Olav Duun
Store norske leksikon,Språk og litteratur,Norsk og samisk litteratur,Norges litteratur 1900-1960
Olav Duun var ein norsk forfattar og lærer og blir rekna som ein av dei fremste romanforfattarane våre. For hovudverket, dei seks bøkene om Juvikfolket, var han nær ved å få Nobelprisen i litteratur fleire gonger. Medmenneske-trilogien er eit anna hovudverk, og både der og i dei litt meir «moderne» romanane frå 1930-talet er det alvorlege etiske spørsmålet som blir teke opp i dikterisk form. Duun er også ein ypparleg novelleforfattar.
Bakgrunn Duun rodde fiske i mange år før han byrja på lærarskulen i Levanger, der norsklæraren Vetle Vislie fekk mykje å seie for han. Han debuterte med ei samling historier, Løglege skruvar og anna folk i 1907, medan Marjane kom året etter. Duun gifta seg i 1908 med Emma Møller og flytta til Botne ved Holmestrand, der han var lærer fram til 1927 og budde til sin død. Forfattarskapen Duun sin forfattarskap kan gjerne omtalast ved å plassere det meste han skreiv i forhold til to heilt sentrale hovudverk: Juvikfolke (6 bind i åra 1918–1923) og Medmenneske-trilogien (1929–1933). Før Juvikfolke kom Duun med ei ny bok kvart år. Handlinga er lagt til Namdalen og går føre seg blant bønder og fiskarar. Det er sterkt dramatiske bøker med mange vonde lagnader, tungt slit og harde konfliktar når Duun viser oss menneske i kamp både mot ein barsk natur og mot krefter i eige sinn. Men dei store konfliktane, den verkelege sjelekampen som går føre seg over lang tid og viser ei djup innsikt i ein bygdekultur i forvandling, kjem på meisterleg vis til uttrykk i Juvikfolke. Dei seks bøkene som utgjer Juvikfolke, fell i to delar, der dei tre første lèt oss følgje «folke som kjem stomlande hit gjennom gamletida og mørkre og har berre svartmaka rundan ikring seg» fram mot ei skildring av overgangs- og oppløysingstid i tredje bind. Dei tre siste bøkene tek oss via hovudpersonen Odin Setran gjennom ei sterk brytningstid frå omkring 1880 fram til 1918. Alle seks bøkene er i og for seg sjølvstendige romanar, men dei hengjer også nøye saman gjennom sjølve tidsforløpet og utviklingshistoria og skildringa av ei slekt gjennom mange generasjonar.Bøkene Juvikingar, I blinda og Storbrylloppe følgjer tre generasjonar frå rundt 1800. I den første blir me kjende med den første av juvikingene, Per Anders, medan barnebarnet Anders er ein avgjerande skikkelse som ber i seg all arv av kraft og råskap i slekta. Han prøver å stoppe det som synest å vere ein arv av blindskap i slekta, ved å blinde seg sjølv, og først når han er blind, blir han verkeleg sjåande. Eit rikt persongalleri og ei rekkje dramatiske hendingar gjer bøkene til nokre av dei sterkaste i norsk romandikting, og når me i Storbrylloppe i tid nærmar oss 1880, ser me moderniseringa av landbruket og dermed av heile bondesamfunnet. Romanen har vorte kalla «den merkelegaste sosialhistoriske romanen i heile diktinga vår» av Rolv Thesen. Konflikten mellom det gamle og det nye toppar seg i ei blanding av tragisk og komisk framstilling av sjølve «storbrylloppe».Tonen er ein heilt annan i bøkene om Odin Setran, som er hovudfigur i dei tre siste bøkene: I eventyre, I ungdommen og I stormen. Den første boka er ei vakker og medrivande skildring av Odins barndom og oppvekst frå han blir bortsett og er litt bekymra fordi han «berre er sju år», men viser seg å vere han i slekta som kan stanse «den ville farten» og føre bygda og folket inn i ei ny tid med heilt andre krav til måten ein lever på, både for seg sjølv og i forhold til andre. Ein opplever brytningstider på nesten alle nivå gjennom alle bøkene. Duun gjer seg nærast ferdig med dei større historiske linjene fram mot eit sivilisert og ordna samfunn i dei siste bøkene, men konfliktane er ikkje borte – dei er berre andre og annleis.Odin er den store helten i Juvikfolke, den som må bere bygda på skuldrene, som føler at han er sjølve bygda og skaper ho om til beste for menneska der. Men også Odin må ta ryggtak med noko som liknar sjølve Djevelen, sjølve vondskapen, personifisert i motstandaren Lauris. Det endelege oppgjeret på båtkvelven i I stormen kan minne om dei store konfliktane hos ein diktar som Fjodor Dostojevskij. Odin må ofre seg, men problemet til vondskapen følgjer forfattaren vidare i forfattarskapen.Det er ikkje urimeleg å sjå Juvikfolke i forhold til dei mektige islendingesogene, både på grunn av forteljarmåte og forståing som blir formidla, og fordi Odin sine røter sit djupt i fortid og levande kjenne slektssamanhengen og dei krava han stiller.For Juvikfolke vart Duun nominert til Nobelprisen i litteratur ei rekkje gonger, men nådde aldri heilt opp.Perioden etter krafttaket med Juvikfolke måtte bli ein slags mellomperiode, slik det tydeleg kjem til uttrykk i novellesamlinga Blind-Anders frå 1924, som gjennom forteljaren direkte er knytt til Juvikfolke. Den kanskje best komponerte og mest las romanen i forfattarskapen er Medmenneske (1929), som vart framleis i Ragnhild (1931) og Siste leveåre (1933). Dei to siste bøkene er langt svakare enn den første, kanskje fordi Ragnhilds soning og endelege oppgjer ikkje har moglegheit til å nå opp i styrke og intensitet mot det indre og ytre kampen i den første boka. Det er kompliserte moralproblem som blir her tekne opp, og Medmenneske har vist seg å ha sterk appell også på scena, for første gong på Det Norske Teatret i 1937 og seinare også filmatisert for TV. Som scenestykke høyrer det til det beste i nynorsk dramatikk i det heile.Duun sin seinare forfattarskap er prega av uro og førkrigsstemning, men hans siste novellesamling, Vegar og villstig (1930), er i positiv forstand forankra i kjent miljø frå tidlegare i forfattarskapen. Men samlinga går også langt vidare enn det nære og lokale og er på mange måtar ei svært moderne samling, kanskje Duuns einaste eigentlege novellesamling. Romanen Ettermæle (1932) bruker forma til kriminalromanen til å gjennomføre djuptloddande psykologiske undersøkingar, medan dei to siste bøkene, Samtid (1936) og Menneske og maktene (1938) viser sjølve undergangen, då stormfloda skyl over Øyvære, og det blir klart kven som er verd kva. Trass undergangsstemning står ein bodskap om urokkeleg og ukrenkjeleg tru på liv og livskraft tilbake. Duun si siste bok er i tillegg ei svært moderne bok reint komposisjonsmessig. Utmerkingar I 1919 fekk Duun diktergasje. I 1936 fekk han Henrich Steffens-prisen. Samleutgåver Skrifter i 12 bind ved Rolf Thesen kom i 1948–1949; seinere i nye utgåver. Soger og forteljingar kom i 4 bind i 1976. Verk Tittel År     Løglege skruvar og anna folk (forteljingar) 1907   Marjane 1908   Paa tvert 1909   Nøkksjølia 1910   Gamal jord (forteljingar) 1911   Hilderøya 1912   Sigyn 1913   Tre venner 1914   Harald 1915   Det gode samvite 1916   På Lyngsøya 1917   Juvikfolke (6 bind)  1918–1923    Blind-Anders (eventyr og bygdesagn) 1924   Straumen og evja 1926   Olsøygutane 1927   Carolus Magnus 1928   Medmenneske (dramatisert 1937) 1929   Ragnhild 1931   Siste leveåre 1933   Vegar og villstig (noveller) 1930   Ettermæle 1932   Gud smiler 1935   Samtid 1936   Menneske og maktene 1938   Soger og forteljingar 1–41  1976    1Bind 4 inneheld noveller som ikkje har vore gitt ut i bokform før Les meir i Store norske leksikon Norsk biografisk leksikon: Olav Duun Noregs litteraturhistorie nynorsk modernisme Eksterne lenker Olav-duun.no  Otto Hageberg: «Olav Duun og Nobelprisen»; i Hagebergs bok frå 1996 bokhylla.no Gratis e-bøker av Olav Duun hos bokselskap.no Litteratur Birkeland, Bjarte: Olav Duuns soger og forteljingar: forteljekunst og tematikk, 1976 Dalgard, Olav, red.: Olav Duun : ei bok til 100-årsjubileet, 1976 Fetveit, Leiv: Juvikfolke og tradisjonen, 1979 Fløttum, Sivert: Olav Duun : dikteren på Rambergfjellet, 2003 Gujord, Heming: Olav Duun : sjøtrønder, forteller, 2007 Hageberg, Otto: Forboden kjærleik: spenningsmønster i Olav Duuns dikting, 1996 Hageberg, Otto: Olav Duun : biografiske og litteraturhistoriske streiflys, 1996 Haukaas, Kaare: Olav Duun og bøkene hans : ein bibliografi, 1954 Høystad, Ole Martin: Odin i Juvikfolke: O.D.s språk og menneskesyn, 1987 Johnson, Pål Espolin: Mennesket i motgang: en innfallsport til Olav Duuns diktning, 1973 Norsk biografisk leksikon 2. utg. Svensen, Åsfrid: Mellom Juvika og Øyvære: tre artikler om Olav Duuns romaner, 1978 Sæteren, Asbjørn: En dikter og hans stil, 1953 Sæteren, Asbjørn: Mennesket og samfunnet: en motivundersøkelse innenfor O.D.s diktning, 1956 Thesen, Rolv: Mennesket og maktene : Olav Duuns dikting i vokster og fullending, rev. utg., 1945 Tveterås, Alf m.fl.: Seks unge om Olav Duun, 1950 Vannebo, Einar: "Duun-bibliografi" i Norskrift, nr. 63 (1990), 109–22 Zumsteg, Hans Joerg: O.D.sMedmenneske-Trilogie, 1984