biskop
Store norske leksikon,Religion og filosofi,Religioner og livssyn,Kristendom,Kristne ritualer og symboler
Ein biskop er den øvste kyrkjelege leiaren i eit bispedømme. Bispeembetet er felles for ei rekkje større kyrkjesamfunn. Den norske kyrkja har tolv biskopar (2022). Bispemøtet, som består av alle tenestegjerande biskopar, blir leia av preses (leiande biskop), som sidan 2011 er knytt til eit eige bispeembete.
Framveksten av bispeembetet i den tidlege kyrkja I Det nye testamentet blir biskop ofte omtalt ved sida av presbyter (gresk «eldste»; Apostelgjerningane, kapittel 20, vers 17 og vers 28; Paulus' brev til Titus, kapittel 1, vers 5 og 7, jamfør Paulus' brev til filipparane, kapittel 1, vers 1; Paulus første brev til Timoteus kapittel 3, vers 1 og vidare). Om desse namna gjeld det same embetet, eller om biskopar er ei anna gruppe embetsmenn enn presbyterar, er omstridt. Det varte likevel ikkje lenge før det monarkiske episkopatet utvikla seg i kyrkja, det vil seie ei forfatningsform der kvar kyrkjelyd blir styrt av éin biskop.I Ignatius' brev frå byrjinga av 100-talet er det vitnesbyrd om dei tre embeta (biskopar, presbyterar og diakonar) som ei fast kyrkjeleg ordning. Kampen mot gnostikarar og vranglærarar bidrog ytterlegare til å styrkje makta til bispestillinga. I alle fall frå slutten av 100-talet fekk biskopen av Roma ei særstilling som etter kvart førte til at han som pave gjorde krav på å bli anerkjend som overhovud for heile kyrkja. Den katolske kyrkja Oppfatninga til den katolske kyrkja går ut på at biskopane er etterfølgjarane av apostlane, som gjennom den apostoliske suksesjonen har fått Den heilage andens nådegåve. Handlingar som berre ein biskop kan utføre, er ordinasjon, konfirmasjon, tillaging av den heilage salven, vigsle av res sacrae, til dømes kyrkjevigsle, vigsle av abbedar og abbedisser og salving av kongar. Biskopen utøver den kyrkjelege regjeringsmyndigheita og har doms- og dispensasjonsrett i kyrkjelege saker i bispedømmet sitt.Biskopane fører ærestittelen reverendissimus («høgstærverdige»). Dei pliktar å bu i bispedømmet og å sende rapporteringar til pavestolen. Utnemninga av biskopar har i den romersk-katolske kyrkja ført til mykje strid mellom kyrkje og stat. I dag er bispeutnemningar stort sett ei kyrkjeleg sak. Dei evangeliske kyrkjesamfunna Ved reformasjonen blei bispeembetet utsett for kraftig kritikk. Likevel blei det behalde også i mange evangeliske kyrkjer. Etter 1918 er bispeembetet etter kvart gjeninnført i dei fleste tyske landskyrkjer. I England og Sverige blei den apostoliske suksesjonen, i form av biskoppeleg ordinasjonskontinuitet, bevart ved vigsla av dei første evangeliske biskopane. I Danmark og Noreg blei denne broten då dei første evangeliske biskopane (først kalla superintendentar) blei ordinerte i 1537 av reformatoren Johannes Bugenhagen, som ikkje sjølv var bispevigd. I dei norsk-lutherske kyrkjesamfunna i Amerika er ikkje tittelen biskop behalden, og det tilsvarande embetet blir styrt av ein president som er vald til dette. Noreg Biskopane i Den norske kyrkja blir tilsette av Kyrkjerådet etter eit rådgivande bispeval. Ein biskop blir innsett i tenesta si ved ei eiga vigslehandling, bispevigsle. Ei av dei viktigaste oppgåvene til biskopane i Den norske kyrkja er å føre tilsyn med livet og læra til prestane, mellom anna ved å gjennomføre bispevisitas i kvart sokn minst kvart åttande år.Biskopane vigslar kyrkjer og ordinerer nye prestar. Dei medverkar òg ved tilsetjing av prestar, og dei er rådgivarar for prestane og dei kyrkjelege organa innanfor bispedømmet. Biskopane er òg medlemmer av Kyrkjemøtet. Sidan 1917 har bispemøte vore ein fast institusjon. Embetsteikn Embetsteikna til biskopar i den katolske kyrkja er bispelua og brystkorset. Desse blir overrekte til biskopen ved bispevigsla. I tillegg ber biskopen bispering og bispestav. Av dei evangeliske kyrkjene bruker den anglikanske kyrkja alle desse verdigheitsteikna, medan dei svenske biskopane ber mitra, korkåpe, brystkors og bispestav. Dei norske biskopane har berre brystkors (innført i 1815) og korkåpe. Biskopar i Noreg etter reformasjonen  Oppretta rundt 1075. Frå 1537 til 1864 også med Hamar, fram til 1948 også med Tunsberg, fram til 1969 også med Borg. Bispesete i Oslo.   Innsetjingsår Namn Leveår     1541 Hans Rev rundt 1480–1545   1545 Anders Madssøn død 1548   1548 Frants Claussøn Berg rundt 1500–1591   1580 Jens Nilssøn 1538–1600   1601 Anders Bendssøn Dal 1550–1607   1607 Niels Claussøn Senning død 1617   1617 Niels Simonssøn Glostrup rundt 1585–1639   1639 Oluf Boesen 1583–1646   1646 Henning E. Stockfleth død 1664   1664 Hans Rosing 1625–1699   1699 Hans Munch (sjå Agder) 1654–1712   1713 Bartholomæus Deichman 1671–1731   1730 Peder Hersleb 1689–1757   1738 Niels Dorph 1681–1758   1758  Frederik Nannestad (sjå Nidaros) 1696–1774   1773 Christen Schmidt 1727–1804   1805 Fredrik Julius Bech 1758–1822   1823 Christian Sørensen (sjå Agder) 1765–1845   1846 Jens Lauritz Arup 1793–1874   1875 Carl P. Parelius Essendrop (sjå Hålogaland) 1818–1893   1893 Fredrik W. K. Bugge 1838–1896   1896 Anton Chr. Bang 1840–1913   1912 Jens Frølich Tandberg 1852–1922   1922 Johan Lunde 1866–1938   1937  Eivind Berggrav (sjå Hålogaland) 1884–1959   1951  Johannes Smemo (sjå Agder) 1898–1973   1968  Fridtjov Birkeli (sjå Stavanger) 1906–1983   1972  Kaare Støylen (sjå Agder) 1909–1989   1977  Andreas Aarflot (sjå Borg) fødd 1928   1998 Gunnar Stålsett fødd 1935   2005  Ole Chr. Kvarme (sjå Borg) fødd 1948   2017 Kari Veiteberg fødd 1961 Oppretta i 1969. Bispesete i Fredrikstad.   Innsetjingsår Namn Leveår     1969  Per Lønning (sjå Bjørgvin) 1928–2016   1976  Andreas Aarflot (sjå Oslo) fødd 1928   1978 Gunnar O. Lislerud 1921–1998   1990 Even Fougner 1933–2002   1998 Ole Christian Mælen Kvarme (sjå Oslo) fødd 1948   2005 Helga Haugland Byfuglien fødd 1951   2012 Atle Sommerfeldt fødd 1951   2022 Kari Mangrud Alvsvåg fødd 1970 Oppretta i 1152/1153. Oppretta på nytt i 1864. Bispesete i Hamar.   Innsetjingsår Namn Leveår     1864 Halvor O. Folkestad 1807–1889   1887 Arnoldus Marius Hille 1829–1919   1906 Christen Brun 1846–1917   1917 Otto Jensen 1856–1918   1918  Gustav J. F. Dietrichson (sjå Hålogaland) 1855–1922   1922 Mikkel Bjønness-Jacobsen 1863–1941   1934 Henrik Hille 1881–1946   1947 Kristian Schjelderup den yngre 1894–1980   1964 Alex Johnson 1910–1989   1974 Georg Hille fødd 1923   1993 Rosemarie Köhn 1939–2022   2006 Solveig Fiske fødd 1952   2023  Ole Kristian Bonden fødd 1970 Oppretta i 1949. Bispesete i Tønsberg.   Innsetjingsår Namn Leveår     1948 Bjarne Skard 1896–1961   1961 Dagfinn Hauge 1908–2007   1978 Håkon E. Andersen 1925–2012   1991 Sigurd Osberg fødd 1933   2002 Laila Riksaasen Dahl fødd 1947   2014 Per Arne Dahl fødd 1950   2018 Jan Otto Myrseth fødd 1957 Før 1682 Stavanger bispedømme, til 1925 med Stavanger. Bispesete i Kristiansand.   Innsetjingsår Namn Leveår     1541 Jon Guttormssøn død 1576   1558 Jens Gregerssøn Riber 1470–1571   1571 Jørgen Erikssøn 1535–1604   1605  Laurids Scavenius (Skabo) 1562–1626   1627 Thomas Cortsøn Wegener 1588–1654   1655 Marcus Christensen Humble 1601–1661   1661 Christian Madssøn Tausan død 1680   1680 Jacob Jenssøn Jersin 1633–1694   1694 Hans Munch (sjå Oslo) 1654–1712   1699 Ludvig Stoud 1649–1705   1705 Jens Bircherod 1664–1720   1720 Christopher Nyrop 1680–1733   1733 Jacob Kærup 1682–1751   1751 Rasmus Paludan 1702–1759   1759 Jens Christian Spidberg 1684–1762   1762 Ole Tidemand (sjå Bjørgvin) 1710–1778   1778  Eiler Hagerup den yngre (sjå Bjørgvin) 1718–1789   1789 Hans Heinrich Tybring 1732–1798   1798  Peder Hansen (Fyn 1804) 1746–1810   1804 Jens Bloch (Viborg 1805) 1763–1830   1805 Johan Michael Keyser 1749–1810   1811 Christian Sørensen (sjå Oslo) 1765–1845   1832 Johan Storm Munch 1778–1832   1832 Mathias Sigwardt 1770–1840   1841 Jacob von der Lippe 1797–1878   1874 Jørgen Engebretsen Moe 1813–1882   1882 Johan Jørgen Tandberg 1816–1884   1885 Jacob Sverdrup Smitt (sjå Hålogaland) 1835–1889   1889 Johan Christian Heuch 1838–1904   1904 Gunvald C. Bernhard Thorkildsen 1845–1908   1908 Kristian V. Koren Schjelderup den eldre 1853–1913   1913 Bernt Andreas Støylen 1858–1937   1930 James Maroni 1873–1957   1946  Johannes Smemo (sjå Oslo) 1898–1973   1951 Johannes Smidt 1887–1973   1957 Kaare Støylen (sjå Oslo) 1909–1989   1973 Erling G. Utnem 1920–2006   1983 Halvor Bergan 1931–2015   1998 Olav Skjevesland 1942–2019   2012 Stein Reinertsen fødd 1960 Oppretta cirka 1125. Oppretta på nytt i 1925. Bispesete i Stavanger.   Innsetjingsår Namn Leveår     1925 Jacob Christian Petersen 1870–1964   1940 Gabriel Skagestad 1879–1952   1949 Karl Marthinussen 1890–1965   1960  Fridtjov Birkeli (sjå Oslo) 1906–1983   1968 Olav Hagesæther 1909–1999   1977 Sigurd Lunde 1916–2006   1985 Bjørn Bue 1934–1997   1997 Ernst O. Baasland fødd 1945   2009 Erling Pettersen fødd 1950   2017 Ivar Braut fødd 1956   2019 Anne Lise Ådnøy  fødd 1957 Oppretta rundt 1070. Bispesete i Bergen.   Innsetjingsår Namn Leveår     1537 Geble Pederssøn rundt 1490–1557   1557 Jens Pedersen Skjelderup rundt 1510–1582   1583 Anders Foss 1543–1607   1607 Anders Mikkelsen Colding 1560–1615   1616 Nils Paaske 1568–1636   1636 Ludvig Hanssøn Munthe 1593–1649   1649 Jens Pedersen Skjelderup 1604–1665   1665 Nils Enevoldsen Randulff 1630–1711   1711 Nils Pederssøn Smed 1655–1716   1716 Clemens Schmidt 1671–1723   1723 Marcus Müller 1684–1731   1731 Oluf Cosmussen Bornemann 1683–1747   1747 (Ole Tidemand konstituert) 1710–1778   1747 Erik L. Pontoppidan den yngre 1698–1764   1757 Ole Tidemand (sjå Agder) 1710–1778   1762 Frederik Arentz 1699–1779   1774 Eiler Hagerup den yngre (sjå Agder) 1718–1789   1778 Søren Friedlieb 1717–1779   1779 Ole Irgens 1724–1803   1804 Johan Nordahl Brun 1745–1816   1816 Claus Pavels 1769–1822   1822 Jacob Neumann 1772–1848   1848 Peder Chr. H. Kjerschow (sjå Hålogaland) 1786–1866   1858 Jens Math. Pram Kaurin 1804–1863   1864 Peter H. Graah Birkeland 1807–1896   1881 Fredrik Waldemar Hvoslef (sjå Hålogaland) 1825–1906   1898 Jakob Liv Rosted Sverdrup 1845–1899   1899 Johan Willoch Erichsen 1842–1916   1916 Peter Hognestad 1866–1931   1932 Andreas Fleischer 1878–1957   1948 Ragnvald Indrebø 1891–1984   1961 Per Juvkam 1907–2003   1977 Thor With 1918–1997   1987  Per Lønning (sjå Borg) 1928–2016   1994 Ole D. Hagesæther fødd 1941   2009 Halvor Nordhaug fødd 1953 Oppretta i 1983. Bispesete i Molde.   Innsetjing Namn Leveår     1983 Ole Nordhaug 1925–2021   1991 Odd Bondevik 1941–2014   2008 Ingeborg Midttømme fødd 1961 Oppretta rundt 1075. Til 1804 med Hålogaland. Bispesete i Trondheim.   Innsetjingsår Namn Leveår     1546 Torbjørn Olavssøn Bratt død 1548   1549 Hans Gaas rundt 1500–1578   1578 Hans Mogenssøn 1524–1595   1596 Isack Grønbeck 1564–1617   1618 Anders Arrebo 1587–1637   1622 Peder Jenssøn Skjelderup 1571–1646   1643 Erik Bredal 1607–1672   1672 Arnold de Fine 1614–1672   1673 Erik Pontoppidan den eldre 1616–1678   1678 Christopher H. Schletter 1629–1688   1689 Peder Krog 1654–1731   1731 Eiler Hagerup den eldre 1685–1743   1743 Ludvig Harboe 1709–1783   1748 Frederik Nannestad (sjå Oslo) 1696–1774   1758 Johan Ernst Gunnerus 1718–1773   1773 Marcus Fredrik Bang 1711–1789   1788 Johan Chr. Schønheyder 1742–1803   1804 Peter Olivarius Bugge 1764–1849   1843 Hans Riddervold 1795–1876   1849 Hans Jørgen Darre 1803–1874   1861 Andreas Grimelund 1812–1896   1884 Niels Jacob Laache 1831–1892   1892  Johannes Nilsson Skaar (sjå Hålogaland) 1828–1904   1905 Vilhelm Andreas Wexelsen 1849–1909   1909 Peter W. Kreydahl Bøckman (sjå Hålogaland) 1851–1926   1923 Jens Gran Gleditsch 1860–1931   1928 Johan Støren (sjå Hålogaland) 1871–1956   1945 Arne Fjellbu 1890–1962   1960 Tord Godal 1909–2002   1979  Kristen Kyrre Bremer (sjå Nord-Hålogaland) 1925–2013   1991 Finn Wagle fødd 1941   2008 Tor Singsaas fødd 1948   2017 Herborg Finnset fødd 1961 Oppretta i 1804, delt i 1952. Bispesete i Tromsø.   Innsetjingsår Namn Leveår     1804 Matthias Bonsach Krogh 1754–1828   1830 Peder Chr. H. Kjerschow (sjå Bjørgvin) 1786–1866   1849 Daniel Bremer Juell 1808–1855   1855 Knut Gislesen 1801–1860   1861 Carl P. Parelius Essendrop (sjå Oslo) 1818–1893   1868 Fredrik Waldemar Hvoslef (sjå Bjørgvin) 1825–1906   1876 Jacob Sverdrup Smitt (sjå Agder) 1835–1889   1885 Johannes Nilsson Skaar (sjå Nidaros) 1828–1904   1893 Peter W. Kreydahl Bøckman (sjå Nidaros) 1851–1926   1910 Gustav J. F. Dietrichson (sjå Hamar) 1855–1922   1918 Johan Nicolai Støren (sjå Nidaros) 1871–1956   1928 Eivind Josef Berggrav (sjå Oslo) 1884–1959   1937 Sigurd Johan Normann 1879–1939   1940 Wollert Krohn-Hansen 1889–1973 Oppretta i 1952. Bispesete i Bodø.   Innsetjingsår Namn Leveår     1952 Wollert Krohn–Hansen 1889–1973   1959 H. E. Wisløff 1902–1969   1969 Bjarne O. Weider 1913–1985   1982 Fredrik Grønningsæter 1923–2016   1992 Øystein I. Larsen fødd 1941   2007 Tor Berger Jørgensen fødd 1945   2016 Ann-Helen Fjeldstad Jusnes fødd 1956 Oppretta i 1952. Bispesete i Tromsø.   Innsetjingsår Namn Leveår     1952 Alf Kristian Theodor Wiig 1891–1974   1961 Monrad Norderval 1902–1976   1972  Kristen Kyrre Bremer (sjå Nidaros) 1925–2013   1979 Arvid H. Nergård 1923–2006   1990 Ola Steinholt 1934–2009   2002 Per Oskar Kjølaas fødd 1948   2014 Olav Øygard fødd 1956 Oppretta i 2011. Bispesete i Trondheim.   Innsetjingsår Namn Leveår     2011  Helga Haugland Byfuglien (sjå Borg) fødd 1951   2020 Olav Fykse Tveit fødd 1960 Les meir i Store norske leksikon bispedømme Bispemøtet trussamfunn