messages: Kjære alle sammen velkommen til Nasjonalbiblioteket og denne markeringen av at det i år er fem hundre år siden Norge for første gang tok i bruk boktrykkerkunsten. Mitt navn er Marte-Kine Sandengen og jeg er utstillingsansvarlig i Nasjonalbiblioteket. Vanligvis lager vi utstillinger her på huset der vi anstrenger oss for å formidle bøkenes innhold.  vi leter etter gode måter å formidle teksten på, vi fortolker og sammenligner, vi forsker og spekulerer i fortellingene. I utstillingen Lause typer og stramme bind som åpnet tidligere i dag bryr vi oss i liten grad om bokas innhold. Om det så er bibelens budskap folkeeventyrenes folklore Wergelands høystemte diktning eller Vigdis Hjorts familiedrama så er det ikke det vi har vært opptatt av denne gangen. Det som har vekket vår begeistring og interesse er hva slags format en bok er utgitt i, hva slags type innbinding boken har, og hva slags papir den er trykket på. Med fare for å bli overfladiske har vi denne gangen konsentrert oss om boken som fysisk objekt om alt det som gjør at vi kan kjenne, se, lukte og høre en bok. For også bokens form er ladet med mening. At Tormod Torfæus sin norgeshistorie er utgitt i stort format og på godt papir forteller oss mye om den sosiokulturelle statusen for nasjonal historieskriving på syttenhundretallet. At Bjørnsons bondefortellinger om Synnøve Solbakken blir utgitt med den folkelige skriften Fraktur lenge etter at Antiqua ble brukt på hans øvrige forfatterskap forteller oss mye om hvilken lesergruppe boken henvendte seg til. At boken om Snorre sel har illustrasjoner spekket med politisk symbolikk i utgivelsen fra nittenførtien mens den i en senere utgave fra nittensyttito har nye illustrasjoner som best kan karakteriseres som apolitiske viser med tydelighet hvordan den samfunnspolitiske konteksten har virket inn på utformingen av boken. I dag i tjuenitten har den trykte boken fått selskap av andre medietyper for tekstformidling. Vi har lydboken og vi har e-boken. Disse nye formene fører ikke bare til at bøkene får en ny økonomisk og sosiokulturell verdi, det fører også til endringer i hvordan vi sanser en bok. Hvordan påvirker det oss at bøker som før var store eller kanskje små nå er like store på skjermen? Papir lukter. Kanskje lukter det trykksverte, kanskje mugg, kanskje kaffesøl, men hva lukter lesebrett? Lydboka leser du samtidig som du vasker huset. På enkelte lesebrett kan du til og med velge å endre skrifttype etter egen preferanse. Alt dette er gøy og interessant og tegn på at vi står midt oppi det største paradigmeskiftet siden Gutenberg en ypperlig anledning for oss i Nasjonalbiblioteket til å utforske bokformens betydning. Jeg håper alle dere som er her i dag vil besøke utstillingen og reflektere over hva bokas form har å si for deg. Muligheten står der helt fram til attende januar tjuetjue. Sjølv om det er svært mange som har bidratt i arbeidet med det denne utstillingen vil jeg benytte anledningen her og nå til å løfte fram Anne Eidsfeldt spesielt for det store og imponerende arbeidet hun har gjort. Anne er forskningsbibliotekar og i Nasjonalbiblioteket og fagansvarlig for utstillingen Lause typer og stramme bind og den kan for de av dere som ikke allerede har vært der altså ses i rommet vis-a-vis gangen her. Og på hedersplass i utstillingen viser vi de to første norske trykte bøkene altså Missale Nidrosiense og Breviarium Nidrosiense. Og det er jo akkurat de to bøkene det skal handle om her på scenen i kveld så med det så ønsker jeg Aslak Sira Myhre og Erling Sandmo opp på scenen. Hei alle saman. Me skal på tidsreise igjen. Året er femtennitten. Det er fem hundre år sidan og me er i Noreg nærmare bestemt i Nidaros kor erkebispesetet ligg. Me er i eit land som framleis er ein del av Kalmarunionen, eit land som er ferdig med svartedaude og snart skal gå inn i reformasjonen, men det er det ingen som veit noko om ennå. Me er i eit Skandinavia kor danske kong Hans og hans son Christian dette med Hans skjønner eg ikkje heilt, han burde heitt Fredrik, men det finst altså ein dansk kong Hans midt inni rekka av Christianer og Fredriker. Det eg har prøvd å retta det, men det lar seg ikkje gjere. Det har kome på internett så det han heiter altså Hans, men danske kong Hans og hans son Christian er framleis konge i Noreg, Sverige og Danmark. Framleis blir kongen valt som konge iallfall formelt eller utpekt av riksrådet i alle tre rike. Dette skal og ta slutt, men det veit ingen ennå. Det som derimot skjer det er at Sten Sture i Sverige og Knut Alvsson i Noreg støtta frå Sverige leier bondeopprør eller lågadelsopprør mot den danske kongen med jamne mellomrom. I Noreg så er det blir Knut Alvsson drept det medfører effektivt at dette opprøret slås ned men framleis er misnøya stor, svært stor, men det finst ingen organisasjon som kan fremma riksrådet og det norske folkets sak kanskje utanom ein.  rariteten at Noreg er eit rike som eigentleg berre har ein nasjonal organisasjon og den er for sikkerheits skyld styrt frå Roma. Det er den katolske kyrkja eller då på dette tidspunktet ikkje den katolske kyrkja, den einaste kyrkja og kyrkjemakta. Og denne kyrkjemakta, som altså ikkje veit at den snart er på veg til å forsvinna frå Noreg, bestiller i femtennitten det største opplysnings- eller skolerings- eller kunnskaps- eller bokprosjektet i Noreg sidan Magnus Lagabøtes landslov blir nedskrive og spreidd til alle embetsmenn alle domsavseiingar alle ting og storbønder i Noreg nesten tre hundre år før.  og det er Missale og breviariet Nidrosiensis. Dei bøkene er i utstillinga der inne og dei bøkene er då heilt nye. Det skal vere ein ny liturgi ein samla liturgi ein missale som skal ligga i alle landets kyrkjer meir enn tolv hundre i talet eit breviarie som eigentleg er nesten er som ei pocketbok som prestar og geistlege skal ha med seg rundt i heile landet. Det trykkast opp og bestillast frå Paris og frå København eit gigantprosjekt.  det er byrjinga på den norske bokhistorie. Sant og utan denne historia så hadde vi då ikkje sete her i dag så då ville det vore heilt andre ting i biblioteket. Ja. Til å snakke om dette så har vi då forskingsbibliotekarane Espen Karlsen og Bente Lavold som er her og som er flinke folk som kan mykje om desse to bøkene og dei skal få komme inn om ein bitte liten stund på aller statelegaste maner. Men for då å skape den derre tidsreiseillusjonen så skal det vere bitte lite grann musikk og det er då Lux illuxit som er ein sekvens altså ein kyrkjeleg lovsong til bruk i messen og dei er til dels utskiftbare. Og denne Lux illuxit er ein av dei to som har ein særleg knyting tilknyting til Olavsfeiringa.  så vi er midt inni denne kyrkjehistoria her og vi høyrer det då i opptak framført av Schola Santae Sunnivae. Også kan skal eg vinke til dokker når dokker kan komme inn. Alle som skal bli intervjua i denne Arkivert-serien skal heretter komme inn på akkurat denne måten noko sånn lokalt lite Lucia-tog og spesielt latinistane frå skal komme inn sånn. Men så må dei få applaus etterpå og det må me læra så nå må me klappa for dei. Ja sant og så no skal eg legge til også at som ein teknisk nyvinning så har vi nå ein sånn skjerm føre scenen sånn at vi ikkje skal sitte og brekke nakken på å sjå bak oss, så viss vi ser ned så er det verken i andakt eller i sjenanse. Det er i pur interesse.  så Bente fortel oss kva det er vi ser her! Ja her ser vi då dei to bøkene som dokker kanskje har sett der inne allereie men dokker ser dei på skjermen og vi har satt dei opp sånn for dokker skal sjå at det eine den eine er ein stor bok sant det ser dokker veldig tydeleg her. Den skal ligge på alteret, den skal vere tydeleg og lett å lese til og med for dei som ikkje ser så godt og det gjorde kanskje ikkje prestane heller på den tida.  og så er det den litle boken sant som dei skal ha når dei går rundt og har dei åtte daglege eller døgnlege messene. Så kan dei ha med seg kvar ein prest hadde ein sånn i handa slår opp og går rundt med den og eg har eg har så vore så heldig å få lov til å halde desse i handa og kjent der den litle den er god å ha i handa.  og den store er stor og den slår seg opp på ein veldig flott måte, så for å seie litt om det materielle, det er veldig stort og flott med det materielle altså då skjønner ein mykje meir korleis ting har fungert, så det skal vi ta med oss.  Kor tung er den enn er den litle? Eg har jo ikkje veid den. Eg har liksom veid noka bøker men den har eg ikkje veid men den er liksom som du føler at det er liksom godt å ta han. Den passar inn. Altså for er den er den til å ha i den er jo veldig tjukk sant? Som dei ville seie på litt over ni hundre sider.  Ja den er ja. Ja den er noko sånt og den har jo og blitt tjukkare fordi at den er rekonstruert den vi har då, så den har blitt litt tjukkare enn den eigentleg var og den det derne ja. Berre for å ta det med ein gong for det at av dei to bøkene her missale og breviariet me skal snakka litt seinare om kor mange som blei trykt men tolv hundre er eit minimumstal som er ganske trygt i alle fall så har me tre av Missalen. Det er den store. Me har tre eksemplar i vårt bibliotek. Det er ti i Noreg i augeblikket.  ligg ein for sal i Sverige som ingen har råd til å kjøpa men breviariet som er den litle den har me ein kopi av og den er i tillegg samansett av ulike variantar som er sydd saman. Er det er det rett og slett fordi at den eine har vore beskytta og lege stilt i kyrkja mens den andre den litle har vore på tur og blitt mykje meir slitt? Det kan vere at det er derfor dei er på ein måte brukt opp, men det er jo veldig vanskeleg å seie noko om sånne ting då men det er sjølvsagt den har vore ein meir ein bruksbok og den Missale var jo lenger i bruk. For når reformasjonen då kom så var det jo ikkje behov for prestar som gjekk rundt å bad bønner heile døgnet. Men eller desse ofte tidebønnene mens Missale kunne ein bruke heilt fram til femtensyttifire. Då kom der ein ny messebok, men i det mellomspranget der så hadde dei ikkje noko så då brukte dei jo då måtte dei jo bruke noko.  så då var det jo praktisk å ha den så den har liksom lege lengre i kyrkjene og kanskje ja sloppe unna på grunn av det.  Nå ser me altså på fyrste sida og oppslaget her og der inne så kan ein sjå der dei er slått opp, men du har jo bladd i desse bøkene og det er det veldig få menneske forunnt å få lov til og har ein følelse av heilskapen. Altså viss ein blar gjennom Missale den store boka kva er det ein ser då altså korleis kan du beskriva det for meg? Ja det fyrste det er måten å opne ein sånn stor bok på det er å halda han opp og så opne han la han falle opp så det er ein sånn og det er ein veldig fin ting å gjere.  men då ein ser jo mange sider med skrift der er ikkje der er i breviariet er det veldig mykje bilde men det er der ikkje i Missale der er der er jo våpenskjoldet som dokker ser her det store våpenskjoldet til Erik Valkendorf det er jo fantastisk flott.  og viss ein då skulle opne frå byrjinga så ville ein jo se våpenskjoldet til Valkendorf. Då må me stoppa der. Her er våpenskjoldet og til Erik Valkendorf og kven vil du fortelje oss kven Erik Valkendorf er? Ja. Valkendorf han var jo ein dansk adelsmann og han må jo ha vore veldig gåverik. Han studerte i Greifswald og det må eg berre seie at ein av dei breviariene vi har dei ligg i Greifswald som er hans stad. Det er jo litt fint. Den det eiges av ein slektning eller av ein annan nei ikkje av ein slektning det var feil å seie. Ein slektning hadde dei ein annan Valkendorf. Men kva eg skal seie om han det seier noko om han at han var både ein kyrkjefyrste og ein verdsleg fyrste.  sant du ser hjelmen her. Han var ein riddar. Han var ein adelsmann. Og så ser vi og mitraen oppå og der ikkje sånt pavemitraen eller biskopmitraen og så ser han posisjonskorset og vi ser bispestaven. Og Erik Valkendorf som me snakkar om her er då ein dansk adelsmann som og er den nest siste erkebiskopen i Nidaros og det er han som bestiller bøkene og det er derfor dette og står på tittelbladet. Og hans etterfølger er Olav Engelbrektsson som er den siste erkebiskopen og som til slutt må flykta frå landet men det må eg seie at det gjer og Erik Valkendorf. Ja han må han må jo flykte eller han blir jo venn uvenner med Christian den andre og han blir jo og uvenner med Sigbrit moren til Dyveke som er denne herne denne famøse historia.  Valkendorf er jo ein av dei som samarbeider med å få samla inn medgifta til Elisabeth som Christian skal gifte seg med sant og ho då vil jo ikkje ho at det skal sitte Dyveke skal sitte der og vere kongen sin kjæraste. Det er jo ikkje noko særleg det vil ho ikkje. Og Sigbrit vil i alle fall ikkje det Dyvekes mor ikkje sant så Valkendorf klarar jo å legge seg skikkeleg ut med denne mektige Sigbrit.  Det er jo ein heilt fantastisk historie altså. Ja men det er jo og på ein måte ja det er jo og det er jo ikkje berre den herne historia her. Det er jo og det at Valkendorf er jo kanskje ikkje den mannen Christian den andre trur han er. Han trur jo her han har jo satt inn sin mann. Han har trossa dei norske det norske dei norske eller kyrkjelege og satt inn sin mann.  og då håper han at han skal få gjennomført sitt ikkje sant og noko av det han vil han vil ha inntekt med ressursane frå for eksempel frå fiskeria. Kor skummelt var det å bli uvennar med Christian den andre? Eg trur ikkje det var så kjekt då. Det gjekk jo ikkje så godt då i dette tilfellet.  det gjorde jo ikkje det ikkje for han. Nei sant for dette her er jo då for Valkendorf har formelt sett erkebispetittelen til sin død i femtentjueto har han vore i Roma som han har stukke av til. Men han blir då uvennar med Christian den andre etter at Christian den andre har satt i gong det stockholmske blodbad for å slå ned oppstanden i Sverige så Christian den andre er jo ein heilt vill figur her. Og ein fyr som då ifølge Valkendorf viss du hadde spurt han og han hadde sete her så ville han sagt at han utnemna heilt ukristelege biskopar sånn som biskopen av Oslo som han då hadde utpekt som Valkendorf meinte var eit utyske enkelt og greitt.  men i forlenginga av det for at me snakka altså om ei bok bestilt av ein dansk adelsmann som er biskop erkebiskop i Nidaros med ein norsk liturgi ein biskop som må stikke av frå Christian den andre etterfølgt av ein annan biskop som må stikke av. Han er norsk Olav Engelbrektsson. Det var faktisk faren hans som var med på å drepa futen. Dei dreiv mykje med futedrap på den tida og. Det var veldig populært faktisk. Det eg trudde ofte at det var ein slags vits at ein dreiv og drap futen i Setesdal men det gjorde dei altså årleg. Å vere dansk fut i dalane i Noreg var ein skummel jobb akkurat på byrjinga av femtenhundretalet og slutten av fjortenhundretalet. Men i alle fall desse to er kyrkjefyrstar men dei er jo og politiske leiarar for den siste norske organisasjonen. Ja. Stemmer ikkje det? Jo dei er jo det. Dei sit jo der og dei og Valkendorf prøver jo og å komme seg til København for å snakke saken for riksrådet der men det er jo då det er jo då det skjer han kjem seg jo aldri der. Men bøkene dei trykker og då vil eg trekke Espen inn for at desse bøkene som då dei norske erkebiskopane trykker og som på mange måtar er dette erkebiskopsetet i Nidaros er jo då norsk i motsetning til kongen i København og eit riksråd som ikkje verkar. Dei er jo ikkje akkurat på norsk. Dei er jo på latin og du Espen er så vidt eg veit den einaste reine eksperten me har på norrøn latin.  eg kjenner ingen andre iallfall. Ja ok. Då vil eg først spørje deg altså det enkle spørsmålet fyrst. Kva står det i desse bøkene? Altså Missale gir altså alle tekster for messene i kirkeåret først og så ja det begynner med en kalender over alle det er helgendager men også helligdager som faller på faste datoer. Det er i en kalender aller først. Og så er det dette herre som er altså som er da for kirkeåret. Og så er det messens fellesdel kanon og så er det så kommer det som heter eller altså det er helgenåret og det går jo da kronologisk også. Også er ja. Breviariet. Ja du jeg fikk ikke med hele innholdet men jeg vet ikke om det interesserer men. Nei du kan ta kortutgåva. Ja nei de har også en fellesdel som heter altså fellesdelen for helgener altså da kan man har man nye helgener og så er det så brukte de gjerne ja så kunne man gå til kommunene for å finne tekster. Men det er av typen for biskoper som var martyrer og biskoper som ikke var martyrer og så videre altså i forskjellige kategorier. Det er jo kategoriar me brukar sjeldan i daglegtalen i dag, martyrbiskop, ikkje martyrbiskop, halvmartyr, kan komma til å bli martyrbiskop. Ja ja. Huff då. Det er liten tilvekst på martyrfronten  Ja det huff. Så. Men fordi at dette er altså det som du seier missalen i kyrkja som gjer oversikta breviariet som er meir utdjupande og fragmentert og gir meir og men. Ja. Du som du sa du fekk ikkje med deg alt men du kan jo lesa dette rett og slett. Ja. Og der er det jo to så vidt eg altså tre bøygar ein må komma over. Nummer ein du må kunne lesa gotiske bokstavar. Det er det mogleg å læra seg. Nummer to ein skal lesa latin. Det er det jo og mogleg å læra seg sjølv om dei færraste eg kjenner kan det. Men så nummer tre og det er der eg er veldig nysgjerrig for det at det held visstnok ikkje å lesa latin. Du må kunna lesa norrøn latin, og då er spørsmålet mitt kva er norrøn latin? Ja det er vel altså det er jo slik at egentlig jeg synes at latinen i Norge er altså latinen i Missale og breviariet er internasjonal. Ok. Og den har jo gamle røtter og altså opprinnelsen ligger i noe som heter sakramentarier som var en oppsto i senantikken. Altså over de karolingiske sakramentariene da altså fra Karl den stores tid så var det de ble utvidet til missaler altså man ja altså da ble bønnene mange det kom inn sangtekster og ja. Ja. Det blir en mye større bok rett og slett. Ja. Og det er da Missale som kanskje har vært den vanligste bok i Norge altså i hvert fall så er det flest missaler som er dokumentert fysisk i dag. Ja. Ja.  Men så seier du at skal eg berre dette er eit viktig spørsmål, dette må eg finne ut av. Du seier at latinen i desse er internasjonal men står det i motsetning til annan latin som du les frå i perioden før i norrøne tekstar eller på latin? Ja altså det man kan si at de gammelnorske latintekstene altså det begynner jo med Historia Norvegia Norges historie på midten av ellevehundretallet den er faktisk altså i bunn og grunn så følger den klassisk grammatikk med visse sånne avvik. Vi så også når det gjelder ortografi så avviker det jo fra standard klassisk latin men da nå det er ganske rett opp og ned. Altså der vel det som vi ofte forbinder med ting i middel altså språklige trekk i middelalderlatinen kommer gjerne med skolastikken på slutten av ellevehundretall og tidlig tolvhundretall. Og det vi har jo altså de tre store det er fire store litteraturverk. Den første er Historia Norvegia og den og som er Norges historie og så er det Theodoricus monachus' historie om det eldste norske kongene fra cirka elleveåtti. Og den har dedisert til erkebiskop Øystein som jo er den altså viktige tidlige erkebiskop i Norge og så er det da Passio Olavi som er knytta til selve erkebispesetet og som er helt som er samtidig, og der har jo erkebiskopen selv skrevet en del av teksten. Og det og så er det da en tekst som kanskje har blitt til i Tønsberg. Det er om danenes ferd til Jerusalem som ble til cirka år tolv hundre i Tønsberg og.  Ja. Det er en underlig form for latin. Det er veldig sånn senantikk veldig maniert og veldig ordrik og ganske ullen i formuleringene syns jeg sånn Men ein rar ting rar sånn språkting med dette her og det blir jo litt borte i alle sidene men dette er også eller sånn. Nei det er breviariet det som også er den første trykte teksten på norsk. Ja. Sant fordi at det er ein side som er på norsk og kva slags Ja det er to sider er det. To sider liste over fastedager. To sider. Men kvifor er lista for det er altså sånn dette som me skjønner latin og eg prøver å få ut av han forskjellen på norsk norrøn latin og klassisk latin. Eg føler ikkje at eg har fått heilt svar ennå. Jammen det kan jeg da må jeg få lov å jeg kan godt snakke litt om det men det var ikke det jeg trodde vi skulle snakke om i dag men. Altså det med norsk latin altså det da vil jeg særlig gå til dokumentmaterialet altså. Ja. For der altså det er jo altså man det jeg har notert er jo at man har en veldig fasttømret terminologi altså for de gammelnorske begrepene som for eksempel og så videre som man støter på i sagalitteraturen og i gammelnorske dokumenter.  altså så det er et veldig fast terminologisk system på latin. Nettopp. For alt dette. Nettopp og då er spørsmålet mitt til Bente og deg men Bente fyrst altså kvifor er det då fordi at midt oppi all denne latinen så er det to sider på norsk og det er fastedagane. Kvifor i alle dagar Bente er det Ja. Jeg kan si noe mer om det fordi prekenen var på gammelnorsk og den er ikke med i Missale. Det hadde man en egen bok til. Så preika er på gamalnorsk. Ja dei fekk lov til å preika. Det fekk dei over heile verda på sitt eige språk men kvifor er dei der jækla fastedagane skrive på norsk? Ja dei er jo dei er jo tatt med frå det er jo eit innlegg som er tatt vel frå er det Jon Raudes biskop Jon Raude på tolvhundretalet. Så dei har tatt dette inn veit ikkje som ein slags sånn derne kortversjon eller då seier eg nå sit eg å tenker litt. Eg må innrømme det.  men det er tatt inn som eit sånt innlegg som ein sånn kortversjon eit sånn ja tenker eg.  Men det men det språket i den norsken der. Beklagar altså det var ikkje varsla at vi skulle snakke om desse her tinga men det er faktisk berre det vi skal snakke om Ja. Det er ein det er nær det norrøne? Ja for det er vel litt sånn diskutert kva det eigentleg er for noko for det er litt sånn merkeleg for nokon snakkar om at det er liksom litt sånn svenskaktig. Nå er det kanskje nokon norrønfilologar som veit meir om det.  Ivar Berg som har skrevet om det han mener vel egentlig at det er det er ganske standard norrønt fra annen halvdel av tolvhundretallet, altså det er egentlig en mye eldre språkform enn Ja. Ja. Som bekreftar teorien om avskrift men altså dei har henta inn fastedagane frå ein tekst som på dette tidspunktet er tre hundre år gammal, så du har då ein relativt moderne latin ifølge Espen i desse bøkene, mens du har ein anakronistisk norrøn i den norske men det er trykt og det gjer at det er det fyrste trykte. Men me må anta for det dette er jo eit tidspunkt kor norrønt er i ferd med å døy som språk altså som talespråk det er norrønt er blitt latin i betydning at det er eit skriftspråk ein bruker i jussen i Noreg men som ein i færre og færre skjønner noko av på det tidspunktet her. Og den men den teksten som er oppført som den fyrste trykte norske tekst er ifølge det som Espen seier nå faktisk allereie tre hundre år gammal og ute av bruk når han trykkast. Ja sant for dette her er jo det herre bildet her er jo er jo nettopp eit bilde på situasjonen med den her rare blandinga og overraskande blandinga av kva som er nytt og kva som er gammalt i desse tekstane. For det at den som då det språket som er berar av det nye her er latinen og mens det norske er heilt arkaisk.  Det er heilt arkaisk. Så vil du klikke? Eg skal prøve å peika berre fortsett du skal eg peika etterpå. Sant og men det kjem jo til syne på bildet her også sant at missalen Missale har vore opna så ettertrykkeleg at fortida skinnar igjennom. Ja. Nå skal me snart få komma inn i boka og men før me går inn i boka så skal eg berre tenkte eg at me skulle ta det. Viss dokker ser her det er altså ryggen og me er nå i ei tid kor ei bok ikkje er ei bok sånn som me kjenner den då. Det er ei trykt bok men dei har berre trykt sidene. Binda kjem til seinare. Bøker blir bundne blir levert utan bind og så bindast dei inn på staden eller eit bokbinderi.  i klostera batt dei inn sjølv. Kongane hadde eige bokbinderi. I byane fanst det bokbinderi og her er då innbindingar og der ser me viss me ser nøye etter at innbindinga her har sin eigen tekst. Kva er det Espen? Jo nå har konserveringen og vært så vennlig å åpne opp så jeg kunne se hva det var. Og det er altså det er et pergamentfragment som er hentet fra en messebok fra ellevehundretallet og åpenbart fra Tyskland, altså det er tysk musikknotasjon og ja  Så det er altså sånn at det dei har gjort er at dei har bunde inn boka med ein gammal bok. Er det den dei ikkje hadde bruk for lenger? Ja da hadde man fått en ny fin trykt en og da kunne man kvitte sammen med den gamle og men den gamle har nok vært i bruk. Altså hvis innbindingen skjedde i Nidaros så har den nok vært i bruk altså fordi dette er en bok eller et fragment av en bok av høy kvalitet og i stort format altså en type bok man ville finne i et senter.  og så helt bak i permen og der er syns det så lite og der er det også noen mindre lapper fra en bok som må være fra åttehundre- eller nihundretallet faktisk så ja men om ja. Er det berre eg som blir lei meg for det at dei øydela den vondt inni meg. Jo men det er jo sånn som psykologane har jo då i alt dei som dei har jo berre kassert dei gamle BDSM-manualane for diagnostisering av psykopatar for dei får ein ny så dette her er eigentleg berre lenge før.  Kva er det som føregår i hovudet hans Men sant kan vi ikkje sant Bente du er jo då ekspert på det visuelle her sant og sant det er noko med det der litt sånn overraskande at her har ein og det er jo eit interessant spørsmål i seg sjølv kvifor er det så viktig å gjere alle gudstenester like? Kvifor må du eigentleg det? Og når det er så viktig og det må ein jo tru då har med liksom forholdet til gud og gjere at du i det heile tatt skal ha ein kyrkje så må det vere ein institusjon og det må vere eit einsarta forhold til gud kanskje og det du får då er ein manns våpenskjold bang på tittelsida og han dukkar jo opp igjen og igjen i desse bøkene. Ja. Dei er jo det. Kva er det han driv med altså kvifor så opptatt Valkendorf av å komme til syne i desse bøkene? Veldig han ja. Han er jo veldig opptatt av det. Han og Øystein Ekroll har jo vist korleis han synleggjer seg sjølv i oktogonen i Nidarosdomen der han har ordna så setter han på ein måte seglet sitt for å vise at her har han vore. Men eg trur han gjer det jo kanskje av personlege ting men eg trur og han snakkar han vil konsolidere erkebispedømmet sitt Nidaros og liksom å vise litt musklar på ein måte eller tydeleggjere at dette her er kva det er for noko. Og det gjer han jo med eit sånt eit sånt våpenskjold så dette er jo nesten ein slags logo ikkje sant. Du seier set merket ditt der og gjer det kjent og alle kan sjå det så det er veldig sånn konsoliderande tenker eg å bruke det. Men det gjer han ikkje. Altså det er ikkje hovmodig då å gjere det? Jo ein kan jo seie det og ikkje sant det Det er jo ein det er jo ein dødssynd. Det er det ja og ja du tenker at det er ein dødssynd å sette det ja kanskje det. Er ikkje det ja. Men eg tenker og sånn parallelt viss ein vil gå litt fram i tid så ser vi jo reformasjonsbiblane korleis då kongane smeller opp portrettet sitt våpenskjoldet sitt og det. Så det er ikkje dei følger godt etter etterpå så han er jo ikkje aleine om å gjere den herne synleggjeringa og på alterskap eller kyrkjeinventar så ser ein det jo overalt. Så det var ganske utbreitt så viss det var dødssynd så var det jo mange som lå dårleg an tenker eg så Og så er det og det Erling eg veit ikkje om dette stemmer men dette er det er jo det dette er dei fyrste bøkene som trykkast for Noreg i det heile tatt altså dette er rett og slett den fysiske starten på den trykte bokhistoria. Og viss du ser bokhistoria før det altså manuskripta eller det som dei oppfattar som bøker så var jo alle dei signerte i betydning at binde innbindinga ville signalisere kven som eigde det kven si bok det var kva bibliotek det tilhøyrde kven altså rang orden og så vidare. Me ser det i atlasa dine nedi kartsenteret at dei kom i ein form kor kongen bind det inn sjølv og signaliserer dette rundt det. Så dei har jo ingen veldig har jo ikkje veldig mange generasjonars erfaring med trykkpressa og at dette er masseproduksjon så det at ein set seglet sitt på boka er jo eigentleg det ein alltid har gjort. Forskjellen at det kjem jækla mange eksemplar av denne boka her sånn at det er ikkje eitt og eitt. Ja ikkje sant det blir veldig Og berre for å ta over til det for det må me få klarlagt  kva veit me om opplaget på desse bøkene? Ja det vi har jo vi veit det vi veit om det er på ein måte sånn estimat for ein har jo ikkje noko kontraktar og kor mange det er så dei har regnt ut kor mange dette skulle jo vere i alle kyrkjene i erkebispedømmet. Og viss og det var ganske stort viss vi regner med liksom fastlands-Noreg også inkluderer Bohuslen og Herjedalen og så har vi Island som må leggast til og Ferøyene så blir dette her sånn cirka femten hundre kyrkjer.  og så må vi tenkte at om breviariet i nokon kyrkjer var det jo meir enn ein prest så der trengte dei kanskje fleir så då kan ein liksom kanskje tenke attenhundre og dette er jo veldig store tal veldig store tal.  Ja. Men samtidig så er det jo og ein den boka som ikkje blir trykt er ein pasjonale til meir privat bruk den har vi ein kontrakt på. Ja. Ja. Det er det vi har og då bestiller dei tolv hundre eksemplar. Sant så her er der og store tal og det er jo Valkendorf som bestiller dette i femtentjue.  Så dette må så dette må kyrkjene bestille og betale sjølv. Ja dei betaler dei eller nei dei betaler eller prestane må jo på ein måte kjøpe det og dei lokkar jo med avlat ja Ja sant for det er jo noko heilt anna enn å få Dagbladet med når du kjøper bok i butikken sant at du får førti dagars avlat. Ja. Du får ja du får ikkje eit sånt nett du får avlat Men det betyr at me trur at det er minimum tolv hundre mest sannsynleg femten og atten hundre Ja. Men så er det ein akkurat det dokker seier nå gjer at det kanskje skurrar litt for viss det er erkebiskopen som bestiller det inn og så skal han selja det ut til kvart enkelt kyrkje eller prest så, veit vel han som alle andre at det er ikkje sikkert alle har råd eller kjem til å gjere det. Og kjem altså ein kvar forleggar vil jo då vurdera kor mykje lager du er villig til å sitta inne med for det kor mykje du tar inn. Men kva vil du tru Espen kor mange? Altså når hvor mange bøker? Altså det er jo litt problematisk for vi vet jo ikke riktig altså Jan Brendalsmo gjorde et estimat på trettenhundreogfemti kirker i middelalderens Norge altså eller det er i og for seg sånne som er dokumenterte. Og så er det andre forskere som mener at det er og det mener også han fordi det blir stadig oppdaget eller dokumentert flere kirker så vi vet ikke riktig. Det dristigste anslaget er to og et halvt tusen. Så ein plass me er altså ein plass mellom minimum tolv hundre antakeleg femten hundre og to og eit halvt tusen.  Ja. Men det eg tenkte eg skulle seie om dette berre for å sette dette litt i perspektiv viss du er norsk forleggar i dag av dei store Cappelen Damm, Gyldendal, Aschehoug skal gi ut ein skjønnlitterær roman eller ein sakprosabok av middels størrelse så vil du trykka to tusen eksemplar. Det er eit stort opplag to tusen er eit opplag på ei bok du veit kjem til å selja i Noreg med fem millionar innbyggarar i tjuenitten. Minimumsopplaget ditt vil ligga på rundt tusen tolv hundre for å dekka innkjøpsordninga viss du veit at du fell under den på skjønnlitteratur. Viss du er på sakprosa og ikkje trur du fell inn under den så er opplaget ennå mindre.  mange nei ikkje mange fleirtalet av bøker som gis ut i Noreg i dag seljer langt mindre enn tusen eksemplar store fleirtal av utgivingar seljer langt mindre enn tusen eksemplar. Og altså for fem hundre år sidan så kom det eit opplag som i dag ville gjort at du var innom på bestseljarlistene til Tronsmo eller Dagbladet eller VG.  På ein anna side altså ein bok som i dag vil kunne lokke med førti dagars avlat ville nok oss selje ganske mykje. Nei det er sant. Det er insitamentet til å skaffe seg den boka det er veldig sterkt. Ja men skal me nå skal me begynna å gå inn nå har me har ikkje opna boka ennå skal me begynna å gå inn? Vi ikkje sjå på eit bilde til av Erik Valkendorf eller sjå på den visuelle profilen i denne boka? Kva er dette? Ja sant kva er det vi ser her Bente? Ja for dette bildet er jo som kjem etterpå tittelbladet når du opnar boka og så er det på den sida så det ligg liksom rygg i rygg med tittelbladet og det er jo vi som vi ser liksom mest iaugefallande det er jo den Olav som sit heilt øvst. Og han har ein øks og han har ein globe i handa og han sit med krone. Han er ein kongehelgen og glorien er ein stol og så står det jo at han er Olav Noregs konge. Også det pussige er jo med dette bildet det er jo denne herne skapningen som ligg under føtene hans. Dette her ser jo ut som ein Firfisle med krone og ansikt. Firfisle ja med ja det er det ser ut som og det er det ser ut som. Ja Eller ein nokon har sagt at det ser ut som ein krokodille. Dette er jo sånt som er morosamt å spørje når ein reiser rundt då kva ser dette ut som? Men så då er det jo forskjellege teoriar på kva dette her er for noko og det er jo og det kan vi jo tenke at vi veit jo ikkje noko om det men dette her som eg seier nå det baserer seg på legender som var utbreidd i tida som mange kunne i alle fall kanskje prestane som visste  så når dei såg dette her så tenkte dei at vi kunne tenke ja kanskje det er på ein måte Olav før han blei kristen då ikkje sant den heidenske utgåva. Hans ser jo ung ut.  men så er det andre liksom litt meir morosame variantar då som knyter det til Olav sin kappseglas med broren Harald og Harald var hedensk.  og han og då er jo denne herne firfisla eller salamanderen eller kva ein skal kalle det dette er då den heidenske Harald. Og det er etter at dei har kappseglt og då har det er jo på ein søndag så Olav går jo sjølvsagt til messe, mens Harald han derne han tjuvstartar og begynner med ein gong å segle oppover. Men Olav har jo gud på sin side og det er jo veldig viktig å ha gud på sin side så då utrustar han gud Olav med evna til å og segle over land så han då segler liksom rett opp frå Danmark over fjella. Og det jo er jo eit av segna er jo då at han då blir Ny-Hellesund laga for då segler jo båten berre gjennom alt fjell og der er mange stader som dei har seglt opp på denne turen og han kjem jo tre dagar før broren og han vinnar Noregs krone.  det er liksom det er ein Altså på vegne av ha av Harald viss dette er Harald Hardråde så vil eg protestera hardnakka på at dette er rein historieforfalsking. Åja Berre bløff hans han var aldri noko firfisle og. Han ville aldri blitt det heller men ein annan ein annan variant og den er jo og fantastisk den er frå Legenda Aurea den tyske trykte eller hanseatiske versjonen. Det er at det er og denne same Harald ikkje sant det er han som er skurken her men denne gongen er han ikkje ein drage. Eller han då tar Olav til fange og han korsfester han sånn og der er til og med bilde i Andenes kyrkje av Olav som heng på korset som Kristus så dette har liksom festa seg. Mange tenkte det men det vi er ikkje ferdig ennå. Han heng på korset i tre dagar. Han blir tatt ned og kasta på eit bål ikkje sant for han skal brenne og så ligg han jo der men han kjem ut igjen men saman med han så kjem der ein drage så då som då drep Harald og alle dei andre. Så dette er då den gode draken og viss ein ser på denne draken så ser han jo kanskje litt snill ut då  Altså. Eller. Altså her vil eg berre seie at dette er heilt ukjent for meg. Eg har  Det er jo veldig flott då.  Flott det i lenge etter at desse kongane var døde så dreiv dei på fant på ting var det er jo ein katolsk altså heilt openbart ein sånn katolsk helgenmytologi som ein byggar opp rundt som jo er stikk i strid med det som står i Snorre og islandssagaene.  Ja. Det er jo poenget. Ja ja Det står ingenting sånt der.  Men det er sånn det er sånn livet er sant.  Ja sant der har vi Olav og der har vi draken. Ja. Og her. Der har vi Valkendorf.  Der er Valkendorf så han er mellom nivået av konge og drage så er det Valkendorf. Ja han er. Og så ser vi rett under der så på dei tre små bilda så ser vi Kristus. Så Valkendorf har jo plassert seg sjølv fantastisk godt.  Fantastisk. Sant han har jo det. Her er det mykje å lære sant  Jo men sa men det men det fasinerer meg djupt det der med desse bøkenes underlege turneringar og forholdet mellom det som er gammalt og det som er nytt. Sant at ein plasserer seg sjølv kanskje då hvis desse herre legendene som du fortel om har noka føringar frå dette bildet som då sikkert er sannsynleg sidan du fortel oss det Ja. Sant så kombinerer det eit slags historisk materiale med eit evig religiøst materiale og eit heilt sånn personleg nåtidnivå midt i. Ja. Så det derre altså så kva tidsnivå er det eigentleg religionen utspeler seg igjen? Men la oss gå vidare til akkurat dokker stiller spørsmål om tidsnivået her altså kor me er hen fordi at me altså bok bokverk handlar jo om ulike ting. Det eine er sånn at dei har trykt boka altså metoden dei gjer det på som gjer masseproduksjon og så er det utsjåande det visuelle som me ser her. Og så og så er det tekstens innhald og me må jo anta ville eg tenkt reint sånn logisk at når du då lagar dette gigantprosjektet og dette skjer jo det var derfor eg nemner reformasjonen i innleiinga og. Altså dette skjer jo berre tiår før boktrykkarkunsten riv den katolske kyrkja av makta i Noreg kongeriket Danmark-Noreg og delar av Nord-Europa ikkje sant og kor les bibelen sjølv les teksten sjølv trykkar flygeblad i store mengder mogleggjer protestantismen reformasjonen. Og her er det då den katolske kyrkja som masseproduserer ein liturgi. Og då og det bringar meg til innhaldet altså ein vil jo tenke at ein nå då standardiserer ein liturgi at ein bruker dette på ein eller annan måte sånn at sånn skal kyrkja vere sånn gjer me det tar grep på ein eller annan måte. Og då er spørsmålet innhaldet i teksten Espen altså korleis står liturgien i Missale og breviariet i forhold til den som var før? Ja altså grunnleggende for liturgien i Nidaros var den store Nidaros-ordoen fra tidlig tolvhundretall og den holdt på å si den gir retningslinjer for både Missale og breviariet.  og men det gir jo ikke hele tekster det er jo det gir jo begynnelsesordene så man visste hvilke tekster som gikk inn rett og slett så du da får man både messens og tidebønnenes liturgi. Og Skal vi berre definere ordoen her? Altså ordo ja retningslinje egentlig den det er jo en veldig stor og omfattende bok i den trykte utgaven. Den er noen hundre sider så. Og det er klart at det altså disse to bøkene er ikke nøyaktig følger ikke ordoen nøyaktig hele veien altså da det er det er gått tre hundre år så man har nok hatt en viss utvikling. Og den er vel ikke sånn skikkelig undersøkt i detalj altså det å og det er jo også tekster i Missale som ikke fins i ordoen for eksempel om en legende om tornekronen fra som er norsk fra tolv syttitallet som jo kom etter ordoen er jo da. Men det er vel mer en jeg vil det må være en mer altså videreutvikling altså det er ikke noe. Men du seier at sidan denne ordoen eksisterer så er liturgien allereie standardisert så det er ikkje den fyrste standardiseringa av norsk liturgi. Det er berre ein modernisering av det som allereie har vore. Er det sånn? Ja men det er det er andre aspekter i dette for majoriteten av de bøker som er dokumentert i Norge altså da er da gjerne i form av løse fragmenter i Riksarkivet. Og det der er sikkert et par hundre missaler eller kanskje vel så det altså det vil ta litt tid og jeg tror jeg kom til hundre og sekstisyv en gang men nå tror jeg det er identifisert flere og majoriteten av dem havner på ellevehundretallet. Men så har man jo også noen ut på tolvhundretallet så finnes det missalefragmenter som følger ordo altså allerede veldig tidlig. Så og det fins en del bøker fra Oslo og Bergen bispedømmer som Lilli Gjerløw publiserte om da som var rett og slett tidlige messebøker altså også paleografisk skrevet i Norge.  ellers så er det jo veldig mange andre lag altså det er jo noe det er jo ting fra tusentallet altså ja.  Det betyr at me har ein liturgi som eksisterer. Den er her det i missalen er det justeringar men det er trykkarkunsten og det å spreie han og den effektiviseringa som ligg i det at dei blir like. For det at altså til forskjell frå at du kan det viss eg forstår deg riktig Espen så kan det godt ha funnest eller mest sannsynleg ha funnest tolv til femten hundre missalar i norske kyrkjer før missalen kom for alle har hatt ein messebok men dei har ikkje vore identiske. Sjølv om liturgien er nokolunde lik så er det manuskript, handskrifter variasjonar, aldersforskjellar og så vidare. Nå blir det likt. Nå får alt likt. Alle får nytt på ein gong. Ny lærebok, den kjem her. Her er Tegn i tiden to ver så god.  Og innleiinga seier at det står så dårleg til og vi har ingen bøker og dei er som gamle og elendige og utdaterte alle saman men det.  Det er retorisk altså nå regner man vel kanskje med at altså vi vet jo ikke riktig hvor mange bøker hver kirke har hatt. Men altså forske forskrifter fra England for slutten av tolvhundretallet og Norge var veldig ofte likt på England de regnet med en kanskje en åtte ti bøker og noen hadde mer og andre færre. Også kan man jo se på de islandske måldagene altså inventarlistene fra tidlig trettenhundretall og da ender man jo gjerne opp. Men jeg skrev vel en gang i bok som het Latin Manuscripts of Medieval Norway at jeg regnet vel med at kirkene i hvert fall eide en fjorten femten tusen bøker.  altså håndskrevne ikke da regnet jeg ikke med trykkene altså det altså det altså det er et forslag med visse reservasjoner men  ja. Så det finst bøker i store mengder men dette er openbert ein standardisering og ein tiandedel av viss Espen har rett då mellom ein tiandedel og ein åttandedel av den samla bokmengda som fanst før dette tidspunktet i eitt trykk og det er berre ei av dei.  og så kan du dobla det og seie at ja men til saman så er me opp på tjuefem prosent cirka av det som har funnest bøker før i dette trykket som Valkendorf gjer. Men så sa du noko Bente som du må forklara for du sa at missale-boka var i bruk til om lag femtensytti og då kjenner eg at då gjer eg sånn igjen fordi at eg har lært at mellom femtennitten og femtensytti har det vore reformasjon. Og då har dei skifta både språk og truvedkjenning og veldig mykje anna så korleis kan dei ha den same messeboka? Dei brukte den det er jo det er jo på ein måte ikkje alltid eit sånt reint brott med reformasjonen. Reformasjonen var jo mykje ein politisk hending og ein administrativ hending eller eit nokon seier jo til og med at det var eit slags kupp då at Danmark på ein måte tok Noreg og overfalle Noreg for å få ut ressursar.  men så det var ein slags kontinuitet og dei og i messene prestane var jo der ikkje sant det var jo dei same gamle prestane. Dei ble jo omskolert til ein viss grad og etter kvart, men dei brukte jo dei bøkene dei alltid hadde brukt. Og alterskapa hang i dei fleste kyrkjene og mykje av praksisen var jo den same så det var på ein måte ikkje nå er det reformasjon altså på var alt annleis og alt var nytt så det var praktisk.  Det var det var altså det du seier at reformasjonen sånn som me har lært om han er eigentleg ein politisk hending og religiøst sett så fortset dei i stor grad som før. Dei kan ha messe på latin framleis, dei les frå dei same og så vidare. Men kva tid kvifor går han då ut av bruk i femtensytti Messer på latin ble feiret i Norge i hvert fall til sekstennittini faktisk. Altså du kan si før prekenen og det altså det sekstennullfire så ble det innført en ordning at man kunne ha. Altså nå vet vi jo ikke altså jeg vet jo ikke riktig hvilke bøker de brukte men altså det var mye mer latin lenger altså det er ikke slik at så kom reformasjonen og så vips så var Men var det ikkje periodar her kor det var forbydt å bruka latin altså offisielt sett? Nei. Aldri? Det var det ikke. Så mytologien om abrakadabra og så vidare det er berre er mytologi det er tull. Det er det er mytologi. Helge Fæhn skriver at man det var i hvert fall til sekstenåttitallet og helst til sekstennittini.  Autorisert bruk av latin i norske kyrkjer i messe. Ja Og kan då teoretisk sett missalen ha vore i bruk i Setesdalen framleis i fram til då? Ja teoretisk i hvert fall så altså det ble jo liggende i kirkene og. Altså i Røldal var dei katolikkar til godt ut på attenhundretalet. Setesdal er litt meir kommunikasjon. Det er litt meir kontakt med omverda. Om Setesdal så seier dei at dei blei ikkje kristne før dei fekk telefon. Nei Nei så dei kan ha hoppa over alt dette.  Men sant det som men ein ting er jo då at ein kan strekke kontinuiteten i dette fram til langt utpå sekstenhundretalet og slutten av sekstenhundretalet. Men noko av det slåande her er jo også at liksom bruken av trykkarkunst normeringa av truslivet og sånn derre stadfestinga av makta som ligg i boka trekk jo også det som for oss vil likne på reformasjonstrekk lenger tilbake i tid også sant med den der insisteringa på at det her nå blir det ordning. Og er det sånn? Er dette herre ein er dette ein altså i kva grad er dette ein røyning på å reformere liturgien og kor spesiell er den norske liturgien i ein vidare europeisk samanheng? Altså det man kan si er at det er vel aller mest er det sånn jeg oppfatter det da så er det et forsøk mer på å standardisere liturgien. Altså det er klart at altså trykkeren skriver forordet til Missale. Han har jo rett i altså han har rett i det at det er veldig mange gamle bøker. At det er så få bøker er kanskje ikke riktig og det er kanskje en veldig hovedvekten på ellevehundretallet i det norske materialet som kan ha vært nå vet nå tviler jeg på at Valkendorf eller Olav Engelbrektsson kunne datere manuskripter til ellevehundretallet. De ville bare anta at de var veldig gamle. Så altså paleografi er jo en mer altså er en nyere vitenskap sånn sett så. Men altså Erling spør om det er norsk liturgi i som er annleis enn la oss seie ein svensk dansk nederlandsk fransk tysk. Ja. Ja. Altså det mest innlysende er jo for eksempel at da det er jo da en veldig altså det er jo en sterk vekt selvsagt på norske helgener i Sanktorale men det men det er også andre ting i Nidaros for eksempel Swithun i tillegg til breviariet.  der er det jo tekst som er eldre enn tusenogsekstiseks altså før normannernes erobring av England som ikke vil som ikke dukker opp noe annet sted nesten etter tusenogsekstiseks. Så vi har jo. Så den så det er du finn som historikar då og ikkje teolog så kan ein gå inn å spora ting i kva for ein helgen vel dei kva for ein tekst vel dei kva for ein salme vel dei og seie at ja dette er den same som i Winchester altså for eksempel med Sankt Swithun. Me må anta at det er ein kontakt med Winchester som gjer at det er Winchester og Nidaros som har dette og så vidare.  så du kan spora ein teologi eller ein liturgi då som skil seg frå den som ein ville funne i Marseille på same tidspunkt. Og kan ein sant viss eg forstod deg eller viss eg forstod dokker rett sant når vi har snakka om at dette her tidlegare i dag, så inneheld Missale eit større ein eit større utval av sekvensar altså sånn derre utskiftbare delar av messen enn ein kjenner frå nokon annan stad ikkje sant. Ja altså det er jo altså sekvenser og det er et liturgisk sangparti som kom foran evangeliet. Og sekvensrepertoaret i Nidaros er veldig stort altså det i Missale så er det bare førtito sekvenser men i Nidaros-ordoen tror jeg hadde var det hundre og atten altså. Og kva betyr det betyr det betyr det ein liturgi som føyer seg tettare inn mot dagleglivet altså er det ein eit trusliv som vil vere tilpassa fleire situasjonar enn vanleg? Altså du det tør jeg ikke si rett og slett. Altså det man kan si er jo at det var ikke bibelske liturgiske men ikke-bibelske tekster i sekvensene da så. Men om det har så mye med dagliglivet å gjøre det tør jeg ikke si rett og slett ja så men det som er bemerkelsesverdig i Nidaros er jo er det høye antallet rett og slett og det har fått internasjonalt oppmerksomhet for det kom en bok for en ti femten år siden av en gruppe internasjonale forskere om Nidarossekvensene og da er tydeligvis et unikt og stort material og da. Men de prøver jo da å spore retten også til forskjellige deler av Europa hvor sånn musikalsk og ja tekstmessig. Før me går vidare det er to ting. Erling du som har peikaren nå kan du bla litt sånn at me får sjå litt inni boka og. Me har ennå berre komme til initialene der ja. Bente eg vil litt tilbake til sjølve boka. Me har etablert at den er trykt i eit grassat stort opplag. Den er trykt for Noreg det finst to sider på norsk eller på norrønt i han. Det me er nå på liturgien og den baserer seg på Nidarosliturgien så det er alle desse tinga her, men den er jo ikkje trykt i Noreg. Den er trykt i høvesvis København og Paris. Det skal ennå gå viss eg ikkje husker heilt feil hundre og femti år nesten før me får ei trykkpresse i Noreg. Ja minst. Minst. På Island fekk dei ein ti tjue år etter at den var oppfunne og me var to hundre år etter. Men sjølve prosessen av å trykka boka altså Erik Valkendorf sit i Trondheim får trykt dette ut. Kan du fortelje litt om det altså kva skjer når ein bestiller ei bok? Bestiller bok ja han reiser jo ikkje ned sjølv, men han sender ein på ein måte ein som skal passe på og då er det jo denne herne Johannes Rev som er sekretæren hans på ein måte og han er i Paris for dette er eit breviarie og det blei jo trykka i Paris. Og han reiser til Paris og studerer og er der vel i to år og passer på eller passer på eg veit ikkje heilt kva han gjer men han er iallfall der og. Leser korrektur. Ja han gjer sånne ting blant anna ja. Ja. Så han altså overvaker trykkeprosessen. Ja han overvaker trykkprosessen og han ja han kanskje på med bilde og sånt eg veit ikkje heilt kva han. Er det ein er det ein stor investering for erkebispesetet å gå til dette skritt og trykka? Det er det jo det er jo veldig stor investering. Dei satsar jo masse på dette her. Ja. Det viser jo på ein måte kor viktig det er og dei og dei trykker jo hos og Valkendorf har jo veldig gode kontaktar og dei er i kontakt med dei fremste trykkarane i Paris. Og så sa då viser dei til gode trykkarar ein som er Johannes Kerbriant og så trykker desse her og dei er liksom gode solide handverkarar som er liksom på høgde med nesten det beste i Paris.  og Paris er jo ein by der dei er veldig gode på å trykke bønnebøker og pasjonaler.  Og missale er trykt i København? Ja av Paul Rev som er broren til denne her Johannes Rev. Så den eine plassen så denne Johannes Rev sit godt i det. Han får trykt den eine boka hos bror sin også får han ha to år i Paris kor han liksom står og ser på trykkpressa og elles drikk vin og har det fint. Ja. Ja og han er og han kjem og i Amsterdam denne herne tredje boka som ikkje blir noko av der sit opptrer jo han og på denne kontrakten i april femtentjue. Ja der Så han er på ein måte han er overalt. Han er overalt. Han som er regnt som ein skurk? Ja han er regnt som ikkje heilt Så er det den ja så det er den tredje broren Mikkel som er som er sit endå verre i det men. Men han har ein agent ute denne Johannes Rev som er ute og trykker og som trykker hos bror sin i det her høyrast altså så suspekt ut. Skal me berre seie det at i dag så hadde Riksrevisjonen komme med ein gang. Det hadde ikkje gått og i Paris og trykke det. Nå må eg berre spørje dette spørsmålet eg ikkje veit svaret på men veit me korleis bøkene kom frå Paris og København til Noreg? Ja dei reiste jo sannsynlegvis med båt då. Det var jo det den lettaste måten å kanskje la på Seinen ut til kysten med prammar lasteprammar og så gjekk dei med enten koggar som var litt saktegåande eller med raskare båtar kanskje med koggar for det var jo ganske mykje dei skulle frakte. Og då opp til Nidaros for det må ha vore ganske det er det er litt last i den koggen viss dei kjem samtidig. Ja det er jo det og. Det er veldig mykje og spørsmålet er jo det er vel uavklart om dei batt inn dei batt kanskje inn ein del i Paris. Og viss du bind dei inn så blir det jo straks mykje tjukkare og tyngre så det nokon blei antakeleg bunde inn og så kanskje resten blir bunde inn etter kvart, men det er vel ikkje heilt klart. Det veit vi ikkje noko eksakt om. Sannsynligvis altså vi vet jo at altså breviariet regnes som innbundet i Paris og de innbundne eksemplarene som finnes er nok definitivt bundet inn der. Men det er veldig det er jo en diskusjon om hvorvidt Missale ble bundet i København eller i Nidaros.  altså problemet er handler om økonomi. Altså det vanlige var at hvis man bandt inn altså på trykkestedet så var det sjeldent hele opplaget. Altså det vet vi ikke.  en annen ting er det at altså Missale har jo vært det antas vanligvis å være innbundet i Nidaros altså problemet med å binde det inn i København og et stort opplag i stort format. En ting jeg vet ikke om Paul Rev selv drev med innbinding. Det vet jeg rett og slett ikke og jeg vet ikke om det er om han så gjorde det om det fortsatt fins originalbindinger av Paul Rev. Men det er et problem i den norske økonomien og det er det at store kontantbeløp var krevende, altså det var mye enklere for erkebiskopen å gjøre dette innenfor holdt på å si nærmest sin egen husholdning eller en slags bytte av tjenester i Nidaros altså. Og det er jo funnet bokbinderutstyr ved erkebispegården. Det du seier nå er at rett og slett me er på eit tidspunkt i historia kor du bestiller og lover å kjøpa bok. Den må du betale cash for det må skje i København. Du har ikkje nokon trykkpresse.  og det å skaffa kontantar til å og binda inn når du og har ein bestilling i Paris sjølv om du er erkebiskop i Noregs aller mektigaste organisasjon og verdas historisk sett sterkaste organisasjon på det tidspunktet, så kan det rett og slett vere at det då var det betre å få det opp og binda det inn hos deg og betala med korn og kyr og smør og bytta enn å prøva å oppdriva cash. Ja. Ja for då kan ein jo og tenke at dei som skulle overta bøkene i kyrkjene kanskje ville ta dei og få Kunne gjere det sjølv å gjere det same som me ser på Missale her nemleg å ta den gamle missalen og seie at nå er me ferdige då kan me sy den fint rundt og så har me noko å binda inn med.  for Paul Rev kan vel ikkje ha bunde inn med missalen frå som me såg i det eksempelet her i ryggen. Altså bundet inn. Med altså med viss bøkene er innbunde med gamle missaler altså gamle kyrkjene så har enten han Paul Rev kjøpt opp eit helsikes masse gamle messebøker eller så er det meir sannsynleg at det har skjedd lokalt på staden då.  Ja nettopp.  ja. Ja. Ja. Jeg tror det. Ja. Altså det vanlige var faktisk at bøker ble levert i materie men ja. Men kan du bla oss vidare Erling har me meir bilde eller er det  Ja litt ja sant vi har nokon veldig bra bilde her altså. Sjå her har dokker ei side. Sånn ser Missale ut. Stemmer ikkje det eller er det Jo det er ein missale. Det er Missale. Men det er veldig rar side. Ja var det så rart du tenker det. Nesten for at det er akkurat som at det er noko som manglar her oppe i høgre Ja det manglar jo ein bokstav og det manglar jo ein bokstav i teksten og for der er viss dokker ser heilt øvst i tekstfeltet under der det står kan du bruke den tingen din? Då skal det eigentleg nei på bokstaven der står der ein E heilt øvst og det skal eigentleg det manglar ein T. Det skal stå T og så vidare.  så det manglar heilt opplagt ein T og når eg såg der så er der eit tomrom så ein tenker jo liksom her kunne dei jo berre trykt ein T og det har dei gjort i Lund Missale så har dei trykt ein fin T. Men den er jo T-en er jo på sida Ja ikkje sant det er jo det ein det er det liksom ein ser at dette her er jo eit typisk T-kors det har jo det er berre det ser ut som ein T. Ja.  Og så ein kan jo tenke seg at dette bind sidene saman ikkje sant. Det som manglar står på sida ved sidan av. Og her. Men då er det rart at dei har latt den ruta stå open.  Ja det er veldig rart og dette herne tomrommet er jo større enn dei andre missalene sånn som ja i København og Lund og Åbo. Så det er det er veldig rart at dei har laga så stort. Eller tenker dei at det er på ein måte ein slags overgang mellom den trykte boka og den handskrive boka at det er. Du skal fylla inn sjølv.  Ja du. Det er nok en typografisk effekt. Altså det i mange altså mange tidlige trykk så har man jo faktisk satt av plass til å fylle initialer. Det er ikke gjort i noen eksemplarer av Missale og alt er trykt altså alle initialer er trykt.  men det men det er nok men altså dette har jo Rev det er krusifikset der har han overtatt fra Matthæus Brandis som trykte København-missale i femtenti. Ja Og det er så det er det er det er brukt tidligere. Men dette er nok mer enn typografisk effekt det er ikke ment å fylle i en initial manuelt der. Men det er jo morosamt vi ser jo eksempel på at folk har prøvd å fylle dei ut sjølv då og det er jo veldig freistande meir eller mindre vellykka bokstavar som er satt inn for det er jo sånn at ein føler det er jo eit tomrom der. Og kvifor har dei satt av så stor plass? Men det finst eit anna tomrom her kor dette er sjølvinnfyllingsbok viss du blar litt Erling for eg trur me har notelinjer her og. Har me ikkje det? Og her fordi at dette er jo ei bruksbok kor ein skal og altså i løpet av ei messe så skal det syngast og spelast og då er det jo ikkje berre tekst då er det og musikk og då får me dei sidene her. Og det var det at Paul Rev hadde ikkje han kunne ikkje trykke notasjon eller noter så desse her måtte jo fyllast ut for hand. Og her ser du nokon verkeleg har slått seg laus eller gjort feil eller dokker ser på denne borden  så her er det og noko har dei gjort og noko har dei ikkje gjort og dei missalen eg har prøvd å sett på ein del av missalene for der ligg og digitalisert på i København der ein kan sjå på ganske mange og nokon har ikkje noko i det heile tatt mens andre har det meir eller mindre kva dei har fylt inn. Så er det noko som er veldig stramt og flott då er ikkje mykje sjølvutfylling.  Ja det er veldig flott. Nei her er alt fylt ut frå før så det er og det er sånn typisk sånn ein ser i bønnebøker som er trykt i Paris så ser ein desse herne rammene rundt. Og viss der er og det er jo ein veldig flott forteljing ja. Eg ønskjer berre for dette viser jo synst eg veldig tydeleg at desse bøkene framleis er ein tid i boktrykkarkunsten kor ein og skodar bakover altså ser mot dei handskrive kodeksane og kyrkjebøkene kor du har illuminasjonar kor det er ein kunstnar som uttrykker seg for på ei trykkeplate. Og gjer den der borden der. Dei fant fort ut at det skulle dei slutta med. Ja det ja men det er jo viktig informasjon då som ligg liksom og her i det våpenskjoldet men her ser ein jo og heilt nedst så ser dokker varselet eller engelen som kjem til Maria som ligg der. Og så er det dei to fyrane på sida som er litt sånn uklare kven eigentleg er. Og så ser ein på ein måte den gammal dette er jo frå det nye testamentet det er jo det nye som kjem den nye pakta og så er det på ein måte her ser ein stadane frå fyrste mosebok der gud er den store skikkelsen som står på sida i midten og held handa opp. Også ser dokker over den så ser dokker ein sånn engleskare, men under så ligg der to englar og ein av dei har tydeleg eit horn. Så dette er liksom dei falne englane det er dei som har ja falt ned frå  Kven er kven er denne teikninga meint for? Den er meint dette er jo ein bok for prestar. Men er det trur du teikninga er til presten eller er det sånn at når nokon ser at presten les ei bok og så ser dei teikninga? Ja at dei vil det ja for at du kan jo tenke at nokon tok denne boka som ikkje var prestar og begynte å bla i han. Det kan jo ein tenke med alle bøker men om dei skjønte det Ja. Men det er jo ting som er kjent då frå kyrkja dei har møtt før og kjenner til. Og det er jo det på ein måte sjølv om dei ikkje alle skjønte latin så hadde dei høyrt det så mange gonger og sett det praktisert så dei kunne det på ein måte då og dei skjønte det så det kan vere at då dei så desse teikningane så har det komplementert teksten. Så det er i alle fall lett å tenke at denne boksida er mynta på Gerhard Munte for dette er ein design som ein vil kjenne igjen frå jubileumsutgåva av Snorre med desse herre bordene rundt. Har det vore ein sånn? Men altså der Gerhard Munte-estetikken kjem jo frå eit stad.  Ja men Erling me nærmar oss me er eigentleg på overtid  Ja men sant vi må berre høyre nå må vi spørje Bente som har reist med desse bøkene berre heilt kort sant fordi at ho snakka om at dei kanskje reiste i koggar viss dei har god tid og i dag er dei i koffertar.  Vi reiser i koffertar som er klimaregulert sånn og er der er masse sånn emballasje inni dei så dei ligg veldig støtt og der er hengelåsar på koffertane og vi er alltid to og vi ser på det heile tida.  og dei er men eg må berre seie at. Også har du sånn handjern som lenkar dei fast ikkje sant? Ja men ja nei det nekta vi ja  Ja det. Ja men dei er lenka saman to og to. Ja. Ja dessverre. Men eg ville berre seie at noko av det eg synst er fint med å reise med bøkene det er at vi reiser med dei eksemplara vi har som vi har i våre magasin men eigentleg så tenker eg at bøkene kjem litt heim.  for det er jo på ein måte dei har jo vore i alle desse kyrkjene rundt omkring ikkje sant eg var i Bergen og snakka for femte- og sjetteklassingar og det var i Jesu Kristi nei Kristi krybbe skole rett ved sida av Mariakyrkja.  så dei tok liksom den at her i den kyrkja rett ved sida av deg liksom for rett ved sida av alle i Ørsta der vi har vore i Sarpsborg i Stavanger og i Hamar så har dei hatt desse bøkene. Så dei høyrer på ein måte til der og sjølv om dei ikkje er der nå.  Espen teksten som me har vore inne på her er altså på latin med og utan variasjon med og utan norrønt tilsnitt og så vidare. Espen jobbar altså og på å fullføra eit gigantisk prosjekt som blei iverksett i mellomkrigstida som var å laga ei ordbok over norrønlatinen. Det har vore litt stillstand i etterkrigstida på det prosjektet men me jobbar med det nå på Nasjonalbiblioteket for å fullføra det sånn at norrønlatinen skal vere tilgjengeleg for andre enn berre Espen i heile verda eigentleg ville vore greitt.  men spørsmålet mitt til deg Bente har reist med bøkene. Bøkene reiste i si tid og var ute i kyrkjene. Me må jo anta at dei tolv hundre eller femten hundre prestane som skulle halde messer forstod latin sånn nokolunde sjølv om det ikkje er nokon garanti for det heller viss eg viss der er ein kontinuitet frå tolv-trettenhundretalet. Men kven var det som beherska latin i Noreg i femtennitten? Altså det var nok mange som eller mange og mange altså det men det er nok flere enn vi tror. Altså vi vet jo at for eksempel når italieneren i Lofoten så kunne han snakke på latin med den lokale presten. Altså det var den måten de kunne kommunisere på og altså latin var altså i utenriks altså i kontakt med utlandet så var jo latin en selvfølge. Og da det er jo altså til og med kontakt med Russland foregikk på latin i norsk middelalder. Så det betyr at prestane snakka latin eller sånn nokolunde diplomatar handelsfolk.  Ja de norske kongene det er noen og flere av dem vi vet holdt taler på latin Håkon den femte Magnusson for eksempel. Ja og men når me er i femtennitten trur du at Christian og Hans kunne snakka på latin? Ja på den tiden det var vel var det ikke Christian den første var det ikke jeg tror det var ved pavestolen så sa de at han at han var et vakkert dyr det var bare så synd han ikke kunne snakke. Nettopp. Nettopp. Ja ok. Men jeg tror at kongene etterpå de kunne det og vi vet at for eksempel den russiske tsarens utsendinger til Sten Sture i Sten Sture og de russiske diplomatene snakket sammen på latin.  Det er interessant for det betyr at ein må og anta at både høgadel men kanskje og lågadel beherskar latin som ein del av danninga. Stemmer det Bente? Trur kva trur du? Erling kva trur du? Du er historikar. Du er professor. Du må vita det. Ja eg veit det.  Ja men du vil ikkje seie det? Nei Nei men sant altså folk med folk med utdanning vil jo i ein eller anna form ha lært latin. Ja. Og kor mange kan det ha vore sånn på titalets anslag. Eg trur Espen veit det.  Altså det er klart at ja jeg skrev om kapittelet om latin og gresk for Norsk språkhistorie så jeg så litt på det der, men det var veldig vanskelig å få noe slags statistikk. Men altså det er veldig mange eksempler på latinbruk altså for eksempel ved Håkon den femte Magnussons hoff altså en stormann reiser seg opp og holder en tale på latin så spretter Håkon den femte Magnusson opp og svarer med en lang tale på latin. Altså Håkon Håkonsson lot lese latinske bøker for seg på dødsleiet og Olav Kyrre håndterte rundt tusenogsytti latinske kodekser altså så vi har det gjennom middelalderen. Men jeg vil regne med at det har nok vært en del latinkyndighet altså ved hoffet for å si det sånn altså og det har nok vært Alva Tornberg for eksempel som ambassadør i London kommuniserte på latin. Då me må kunne anta at utifrå det at me ikkje veit kor mange men antakeleg og det er interessant Bente for fyrste gong du viste meg så trudde eg det var folkespråk. På slutten av tolvhundretallet.  Men sidan det er femtennitten så vil eg då tippa at utifrå det eg høyrer dokker seier av dei to sidene som då er skrive på norsk eller men som då er norrønt og dei resterande ni hundre pluss fire fem hundre sidene som er skrive på latin, var det antakeleg fleire i Noreg som las latinen enn norrønten når det kom ut. For i femten nitten så er det ikkje mange i Noreg som forstår ein norrøn tekst. Altså parallellen her må jo vere sant at framleis så har du ikkje fått eit nytt lovverk etter Magnus Lagabøtes landslov som vi har snakka mykje om her før og dei treng jo dette her sant for samfunnet utviklar seg sjølv om lovboka står stille.  og då veit vi at særleg når då bøndene fekk ansvar for å dømme på bygdetinga så sleit dei med å lese loven som sirkulerte i ulike avskrifter og litt sånn ad hoc omsetjingar så då er det jo heilt klart eit akutt problem at dei ikkje skjønner kva som står i loven men det er jo då frå femtennittitalet. Ja så eg er litt tidleg ute. Nei men der svarer eg deg berre for at du ikkje kan svare på ja.  På det andre spørsmålet. Det siste spørsmålet før me skal gi oss dei som vil sjå bøkene kan gå inn etterpå. Dei ligg rett i syninga der og eg anbefaler folk å gjere det men det er eit spørsmål til.  dette er dei to fyrste bøkene på norsk. Veit med kva tid dei den tredje og den fjerde kom ein trykk bok trykte bok i Noreg? Kor lang tid tar det før dei gjer det igjen? Ja det er den som blei trykka i sekstenførti førtitre ja. Og da er det ein danske som kjem og trykker.  Og det er ganske interessant altså me snakkar om altså femtennitten desse to kjem og så snakkar me om hundre og tjue år før trearen og firaren kjem og ennå fleire år før den fyrste trykkpressa kjem faktisk til Noreg.  så det er desse to bøkene er unike på veldig mange måtar og sånn at dei står heilt aleine i starten av norsk bokhistorie som i dag har i år har femhundreårsjubileum.  skal me seie at det var nok? Sei at det var nok! Det er mange ting å seie til det men nok er nok. Bente og Espen tusen takk for at dokker kom. Tusen takk til publikum. Eg anbefaler alle å gå og sjå i utstillinga etterpå viss dei ikkje har gjort det og viss dei har gjort det ein gong gå og sjå ein gong til. Tusen takk for oss.