astronomi
Store norske leksikon,Realfag,Astronomi,Astronomi
Astronomi er vitskapen om himmellekamane og verdsrommet. Astronomien studerer alt frå planetar, solsystemet, stjerner og galaksar til heile universet.
Inndeling Astronomi er delt i fleire greiner som delvis grip inn i kvarandre:  Astrofysikk tek føre seg den fysiske og kjemiske naturen til himmellekamane og den interstellare materien og dessutan opphavet, utviklinga og slektskapet til dei enkelte himmellekamane.  Astrometri beskriv himmellekamane si stilling og posisjonsforandring på himmelkula. I celest mekanikk studerer ein rørsla til himmellekamane under påverknad av gravitasjon og andre krefter. Celest mekanikk har fått stor betydning i samband med utskytinga av kunstige satellittar og romsondar.  Kosmologi er læra om opphavet, strukturen og utviklinga til universet. Studiet av det tidlege universet er sterkt knytt til partikkelfysikk og kjernefysikk. I studiet av dei ulike modellane av universet vårt blir generell relativitetsteori nytta.  Astrometri og celest mekanikk representerer den klassiske astronomien, men bruken på kunstige himmelobjekt krev heilt nye metodar. Astrofysikk og kosmologi er forgreiningar av den moderne astronomien. Med tida har mange spesialfelt utvikla seg, særleg innan astrofysikken. Dei kan vere knytte til spesielle delar av det elektromagnetiske spektrumet – gamma-astronomi, røntgenastronomi, ultrafiolett astronomi og så vidare – eller til spesielle typar himmelobjekt: solfysikk, planetfysikk, kompakte objekt, galaksar og så vidare. Historikk  Allereie i dei eldste tider spelte astronomien ei viktig rolle for menneska i samband med tidsbestemming, kalender og navigasjon. Astronomien har òg hatt ei avgjerande betydning for utviklinga av menneska sine livssyn.Utviklinga til astronomien har gått føre seg i etappar, som for det meste har kome av framsteg i instrumentell teknikk, fysikk og matematikk.Før kikkerten blei oppfunnen i 1608 av den tysk-nederlandske brillemakaren Hans Lippershey og forbetra av Galileo Galilei i 1609, kunne astronomane berre observere dei få tusen stjernene som er synlege med berre auga, og følgje rørslene til Månen og planetane på himmelen. Frå før år 2100 fvt. har ein forteljingar av kinesiske astronomar om berekningar av formørkingar. Også indarane, babylonarane og egyptarane har drive med astronomi. Greske astronomar gjorde viktige framsteg. Hipparkhos oppdaga til dømes presesjonen til jordaksen.Grekarane utvikla også viktige kosmologiske idear, mellom anna teoriar om Jorda sitt forhold til resten av universet. Ptolemaios' verdsbilete, der Jorda var i sentrum av universet, påverka astronomisk tenking i 1300 år. På 1500-talet sette Nicolaus Copernicus i staden Sola i sentrum, og ein del andre viktige framsteg skjedde: Johannes Keplers oppdaging av prinsippa for rørslene til planetane, Galileo Galileis bruk av teleskopet til astronomiske observasjonar og Isaac Newtons formuleringar av lovene for rørsle og gravitasjon.Det første spegelteleskopet blei laga av Newton. Store teleskop av denne typen blei bygde av William Herschel, som brukt desse til å gjere mange store oppdagingar, mellom anna planeten Uranus. Joseph Fraunhofer laga den første akromatiske kikkerten, og det førte til at linsekikkertar blei vanlege astronomiske instrument på 1800-talet. Nye framsteg kom ved utvikling av spektroskopisk og fotografisk teknikk på midten av 1800-talet. Dermed kunne ein bestemme både stjernene si kjemiske samansetjing, dei fysiske eigenskapane deira og rørsla deira i retninga til synslinja, og dessutan undersøkje strukturen av stjernetåker nøyare. Dei største framstega innan astronomisk forsking kom likevel først på 1900-talet. Avstandane til stjernene blei bestemde med nye metodar: Frank Schlesinger utvikla den fotografiske teknikken for trigonometriske avstandsbestemmingar, Walter Sydney Adams og Arnold Kohlschütter (1883–1969) innførte spektroskopisk metode til astronomiske bestemmingar, og Ejnar Hertzsprung, Harlow Shapley og Edwin Hubble utnytta eigenskapar ved kefeidar for det same formålet. Hubble fekk på den måten bestemt avstanden til dei nærmaste galaksane.På slutten av 1920-talet blei det klart at universet ikkje er statisk, men i stadig utviding. Oppdaginga kom mellom anna av Hubbles observasjonar av raudforskyvingar til galaksar og arbeid frå mellom anna Aleksander Friedmann og Georges Lemaître, som hadde vist at ei slik utviding var i samsvar med den generelle relativitetsteorien. I 1965 oppdaga Arno Penzias og Robert W. Wilson den kosmiske bakgrunnsstrålinga, som er mikrobølgjestråling som blei danna omtrent 380 000 år etter big bang. Studiar av denne strålinga har vore viktig for forståinga vår av historia og innhaldet til universet.Det har vist seg at gravitasjonen frå den observerte massen i galaksane ikkje er tilstrekkeleg til å forklare den raske rotasjonen deira. Til dette trengst det mykje meir masse, som har fått namnet mørk materie fordi han ikkje sender ut eller absorberer elektromagnetisk stråling, men berre kan påvisast gjennom gravitasjonstiltrekkinga si på ordinære massar. Seinare har ei rekkje andre typar observasjonar stadfesta at det antakeleg er store mengder mørk materie i universet.Gravitasjonslinser, som første gong blei oppdaga i 1979, har blitt eit viktig forskingsfelt og ein viktig reiskap i astronomien. Mykje av teorien for dette fenomenet er utvikla av nordmannen Sjur Refsdal. I 1998 viste observasjonar av fjerne supernovaer at ekspansjonen til universet etter big bang ikkje blir bremsa av gravitasjonskrafta som forventa, men tvert imot aukar hastigheita. Dette blir knytt til ei til no ukjend energikjelde som har fått namnet mørk energi. Ein måte å representere denne energien på er gjennom den såkalla kosmologiske konstanten. Denne blei innført av Albert Einstein som ei motkraft til gravitasjonen for å beskrive det han feilaktig trudde var eit statisk univers. Denne konstanten kan forklare den akselererande ekspansjonen til universet. Den mørke energien er ekvivalent med ein masse som blir anteken å utgjere omtrent 70 prosent av den totale massen til universet, medan mørk materie utgjer omtrent 25 prosent og ordinær materie omtrent 5 prosent.Dei store spegelteleskopa ein etter kvart bygde, har spelt ei viktig rolle for utviklinga til astronomien, sameleis Schmidt-teleskopet og dei store radioteleskopa.Sidan byrjinga av 1990-talet har det blitt oppdaga mange småplanetar i Kuiperbeltet utanfor Neptuns bane, og det er funne fleire tusen eksoplanetar. Med oppskytinga av den sovjetiske satellitten Sputnik 1 i 1957 byrja romalderen. Eit stort antal seinare satellittar og romsondar har medført ein eksplosjon av ny kunnskap om solsystemet vårt og om stjerner og galaksar. Utanfor atmosfæren er heile det elektromagnetiske spektrumet tilgjengeleg for observasjon, noko som har gjort det mogleg med røntgen- og gammaobservasjonar (frå ballongar eller satellittar) og dessutan infraraude og ultrafiolette observasjonar. Observasjonar av lyssvake objekt som eksoplanetar, asteroidar og fjerne galaksar har blitt mogleg gjennom ein ekstrem auke av lysfølsemda til teleskop i rommet og på bakken ved bruk av digitale sensorar, CCD-sensoren, som har fullstendig erstatta fotografiske plater. Ny teknologi som korrigerer for atmosfæriske forstyrringar, har gitt ei betydeleg auke i detaljoppløysinga til bakkebaserte teleskop.Denne teknologiske utviklinga har òg gjort det mogleg å finne og kartleggje objekt mykje raskare enn tidlegare. Moderne astronomi I dagens astronomi speler numeriske berekningar ei stadig større rolle. For slike berekningar har utviklinga av store og raske datamaskinar vore avgjerande. Astronomar bruker datamaskinar til å lage modellar og simulere observasjonar for å forstå den underliggjande fysikken. Institusjonar I 1834 oppførte Christopher Hansteen det første nasjonale observatoriet ved Det Kongelige Frederiks Universitet (Universitetet i Oslo), og Svein Rosseland oppretta i 1934 Institutt for teoretisk astrofysikk ved Universitetet i Oslo.Mykje av det internasjonale astronomiske samarbeidet blir koordinert gjennom Den internasjonale astronomiske union (IAU), som blei grunnlagd i 1919. IAU har i dag 79 medlemsland og over 12 000 individuelle medlemmer. Noreg har vore medlem sidan 1922.Astronomar samarbeider stadig meir internasjonalt som følgje av storleiken, kostnadene og kompetansebehova til prosjekta. Ei rekkje europeiske land samarbeider gjennom European Southern Observatory (ESO) og Den europeiske romfartsorganisasjonen (ESA), som igjen samarbeider med mellom anna NASA og JAXA. Tilsette ved Institutt for teoretisk astrofysikk og ved Norsk romsenter har eit nært samarbeid med internasjonale organisasjonar knytte til astronomi. Viktige hendingar i historia til astronomien  År fvt. Hending     585 Den greske astronomen Thales føresa ei solformørking.   432 Den greske astronomen Meton oppdaga den 19-årige månesyklusen (Metons syklus), der Månen sin fase vender tilbake til same dato i same månad.   Ca. 265 Den greske astronomen Aristarkhos hevda at Jorda bevegde seg rundt Sola.   Ca. 240 Den greske matematikaren Eratosthenes bestemde omkrinsen til Jorda ved å måle avstanden og breiddesforskjellen mellom Alexandria og Syene til 250 000 stadium (46 000 kilometer).   127 Grekaren Hipparkhos, den største astronomen i oldtida, fullførte ein stjernekatalog som blei brukt i over 1500 år.   45 Den romerske keisaren Julius Cæsar innførte den julianske kalenderen. År Hending     Ca. 140 Den greske astronomen Claudius Ptolemaios grunngav i det berømte verket sitt om astronomien i antikken, Syntaxis (arabisk Almagest), det verdssystemet som er oppkalla etter han, som seier at Jorda er sentrum i verda.   1054 Ei supernova blei observert i stjernebiletet Tyren, som Krabbetåka er restane etter.   1420 Tatarfyrsten Ulug-Beg bygde eit stort observatorium i Samarkand.   1543 Den polske astronomen Nicolaus Copernicus' verk De Revolutionibus Orbium Coelestium blei trykt. Her grunngir han det verdssystemet som er oppkalla etter han, der Sola er i sentrum i verda.   1576 Grunnsteinen blei lagd for den danske astronomen Tycho Brahe sitt slott og observatorium Uranienborg på øya Ven – ein ny æra innan observasjonsastronomi var innleidd.   1582 Pave Gregor 13 innførte den gregorianske kalenderen.   1584 Den italienske filosofen Giordano Bruno gav ut dialogen Dell'infinito, universo e mondi. Her hevdar han at universet er uendeleg, og at stjernene er soler.   1596 Den første variable stjerna, Mira, blei oppdaga av den tyske presten David Fabricius.   1603 Den tyske astronomen Johannes Bayer publiserte himmelatlaset sitt, Uranometria, der han innfører den nemninga på stjerner med greske bokstavar som framleis blir nytta.   1608 Kikkerten blei oppfunnen av den nederlandske brillemakaren Hans Lippershey.   1609 Den tyske astronomen Johannes Kepler offentleggjorde i Astronomia Nova dei to første av lovene sine om rørslene til planetane.   1610 Kikkerten blei for første gong brukt som astronomisk instrument. Den italienske naturforskaren Galileo Galilei brukte eit sjølvkonstruert teleskop til å oppdage dei fire store månane til Jupiter, solflekkane, fasevekslinga til Venus og ringfjella på Månen. År Hending     1619 Den tyske astronomen Johannes Kepler offentleggjorde Harmonices Mundi, som inneheld hans tredje lov for rørslene til planetane.   1647 Den tyske astronomen Johannes Hevelius publiserte himmelatlaset sitt, Uranographia.    1651 Den italienske teologen og astronomen Giovanni Battista Riccioli gav ut månekartet sitt, der den moderne månenomenklaturen blei innført.   1655 Den nederlandske fysikaren Christiaan Huygens oppdaga saturnmånen Titan og gav den rette forklaringa på ringsystemet til Saturn.   1668  Isaac Newton bygde det første spegelteleskopet.   1669 Den italienske astronomen Geminiano Montanari påviste at stjerna Algol er lysvariabel.   1675  Greenwich-observatoriet blei grunnlagt av kong Karl 2. Frå Greenwich-meridianen blir lengdegradene på Jorda rekna ut.   1676 Den danske astronomen Ole Rømer viste, ut frå observasjonar av rørslene til Jupiter-månane, at lyset har endeleg hastigheit.   1687 Den engelske fysikaren Isaac Newtons Philosophiae Naturalis Principia Mathematica kom ut med den universelle gravitasjonslova.   1718 Den engelske astronomen Edmond Halley oppdaga eigenrørsla til stjernene. Stjernene er ikkje fiksstjerner i betydninga av ordet.   1755 Den tyske filosofen Immanuel Kant gav ut Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels, som inneheld hypotesen hans om danninga av solsystemet.   1781 Den tysk-britiske astronomen William Herschel oppdaga planeten Uranus. Dette er første gong ein kan tidfeste oppdaginga av ein ny planet.   1783 Herschel påviste Sola si rørsle gjennom verdsrommet ved å bestemme eigenrørsla av 13 stjerner.   1796 Den franske astronomen Pierre Simon Laplace offentleggjorde Exposition du Système du Monde, som inneheld hans nebularhypotese om danninga av solsystemet. År Hending     1801 Den italienske astronomen Giuseppe Piazzi oppdaga den første asteroiden (Ceres).   1802 William Herschel påviste eksistensen av fysisk forbundne dobbeltstjerner. Tidlegare trudde ein at dobbeltstjerner berre var to stjerner som tilfeldig stod nær kvarandre på himmelen.   1802 Den britiske kjemikaren William Wollaston oppdaga mørke linjer (absorpsjonslinjer) i solspekteret, men meinte det var grenser mellom fargane.   1814 Den tyske optikaren Joseph von Fraunhofer gjenoppdaga absorpsjonslinjene i solspekteret (fraunhoferske linjer) og utførte eit systematisk studium av desse.   1838 Den tyske astronomen Friedrich Wilhelm Bessel bestemde for første gong avstanden til ei stjerne (61 Cygni).   1840 Den amerikanske astronomen Henry Draper tok det første fotografiet av Månen.   1843 Den tyske apotekaren Heinrich Schwabe oppdaga den elleveårige perioden i talet på solflekkar (solflekksyklusen).   1846 Den tyske astronomen Johann Gottfried Galle oppdaga planeten Neptun nær den staden som var rekna ut på førehand av den franske astronomen Urbain Le Verrier.   1851 Den franske fysikaren Léon Foucault gav eit direkte bevis på rotasjonen til Jorda ved pendelforsøket sitt, som blei utført i Panthéon i Paris.   1859 Den første kraftige solstormen blei observert av Richard Carrington og Richard Hodgson.   1859 To tyske vitskapsmenn, fysikaren Gustav Robert Kirchhoff og kjemikaren Robert Bunsen, stilte opp dei fundamentale lovene til spektroskopien og la grunnlaget for astrofysikken.   1862 Den tyske astronomen Friedrich Wilhelm August Argelander sin store stjernekatalog Bonner Durchmusterung blei fullført.   1864 Den britiske astronomen William Huggins gjennomførte den første analysen av eit stjernespektrum, og den italienske astronomen Angelo Secchi publiserte den første katalogen over stjernespektruma.   1868 Huggins bestemde hastigheita av ei stjerne i retninga til synslinja (radialhastigheita) ved hjelp av dopplerforskyvinga av spektrallinjer.   1877 Den italienske astronomen Giovanni Schiaparelli beskreiv «Mars-kanalar», og den amerikanske astronomen Asaph Hall oppdagar Mars-månane Phobos og Deimos.   1897  Yerkes-observatoriet i USA blei ferdig, og ein refraktor (som framleis er den største i verda) blei teken i bruk. År Hending     1905 Den tyske fysikaren Albert Einstein presenterte den spesielle relativitetsteorien.   1908 Den amerikanske astronomen George Ellery Hale påviste sterke magnetfelt i solflekkar.   1911 Den danske astronomen Ejnar Hertzsprung (og, uavhengig i 1913, den amerikanske astronomen Henry Norris Russell) konstruerte eit diagram (Hertzsprung-Russell-diagrammet) som gir samanhengen mellom luminositet og spektralklasse for stjernene. Det har hatt svært stor betydning, mellom anna for studiet av utviklinga til stjernene.   1912 Den amerikanske astronomen Henrietta Leavitt oppdaga ein samanheng mellom lysstyrke og periode for ein type variable stjerner (periode-luminositetsrelasjon for kefeidar) som har vore svært viktig for avstandsbestemmingar til stjernesystem.   1914 Den amerikanske astronomen Harlow Shapley viste at kefeidane er pulserande stjerner og ikkje (spektroskopiske) dobbeltstjerner, slik ein tidlegare hadde trudd.   1915 Albert Einstein presenterte den generelle relativitetsteorien.   1916 Den tyske astronomen Karl Schwarzschild fann ei eksakt løysing på Einsteins feltlikningar frå den generelle relativitetsteorien gyldig for rommet utanfor ein sfærisk masse (til dømes Sola).   1916 Den britiske astronomen Arthur Eddington offentleggjorde det første av ein serie grunnleggjande arbeid over den indre strukturen til stjernene.   1917 Harlow Shapley bestemde avstand og retning til sentrum av Mjølkevegen ut frå fordelinga av dei kuleforma stjernehopane, og påviste Sola si eksentriske stilling innanfor systemet.   1917 Teleskopet ved Mount Wilson-observatoriet i USA, med ein diameter på 100 tommar, blei ferdig. Dette var den største spegelkikkerten i verda i 30 år.   1919 Den internasjonale astronomiske union (IAU) blei stifta.   1920 Den indiske fysikaren Meghnad Saha utvikla teorien for ionisasjon av atom i stjerneatmosfærar, og viste at dei forskjellige spektrallinjemønstera til stjernene ikkje kjem av forskjell i kjemisk samansetjing (som ein tidlegare hadde meint), men forskjell i dei fysiske forholda som linjene blir danna under.   1924  Edwin Hubble gav ved avstandsbestemming av Andromedagalaksen det endelege beviset for at galaksane er stjernesystem utanfor Mjølkevegen.   1924 Den norske astrofysikaren Svein Rosseland angav metoden for å bestemme absorpsjonskoeffisienten til stjernematerien (Rosselands middelabsorpsjonskoeffisient).   1924  Henry Draper-katalogen over stjernespektruma – standardkatalogen for stjerner klassifiserte etter spektraltype – blei fullført ved Harvard-observatoriet.   1926 Den svenske astronomen Bertil Lindblad påviste rotasjonen til Mjølkevegen.   1927 Den amerikanske astronomen Ira Sprague Bowen forklarte opphavet til sterke emisjonslinjer i spektrum av gasståker (nebuliumlinjene).   1929 Edwin Hubble viste at galaksane fjernar seg med ei hastigheit som er proporsjonal med avstanden deira (Hubbles lov).   1930 Planeten Pluto blei oppdaga av den amerikanske astronomen Clyde Tombaugh ved Lowell-observatoriet. (I 2006 blei Pluto omklassifisert til ein dvergplanet.)   1930 Den franske astronomen Bernard Lyot fann opp koronagrafen, som gjorde det mogleg å observere den ytste delen av solatmosfæren, koronaen, også utanfor solformørkingar.   1931 Den amerikanske radioingeniøren Karl Jansky registrerte for første gong radiostråling av kosmisk opphav.   1936 Den amerikanske radioingeniøren Grote Reber bygde det første radioteleskopet og studerte radiostrålinga frå Mjølkevegen.   1937 Store område av ionisert hydrogengass innanfor Mjølkevegen blei påviste av dei amerikanske astronomane Otto Struve og Christian Thomas Elvey. Teorien for desse blei gitt to år seinare av den danske astronomen Bengt Strömgren.   1938 Den amerikanske fysikaren Hans Bethe og den tyske fysikaren Carl von Weizsäcker forklarte ein av dei viktigaste mekanismane for energiproduksjonen i stjernene sitt indre (karbon-nitrogen-syklusen eller Bethe-syklusen).   1939 Dei første nøytronstjerne-modellane blei berekna av dei amerikanske fysikarane Robert Oppenheimer og George Michael Volkoff. Nøytronstjerner var den gongen hypotetiske stjerner med enorm densitet – eksistensen blei påvist i 1967 (pulsarar).   1941 Den svenske fysikaren Bengt Edlén gav forklaringa på dei gåtefulle emisjonslinjene i Sola sitt koronaspektrum; dei skriv seg frå svært høgt ioniserte atom.   1942 Radiostråling frå Sola blei registrert for første gong.   1944 Den tysk-amerikanske astronomen Walter Baade innførte omgrepet populasjonstype I og II: klassifisering av stjernene etter kjemisk samansetjing, alder, rørsle og plassering innanfor Mjølkevegen.   1944 Den nederlandske astronomen Hendrik C. van de Hulst føresa at interstellart hydrogen sender ut radiostråling med bølgjelengd på 21 centimeter.   1946 Det ultrafiolette solspektrumet blei for første gong fotografert (frå romfartøy), og ei ny grein av astronomien vaks fram: ultrafiolett astronomi.   1949 Dei amerikanske astronomane William Albert Hiltner og John Scoville Hall oppdaga det interstellare magnetfeltet ved å påvise at lys frå fjerne stjerner, som passerer gjennom skyer av interstellart stoff, er polarisert. År Hending     1950 Den amerikanske astronomen Fred Whipple presenterte teorien sin om at kometkjernane er «skitne snøballar».   1950 Den nederlandske astronomen Jan Hendrik Oort lanserte ideen om ei kuleskalforma sky av isete planetesimalar (Oorts sky), som er nesten eit lysår frå Sola.   1951 Dei amerikanske astronomane Harold Ewen og Edward Purcell oppdaga 21 centimeter-strålinga som var føresagd av Hendrik C. van de Hulst i 1944.   1952 Walter Baade påviste at skalaen for avstanden til galaksane måtte reviderast. Alle avstandar måtte multipliserast med ein faktor omkring to – universet blei dobbelt så stort.   1952 Den amerikanske astronomen William Wilson Morgan med fleire påviste spiralstrukturen til Mjølkevegen ut frå fordelinga av emisjonståker.   1953 Den nederlandske astronomen Jan Oort med fleire bestemde spiralstrukturen til Mjølkevegen ut frå radioobservasjonar.   1955 Radiostråling blei for første gong registrert frå ein av planetane (Jupiter).   1956 Det store fotografiske himmelatlaset National Geographic Society – Palomar Observatory Sky Atlas (Palomar-atlaset) blei fullført. Det inneheld stjerner ned til storleiksklasse 21.   1956 Mikrobølgjestråling frå Venus blei registrert for første gong. Ut frå målingane blei overflatetemperaturen bestemd til om lag 600 kelvinar – langt høgare enn ein tidlegare hadde trudd.   1957 Den første kunstige satellitten, sovjetiske Sputnik 1, blei skoten opp i bane rundt Jorda.   1957 Eit stort, styrbart radioteleskop blei teke i bruk ved Jodrell Bank Observatory i Storbritannia. Det var det største i verda fram til 1972, då eit 100-meters teleskop blei ferdig ved Effelsberg radioastronomiske observatorium i Tyskland.   1959 Menneske fekk for første gong sjå fotografi av baksida til Månen. Bileta var tekne av den sovjetiske romsonden Luna 3.   1962 Den amerikanske romsonden Mariner 2 passerte Venus og sende ei rekkje opplysningar, spesielt om atmosfæren, tilbake til Jorda.   1963 Eit stjerneliknande objekt med stor radforskyving og sterk radiostråling – den første kvasaren – blei identifisert.   1964 Den amerikanske romsonden Ranger 7 tok dei første vellukka bileta av overflata til Månen frå nært hald.   1965 Den amerikanske romsonden Mariner 4 passerte Mars og sende nærbilete av planetoverflata til Jorda.   1965  Den kosmiske bakgrunnsstrålinga etter big bang blei observert av dei amerikanske astronomane Arno Penzias og Robert W. Wilson og identifisert av Robert Dicke.   1967 Den sovjetiske romsonden Venera 4 sende ein instrumentkapsel ned mot overflata til Venus, og data om samansetjinga til atmosfæren, densitet, trykk og temperatur blei gitt over radio til Jorda.   1967 Den første pulsaren blei oppdaga – ei variabel radiokjelde som sender ut pulsar med svært regulær periode.   1968  Radioastronomane innleidde ein lang serie oppdagingar av kompliserte organiske molekyl i det interstellare rommet.   1969 Dei første menneska på Månen landa med det amerikanske romskipet Apollo 11, og tok med prøver frå overflata tilbake til Jorda.   1970 Det største styrbare radioteleskopet i verda (100 meter i diameter) blei fullført nær Bonn i Tyskland.   1970 Den amerikanske fysikaren Raymond Davis Jr. starta registreringar av solare nøytrino med Homestake Solar Neutrino Detector i Sør-Dakota.   1973 Den amerikanske romsonden Pioneer 10 passerte Jupiter og sende dei første nærbileta og dei første målingane av dei fysiske forholda nær planeten til Jorda.   1973 Den amerikanske, bemanna romstasjonen Skylab blei skoten opp i bane rundt Jorda. Hovudoppgåva var utforsking av Sola.   1974 Den amerikanske romsonden Mariner 10 passerte Venus og Merkur og skaffa ny kunnskap om dei inste planetane, mellom anna dei første nærbileta av den kraterdekte overflata til Merkur.   1975 Instrumentkapslane frå dei sovjetiske romskipa Venera 9 og 10 landa på Venus og overførte dei første bileta som var tekne frå overflata på ein annan planet, tilbake til Jorda.   1976 Instrumentkapslane frå dei to amerikanske romsondane Viking 1 og 2 landa på Mars og overførte fotografi av og data om dei fysiske forholda på overflata og i atmosfæren til Jorda.   1978 Den amerikanske astronomen James Christy oppdaga Charon, den største månen til Pluto.   1979  Voyager 1 og 2 tok nærbilete av Jupiter med månar og ringar. Den første gravitasjonslinsa blei oppdaga.   1980 Dei første detaljerte bileta av Saturn-systemet blei tekne frå romsonden Voyager 1.   1982 Pulsar 4C 21.53, med periode 1,6 millisekund, blei oppdaga i stjernebiletet Vulpecula.   1986  Halleys komet passerte perihel 9. februar i ein avstand av 90 millionar kilometer frå Sola og blei observert på 540 kilometers avstand av Esas romsonde Giotto.   1986 1987 Voyager 2 tok nærbilete av Uranus med månar og ringar. Supernova (SN 1987A) blei oppdaga i Den store magellanske skya. For første gong observerte ein nøytrino frå ei supernova.   1989 1990 Voyager 2 tok nærbilete av Neptun med månar og ringar. Hubble-romteleskopet blei skote opp i banen sin.   1990 Satellitten COBE påviste at den universelle bakgrunnsstrålinga etter big bang er svart stråling (Planck-stråling) med temperatur på 2735 kelvinar (2453 °C).   1991 Radarsonden Magellan kartla overflata til Venus ned til 100 meter.   1992 Satellitten COBE påviste små anisotropiar (temperaturforskjellar på nokre mikrogradar) i den kosmiske bakgrunnsstrålinga. Dette er heilt avgjerande for teorien om big bang.   1992 Det første kuiperbelte-objektet (1992 QB1) blei oppdaga utanfor banen til Neptun.   1992 Den første planeten (eksoplaneten) rundt ei anna stjerne blei oppdaga.   1994 Kometen Shoemaker-Levy trefte Jupiter.   1995 Romsonden Galileo blei plassert i bane rundt Jupiter.   1997 Romsonden NEAR Shoemaker tok det første nærbiletet av ein asteroide (Mathilde).   1997 Mars-roveren Mars Pathfinder mjuklanda på Mars og returnerte mange bilete.   1998 Observasjonar av supernovaer i fjerne galaksar viste at utvidingshastigheita til universet aukar. Dette kan forklarast ved at «den kosmologiske konstanten» har ein positiv verdi. År Hending     2003 Observasjonar av dei små anisotropiane i bakgrunnsstrålinga viste at (det tredimensjonale) rommet er nesten eller heilt evklidsk (flatt), det vil seie at rommet har lita eller inga krumming.    2003 Ekstremt høge observerte hastigheiter av stjerner nær sentrum av Mjølkevegen indikerer at dei beveger seg rundt eit supermassivt svart hol.    2004 Første foto av ein eksoplanet.    2004 Roverane Spirit og Opportunity sende detaljerte bilete frå Mars.    2004 Romsonden Cassini-Huygens blei plassert i bane rundt Saturn.    2005 Huygens mjuklanda på Saturns måne Titan.    2005 Dvergplaneten Eris, på storleik med Pluto, blei oppdaga.    2006 Romsonden Deep Impact sende eit prosjektil ned på kometen Tempel 1.    2008 Romsonden Messenger byrja ei fleire år lang kartlegging av Merkur.    2009  Kepler-romobservatoriet blei sendt opp i bane rundt Sola, med nesten same omløpstid som Jorda, for å påvise eksoplanetar i den «buande» (beboelige) sona rundt solliknande stjerner. Planetane blir avslørte ved at dei skuggar for noko av lyset når dei passerer framfor moderstjernene.    2011 Romsonden Dawn blei plassert i rommet for å kartleggje asteroiden Vesta.    2012 Første observasjon av higgsboson ved CERN. Higgsboson er vesentleg for forståinga vår av omgrepet masse.    2016 LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) gjorde dei første observasjonane av gravitasjonsbølgjer.    2017 Jordnær passasje av den interstellare, sigarforma lekamen Oumuamua.    2018 Den første solnære romsonden, Parker Solar Probe, blei skoten opp i ein svært elliptisk bane rundt Sola.    2020 Dei første observasjonane med neste generasjons solteleskop, Daniel K. Inouye Solar Telescope (DKIST), på Maui i Hawaii.    2020 Den andre solnære romsonden, Solar Orbiter, blei skoten opp i den elliptiske banen sin rundt Sola.    2021  James Webb-romteleskopet blei ført ut i banen sin rundt Lagrange-punkt 2. Les meir i Store norske leksikon astronom kosmologiens historie Sola stjerne solsystemet Eksterne lenker Astronomi.no