Åseral
Store norske leksikon,Geografi,Norges geografi,Agder,Åseral
Åseral er ein kommune i Agder fylke. Kommunen omfattar øvre del av Mandalselva sitt dalføre (Mandalen), med Ljoslandsdalen (Vestredalen) og Lognadalen (Austredalen) ovanfor og heie- og fjelltraktene på begge sider.
Åseral grensar til Bygland i nord og nordaust, Evje og Hornnes i søraust, Lyngdal i sør, Hægebostad i sørvest og til Kvinesdal i vest.Åseral har hatt uendra grenser sidan det lokale sjølvstyret blei innført i 1837. Kommunen høyrde til Aust-Agder fylke fram til 1880, deretter Vest-Agder fylke fram til fylkessamanslåinga i 2020. Natur Berggrunnen i heile kommunen består av grunnfjell. Det er hovudsakleg granitt nord i kommunen, nord for Breland i Vestredalen (Ljoslandsdalen) og Ekill (Eikill) i Austredalen (Lognadalen), og dessutan i sørvest, vest for Svartevatnet/Nåvatnet. Elles består berggrunnen stort sett av ulike gneisformer.Frå nord renn Logna gjennom Austredalen og Monn-/Røyselandsåna gjennom Vestredalen, begge frå heiane i Bygland kommune, og til det lange, smale Øre (Ørevatnet, reguleringshøgd 257–260 meter over havet). Herfrå renn Mandalselva mot sør. Dalane er tronge med bratte sider. Heiane vest for Vestredalen ligg på omkring 800–1000 meter over havet, medan heiane lenger aust ligg litt lågare. Både i aust og i vest hevar landskapet seg mot nord. Det høgaste fjellet i Åseral er Skoræ (Skore, 1041 meter over havet) i nordvest, vest for Ljosland. Klima Den kaldaste månaden er februar med normal på −1,9 °C, og den varmaste månaden er juli med normal på 15,4 °C. Mest nedbør er det i november med normal på 222,1 millimeter, og minst er det i april med normal på 85,7 millimeter. Målingane er gjorde ved Åseral målestasjon. Busetjing Det er tettast busetjing rundt nordenden av Øre (Ørevatnet) med administrasjonssenteret Kyrkjebygda (60 prosent av innbyggartalet i kommunen i 2020). Det er meir spreidd busetjing i dalføret til Litlåna i søraust (ni prosent), likeins i Vestredalen (dalføret til elva Monn, med fire prosent) og i Austredalen (nedre del av dalføret til Logna, med 15 prosent). Resten av innbyggarane i kommunen, omkring tolv prosent, finn vi i områda lengst nordaust, rundt det øvre løpet av Logna med Lognevatnet. I dei store heietraktene i vest og nord i kommunen bur der ikkje folk. Kommunen har ikkje tettstader, og av kommunane i Agder er det berre tre andre – Hægebostad, Valle og Iveland – som ikkje har tettstader.Med unntak av 1930- og 1940-talet og siste del av 1960-talet hadde Åseral nedgang i folketalet fram til rundt 1990. Då var folketalet berre så vidt over 800. Til samanlikning hadde Åseral 1447 innbyggjarar ved overføringa til Vest-Agder i 1880. Etter 1990 har folketalet i kommunen stort sett vore i vekst, i tiårsperioden 2010–2020 gjennomsnittleg 0,2 prosent årleg, mot 1,0 prosent i Agder samla sett. Næringsliv Den viktigaste næringa er jord- og skogbruk med heile 32 prosent av arbeidsplassane i kommunen (2019). Husdyrhaldet (storfe og sau) dominerer næringa, og det aller meste av jordbruksarealet er eng til slått og beite. Av kommunane i fylket har berre Sirdal og Kvinesdal fleire sauer. Skogen har også betydning med ei avverking på 4028 kubikkmeter i 2018.Kommunen har ein beskjeden industri – i 2019 stod industrien for i alt fem prosent av arbeidsplassane i kommunen, 23 prosent inkludert byggje- og anleggsverksemd, kraft- og vassforsyning og renovasjon. Det aller meste av industrien er verkstadindustri, særleg metallvareindustri.Åseral er etter Sirdal og Valle den tredje største kraftkommunen i Agder, med ein samla maskininstallasjon på 302 MW og ein gjennomsnittleg årsproduksjon på 1291 gigawattimar (GWh) per 2019. Der er sju kraftverk i kommunen, dei største er Skjerka kraftverk (sett i drift i 1997), Håverstad kraftverk (1957), Smeland kraftverk (1985) og Logna kraftverk (1961).Av dei busette yrkesaktive i Åseral har 38 prosent arbeid utanfor kommunen, åtte prosent i Kristiansand-området (Kristiansand og Vennesla), sju prosent både i nye Lindesnes kommune, i setesdalskommunane sett under eitt, og i nabokommunane Lyngdal og Hægebostad i sørvest (2019). Samferdsel Åseral har vegsamband sørover til Mandal med fylkesveg 455. Like sør for kommunen har den same vegen samband med fylkesveg 42 som førar austover til Arendal og vestover til Eigersund. Fylkesveg 4032 går frå Kyrkjebygda gjennom Vestredalen til Ljosland, og fylkesveg 4030 går frå Kyrkjebygda gjennom Austredalen til Røynli ved Lognevatnet og vidare nordover til grensa mot Bygland kommune. Frå Røynli går fylkesveg 3788 søraustover til Evje. Administrativ inndeling og offentlege institusjonar Åseral høyrer til Agder politidistrikt, Agder tingrett og Agder lagmannsrett.Kommunen er med i Setesdal regionråd saman med Bykle, Valle, Bygland og Evje og Hornnes.Åseral kommune svarer til soknet Åseral i Otredal prosti (Agder og Telemark bispedøme) i Den norske kyrkja.Mot slutten av 1800-talet høyrde Åseral til Mandal fogderi (futedøme) i Lister og Mandals amt. For statistiske formål er Åseral kommune (per 2019) delt inn i eitt delområde med til saman ni grunnkrinsar: Ørevatn, Handeland, Forgard, Berg, Listøl, Eikild, Lognavatn, Breland og Signesdalsheii. Historikk og kultur På Sosteli vest for administrasjonssenteret finst eit svært godt bevart, nærast komplett, gardsanlegg frå folkevandringstida. I heiane er det fleire turisthytter og andre overnattingsstader. Åseral har eit praktfullt turterreng med mange fine fiskevatn. Åseral kyrkje er ei lita krosskyrkje i tre frå 1822. Namn og kommunevåpen Kommunevåpenet (godkjent i 1989) har ein hestesko i sølv mot grøn bakgrunn. Dette symboliserer jord- og skogbruk.Namnet kjem av norrønt áss, ‘ås’ (heidensk gud), og áll, ‘gudehov’. Les meir i Store norske leksikon Agder Noregs geografi Eksterne lenkjer Nettsidene til Åseral kommune Statistisk sentralbyrå: Kommunefakta Åseral Litteratur Liestøl, Tarjei og Eiken, Torleif: Åseral: gard og ætt, 1976–1987, to bind