้ก็กลายเป็นความล้มเหลวและสิ้นเปลือง ในยุค 80 รัฐบาลโยกย้ายหลายหน่วยงานรัฐไปที่นั่น รวมถึงหน่วยข่าวกรองที่รู้จักกันในชื่อ SEBIN สถานที่แห่งความหวาดกลัว หลายปีผ่านไป อาคารแห่งนี้ถูกปล่อยทิ้งร้าง มีความพยายามที่จะใช้มันไปในโครงการอื่น ๆ หลายโครงการแต่ก็ไม่สำเร็จ จนมาในยุค 80 รัฐบาลโยกย้ายหลายหน่วยงานรัฐไปที่นั่น รวมถึงหน่วยข่าวกรองที่รู้จักกันในชื่อ SEBIN จากนั้นเป็นต้นมา เอล เอลิกอยเด ก็เริ่มเป็นที่รู้จักในฐานะสถานที่อันน่าหวาดกลัว เป็นที่กักขังทั้งนักโทษทั่วไปและนักโทษการเมือง บีบีซีได้พูดคุยกับอดีตนักโทษ รวมถึงครอบครัวและทนายความของพวกเขา องค์กรที่ไม่แสวงหากำไร รวมถึงอดีตผู้คุมนักโทษ 2 คน เพื่อที่จะลองวาดภาพให้เห็นว่าอะไรเกิดขึ้นบ้างใน เอล เอลิกอยเด ผู้ที่เราพูดคุยด้วยบางคนขอร้องให้เราไม่เปิดเผยชื่อจริงเพราะกลัวว่าจะทำให้ครอบครัวได้รับผลกระทบได้ โรสมิต มันตียา ถูกนำตัวไปที่ เอล เอลิกอยเด ครั้งแรกในปี 2014 เขาเป็นหนึ่งในผู้ประท้วงรัฐบาลกว่า 3,000 คนที่โดนจับกุมตัว ในวัย 32 เขาเป็นที่รู้จักดีในฐานะนักเคลื่อนไหวทางการเมืองและนักเรียกร้องสิทธิเพื่อผู้ที่มีความหลากหลายทางเพศ ห้องขังที่โหดร้ายที่สุดเป็นที่รู้จักกันในชื่อ กวนตานาโม ระหว่างถูกคุมขัง เขาได้รับแต่งตั้งให้เป็นสมาชิกสภานิติบัญญัติแห่งชาติ โดยถือเป็นสมาชิกสภาคนแรกที่เป็นเกย์อย่างเปิดเผย วิกฤตเศรษฐกิจและการเมือง ชีวิตในเวเนซุเอลาเป็นไปอย่างยากลำบากมากขึ้นเรื่อย ๆ ไม่ว่าจะด้วยภาวะเงินเฟ้อรุนแรง การขาดแคลนอาหารและยา และระบบบริการสาธารณะที่ใกล้จะล้มเหลวเต็มที ที่ เอล เอลิกอยเด ก็วุ่นวายเช่นกัน ทุกวันจะมีการขนส่งนักโทษเข้ามาเพิ่มเต็มหลายคันรถ ทั้งนักเรียนนักศึกษา นักเคลื่อนไหวทางการเมือง และบางครั้งก็เป็นคนทั่วไป รวมถึงเด็ก ที่ถูกจับคุมมาเพียงเพราะพวกเขาไปอยู่ผิดที่ผิดเวลา ในตอนแรก เอล เอลิกอยเด ถูกออกแบบให้เป็นสถานที่ชอปปิงไดรฟ์ทรู หรือที่สามารถให้ขับรถเข้าไปได้ แห่งแรกของโลก โดยมีทางขับวนขึ้นไปถึงร้านค้า 300 ร้าน มันตียา ถูกกล่าวหาว่าเขาช่วยหาเงินทุนสนับสนุนการประท้วง ซึ่งเขาให้การปฏิเสธ มานูแอล เป็นอดีตผู้คุมเรือนจำ เขาจำ มันตียา ได้ดีและบอกว่าเป็นหนึ่งในผู้ถูกคุมขังที่ไม่ควรจะต้องไปอยู่ที่นั่นเลย เขาบอกบีบีซีว่า "การจับกุมคนเยอะ ๆ ก็เพื่อทำให้คนกลัว" เขาบอกว่าเป็นวิธีที่ได้ผลเพราะเดี๋ยวนี้เวลามีการประท้วงหรือเดินขบวน คนเวเนซุเอลาหลายคนกลัวว่าจะโดนจับ ผู้ถูกคุมขังที่ เอล เอลิกอยเด ต้องรอหลายวัน หลายสัปดาห์ และบางครั้งหลายเดือนกว่าจะได้ขึ้นศาลพิจารณาคดี มานูแอล บอกว่า แม้ SEBIN จะเป็นหน่วยงานเพื่อข่าวกรองและข้อมูลข่าวสาร แต่ในช่วงหนึ่งก็มีหน้าที่เพื่อปกป้องระบอบเผด็จการ มันตียา บอกว่าตลอดสองปีครึ่งที่ถูกคุมขังอยู่ที่นั่น เธอรู้สึกหวาดกลัวตลอดเวลา แต่ก็รู้สึกว่าต้องจดบันทึกเรื่องของการทรมานและความโหดร้ายที่เกิดขึ้นทุกวันที่ เอล ลีกอยเด กวนตานาโม เมื่อปี 2014 ที่ มันตียา ไปถึงครั้งแรก มีผู้ถูกคุมขังอยู่ 50 คน แต่ 2 ปีผ่านไป เขาบอกว่ามีจำนวนเพิ่มขึ้นถึง 300 คน และเมื่อผู้ถูกคุมขังมีจำนวนมากขึ้น ผู้คุมต้องดัดแปลงสถานที่เพื่อให้มีพื้นที่มากขึ้น ออฟฟิศ ห้องน้ำ บันได และพื้นที่ที่ถูกจัดไว้สำหรับเป็นร้านค้า ถูกเปลี่ยนเป็นห้องขังแทน และผู้ถูกคุมขังก็มีชื่อเล่นให้กับห้องต่าง ๆ ว่า "ตู้ปลา", "เสือน้อย" และ "นรกน้อย ๆ" มันตียา ถูกปล่อยตัวอย่างเป็นทางการเมื่อเดือน พ.ย. 2016 และสาบานตนเข้าเป็นสมาชิกสภานิติบัญญัติไม่กี่วันหลังจากนั้น แต่ที่โหดร้ายที่สุดคือ กวนตานาโม วิคเตอร์ อดีตผู้คุมขังอีกคนเล่าว่า นี่เป็นห้องที่เคยใช้เก็บหลักฐาน ผู้ถูกคุมขังราว 50 คนถูกจับให้อยู่รวมกันในพื้นที่ขนาด 12 x 12 เมตร ในนั้นทั้งร้อนและขาดอากาศหายใจ "ไม่มีไฟ ไม่มีน้ำ ไม่มีห้องน้ำ ไม่สะอาด และไม่มีเตียง" มันตียา เล่า "กำแพงเลอะไปด้วยเลือดและอุจจาระ" เขาเล่าว่าผู้ถูกคุมขังอาจต้องอยู่ในนี้นานเป็นหลายสัปดาห์โดยไม่ได้อาบน้ำ ต้องปัสสาวะใส่ขวด และอุจจาระลงในถุงพลาสติก ซึ่งผู้ถูกคุมขังเรียกกันว่า "เรือลำเล็ก" ชาวเวเนซุเอลาหลายพันคนถูกจับกุมระหว่างการประท้วงต่อต้านรัฐบาลในปี 2014 และ 2017 การทรมานอย่างเป็นระบบ อย่างไรก็ตาม อดีตผู้ถูกคุมขังและผู้คุมเองบอกกับบีบีซีว่า ใน เอล เอลิกอยเด มีการทรมานอย่างเป็นระบบตามกระบวนการของ SEBIN ซึ่งใช้เพื่อทำให้คนสารภาพผิด คาร์ลอส อดีตผู้ถูกคุมขังบอกกับบีบีซีว่า "พวกเขาเอาถุงมาคลุมหัวผม ผมถูกทุบตีและเตะอย่างรุนแรง และถูกใช้ไฟฟ้าช็อตที่หัว ลูกอัณฑะ และท้อง" "ผมรู้สึกอัปยศ สิ้นไร้ความสามารถที่จะปกป้องตัวเอง และโกรธแค้น" ลูอิส ผู้ถูกคุมขังอีกคนหนึ่งบอกว่า "ผมถูกคลุมหัว และก็ได้ยินเจ้าหน้าที่ SEBIN พูดว่า "ไปเอาปืนกันเถอะ เราจะฆ่าแก"...พวกเขาหัวเราะ ผมรู้สึกถึงปลายปืนที่หัว และได้ยินเสียงเหนี่ยวไกปืนหลายครั้ง" มันตียา เล่าว่าเขาเริ่มจะจดบันทึกเรื่องราวของนักโทษแต่ละคนและพบว่ามีการใช้วิธีการทรมานที่โหดร้ายกับนักโทษซ้ำแล้วซ้ำอีก "มีนักศึกษามหาวิทยาลัยคนหนึ่งที่ถูกเอาถุงที่มีอุจจาระคลุมหัวและต้องหายใจเข้าไป" มันตียา บอกกับบีบีซี "ผมได้ยินเรื่องราวของคนที่ถูกข่มขืนด้วยสิ่งของแหลมคม ส่วนคนอื่น ๆ โดนช็อตด้วยกระแสไฟฟ้า บางคนถูกปิดตาเป็นเวลาหลายวันจนกระทั่งหมดสติไป" อดีตผู้ถูกคุมขังและผู้คุมเองบอกกับบีบีซีว่า ใน เอล ลีกอยเด มีการทรมานอย่างเป็นระบบตามกระบวนการของ SEBIN ซึ่งใช้เพื่อทำให้คนสารภาพผิด ละเมิดสิทธิมนุษยชน ผู้คุมนักโทษสองคนที่คุยกับบีบีซีปฏิเสธว่าไม่เคยมีส่วนร่วมในการทรมานด้วยตัวเอง แต่ยอมรับว่าเห็นสิ่งที่เกิดขึ้น "ผมเห็นคนถูกทุบตี ถูกมัดข้อมือและห้อยจากราวบันได โดยเท้าแทบจะไม่แตะพื้น" วิคเตอร์ กล่าว มานูเอล บอกว่า พวกเขาใช้สายไฟต่อกับที่ชาร์จแบตเตอรีเพื่อช็อตผิวหนังนักโทษ เขาบอกว่าเป็นการทรมานอย่างเป็นระบบ และถูกมองเป็นเรื่องธรรมดา หลายกรณีที่เกิดขึ้นได้รับการบันทึกจากองค์กรเพื่อสิทธิมนุษยชนหลายองค์กร เมื่อเดือน ก.พ. 2018 ศาลอาญาระหว่างประเทศ (International Criminal Court) เปิดการสืบสวนเบื้องต้นถึงอาชญากรรมและการละเมิดสิทธิมนุษยชนที่เกิดขึ้นระหว่างการประท้วง และเวเนซุเอลาก็บอกว่าจะให้ความร่วมมือกับการสืบสวน "ไม่มีไฟ ไม่มีน้ำ ไม่มีห้องน้ำ ไม่สะอาด และไม่มีเตียง" ปล่อยให้ตาย เมื่อเดือน ต.ค. 2016 หลังจาก 2 ปีครึ่งในเรือนจำ มันตียา ล้มป่วยหนักจนเจ้าหน้าที่ในเรือนจำสั่งย้ายให้ไปอยู่ที่คลินิกเพื่อทำการผ่าตัด และผู้พิพากษาก็มีคำสั่งอนุญาต แต่ SEBIN กลับเข้ามาแทรกแซง สุดท้ายเขาถูกนำตัวออกจากคลินิก ส่งกลับไปที่ เอล เอลิกอยเด และถูกขังเดี่ยว "มันเหมือนกับคุณกำลังป่วยระยะสุดท้าย ถูกนำไปขังในห้อง ได้ฟังคำพูดที่ว่าพวกเขาจะไม่มีวันปล่อยคุณออกมา มันเท่ากับพวกเขากำลังสั่งประหารผม" ในวิดีโอที่มีการบันทึกไว้ มันตียา ตะโกนอย่างแข็งขืนขณะถูกดันตัวเข้าไปในรถของ SEBIN ด้านนอกคลินิก เรื่องนี้สร้างกระแสวิพากษ์วิจารณ์ไปทั่วทั้งในประเทศและนานาชาติ 10 วันผ่านไป ทางการก็ต้องยอมจำนนต่อแรงกดดัน ยอมพาตัวเขาไปที่โรงพยาบาลทหารในตอนแรก และคลินิกในเวลาต่อมา ซึ่งเป็นสถานที่ที่เขาได้รับการผ่าตัดในที่สุด เขาถูกปล่อยตัวอย่างเป็นทางการเมื่อเดือน พ.ย. 2016 และสาบานตนเข้าเป็นสมาชิกสภานิติบัญญัติไม่กี่วันหลังจากนั้น จากนั้นเขาก็เริ่มให้การถึงสิ่งที่เกิดขึ้นใน เอล เอลิกอยเด "ไม่มีวันที่คดีการก่ออาชญากรรมต่อมนุษยชาติจะหมดอายุความ" มันตียา กล่าว เมื่อเดือน พ.ค. ปี 2018 นักโทษใน เอล เอลิกอยเด ก่อจลาจลประท้วงเกี่ยวกับสภาพความเป็นอยู่ในเรือนจำ ผู้ถูกคุมขังหลายคนได้รับการปล่อยตัว และมีการสัญญาว่าจะปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ให้ดีขึ้น ลี้ภัย อย่างไรก็ตาม มันตียา ไม่เคยรู้สึกปลอดภัยหลังจากถูกปล่อยตัว เดือน ก.ค. 2017 เขาเดินทางไปฝรั่งเศสและได้รับสถานะลี้ภัยในเดือน พ.ค. ปีถัดมา "หลังจากนั้น ผมก็รู้สึกไม่เหมือนเดิมอีกเลย มันเป็นสิ่งที่ซับซ้อน เพราะอย่างไรก็ตาม เอล เอลิกอยเด ก็เคยเป็นที่ที่ผมอยู่มาถึง 2 ปีครึ่ง ถึงผมจะพยายามปฏิเสธ แต่ตัวตนส่วนหนึ่งของผมก็ยังคงอยู่ในนั้น" มานูแอล และ วิคเตอร์ ต่างก็เดินทางออกจากเวเนซุเอลาไปอาศัยอยู่ต่างประเทศ เมื่อเดือน พ.ค. ปี 2018 นักโทษใน เอล เอลิกอยเด ก่อจลาจลประท้วงเกี่ยวกับสภาพความเป็นอยู่ในเรือนจำ ผู้ถูกคุมขังหลายคนได้รับการปล่อยตัว และมีการสัญญาว่าจะปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ให้ดีขึ้น แต่จากเรื่องเล่าของผู้ที่เคยอยู่ภายในเรือนจำนี้ ยังไม่มีอะไรเปลี่ยนแปลงมากนัก บีบีซีพยายามติดต่อทางการเวเนซุเอลาหลายครั้ง และแจ้งให้ทราบถึงข้อกล่าวหาต่าง ๆ แต่ก็ไม่ได้มีการตอบรับแต่อย่างใด โปรดิวเซอร์/ภาพประกอบ: ชาร์ลี นิวแลนด์ ภาพเหตุการณ์ในเรื่องสร้างขึ้นจากปากคำของผู้ให้สัมภาษณ์ ฐานข้อมูล และภาพถ่ายจากในเรือนจำเมื่อไม่นานมานี้ , มีการเปลี่ยนแปลงรายละเอียดบางส่วนถูกและมีการใช้นามสมมติเพื่อความปลอดภัยของผู้ให้สัมภาษณ์ ที่มา : OAS, Human Right Watch, Amnesty International, IACHR, IMF, UN, Foro Penal, Justicia y Proceso, Una Ventana a la Libertad ขอขอบคุณ เซเลสเต โอลาลกียากา สำหรับข้อมูลเกี่ยวกับ เอล เอลิกอยเด และผู้ถูกคุมขัง ครอบครัว ทนายความ และนักเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิมนุษยชน ที่ให้การช่วยเหลือในการจัดทำรายงานข่าวสืบสวนชิ้นนี้