bantuspråk
Store norske leksikon,Språk og litteratur,Språkfamilier,Afrikanske språk
Bantuspråk er ei afrikansk språkgruppe med rundt 300–600 språk, avhengig av korleis ein tel. Nokre store og kjende bantuspråk er swahili, ngala, kongo, luba, rwanda, rundi, ganda, kikuyu, bemba, shona, nyanja, tswana, xhosa og zulu. Ein reknar med at om lag ⅓ av alle afrikanarar snakkar eit bantuspråk, det vil seie rundt 330–340 millionar menneske.
Utbreiing Bantuspråk omfattar dei alle fleste afrikanske språka som blir snakka på det afrikanske kontinentet mellom 5° nord og Kapp det gode håp. Dei nordlegaste landa med bantuspråk er Kamerun, Den sentralafrikanske republikken, Den demokratiske republikken Kongo, Uganda, Kenya og Somalia. Alle afrikanske land sønnanfor desse har først og fremst bantuspråk.Sjølv om bantuspråka er utbreidde over eit stort geografisk område, utgjer dei stort sett ei homogen gruppe, bortsett frå nokre språk i det uklare overgangsområdet i Kamerun mellom bantuspråk og andre bantoide språk. Namnet bantu Det var den sørafrikanske språkforskaren Wilhelm H. I. Bleek (1827–1875) som gav språkgruppa namnet bantu, som på nokre bantuspråk er fleirtal av muntu 'menneske'. Tabellen viser korleis desse orda ser ut på ein del bantuspråk:   № språk eintal fleirtal     – urbantu *mʊntʊ *bantʊ   H14–H16 kongo muntu bantu   S42 zulu umuntu abantu   S31 tswana motho batho   C61 mongo bonto banto   P22 mwera mundu ʋandu   S10 shona munhu vanhu   E51 gikuyu mũndũ andũ   G40 swahili mtu watu   A24 duala moto bato   B85 yansi muur baar    Bokstav+tal-sekvensane i kolonnen under «№» er forklarte i avsnittet Intern klassifikasjon. Slektskap Bantuspråka er historisk i nær slekt med kvarandre, og høyrer til språkfamilien niger-kongospråk. Inndelinga av niger-kongospråka er omdiskutert og mykje er enno svært uklart. Dette oppsettet gir likevel eit inntrykk av kvar i familien bantuspråka høyrer heime: Niger-kongospråk har fem greiner: kordofansk, mande, dogon, idsjoid, altantisk-kongospråk. Atlantisk-kongospråk har to greiner: atlantisk og volta-kongospråk. Volta-kongospråk har to greiner: nord-volta-kongospråk og sør-volta-kongospråk. Sør-volta-kongospråk har to greiner: kwa og benue-kongospråk. Benue-kongospråk har to greiner: vest-benue-kongospråka og aust-benue-kongospråk. Aust-benue-kongospråk har to greiner: platoid og bantoid-cross-språk. Bantoid-cross-språk har to greiner: cross-river-språk og bantoide språk. Bantoide språk har to greiner: nord-bantoid og sør-bantoid. Sør-bantoid har fem greiner: dsjarawan, tivoid, beboid, ekoid, grassland og bantu.  Grensa mellom bantu og andre sørbantoide språk er uklar, fordi ein ikkje har funne nokre klare kriterium for å skilje dei frå kvarandre. Intern klassifikasjon Det har vist seg vanskeleg å dele bantuspråka i undergrupper, og i staden er det vanlege å bruke den inndelinga i 16 soner på eit reint geografisk grunnlag som Malcolm Guthrie innførte i 1948 (sjå litteraturlista), som vist på kartet til høgre, der kvar bokstav står for ei sone. Innanfor dette systemet har alle språka ein kode, med ein bokstav pluss eit tosifra tal. Til dømes har swahili koden G40, zulu koden S42 og subiya (sjå avsnittet Språklege særdrag) koden K42. Språknamn Språknamn på bantuspråk er substantiv, og har difor eit prefiks som viser kva genus dei høyrer til, i dei fleste tilfelle genuset ⅞ (tala er forklarte i avsnittet Genus nedanfor), som i urbantu hadde prefikset *kɪ-. For å lage norske namn på desse språka tar vi i dei fleste tilfelle bort prefikset, som i desse eksempla   Guthrie-kode endonym norsk namn     C36d lingála ngala / lingala   D61 ikinyarwanda ruanda / rwanda   D62 ikirundi rundi   E15 oluganda ganda   E51 gĩgĩkũyũ gikuyu / kikuyu   G40 kiswahili swahili   H14–H16 kikongo kongo   K42 cisubiya subiya   L30 tshiluba luba   M42 cibemba bemba   N30 chinyanja / chicheŵa nyanja / chewa   R31 otjiherero herero   S10 chishona shona   S31 setswana tswana   S41 isixhosa xhosa   S42 isizulu zulu Språklege særdrag Nokre særdrag ved bantuspråka er her framstilte med eksempel frå subiya (ikuhane), som blir snakka av rundt 32 000 menneske i Caprivi-stripa i Namibia og av rundt 8000 menneske i Botswana og Zambia. Subiya er beskrive av Edouard Jacottet (1896) og Rolf Theil (1983); sjå litteraturlista. Som dei fleste andre niger-kongospråk – med mandespråka som eit unnatak – har substantiva i bantuspråka mange genus, oftast mellom 15 og 20, som viser seg gjennom kongruens med fleire andre ordklassar, mellom anna adjektiv, talord, pronomen, determinativ og verb.Dei fleste substantiva har eit prefiks som viser kva genus dei høyrer til og om dei er eintal eller fleirtal (prefiksa er skilde ut med ein bindestrek som ikkje blir nytta i vanleg ortografi):  mú-ntu 'menneske', fleirtal bá-ntu   mú-lilo 'eld', fleirtal mí-lilo   í-yi 'egg', fleirtal má-yi   cí-gulube 'gris', fleirtal zí-gulube   ká-sulwe 'hare, kanin', fleirtal tú-sulwe   Adjektiv og talord kongruerer med substantiv med omsyn til genus, som i desse døma, med adjektiva -kando 'stor' og -níni 'liten' og talorda -mwina 'éin' og -óbele 'to':  ci-gulube cí-kando cí-mwina 'éin stor gris'  tú-sulwe tú-níni t-óbele 'to små harar/kaninar'  Det er i stor grad tydinga til substantivet som avgjer kva genus det høyrer til. Substantiv som viser til menneske, høyrer i hovudsak heime i genuset med eintalsprefikset mu- og fleirtalsprefikset ba-.I tradisjonell bantuforsking har dei ulike genus/tal-prefiksa eigne nummer, til dømes er prefiksa mu- i mú-ntu 'menneske' og ba- i bá-ntu nummera 1 og 2. Kvart nummer står for det som blir kalla ein nominalklasse, slik at genuset for menneske (½) har nominalklasseprefiks nummer 1 og 2. Her er eit oversyn over klassane, med uttalen på urbantu, subiya og swahili:   № urbantu subiya swahili № urbantu subiya swahili     1 *mʊ- mu- m- / mw- / mu- 11 *lʊ- lu- u- / w-   2 *ba- ba- wa- 12 *ka- ka- finst ikkje   3 *mʊ- mu- m- / mw- / mu- 13 *tʊ- tu- finst ikkje   4 *mɪ mi- mi- 14 *bʊ- bu- finst ikkje   5 *i- i- / li- ji- / – 15 *kʊ- ku- ku-   6 *ma- ma- ma- 16 *pa- ha- pa-   7 *kɪ- ci- ki- / ch- 17 *kʊ- ku- ku-   8 *bi- zi- vi- 18 *mʊ- mu- m- / mw- / mu-   9 *N- iN- n- / ny- / – 19 *pi- finst ikkje finst ikkje   10 *N- iN- n- / ny- / –        Den store bokstaven N står for ein nasal som har same artikulasjonsstad som følgjande konsonant.Vanlege genus er 1/2, 3/4, 5/6, 7/8, 9/10, 12/13, der talet føre skråstreken står for ein eintalsklasse og talet etter for ein fleirtalsklasse. Infintiv høyrer heime i klasse 15. Klassane 16–19 er såkalla lokativklassar. Verbet har fleire prefiks, som uttrykkjer subjekt, objekt, tempus og modus, som i dette eksempelet:  bá-ba-mú-h-i ínkuku 'dei gav han høna'  Ordet kan analyserast slik:  bá- 'dei (om menneske) (klasse 2)' uttrykkjer subjektet.  ba- uttrykkjer preteritum, perfektiv  mú- 'henne/han (om menneske) (klasse 1)' uttrykkjer det indirekte objektet  -h- er stamma, som tyder 'gi'  -i er eit suffiks med fleire tydingar  Det direkte objektet kan òg uttrykjast med eit prefiks, som yí- i dette ordet, som tyder 'ho/han/det' (klasse 9), ofte om dyr, som ínkuku 'høne':  bá-ba-yí-mu-h-i 'dei gav han henne'  Infinitiv har prefikset ku- (klasse 15), som i kú-bon-a 'sjå'. Når stamma tek til med ein vokal, har prefikset forma kw-, som i kw-îhaay-a 'drepe'.Det finst fleire verbale avleiingssuffiks, som aukar eller minskar valensen, som applikativ -il/-el og passiv -(i)w-:  ku-wul-a 'kjøpe' ⇨ ku-wul-íl-a 'kjøpe for'  kw-îhaay-a 'drepe' ⇨ kw-ihááy-iw-a 'bli drepen' I dei fleste bantuspråk er alle stavingar opne, det vil seie at dei endar på ei vokal. Dette kan illustrerast med nokre ord frå subiya, der eit punktum viser grensa mellom stavingane i ein IPA-transkripsjon:  íyanza [í.ja.nza] 'hand'  ítende [í.te.nde] 'fot'  ípombwe [í.po.mbwe] 'bavian'  múlyango [mú.rja.ŋɡo] 'dør'  Som desse eksempla viser, finst det nokre konsonantgrupper fremst i stavingar, primært inne i ord, men [nz], [nd], [mb], [ŋɡ] bør truleg analyserast som enkeltkonsonantar. Det som her blir skrive l, varierer i uttale mellom [l] og [r].Som dei fleste andre språka sønnanfor Sahara er bantuspråka tonespråk, med nokre få unnatak, som swahili. Subiya har ein høg tone og ein låg tone. Den høge tonen (H) er her merkt med ein akutt aksent (´), medan den låge tonen (L) ikkje er merkt:  kúnywa 'drikke'  Den høge og den låge tonen kan kombinerast på éi staving, slik at vi får fallande tone (H+L) og stigande tone (L+H). Den fallande tonen er her merkt med cirkumfleks (^) og den stigande med hake (ˇ):  nywě 'drikk!'  kwîhaaya 'drepe' Forskingshistorie Den sørafrikanske språkforskaren Wilhelm H. I. Bleek (1827–1875) blir rekna som grunnleggjaren av det komparative studiet av bantuspråka. I boka The languages of Mozambique (1856) identifiserte han ikkje berre bantuspråka som ei gruppe, men også slektskapen deira med andre språk i den familien som vi no kallar niger-kongospråk, medrekna kordofansk. Hovudverket hans er Comparative grammar of South African languages 1–2 (1862–1869). Det var Bleek som innførte den nummereringa av nominalklassane som framleis er i bruk.I 1899 gav den tyske språkforskaren Carl Meinhof (1857–1944) ut boka Grundriss einer Lautlehre der Bantusprachen, som fekk det historisk-komparative studiet av bantuspråka opp på eit fagleg nivå som kan jamførast med studiet av indoeuropeiske språk. Meinhof presenterte her ein rekonstruksjon av urbantu, det grunnspråket som alle bantuspråk stammar frå. Sju år seinare gav han ut Grundzüge einer vergleichenden Grammatik der Bantusprachen (1906).Med nokre mindre justeringar blir urbantu-rekonstruksjonane til Meinhof framleis rekna som gyldige, og dei blei i hovudsak stadfesta av dei omfattande studia til den britiske språkforskaren Malcolm Guthrie (1903–1972), som gav ut det store verket Comparative Bantu 1–4 (1967–1971). Guthrie innførte som tidlegare nemnt den geografiske klassifikasjonen av bantuspråka i 16 soner i boka The classification of the Bantu languages ( 1948).Belgiaren Achille Emile Meeussen (1912–1978) gav i ei rekkje publikasjonar viktige bidrag til det historisk-komparative studiet av bantuspråka, og viktigast er artikkelen «Bantu grammatical reconstructions» (1967) og boka Bantu lexical reconstructions (1969).Viktig og nyttig for studiet av bantuspråka er The Bantu languages, eit verk på 708 sider som britisk-kanadiske Derek Nurse og franske Gérard Philippson gav ut i 2003, med artiklar om mellom anna fonologiske, morfologiske og syntaktiske aspekt ved bantuspråka, i tillegg til 17 kapittel om ulike bantuspråk og -språkgrupper. Les meir i Store norske leksikon språk i Afrika språkfamilie Litteraturliste Achille Emile Meeussen. Bantu grammatical reconstructions. Africana Linguistica 3: 80–122. Achille Emile Meeussen. Bantu lexical reconstructions. Tervuren 1969. Carl Meinhof. Grundriss einer Lautlehre der Bantusprachen. Berlin 1899. Revidert utgåve 1910. Carl Meinhof. Grundzüge einer vergleichenden Grammatik der Bantusprachen. Berlin 1906. Revidert utgåve 1948. Derek Nurse and Gérard Philippson (eds.). The Bantu languages. London / New York 2003. Edouard Jacottet. Grammaires soubiya et louyi. Études sur les langues du Haut-Zambèze. Première partie. Paris 1896. Malcolm Guthrie. The classification of the Bantu languages. London 1948. Reprint 1967. Malcolm Guthrie. Comparative Bantu 1–4. Farnborough 1967–1971. Rolf Theil (Endresen). Towards a grammar of Subiya. (For Namibiaforeningen på Elverum.) Nittedal 1983. Wilhelm H. I. Bleek. The languages of Mozambique. London 1856. Wilhelm H. I. Bleek. Comparative grammar of South African languages 1–2. Cape Town / London 1862–1869.