akkusativ
Store norske leksikon,Språk og litteratur,Språkvitenskapens fagdisipliner,Grammatikk,Morfologi
Akkusativ er ein grammatisk kasus som typisk markerer at eit setningsledd er direkte objekt. Jamfør tysk ich liebe dich 'eg elskar deg', der dich 'deg' er akkusativ av du 'du', og det direkte objektet i setninga.
Akkusativ finst i mange språk og har som typisk funksjon å markere det direkte objektet i ei setning. Det står då som regel i motsetnad til kasusen nominativ, som markerer subjektet i setninga, og dativ, som markerer det indirekte objektet.Desse tre kasusa kan illustrerast med denne tyske setninga, som tyder 'Bror min forærer veninna si ein ring':   Setningsledd  Subjekt Verbal Indirekte objekt Direkte objekt     Kasus: nominativ - dativ akkusativ    Mein Bruder schenkt seiner Freundin einen Ring    'bror min' 'forærer' 'veninna si' 'ein ring'   Føresetnaden for å seie at eit språk har kasusen akkusativ, er at ein nomenfrase som fungerer som direkte objekt, i nokre tilfelle ser annleis ut enn ein nomenfrase som fungerer som subjekt eller indirekte objekt. Dette er vist med tyske eksempel nedanfor. Akkusativ i tysk På tysk skil ein oftast mellom nominativ, akkusativ og dativ ved hjelp av determinativ (mellom anna artiklar og possessive pronomen):    'ein ring' 'ringen'     Nominativ ein Ring der Ring   Akkusativ einen Ring den Ring   Dativ einem Ring dem Ring        'bror min'   Nominativ mein Bruder   Akkusativ meinen Bruder   Dativ meinem Bruder        'veninna si/hans'   Nominativ seine Freundin   Akkusativ seine Freundin   Dativ seiner Freundin    Tysk skil mellom nominativ og akkusativ berre i hankjønn eintal. Annan bruk av akkusativ I nokre språk blir akkusativ også brukt i adverbiale ledd som uttrykkjer tid og stad. Her er ei tysk setning der ein nomenfrase som fungerer som tidsadverbial, står i akkusativ:   Setningsledd:  Tidsadverbial Verbal Subjekt Stadsadverbial     Kasus: akkusativ - nominativ -    Jeden Tag kommen wir weiter    'kvar dag' 'kjem' 'vi' 'vidare' Akkusativ i norsk Norrønt hadde fire kasus – nominativ, akkusativ, dativ og genitiv – men kasus finst ikkje lenger i moderne norsk, med eit par unnatak: I nokre dialektar har dativ overlevd. Dette er nærmare beskrive i artikkelen dativ. Nokre pronomen har eit skilje mellom ei nominativ-form (eg, du, vi, ho, de) og ei anna kasusform, oblik (meg, deg, oss, henne, dykk), som grovt rekna svarer til både akkusativ og dativ i norrønt.  I norsk får vi fram kva som er subjekt, direkte objekt og indirekte objekt i ei setning, mellom anna ved at desse setningsledda står i ulike posisjonar i setninga. Akkusativ i samisk Alle samiske språk har kasuset akkusativ, men på litt ulike måtar.I nordsamisk har akkusativ same form som genitiv, og ein kallar dette kasuset for akkusativ-genitiv. Her er nokre av kasusa (i eintal) til substantiva gánda 'gut', nieida 'jente', boazu 'rein' og beana 'hund':    'gut' 'jente' 'rein' 'hund'     Nominativ gánda nieida boazu beana   Akkusativ-genitiv gándda nieidda bohcco beatnaga   Illativ gándii niidii bohccui beatnagii    Akkusativ-genitiv markerer mellom anna det direkte objektet og tilstadskasuset illativ markerer det indirekte objektet, som i denne setninga, som tyder 'Jenta selde guten ein hund' / 'Jenta selde ein hund til guten':   Setningsledd  Subjekt Verbal Indirekte objekt Direkte objekt     Kasus: nominativ - illativ akkusativ    Nieida vuvddii gándii beatnaga    'Jente' 'selde' 'gut' 'hund'    I sørsamisk har akkusativ og genitiv ulik form:    'gut' 'jente' 'rein' 'hund'     Nominativ plaadtje nïejte bovtse bïenje   Akkusativ plaadtjem nïejtem bovtsem bïenjem   Genitiv plaadtjen nïejten bovtsen bïenjen   Illativ plaadtjese nïejtese bovtsese bïenjese    Og slik seier ein 'Jenta selde guten ein hund' / 'Jenta selde ein hund til guten' på sørsamisk:   Setningsledd  Subjekt Indirekte objekt Direkte objekt Verbal     Kasus: nominativ illativ akkusativ -    Nïejte plaadtjese bïenjem doeki    'Jente' 'gut' 'hund' 'selde' Ulike kasussystem Det finst mange språk som har store kasussystem, men som likevel ikkje har akkusativ. Det går mellom anna eit viktig skilje mellom språk med kasusa nominativ og akkusativ og språk med kasusa ergativ og absolutiv. I den siste typen er det direkte objektet markert med kasuset absolutiv, som også markerer subjektet til eit intransitivt verb, medan subjektet til eit transitivt verb er markert med kasuset ergativ. Les meir i Store norske leksikon kasus – grammatikk tysk