Nghệ nhân cuối cùng của dòng tranh Hàng Trống- TRÁI TIM KHÔNG KHUYẾT TẬT 20: 55, 02/ 01/ 2011 Nhiều năm nay, ông Lê Đình Nghiên, nghệ nhân tranh Hàng Trống cuối cùng, vẫn một mình miệt mài làm việc, hy vọng hồi sinh dòng tranh nổi tiếng một thời, nhưng tương lai của dòng tranh này vẫn vô cùng mờ mịt. Theo nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Vũ Ngọc Khánh, tranh Hàng Trống có từ cách đây khoảng 400 năm và phát triển hưng thịnh vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, là sự giao thao giữa văn hoá Phật giáo và Nho giáo; giữa loại hình tượng thờ, điêu khắc ở đình chùa với những nét đẹp giản dị trong cuộc sống thường ngày. Tranh Hàng Trống gồm hai dòng, tranh thờ và tranh tết, với những bức vẽ nổi tiếng như Ngũ hổ, Ông hoàng cưỡi hổ, Mẫu thoải... Nghệ nhân Lê Đình Nghiên và bức tranh" Cá chép giỡn trăng" nổi tiếng. Cứ dịp Tết đến, dọc vỉa hè những con phố cổ, nghệ nhân Hàng Trống lại bày bán tranh. Những chiếu tranh này bao giờ cũng tấp nập người đến thưởng lãm và mua. Để có hàng bán Tết, những gia đình làm tranh ở Hàng Trống phải bận bịu suốt từ đầu tháng tám âm lịch đến cuối tháng Chạp, may ra mới đủ đáp ứng nhu cầu của khách. Cả khu phố đâu đâu cũng thấy giấy dó, bản khắc và màu vẽ. Các nghệ nhân vẽ tranh say sưa quên cả thời gian, những đứa trẻ chăm chú, háo hức với nét tô màu vụng về đầu tiên. Tuy Hàng Trống là dòng tranh dân gian, phục vụ đông đảo các tầng lớp trong xã hội, nhưng những người sành chơi tranh thời bấy giờ vẫn đến yêu cầu làm những bức tranh dát vàng, dát bạc để tăng thêm sự trang trọng khi thờ cúng. Thế nhưng cả dòng tranh nổi tiếng này giờ chỉ còn một người còn theo đuổi nghề tổ, đó là ông Lê Đình Nghiên. Nghệ nhân cuối cùng kể: Tôi bắt đầu học nghề từ lúc mới lên 10 tuổi, đến nay chứng kiến đủ những giai đoạn thăng trầm của nó. Những năm 50- 60 của thế kỷ trước, tranh Hàng Trống vẫn đang ở thời kỳ rực rỡ. Cả khu phố Hàng Trống, Hàng Nón bấy giờ nhà nhà làm tranh. Cũng như câu đối ngày Tết của các thầy đồ, tranh Hàng Trống lúc đó được người dân Hà Nội coi là thứ không thể thiếu trên bàn thờ tổ tiên". Còn một mình vẫn không bỏ nghề Căn phòng phục chế tranh Hàng Trống tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Chiến tranh khắc nghiệt và sự biến động liên tục của lịch sử khiến dòng tranh Hàng Trống mai một và suy tàn. Thú chơi tranh của người Hà Nội thay đổi khiến cho thu nhập của những nghệ nhân Hàng Trống vô cùng bấp bênh. Vì mưu sinh, nhiều người đã bỏ nghề gia truyền mà chuyển sang kinh doanh buôn bán. Không ít gia đình còn vứt bỏ hết các dụng cụ làm tranh như ván, bản khắc. Nhiều bản khắc của những bức tranh nổi tiếng vì thế đã bị mất đi và vĩnh viễn không thể phục hồi. Những hình ảnh về một Hàng Trống phồn thịnh với nghề làm tranh dân gian giờ chỉ còn là hoài niệm trong ký ức nhiều người. Thậm chí nhiều người dân sống ngay trong lòng phố cổ cũng không hề biết rằng Hà Nội 36 phố phường từng có một dòng tranh dân gian nổi tiếng. Ông Nghiên tâm sự: Đến bây giờ tôi vẫn không khỏi ngỡ ngàng về sự biến mất nhanh chóng của cả một dòng tranh dân gian nổi tiếng một thời. Hiện người ta chỉ còn thấy nó trong những viện bảo tàng. Cũng theo ông Nghiên, chỉ trong vòng 50 năm mà trên những gian hàng lưu niệm bày dọc Hàng Ngang, Hàng Đào, thậm chí ngay cả trong những cửa hàng bán tranh trên phố Hàng Trống đều không còn xuất hiện bóng dáng của tranh Hàng Trống. Quyết giữ lại nghiệp tổ, từ nhiều năm nay, nghệ nhân Nghiên tham gia vào công trình phục chế tranh Hàng Trống của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ngoài những bản khắc và bức vẽ hàng trăm năm được gìn giữ cẩn thận, ông còn tích cóp những đồng tiền ít ỏi từ việc bán tranh để dành cho việc phục chế những bản khắc đã mất. Người duy nhất trưng bày tranh của nghệ nhân Nghiên là ông Bùi Hưng Hoàng, chủ cửa hàng bán tranh trên phố Hàng Trống một thời, đã không còn. Thế nên giờ ông Nghiên chỉ thỉnh thoảng bán tranh tại căn nhà nhỏ của mình cho những khách hàng quen và thực sự yêu thích tranh Hàng Trống. Tiền thu được không nhiều, không thể đem lại một cuộc sống ổn định cho gia đình, nhưng đủ khiến ông thêm vững lòng với việc gìn giữ nghề tổ, vì chừng nào còn một khách mua thì chừng đó tranh Hàng Trống vẫn sống. Để mình không phải là người cuối cùng của dòng tranh, suốt năm năm nay, ông Nghiên đã vận động con trai út Lê Hoàn học nghề để kế tục. Theo lời ông thì thời gian qua, Lê Hoàn mới chỉ học được những thao tác cơ bản, để trở thành một nghệ nhân thực thụ thì phải cố gắng nhiều. Vì vậy, dù đã dành cả đời mình để gìn giữ, ông Nghiên vẫn không khỏi lo rằng dòng tranh Hàng Trống có thể hoàn toàn mất dấu nếu không may mắn đào tạo được lớp nghệ nhân mới thực sự tâm huyết nối nghề.