messages: Forskninga hans viser at det å beherske to språk stimulerer hjernen. Mange har et anstrengt forhold til nynorsk, men det er før du har møtt professor og språkforsker Øystein Vangsnes. Hei Geir. Nynorsk. Ja det er jo ditt yndlingsfag. Nei ikke akkurat var litt plagsomt på skolen men nå i dag så har vi en gjest som kanskje kan bidra i hvert fall til å snu den holdningsskuta som både jeg og mange andre kanskje sitter litt langt inne med den her nynorsken da. Jeg trur han har mye spennende å si jeg. Ja det er han Øystein Vangsnes. Han er professor på Institutt for språk og litteratur på UiT Norges arktiske universitet og han er jo kjent for å være en ekspert på teoretisk lingvistikk og har tatt det videre inn i tospråklighetsforskninga. Han kommer fra ei vidundelig vakker fruktbygd i Sogn og Fjordane Leikanger og det kan vi høre på dialekten, eller kan vi det Øystein? Ja eg veit ikkje kanskje det er litt vanskeleg å høyre det.  Har du en til dialekt å by på? Ja eg har ein annan å by på som kjem der ifrå då ifrå Sogn ja og det er den eg skal bruka her hadde eg tenkt. Ja. Veldig bra. Det er veldig bra. Flott at du er her først nynorsk du har forska på tospråklighet vi skal komme litt tilbake til det og om det gjør barn smartere. Nynorsk gjør det barn smartere? Det blir vel altfor enkelt å seie at dei blir smartare av å lære nynorsk eller ha det som opplæringsmål. Me ser at nynorskbarn har oppfører seg litt annleis på ein måte som kanskje er til fordel for dei då. Det verkar sånn. Det er i alle fall vi ser nokon effektar av å komma frå eit nynorskområde. Og hvorfor det altså hvorfor skulle det ha noen effekt da? Nei altså me må kanskje begynne eit ein annan plass og snakka om at dei siste ti åra so har dei gjort veldig mykje forsking på tospråklege i meir tradisjonell forstand då og dette med å kunna to språk og voksa opp med to språk.  der altså ein har ein meir psykologisk innfallsvinkel og ser på den kognitive utviklinga altso korleis deira mentale kapasitet då utviklar seg. Og det som er med nynorskbarn er at for å for å bruka det uttykket då er at dei lærer og samtidig bokmål slik at dei lærer då to dei to norske språka kan du sei og då kan ein stilla spørsmålet skulle det gi noko av dei same effektane som du ser med tospråklege elles?  det er kanskje litt overraskande at ein skulle i det heile teke stilla det spørsmålet fordi bokmål og nynorsk er jo tross alt norsk. Det er jo same språket. Offisielt sett så blir det ofte omtalt som det same språket. Ja kan man skille de? Kan man si at nynorsk og bokmål er to forskjellige språk? Eg kan jo spørje Geir då altså. Du når du skal skriva nynorsk så må du jo passa på at det blir annleis enn bokmålet. Ja det er i hvert fall et par ord sånn som kjærlighet og alle spørreordene det husker jeg hvert fall og så er det noen sånn der ja mye endinger som går litt i ball. Nettopp endingar så det er eit anna det er eit anna system, eller det er i alle fall andre endingar. Du må heile tida passa på at orda får då ein annan ei anna form då. Og då er det jo to forskjellige kva skal me seie boksar for nynorsk og bokmål i hjernen då og det er jo det ein som meistra begge to må halde styr på. Og jo tidlegare ein lærer seg å meistra dette her, jo meir internalisert kan me seie det blir då i hjernen. Og det ein tenker innanfor tospråklegheitsforskinga er at det er den her kva skal me seie det å skilja mellom dei to språka då i hjernen som og vekslinga mellom dei to boksane det er det som gir nokre effektar på andre område som ikkje har noko med språk å gjera.  Ja for at Norge er jo helt jeg synes det er jeg vet ikke om det er mange andre land i verden som har så stor variasjon av dialekter sånn som det vi har. Pleier å når jeg kommer jeg snakker med svensker eller noen sånne eller andre utlendinger og sånn som synes det er vanskelig å skjønne enkelte dialekter sier jeg bare ok. Så man kan jo ta som et eksempel ordet for jeg og bare følge norgeskartet nedover som starter med jeg og som går via jeg og jeg og jeg og jeg og meg og jeg og tilbake til jeg og det er sånn det er en så en sånn voldsom variasjon. Så er det sånn at nynorsk da blir et sånn superspråk hvor du ser de effektene, eller er det egentlig bare for at du har valgt ut akkurat det? Her er det fleire ting eg må ta tak i det du sa. For det fyrste for det fyrste så er jo spørsmålet er det så stor dialektal variasjon i Noreg? Og eg er interessert i å vite kva svarte dei desse utlendingane som du da fortalte dette til?  Nei jeg bare sa det som en sånn funfact jeg. Funfact ja nei for det fordi altso du trenger ikkje gå lenger enn til Sverige så er altso den dei tradisjonelle svenske dialektspekteret er jo mykje større enn det me har i Noreg. Sier du det? Ja og du har altso ytterpunkta i den svenske dialektfloraen kan du seie er jo so langt ifrå kvarandre at me må nesten snakka om forskjellige språk. Altso dialektane i Västerbotten og Norrbotten altso er ubegripelege. Dei gamle dialektane som dessverre langt på veg er i ferd med å forsvinna.  viss du går til indre Dalarna Elvdalen so har du eit ein eit språk som er veldig annleis enn svensk ikkje forståeleg for vanlege ikkje for oss heller.  sånn at me har i den norske dialektfloraen då for å bruka det omgrepet so er me stort sett sånn at me klarar å forstår kvarandre. Kanskje Setesdalsdialekt kan vere litt vanskeleg for ein del og nokon meiner trønderar og snakkar litt vanskeleg men altso i det store og det heile so er me forholdsvis det er ikkje so veldig imponerande stor dialektvariasjon i Noreg.  Ok skal jeg notere det. Så noterer jeg ikke bruk det på svensker i hvert fall i fremtida. Husk funfact er ofte bare Men du som du har eit anna spørsmål og det var jo dette med kvifor nynorsk er det er jo fordi at nynorsk er kodifisert og det som er korrekt i det du sa er jo at nynorsk samanfattar norske dialektar, altso det er noko som er overgripande for alle norske dialektar.  det er ingen norsk dialekt som er ein direkte som tilsvarar nynorsk direkte men dei aller fleste i dette finn noko i nynorsken som er som i deira dialekt. Mens bokmålet har ein annan eit anna hav. Det kjem jo ifrå dansk gradvis norskifisering av dansk og ein kan godt seia at det er matchar kan du seie talemålet på Østlandet i dag. Der er ganske god korrelasjon då på systemnivå. Men det som er viktig har vore viktig for meg er at det er jo då snakk om to kodifiserte skriftspråk altso det er altso det er laga eit skriftsspråksystem som heiter nynorsk og eit som heiter bokmål. Og dette lærer folk og nokon lærer begge i praksis so lærer alle som har nynorsk som sitt opplæringsmål dei lærer og bokmål. I praksis so er det ikkje alle som lærer bokmål som har det som sitt opplæringsspråk som lærer nynorsk. Og det betyr at det er ein del av den norske populasjonen då som har ein sånn dobbel språkkompetanse. Men kan du har altså dere har grepet fatt i det men dere har grepet fatt i det i forhold til ett fylke Sogn og Fjordane. Nei det er ikkje heilt sant for me har eit utgangspunkt har vore Sogn og Fjordane og det er fordi at Sogn og Fjordane er det einaste fylket der nesten alle elevar har nynorsk som opplæringsmål i skulen. Men det er likevel sånn at det er berre ein sjettedel av populasjonen av nynorskelevar som bur i Sogn og Fjordane.  Men jeg tenker på at dere har stilt noen spesielle spørsmål til de elevene, altså fordi dere ser at elevene i Sogn og Fjordane gjør det veldig bra på skoleundersøkelser og karakterer kompetanseundersøkelser i skolen så ser dere at de gjør det veldig bra.  og så har dere en påstand testar dere en påstand som er omtrent sånn her hvis jeg har forstått dere rett at de får elevene i denne dette fylket som har nynorsk har får et fortrinn fordi de lærer disse to språkene. Kan du utdype det? Hva slags fortrinn gir det? Ja altso igjen so må me begynne ein annan plass. Ja begynn der du der du mener det er riktig å starte! Eg har vore med på eit ganske stort tverrfagleg forskingsprosjekt som har sett på regionale forskjellar i skuleresultat og utgangspunktet har vore Sogn og Fjordane fordi elevane der presterer godt på nasjonale prøver. Dei er eg heilt i toppen nesten like gode som i Oslo og Akershus og det som er overraskande med det med det er at dei er det til tross for at utdanningsnivået som er ein viktig faktor for korleis det går på skulen utdanningsnivået blant dei vaksne i det fylket er lågt altså det er lågare enn landsgjennomsnittet. Og det då er forventninga at ein ikkje skal få so gode resultat.  til å begynne med så var det ingen som peikte på at det er noko spesielt språkleg med Sogn og Fjordane og der skal eg vere so frekk at eg tek æra for å peike på det då at nesten alle barn. Det er ikke frekt. Det er fortjent. I Sogn og Fjordane veks opp med nynorsk som opplæringsmål. Og i det større prosjektet så var det mange ulike innfallsvinklar til kvifor elevar i Sogn og Fjordane gjer det betre enn for eksempel i Nord-Trøndelag eller Aust-Agder eller Oppland som var dei andre fylka som var med. Men me tok jo utgangspunkt i det språklege og då stilte det spørsmålet kan det ha noko med språk stimulering å gjere? Og med då å visa til tospråksforsking andre plassar i altso internasjonalt som finn kognitive effektar altså effektar på kva skal me seie utviklinga av hjernen rett og slett Kort fortalt så er det rett og slett at tospråklige barn altså barn med for eksempel en forelder fra hvert sitt land eller med hver sine morsmål som lærer begge to er litt sånn der men slår ut i full blomst og blir bedre enn sine medelever. Ja dette er jo studiar som sjølvsagt baserer seg på grupper sånn at du må jo ha visst mange med for å kunna seie noko om dette. Det er jo statistikk her sant i botn. So det stemmer men det er jo det er jo ganske spesifikke evner som blir betre utvikla hos tospråklege. Det går på det som i psykologien blir kalla for utøvande kontroll eller eksekutivfunksjonar altso det å styra handling planlegge handlingar kontrollera merksemd og so vidare.  det blir betre stimulert viser mange studiar då og det går og på det som blir kalla for mentaliseringsevne eller det å forstå at andre har andre tankar enn deg sjølv. Det er noko som kjem tidlegare i tospråklege. Så dette er nokon evner som ein iallfall vil tru er gode altså betrar føresetnader for læring då. Viss desse her effektane på kognitiv utvikling er reelle so er det forventningar at det vil omsette seg i betre læring og betre skuleresultat. Men hvordan undersøker man det hos barn eller hvordan undersøke hvilke forskningsmetoder bruker dere? Ja det er ein del velkjente testar då eksperiment som er brukt i innanfor psykologisk forsking sokalla psykometriske testar og det er ein som går tilbake til trettitalet oppkalla etter ein som heiter Stroop. Det går på å du får sjå då nokon ord på farger altso fargetermar så blå raud gul grøn og so vidare der, viss dei er skrivne med same farge som dei på ein måte er då blå med blått blå skrift og raud med raud skrift så er det ingen problem å seie dei fargane fortløpande sant. Men viss du skriv orda med ein annan farge enn det er so viss du skriv raud med blått blå skrift og blå kva heiter det blekk og raud med gul, og so vidare so er det mykje vanskelegare å lesa opp dei fargane. Og grunnen til det er at du må undertrykka den lysta du har til å lesa det som står og det går på eksekutivfunksjonar altså utøvande kontroll. Du må liksom undertrykka den automatiserte evna du har til å lesa for å kunne utføre den oppgåva. So det er eitt eksempel på ein sånn test då og det finst andre også. So me i det her prosjektet i vårt delprosjekt so lagar me eit sånt lite testbatteri som det heiter med tre fire testar. Og valde ut ei gruppe ifrå då eit nynorskområde og ei gruppe ifrå bokmålsområde som då me ut ifrå altso korleis dei kommunane presterer på nasjonale prøvar so var dei ganske like. Og so testa me fyrsteklassingar og femteklassingar og åttandeklassingar for å sjå om det var nokon forskjellar.  og hypotesen var at fyrsteklassingane skulle oppføre seg likt altso ingen forskjell og so skulle ein sjå ein effekt då i femte og åttande trinn fordi ein då har hatt mange år med skriftspråkstimulering på skulen. Altso førsteklassingane les kan jo ikkje lesa og skriva. Me vi hadde hundre barn ifrå i fyrste klasse i for nynorsk hundre for bokmål og so hadde me jo cirka førti femteklassingar og hundre åttendeklassingar for kvart språk då. So det er ganske bra mange individ som er med då. Og resultatet. Hovudresultatet var at det var ingen forskjell på fyrsteklassingane. Det var forskjellar på femte og særleg på åttande trinn, men forskjellane gjaldt ikkje nøyaktigheit, altså dei det var like mykje rett og feil på dei oppgåvene dei fekk men det var ein forskjell på responstid. Og det ein veit ifrå tospråksforsking er at typisk så er tospråklege kjappare men i vårt tilfelle so var det bokmålselevane som var kjappare. Sier du det? So me fekk altso motsett resultat av det me forventa. Nei Og det er jo alltid spennande. Og jeg er jo ikke forsker men det høres så irriterende ut. Det er ja det kan du seie men det er og veldig spennande fordi då har du eg må jo gå litt meir inn i materien då. Nyvinning. Før desse her åttendeklassingane so hadde me og individdata for nasjonale prøvar i då lesing rekning og engelsk. Og då er spørsmålet er det nokon som helst korrelasjon imellom korleis dei gjer det i våre testar og dei nasjonale prøvane. Og då skulle ein forventa at dei som var raske då på testane våre og ville ha gode resultat på dei nasjonale prøvane. Og dei som var treige skulle ha dårlegare resultat og sånn var det ikkje. Det vil seie det var sånn for bokmålsgruppa. Der var det ein sånn korrelasjon at dei som var raske på testane våre dei var og hadde gode resultat. Men for nynorsksgruppa so var det ingen slik korrelasjon so at det var ingen samanheng mellom korleis dei gjorde på våre testar og korleis dei gjorde det på nasjonale prøvar. Faktisk var det sånn at når du samanlikna dei to gruppene då og nasjonale prøvane så var nynorskelevane betre i matematikk enn bokmålselevane. Men hva forteller dette? Det fortel eller ein mogleg eit mogleg resultat som me då meiner me har her er at det er ikkje nokon ulempe for nynorskelevane og vere litt treigare. Me snakkar om millisekund her altso men likevel det er målbart. Det er ikkje noka ulempe for dei. Snarare tvert imot kan det verke som det er ein fordel for dei at dei har ein annan type responsstil det er utvikla ein annan type responsstil som potensielt då er fordelaktig. Så det responsstil som gir som handler om å ta seg bedre tid altså tenke seg om. Ja faktisk rett og slett og det er litt overraskande men likevel veldig spanande. Ja Utrulig spennende. Hva synes du om den aggressive debattholdninga som har vært de siste årene mot nynorsk i skolen? Det er nok mindre og mindre strid altso. Eg trur at når me ser over altso tek eit langt perspektiv på det so er det meir og meir toleranse for den situasjonen og mange ser og fordelane med det og eller iallfall at det ikkje er noko problem altso eg berre minner om at i nittentretten då når Det norske teateret opna med førestilling av Jeppe på berget på nynorsk var det jo gateslagsmål i Oslo. Altso det var tusenvis av folk som slåst i gatene. Og for eit par år sidan so var det jo Jeppe blei jo sett opp på Hålogaland teater på med nordnorsk dialekt og såg me noko slagsmål i Storgata då sant og me har lært oss å bli tolerante overfor språk.  so er spørsmålet er me det overfor andre språk som ikkje er norsk og eg trur kanskje at me har ein liten styrke samanlikna med andre land ved at me har hatt den eigne striden då som har vore sant han har vore ganske kva er termen altso mild. Og jeg lurer på om vi om vi har nok informasjon ut i samfunnet om godene ved tospråklighet om vi om mange nok vet hva gevinsten er. Nei eg trur aldri det kan bli nok for so vidt og so nokon gonger blir eg litt oppgitt. Det hørte jeg på volumet økte litt når vi snakket om det her i stad så det er ingen tvil om at du er engasjert i det da. Ja nei men det er jo noko eg må berre fortsetta å jobba for altso. Hvordan blir man opptatt hvordan inspireres man til å bli lingvist? Hvordan var din vei inn i lingvistikken? Ja det sei det altså eg må nok har hatt ein interesse for språk frå ganske tidleg av men altso ein ting var jo at eg som fireåring flytta eg frå Sogn til ein drabantby utanfor Oslo. Så eg budde nokon år av livet på Austlandet og eg bytta dialekt når eg kom dit. Men eg hugsar spesielt ein situasjon mens vi budde på Austlandet det var radioen som sto på det var nyheiter og far mi høyrde på nyheitene og so etter dei norske nyheitene so kom det Oddasat altso nyheitene på samisk. Og då skrudde han av då so sa eg nei ikkje skru av eg vil høyra og det har eg jo tenkt på etterpå at ja eg likte å høyra på samisk då sjølv om eg ikkje skjønte eit kvekk. Det høres jo ganske nerdete av en liten gutt å ville høre et sånn helt uforståelig språk. Ja eg synes det var fasinerande. Husker du hva det var med det? Har du et minne om det? Nei det hugsar eg ikkje. Eg hugsar berre at det var eg likte å høyre det som var framand då. Og so i tenåra og så var eg jo merka jo eg var jo litt interessert i språk altso eg var på interrail i Europa og tykte det var spanande med italiensk og so vidare. Og so ja begynte eg på universitetet på eg kunne ha begynt med akvakultur men eg valde språk på Universitetet i Bergen då ja. Hva det er jo en altså det er jo nesten sånn her et siste spørsmål på lista for oss som skal få gjester i studio og snakke om forskning. Hva er det av betydning den forskninga du gjør nå vil ha for fremtida? Ja forhåpentlegvis so vil det vere dels vere eit bidrag til den større diskusjonen om omkring tospråklegheit då i den internasjonale forskerverda. For oss spesifikt i Noreg so kan det jo vere eit bidrag til heile den debatten om våre altso vårt språkmangfald då og dei to norske språka og synet på det og verdien av det. Og kanskje kan det ogso bidra til at og bokmålselevar får meir nynorsk og ein betre form for nynorskopplæring slik at dei ogso kan få ta del i nokon av desse her godane. Ja. Det er ikke det er ikke noe rart at han fikk formidlingsprisen ved Universitetet i Tromsø Norges arktiske universitet i tjuetolv. Nei han skal få i hvert fall engasjementsprisen fra meg for jeg som gikk inn her med og jeg nevnte det innledningsvis at har et litt sånn der anstrengt forhold til nynorsk men dægern du er god på å selge inn det her merkelige Ivar Åsen-greiene. Og så har vi lært i dag at Ivar Aasen var også i Troms fylke. Han var det ja Han var i Tromsø i august attenfemtiein nokon varme sommardagar. Herlig yes Øystein Vangsnes tusen hjertelig takk for at du brukte tid i lag med oss her i dag. Takk. Takk for at eg fekk koma. Vil du høre mer om språkforskeren Øystein Vangsnes eller andre forskere fra tidligere episoder, gå inn på UiT punktum N O skråstrek femti eller vår Facebook-side Observatoriet podkast! Her deler vi teasere, episoder og moro fra vi blir også veldig glad om dere abonnerer på podkasten via Soundcloud iTunes eller andre podkastkanaler. Nye episoder og ny forsker hver torsdag.