messages: DNA-et vårt er det same frå vi blir fødde til vi parkerer tøflane og kler på oss trepyjamasen, eller kor sant er eigentleg det? Therese Haugdal Nøst, takk for at du kjem hit og velkommen Jo Du er postdoktor ved Institutt for samfunnsmedisin, opphavleg feltbiolog du har tenk å prøve og forklare til meg og Marit. Før du før du kom inn i vårt studio så diskuterte vi litt noko som vi researcha på deg, nemleg at DNA-et i kroppane våre kan endre seg på ein eller anna måte, og det var litt sånn derre, det var litt merkeleg. Eg trudde DNA var noko som var sånn absolutt det liksom uansett kva som skjer i livet ditt, DNA-et blir_verande det same. Det er i ditt DNA liksom. Ja. Det er ein sånn ein saying. Har du lyst å forklare korleis ein kan forandra på det? Jo nei det er jo som du seier, DNA-et er jo litt fast, og det er jo det som er så fasinerande fordi DNA-et er jo det same i alle cellene dine, så korleis i all verda har du då ein augecelle og ei levercelle og eit hårstrå når DNA-et som ligg bak det er akkurat det same. Ja. Så cellene har fått ein kode som dei behandlar på ulikt vis, og då bruker eg å forklara det med at som ei notebok så er DNA-et, så på kvar sånn notestrek så står det jo koda inn kva det betyr og viss du kan å spela eit instrument, så kan ein ta den notelinja og spela det, men det blir ulikt om ein gir det til ein trompet, eller om ein gir det til eit piano så blir jo det litt annleis. Og all cellene har ulike notesekvensar som dei spelar av, men noteboka er den same, men ei celle den kan spela ein song, og ei anna celle kan spela ein anna song. For så at då det som blir_verande heilt identisk uansett korleis du vrir og vender på det, er melodien, altså tonehøgd og sånt, men du kan forandre på uttrykket? Yes. Riffet på gitaren for eksempel til Eric Clapton, eller altså det. Kan du forandre på tempoet og lydstyrke. Ja sånn at det som då er det kan endre nokon små ting i DNA, og det har ein gjerne høyrt om då som mutasjonar som skjer at den koden endrar seg bitte litt. Ja. Men for deg så er jo alle cellene dine allereie ute i verksemd, så det er kjønnscellene sine mutasjonar som vil ha nokon ting å seia for ditt avkom, men for deg sjølv så er jo alle cellene utskiftbar heile tida, men epigenetikken styrer då uttrykket til noteboka i kvar celle. Det er veldig interessant altså epigenetikken styrar uttrykket. Alt er så episk i vår tid så film er episk og vêret er episk og maten er episk. Ja. Kva betyr epigenetikken? Ordet epi betyr berre over, så det er det som ligg utapå DNA-et, sånn at DNA-strengen er jo gjerne ein sånn vridd stige som ein har sett bilete av, og så ligg då epigenetikken som innpakninga. Og jo meir innpakka, jo mindre tilgjengeleg er jo DNA-et, så kvar celle har ulik innpakking sånn at ein kan gå inn og så få ulikt genuttrykk fordi at cellene har ulike delar tilgjengeleg, og det kallar ein då epigenetikken, det som ligg over DNA-et. Og epigenetikken er sånn sett volumknappen i noteboka, så det er kor høgt speler du, så kvar gen kan liksom skruast av og på med genetikken, så kor mykje du får av det den gensekvensen er liksom epigenetikken. Ja det er den fløyelsmjuke kva heiter det for noko sånn derre nei eg prøvde å komma på eit eksempel på eit soft instrument og så og så setja det i kontrast. Ei harpe? Faen eg var ikkje så fornøgd med meg sjølv. Det her burde eg vita. Eg kan namnet på nok instrument. Men det som det som eg kanskje synest er litt sånn vanskeleg å forstå det er altså epi det er det som er over så eg forstår at det er ei ramme rundt DNA-et så det kanskje beskyttar det. Men så men så er viss det må beskyttast så er det jo for at det kan påverkast. Yes. Altså elles så hadde det jo ikkje trengt å beskyttast. Nei så det den stabiliteten som ligg i DNA-et for at det skal vera fast er jo veldig avhengig av at det er pakka inn, sånn at viss ikkje så hadde jo DNA-strengen vår vore ganske utsett og sårbar, viss den ikkje hadde vore så godt innpakka, og så har det jo og med lagringsplass å gjera, viss den ikkje er kveila opp og pakka inn så tar den jo stor plass. Men er vi er vi menneske i vårt kvardagslege liv, driv vi og pakkar opp? Ja og det er der det blir så spennande fordi at DNA-et er jo litt sånn fast som du seier, og det er jo den arvelege biten som vi snakkar om, men kvar kjem miljøet inn fordi miljøet kan påverka epigenetikken. Ja. Så korleis du lever livet ditt, kva du er utsett for både tidleg i livet og opp gjennom vaksenåra påverkar kva uttrykk du har gjennom då epigenetikken som eit eksempel på at miljø påverkar då uttrykket av det arvelege. Herleg for at no har vi liksom no har vi komme til det som er etter ein sånn litt lang intro så er det du forskar på då, så det er det eg kanskje burde ha sagt i starten, men du tilhøyrer forskingsgruppa i systemepidemiologi. Yes. Ja. Å seia det Ja som forskar på korleis ulike miljøeksponeringar påverkar kroppen vår. Ja. Og nokon veit vi og nokon faktorar er det no i totusenogatten nitten så er det såpass opplese og vedtatt at viss du røyker så påverkar du genetikken på ein miljømessig måte. Ja veit vi det? Eg veit jo at ein kan få lungekreft og bli sjuk av røyk, men eg visste ikkje at ein at det gjorde noko med genetikken det. Det er akkurat det her eg jobbar med. Ja. Så vi har gjort eit studie på lungekreft og sett på røykemarkørar fordi det epigenetikken då det er sånne små flagg inni DNA-tråden. Og vi har då sett på kor mange sånne flagg som vi kan knyta til, og så sjå då i blodprøver frå ein studie vi har, Kvinner og kreft, der vi har sjeldan materiale der vi kan gå inn og så i kvar blodprøve analysera den her DNA-metyleringa som eit eksempel på ein epigenetikk, sånne flagg, og sjå er dei ulik hos dei som røyker og dei som ikkje røykjer. Og saman med forskarar verda over så veit ein om mange sånne flagg som er knytt til røyking. Er du røyker no? Har du røyka før, sånn at det visast i epigenetikken om du slutta å røyka Har du røyka før Marit Eg har røyka før. Kva du ser viss du hadde sett mine gena eller mitt blod, kva du såg då? I Kvinner og kreft-studien så har ein vist at opptil tretti år etterpå så finn ein igjen sånne flagg som er knytt til om dei røyka, så sjølv om ein har slutta så går jo lungekreftrisikoen veldig ned med ein gong, men dei der epigenetiske markørane dei kan ein gå inn og sjå i lang tid etterpå. Og det påverkar ikkje berre det er ikkje vi snakkar ikkje berre om lungekreft. Vi snakkar ikkje berre om at røyking har noko har ein sånn epigenetisk innverknad som gir oss lungekreft men det er andre ting og? Ja vi ser mest då på dei markørane som har med den eksponeringa du har hatt då, sånn at vi prøver å finna markørar som seier nokon ting om framtidig sjukdom, men for å komma dit så må vi studera meir og kva vi skjønner av dei epigenetiske markørane om eksponering. Så vi har no då jobba mest med lungekreft og røyking og eg skal få lov til å fortsetta å jobba med det, men det finst jo mange studiar som knyter det til anna type livsstilsfaktorar. BMI, nokon ser på trening, nokon ser på. At faktisk så kan ein gå inn i epigenetikken og sjå kor gammal ein er og kor lang tid i livet ein har levd, og ein kan predikera altså estimera kor gammal ein person er basert på dei her markørane i ei blodprøve. Så du treng ikkje å vita det. Du kan få blodet mitt og så treng du ikkje vita kva tid eg er fødd og kor gammal eg er? Ein kan gjera det. Stilig. Jøsse namn. Ja. Å. Men dei er då ikkje nøyaktig nok til at ein bruker det til noko anna enn forsking per i dag. Det kan ikkje bruka det til å estimera alder på kven som helst. Nei så det er ikkje noko som politiet har fått Dei gjer ikkje sånt Nei. Nei fordi at det var eit stort gjennombrot innanfor både kreftbehandling og forsking i totusenogtre der vi fekk kartlagt DNA-et vårt. Ja. Og er det då liksom frå start til slutt i den her litle vindeltrappa som vi kjenner igjen frå bileta så veit vi kva alt er og korleis det skal sjå ut eller? Ja. Å det høyrest bra ut, men vi gjer nok ikkje det og sjølv om ein kjenner notesekvensen så har ein ikkje skjønt det derre med kva som står om volumet enda og kva instrument som tolkar kvar notesekvens. Ein kjenner liksom den genetiske koden som ein seier, men vi har enda ikkje skjønt alle ledda i at DNA-et ligg i cellekjernen til at du får eit protein ut i cella. Det er mange småsteg der som enda ikkje er heilt kjent. Eg har kan eg har litt lyst å gripe fatt i dette at du også er statistikar. Eg let som eg er Ja du let som du er statistikar for. Eg har brukt statistikk som verktøy oppigjennom det har eg gjort. Ja fordi at ikkje sant når du bruker statistikk i forskinga di, kor mange pasientar må du ha? Kor mange gonger må du gjere same øvinga før du har ein validitet som gjer at du at du kan seia noko fast?  no kan du no skjønner eg at vi er på antydingas nivå eller vi er på vi ser nokon teikn ja. Ja. Ja. Vi kartlegg akkurat no. Ja Vi har. Fortel litt om det der korleis! I heile Kvinner og kreft då, som er hundre og sytti tusen damer, så må ein opp i så mange damer. Av dei så har vi blodprøver frå cirka femti tusen av dei, og igjen av dei femti tusen så har vi no då venta i tolv år kanskje og vi har hundre og tretti lungekrefttilfelle, og så har vi funne nokon som ikkje har lungekreft. Og herre blodprøva gav dei før dei fekk lungekreft då, sånn at vi prøver og så sjå etter signal som er knytt til framtidig sjukdom men eksponeringstatusen i det dei gir blodprøva. Dei hundre og tretti fortel oss berre det fortel som det eg skal i gang med er eit forskingsprosjekt der ein prøver å gå utover Kvinner og kreft og sjå på tilsvarande type studiar sånn at vi får fleire. For vi må ha fleire, og vi må sjå om det er likeins andre plassar fordi det her statistikken inkluderer nokon ting som vi omtaler som omicsdata. Omics? Omics så og det er veldig mykje sånn artige namn ein kan henga seg opp i, men alt det der refererast då til som omicsdata, og for eksempel det der markørane for kvar blodprøve så har eg fire hundre og femti tusen tal. Sånn at ein må gjera ein god del statistikk og ein må halda tunga beint i munnen når ein held på med det her då, for kva har vi eigentleg funne ut? Og så er det litt som du seier då, kva har vi eigentleg funne ut imot kva kjenner ein om den genetiske koden og dagens forståing? Men femti tusen blodprøver. Ja. Og hundre og tretti som har fått kreft. Det er jo ikkje noko rasande høgt tal, er det Nei, men vi har norske damer sånn at heldigvis så er det ikkje sånn sett veldig mykje lungekreft iblant dei. Å ja ok. Vi er liksom på den andre den andre sida eller på den. Men i dag i Noreg då så er det jo like mange damer som menn som får lungekreft og damene har tatt igjen menn sånn at no er det likestilling i på lungekreftstatistikken. Det var ikkje vanleg for damer å røyke før på kva det var femti sekstitalet, sånn at det tidlegare så har lungekreft vore ein sånn typisk sånn gubbesjukdom men i. Nemleg. Men i min generasjon så endra vi på det der. Ja dokker Yes. Vi var likestilte Dokker tok sneipen. Vi tok sneipen Ja Det er sant. Men. Men er det altså vi har jo nemnt røyking for at det er jo ein ganske sånn kjend miljøfaktor. Og sterk ja. Er det og sterk ja ikkje minst. Er det andre sånn miljøfaktorar som folk kanskje ville bli litt sånn overraska over at påverkar den her som gir ein ekstra crescendo her eller ein liten stakkato der? Ja nemleg. Ja nei det er dei litt som du seier då dei intuitive sterke miljøfaktorane dei kjenner ein jo kanskje til at har meir påverking medisinbruk, sånn luftforureining, ja, men det kjem litt an på kva av dei her omicsnivåene ein kikkar på. Vi når vi kikkar på epigenetikken så er den nærare DNA-et. Den er meir stabil enn om du skulle ha sett på genuttrykket for eksempel, så eg har og vore mykje studiar der vi har sett på om kaffidrikking har nokon ting å seia for genuttrykket i blodet til damene vi har der og då. Fann dokker noko? Litt men problemet der er jo at dei som drikk veldig mykje kaffi det er dei same som røyker veldig mykje, så kva er det ein ser signalet frå? Der må ein igjen halda tunga rett i munnen. Ja det er vel der ein får liksom tabloide overskrifter når det ikkje det der er distingvert klart nok nei. Men du har jo den her altså det er jo litt sånn interessant. Vi hadde jo ein stor debatt rundt er du fødd sånn eller blir du sånn ikkje sant. Ja. Det var jo særleg kanskje knytt til Harald Eia sitt litt spekulative eller nokså spekulative tv-serie som kor han brukte metodar som sette alt ting på spissen ikkje sant når det gjaldt kjønn og kjønnsforsking og sånn. Ja. Det er altså sånn at vi er fødde sånn men vi endrar sånn. Ja. Er det sånn Og epigenetikken har litt meir i vorte sånn, at DNA-koden er meir eller mindre uforandra, men det du lever som det kan vera med å påverka epigenetikken din. Ja det har vorte sånn ja. Ja. Alt som er sunne vanar kan ein tru at har ein påverking på stabiliteten til det her då. Men viss vi då viss vi då tar dette her med at folk sluttar å røyke eller jenter kvinner sluttar å røyke og sånn så seier du tretti år enda tretti år etterpå så ser ein at dei kan få lungekreft, så det er ikkje noko håp. Dei kunne berre fortsette å røyke altså du. Jo det er det som er det fine. Lungekreftrisikoen dett eigentleg ganske fort, sånn at det er berre den påverkinga på epigenetikken som hugsar at du har røykt, men kva den funksjonelt betyr i kroppen som heilskap det kjenner ein jo ikkje godt nok sia det tydelegvis er sånn at lungekreftrisikoen dett med ein gong. Så i den herren den herre DNA-kjeda så etter kvart som åra går utan altså som røykfri så firast det eine varselflagget etter det andre ned også. Ja. Så nokon endrar seg med ein gong og nokon endrar seg sakte, og sånn er det litt med epigenetikkene då. Ja. Den er litt påverkeleg med ein gong og nokon ting er litt tregt, men den er tregare enn genuttrykket i alle cellene då. Ja. Men kort fortalt så kjem vi til verda med eitt sett med DNA, og vi forlet verda med nøyaktig det same settet med DNA. Yes. Nesten ja. Nesten. Ja og når vi reproduserer oss så det er der du seier at der kan det oppstå mutasjonar som Ja. Ja viss det skal ha nokon ting å seia for noko anna enn berre ditt liv så då på ein måte døyr du med den mutasjonen som skjedde, men viss den mutasjonen i ein av kjønnskromosoma så blir den jo med vidare. Ja. Er det nokon eksempel på det? Har vi altså er det er det blir det er det noko dårleg som blir med vidare eller er det noko svakt eller? Der har ein jo slumpspel ofte då sånn at det skal ein del til før det blir med vidare, og sånn sett så har jo kroppen reparasjonsmekanismar for å sjekke altså sånn korrekturlesing på DNA-tråden sånn at den kan reparera ting som har blitt skifta om i koden då. Ja Einegga tvillingar burde vel ha relativt same DNA-samansetning? Nemleg. Einegga er vel det same heilt det same ja? Er ikkje det Der skal koden vera akkurat den same. Heilt identisk, men så enkelt er det ikkje Ja, men så enkelt er det ikkje og der kjem epigenetikken for eksempel inn. Du kan styra korleis uttrykket av den DNA-tråden som er identisk blir uttrykt i cellene, så inni mors liv så kan to tvillingar ha det litt forskjellig, så når dei kjem ut så er dei ikkje identisk. Så dei kan ha dei er jo i same livmor og dei er jo dei får jo same næringa men korleis kan dei ha det? Den eine blir puffa bak og den andre fram, eller kva korleis har dei det? Litt sånn litt sånn. Å ja er det sånn rett og slett miljøet i og berre. Og der er då er då der miljøet kjem etter arven. Der har ein eit eksempel på at miljø kan komma og påverka genetisk kode som er lik. Ja. For det har eg sett i det eg liker veldig godt det britiske programmet QI som har gått på BBC og der mora dei seg veldig over ein katt som var klona. Ja. Og det herre avkommet då likna jo hadde ein heilt anna farge enn den herre stammora då frå genetikken, men då er det ein sånn type faktor at det er ein litt sånn anna prosess som skjer i utviklinga av det her fosteret då. Ja. Ja og no hugsar ikkje eg heilt kva den katta heiter, men eg ser ikkje bort frå at derre er eit døme på epigenetikk for derre mønsteret i sånn kattefarging det er ein epigenetisk mekanisme. Men du kva altså vi vil jo like å tru at den forskinga som drivast på UiT Noregs arktiske universitet at den faktisk er med på forandra verda. Kva tenker du om denne epigenetiske forskinga? Kan den har den potensialet for å for å gjera verda til ein betre stad å vere på? Ein kan håpa det. Nei det eg synest spennande det er at det her er markørar at vi er på jakt etter nokon ting som seier oss nokon ting om eksponeringa og om sjukdom, og per i dag så er ein ikkje der at ein kan seia at. Eg har tatt ei blodprøve av deg, du har sånne og sånne markørar i blodet så din risiko for den her sjukdommen i løpet av dei fem neste åra er forhøgd sånn at ein kan bruka dei her markørane til også si nokon ting om risiko for sjukdom før den kjem, og derfor synest eg det er spennande med lungekreft for eksempel. Den oppdagast for seint, og vi har ikkje noko bra verktøy anna enn den diagnoseforløpet som skjer i dag kor du går til legen med symptom som kanskje fangast opp tidleg nok fordi lungekrefttilfella er i stor grad med spreiing. Å.  Og då er du på ein måte komme for seint inn i sjukdommen. Til å bergast. Du må litt tidlegare med behandling, så viss epigenetikken og markørar som vi bidreg med å få fram kan bidra til at ein dag hamnar vi der så er eg fornøgd. Kunne ein funne ein måte og så reversere dei her markørane på at ein tok ein sånn her anti-røyk etterpå som påverka ja som påverka i motsett retning av det nikotinet og tobakk, tjære og alle dei andre giftstoffa Ja Ja er det sånn at er det sånn at sunt liv godt sunt liv er den typen motmiddel? Motmiddel ja Jo litt sånn. Ein veit jo ikkje heilt nok då, men sånn at her hamnar vi tilbake til statistikken og kor kva styrke vi har til å kartlegga det her men antioksidantar for eksempel kan vera med til å trur ein då stabilisera den her markørflagget i DNA-tråden. Så sånn sett ja. Og forutan om det så er det vel alt med måte som vanleg som er svaret. Ja. Det er jo altså det er store det skal store tal til altså mange eksempel på ein skal ha masse materiale. Ja. Og det skal tenkast rundt og gjerast sikkert nokon sånne statistiske øvingar fleire gonger mange gonger, men du har allereie nemnt store tal og mange gonger skal det gjerast. Masse. Ja. Korleis hamnar ein i ein sånn type jobb? Korleis blir ein systemepidemiolog? Ja det er ingen rett strek for min del iallfall, men det er statistikken som verktøy som har vore med meg dit eg er i dag. Eg gjorde ein doktorgrad på miljøgifter i Tromsøundersøkelsen. Og der og var det at eg kunne gjera statistikken sjølv som gjorde at eg fekk gjort mykje spennande der, og det var ein god utdanning med bra statistisk innføring som gjorde at eg har vore klar for å seia ja eg kan gjera det der så. Men det starta jo på ein gard i Nord-Trøndelag med ei nysgjerrig lita jente Ja ja. Er det noko der du hugsar at har bidrege til at det er noko du har valt å ta med deg inn i som ein profesjonell karriere rett og slett det å søke svar på ting som du lurer på? Litt sånn nysgjerrigheit. Eg har vakse opp i fjøra og gå å spekulera på kvifor ein har blekksprutar som går opp og ned i vatnet, kva gjer ei glasmanet, sånne ting. Kan du forklare med blekkspruten? Nei altså kva er det som det var det som bringa meg inn i å studera biologi då at eg lurte på korleis ting fungerte. Ja. Korleis kroppen fungerte til ulike dyr og dermed så hamna eg på biologi, og så gjekk eg vidare på toksikologi, og så hadde vi ein god del statistikk. Og toksikologi kan vi seia kan du forklare kva det er for dei som ikkje kjenner det ordet frå før av? Ja det er jo då eksponering for skadelege stoff då, så eg begynte med dyr, men så blei eg og inkludert i forsking som hadde med menneske å gjera, og så hamna eg inn i tromsøundersøkelsesprøva. Kan du svara kort på kvifor blekksprutar går opp og ned i vatnet? Å nei du skulle spørja om det ja. Nei dei har sånn derre eit sånn veldig porøst skal kor dei då bruker trykket til å styra kor mykje luft som går inn og ut, så jo lenger ned, jo mindre luft kan det ha, noko sånt. Det var den korte varianten så er det heilt sikkert ei heil avhandling om berre det å. Ja eg hugsar det fysiologibiten når eg studerte det var det eg synest var spennande, så det er kanskje det som driv meg litt vidare no og då. Du har allereie nemnt Tromsøundersøkelsen som vi må jo seia to ord om. Det er ein undersøking som har gått_føre_seg no over mange tiår kor Tromsøs befolkning i ulike mengder og variantar kjem til og blir tatt blodprøve av og målt og vegen og alle desse her tinga som brukast til forsking og som er kanskje i alle fall er Norges største helseundersøking og som står på statsbudsjettet. Ja. Men sei meg når eg har vore på Tromsøundersøkelse, har du sjekka eller har nokon sjekka mine blodprøvar for miljøgifter? Det skal godt gjerast at du er ein av dei, men det har vore ein studie der vi har sett på eit veldig spesielt design som ingen kunne gjera elles i verda kor dei same folka har møtt opp sia syttitalet. Og når dei har gitt blodprøve så har vi fiska opp dei same, og så såg vi på at trendane av miljøgiftene gjekk ned for dei som var forbodne, så det var ei gladsak. Å DDT mindre ja. Mindre DDT. Mindre DDT ja Så det som ligg i frysarane borte på Institutt for samfunnsmedisin av blodprøvar det er verkeleg gullmateriale. Å ja fantastisk. Så bra Marit at du og dine medsøstrer og etter kvart også menn møter opp og gjer dei her greiene men vegen vidare. Ja. Eg tenker det her er jo det høyrest jo ut som eit sånn uuttømmeleg tema for forsking vidare. Kva er det du gir deg ut på no? Ja nei det veit ein jo eigentleg ikkje kvar det endar. Følge pengane sei. Ja det er litt sånn då, vi må jo få pengar til å gjera dei her studiane sånn at og dei her analysane av DNA-metylering i blod, det er dyrt, så vi treng ganske mykje pengar for å få til og med gjort dei hundre og tretti blodprøvene så gitt at ein får pengar til å fortsette å halda på med det her så synest eg det er såpass spennande at det vil eg vera med på. Ja. Ja. Vi kan vel seia at dette miljøet som du tilhøyrer er eit ganske stolt og anerkjent miljø leidde av Eilif Unn i mange år så som no er pensjonert forskar men sikkert er der innimellom å trekker ein tråd eller ikkje. Ja absolutt. Sånn at eg reknar med at dokker har litt status når det når dokker er ute og søker pengar men dokker har også ein ny og ung generasjon inn i dette. Kor mange folk er det som tilhøyrer den gruppa i dag? Vi er vel mellom tjuefem og tretti stykk og vi prøver jo å bringa arven vidare. Vi skal prøva å forvalte dei blodprøvane og dei spørjeskjemaa som alle damene har gitt, sånn at det blir mykje nyttig helseforsking ut av det. Og vi det er det her noko som går_føre_seg ved alle universitet i Noreg? ISM er veldig flinke på undersøkingane sine. Ja Institutt for samfunnsmedisin ved UiT Noregs arktiske universitet? Ja. Det stemmer og det Kvinner og kreft-studien og Tromøsundersøkelsen er to veldig store, fine studiar. Som er ganske unik. Ja. Ja. Ja. Ja eg har sett det etter kvart eg som er litt sånn frå utsida av universitetet at skal vera stolt av Tromøsundersøkelsen her ved universitet i Tromsø Noregs arktiske universitet. Ja. Rullar betre og betre på tunga det her no ja Men vi er jo då og avhengig av at folk møter opp når det spørst at folk spør fyller ut spørjeskjemaa sine og senda inn blodprøver og møter opp. Ja. Ja nei det er klart om dokker blir litt sånn prisgitt det. Ja. Forskingsfeltet om femti år er det igjen same at det har med pengar å gjera eller ser du allereie no nokon sånne her moglege ting som du kunne tenke deg veldig å sjå vidare på? Det er sånn her, får vi meir plast i blodet, eller sånn ting som er litt opp i dagen no då? Ja det har vi faktisk diskutert men eg har jobba med blodprøvene i då i ganske mange år og eg synest det er veldig mykje spennande kor mykje vi kan læra ifrå ein blodprøve, og det å kartlegga markørar i blod som eit relativt tilgjengeleg prøvemateriale frå eit menneske, der kan vi læra mykje. Ja. Så om femti år så håpar eg vi har lært massevis og fortsett å leita etter nye ting ta med oss det vi har lært av og så sjekka nye ting, det vere seg plast, eller kva vi trur vi har eksponert for i dag. Har vi det i blodet så er det jo inni oss. Og då vil det også kanskje vere utvikla ein kunnskap som ikkje berre forskarane på Institutt for samfunnsmedisin kan, men også legane blir utdanna i fordi at eg antar at i dag så kjem ingen lege til meg og seier ja Marit, det er så og så lenge sidan du slutta å røyke og no ser vi at det er ein liten fare for at du utviklar lungekreft. Det er ingen som kan gjera det i dag? Nei. Vi er nok meir på grunnforsking, og så kjem då det og så omsetja det til ein klinisk kvardag til noko som er i praksis på sjukehusa det er vi eit stykke unna, men vi håpar jo at det vi gjer, bidreg til at det ein dag hamnar i ein sånn setting. Ja. Ja. Fantastisk. Veit du vi seier Therese Haugdahl Nøst, tusen hjarteleg takk for at du kom hit og køyrde det litt sånn vaksenopplæring i kva som bevegar seg inn i kroppane våre og også den spennande vegen vidare innanfor eit viktig forskingsfelt, så tusen takk for at du kom. Ja. Jo tusen takk for meg. Ho Therese Haugdal Nøst kan du lese meir om på UiT punktum N O skråstrek femti, elles kan du høyra fleire forskarar på i iTunes, Soundcloud, og då heiter vi Observatoriet. Søk opp Facebooksida vår som er Observatoriet podkast og vi høyrest! Ha det godt!