bahuvrihi
Store norske leksikon,Språk og litteratur,Språkvitenskapens fagdisipliner,Grammatikk,Morfologi
Bahuvrihi er eit grammatisk uttrykk for ein særskild type samansetning som viser til eit fenomen ved å nemne ein karakteristisk eigenskap ved fenomenet, som når ein humørlaus og tunglynt person blir kalla eit hengjehovud.
Eit anna døme på bahuvrihi er raudstrupe, ein fugleart (Erithacus rubecula) som nettopp har raud strupe som særkjenne. Raudstrupe er altså ikke namnet på ein type strupe, men på ein fugleart med ein slik strupe.Nok eit døme er kvitsnipp, ein person som kan gå i kvit skjorte på jobb utan å bli skiten – i motsetnad til vanlege arbeidsfolk. Kvitsnipp er med andre ord ikkje namnet på ein type snipp, men på ein person som typisk går med kvit snipp.Andre døme er gråbein, løvetann, bleikansikt, raudveng (Turdus iliacus) og raudstrømpe.Etterleddet i ei norsk bahuvrihisamansetning er nesten alltid eit substantiv, medan forleddet oftast er eit adjektiv, men av og til eit substantiv. Semantisk analyse Ei bahuvrihisamansetning kan karakteriserast med den retoriske termen synekdoke (av klassisk gresk συνεκδοχή sunekdokhḗ 'medforståing'), det vil seie eit uttrykk – eller ein trope – som nemner ein del for heilskapen (som når vi nemner den raude strupen i staden for heile fuglen) – eventuelt ein heilskap for ein del.Ein synekdoke der delen blir nemnd for heilskapen, blir omtala med det latinske uttrykket pars pro toto, 'del for alt'. Det motsette er totum pro parte, 'alt for del'.Ikke alle synekdokiske uttrykk er samansetningar. Vi snakkar til dømes om å ha mange munnar å mette, der munnar står for personar. Når vi i Fadervår seier gjev oss i dag vårt daglege brød, står brød for mat meir allment.Ein synekdoke blir rekna som eit særtilfelle av ein metonymi. Opphavet til uttrykket Uttrykket bahuvrihi kjem frå sanskrit, der det heiter बहुव्रीहि bahuvrīhi. Bokstavleg tyder det 'mykje ris', men det blir nytta om ein rik person, det vil seie ein person som har det særkjennet at ho/han har mykje ris – i det gamle India.I tradisjonell sanskritgrammatikk, med røter tilbake til det 5. hundreåret fvt., finst det ein detaljert terminologi for ulike typar samansetningar; jamfør mellom anna dvandva og tatpurusja. Les mer i Store norske leksikon grammatikk