‘Ik’ en ‘de ander’ stichten dus de solidariteit. Ik denk dat Sartre hiermee al een antwoord formuleerde op populistische politici die solidariteit willen stichten door ‘de ander’ uit de maatschappij te sluiten.
+ 

## Leeswijzer

Historisch opgebouwd via vensters en werken

#### Vensters

De Canon is historisch opgebouwd via ‘vensters’. Vensters geven een belangrijke periode of ontwikkeling in de geschiedenis van het humanisme weer en vormen de ‘ingang’ in de Canon. Deze vensters vindt u op de homepagina. U ziet linksboven de oudste periode (het venster ‘Paideia’) en rechtsonder de jongste (het venster ‘Humanisme nu’).

#### Werken

In ieder venster vindt u diverse ‘werken’. Dit zijn exemplarische boeken, films, strips, wetten, personen en kunstwerken binnen het venster. In het venster ‘Existentialisme’, vindt u bijvoorbeeld de werken ‘De mythe van Sisyphus’ van Camus, ‘Het existentialisme is een humanisme’ van Sartre en ‘De tweede sexe’ van De Beauvoir.

#### Zoeken

Mocht u specifiek naar iets op zoek zijn dan kunt u de zoekfunctie gebruiken, bovenaan de pagina.

## Paideia

De Grieken

De vorming en ontwikkeling tot volledig mens

### Belangrijke werken

## Humanitas

De Romeinen

Beschaafd, ontwikkeld en humaan zijn als opdracht en ideaal

### Belangrijke werken

## Renaissance

14e - 16e eeuw

De oudheid herboren

### Belangrijke werken

## Bijbels humanisme

15e en 16e eeuw

De behoefte om de bijbel goed, kritisch en nieuw te lezen

### Belangrijke werken

## Boekdrukkunst

ca. 1441

De verspreiding van kennis en emancipatie van de burger

### Belangrijke werken

## Wetenschappelijke revolutie

15e, 16e, 17e eeuw

Goed waarnemen, logisch denken, nieuwe instrumenten

### Belangrijke werken

## Ketters

vanaf 11e eeuw

Een gevaar voor kerk en koning

### Belangrijke werken

## Verlichting

17e en 18e eeuw

Het licht van de rede gaat schijnen

### Belangrijke werken

## Mensenrechten

17e eeuw tot nu

Fundamentele rechten voor ieder individu

### Belangrijke werken

## Weimar Humanisme

18e en 19e eeuw

Persoonsvorming en kosmopolitisme: De Duitse Renaissance van vorming, kunst en cultuur

### Belangrijke werken

## 18e en 19e eeuw humanisme

17e eeuw tot nu

Tussen wetenschap en romantiek

### Belangrijke werken

## Liberalisme

19e eeuw

Burgers streven naar vrijheid

### Belangrijke werken

## Het Vrijdenken

19e en 20e eeuw

Van individuele daad naar beweging

### Belangrijke werken

## Atheïsme

o.a. 18e en 19e eeuw

Het bestaan van God wordt afgewezen

### Belangrijke werken

## Sociale Bewegingen

19e en 20e eeuw

Vrouwenbeweging en arbeidersbeweging verbreden het humanisme

### Belangrijke werken

## Centraal Europa, Humanisme in de Dubbelmonarchie rond het fin de siècle

rond 1900

Optimistisch Europa tot WOI

### Belangrijke werken

## Geesteswetenschappen, de interpreterende mens

19e en 20e eeuw

De mens als interpreterend en betekenisgevend wezen

### Belangrijke werken

## Secularisering

19e eeuw - heden

Het verdwijnen van religie en haar 'terugkeer' in de globaliserende wereld.

### Belangrijke werken

## Verzet tegen dictatuur

Het interbellum

Radicalisering tussen WOI en WOII en de roep om waakzaamheid

### Belangrijke werken

## Auschwitz

na WOII

De oorlog vernietigt het vertrouwen; een nieuwe taal is nodig

### Belangrijke werken

## Existentialisme

20e eeuw

Wat betekent het voor mij om mens te zijn?

### Belangrijke werken

## Internationaal humanisme

1952

Wereldhumanisme tussen de religies

### Belangrijke werken

## Georganiseerd humanisme

20e eeuw

Na en in reactie op WOII worden Humanitas en het HV opgericht

### Belangrijke werken

## 20e eeuw humanisme

20e en 21e eeuw

Seculier en religieus?

### Belangrijke werken

## Humanistische psychologie

Halverwege 20e eeuw

Zelfactualisatie, betekenis, creativiteit

### Belangrijke werken

## Humanismekritiek

Jaren 60, 70 en 80

Aandacht voor de blinde vlekken van het humanisme

### Belangrijke werken

## Spiritualiteit

Toen en nu

Ruimte voor meer?

### Belangrijke werken

## Humanistische Praktijken

Heden

Wat humanisten doen

### Belangrijke werken

## Levensbeschouwing

Heden

Humanisme als levensbeschouwing

### Belangrijke werken

## Levensbeschouwing & politiek

Heden

Een complexe grens. Humanistische thema's in de politiek

### Belangrijke werken

## Levenskunst

Jaren 60, 70 en 80 tot heden

Een morele traditie van zelfzorg wordt herontdekt

### Belangrijke werken

## Geestelijke weerbaarheid

Heden

Tussen Veerkracht, Wil en Zingeving

### Belangrijke werken

## Duurzaamheid en humanisme

Heden

Wat is duurzame ontwikkeling?

### Belangrijke werken

## Islam en humanisme

Heden

Het debat over humanisme en islam binnen de westerse context

### Belangrijke werken

Existentialisme

## Jean-Paul Sartre, Het existentialisme is een humanisme

1946

'Er is geen ander universum dan dat van de mens... (Dit is) humanisme, omdat wij de mens eraan herinneren dat hij geen andere wetgever heeft dan zichzelf en dat hij in de verlatenheid over zichzelf zal beslissen; en omdat wij laten zien dat de mens niet door zich naar zichzelf toe te wenden, maar altijd door een doel buiten zichzelf te zoeken... zich pas als menselijk wezen realiseert.' (61-62)

Met het essay Het existentialisme is een humanisme schreef Jean-Paul Sartre (1905-1980) de meest populaire en provocerende verklaring van zijn filosofie. Het is een manifest waarin hij zijn filosofie uitlegt en verdedigt. Existentialisme is niet de oplossing voor de vragen van de mens, maar een herformulering van het probleem.

Het woord ‘existentialisme’ roept talloze associaties op. Deze associaties gaan vaak vooraf aan de betekenis van de term. Dit geldt onder meer voor Sartres beroemde uitspraak: ‘De existentie gaat vooraf aan de essentie’. Ik ben benieuwd hoe Sartre hierop zou reageren. Zou hij zeggen ‘Voila! De existentie gaat vooraf aan de essentie!‘? Of zou hij, zoals hij in 1946 gedaan heeft met Het existentialisme is een humanisme, een nieuw manifest schrijven om de onwetendheid over het existentialisme teniet te doen en de beschuldigingen aan haar adres te ontkrachten?

Met de stelling dat de existentie (het bestaan), voorafgaat aan de essentie (de wezensbepaling), bedoelt Sartre dat de mens éérst bestaat – zich voordoet, in de wereld verschijnt – en dat zich daarná nader bepaalt. De mens is dus in eerste instantie onbepaald. Dat de mens iets onbepaalds is, komt doordat hij aanvankelijk nog niets ís. Hij kan alleen iets wórden, en dan zal hij zijn wat hij van zichzelf maakt… ‘De mens is niets anders dan wat hij van zichzelf maakt. Dat is het eerste beginsel van het existentialisme.’ (13-14).

### Solidariteit

Sartre begint het essay met een samenvatting van de bezwaren van gelovigen en marxisten tegen het existentialisme. Zij beschuldigen het existentialisme ervan pessimistisch, subjectivistisch en anarchistisch te zijn. Ze beweren dat het existentialisme de mens beschouwt als een solitair individu dat graag solidariteit met anderen wil herwinnen, maar daarin niet slaagt omdat hij in een isolatie leeft. Ik beveel alle mensen met dit bezwaar en het verlangen naar solidariteit Sartres antwoord aan:

‘Ik’ en ‘de ander’ stichten dus de solidariteit. Ik denk dat Sartre hiermee al een antwoord formuleerde op populistische politici die solidariteit willen stichten door ‘de ander’ uit de maatschappij te sluiten.

### Optimisme zonder hoop

Hoop en geluk lijken alleen legitiem in de monden van gelovigen. Zij vereren een God of een Ideaal: Hemel of Utopie. Daar is het doel, hun bron van geluk. Dat doel geeft hen de hoop om de sombere realiteit van dagelijks bestaan te ontvluchten. ‘Nu’ en ‘deze wereld’ vormen slechts een tussenstap, een middel tot de staat van gelukzaligheid. De existentialist, daarentegen, heeft geen God en vertrouwt op niets dan zijn eigen vermogens. Hij koestert geen hoop voor de ver weg gelegen toekomst, want dan bestaat hij gewoonweg niet meer.

Gelovigen bekritiseren het existentialisme om zijn pessimisme. Sartre verdedigt zich sterk met een terugaanval. Volgens hem is alleen de werkelijkheid betrouwbaar, en zijn dromen bedrieglijk. Hiermee sluit hij aan bij Nietzsche die de weg bereidde voor het existentialisme: ‘Hoop is het kwaadste der kwaden omdat zij de marteling verlengt.’ (Menschliches Allzumenschliches, 71).

Ik vind Sartres beweringen over het optimisme en de hoop het ingewikkeldst aspect van het existentialisme. Aan de ene kant zegt hij dat de mens geen hoop nodig heeft om te kunnen handelen, want de werkelijkheid ligt niet in de onvoorspelbare toekomst. Aan de andere kant zegt hij dat geen andere doctrine zo optimistisch is als het existentialisme, omdat het lot van de mens nergens anders dan in hemzelf ligt.

Sartre beschouwt de existentialist als een optimist zonder hoop, veroordeeld tot vrijheid. Daarmee roept hij de onafhankelijkheid van de mens uit. Deze opvatting getuigt zeker van optimisme, maar hoeveel mensen zouden zich gelukkig voelen met de consequenties daarvan? Hoe kan een mens vooruit kijken als er geen hoop is of geen geluk mogelijk lijkt in de toekomst? Onafhankelijkheid betekent ook dat niets de mens van zichzelf kan redden, en dat er geen vlucht meer mogelijk is. Als de mens zijn lot volledig in eigen handen heeft, dan laadt dat alle verantwoordelijkheid op zijn schouders. En dit is een zware last. Net als die van Sisyphus. De vraag is of de mens wel zo sterk is als een mythische held.

Toch ben ik langzaam gaan begrijpen waarom Sartres tijdgenoot Camus Sisyphus nadrukkelijk voorstelt als een gelukkige mens. Camus wilde het geluk ontheiligen en naar de aarde brengen. Volgens hem is Sisyphus gelukkig omdat hij zijn eigen lot omhelst en zich verzoent met de realiteit. Volgens mij is dit inderdaad de weg naar geluk. Als wij de realiteit niet kunnen ontvluchten, als dat het enige is in onze handen, dan wacht ons ook geen hemel of hel. Dit bevrijdt ons van de angst voor dingen buiten de realiteit, buiten het hier en nu. En deze bevrijding kan geluk geven.

Ik vermoed dat de Griekse schrijver Nikos Kazantzakis (1883 – 1957) iets dergelijks bedoelde met het citaat uit zijn werk dat hij op zijn grafsteen liet graveren: ‘Ik hoop niets. Ik vrees niets. Ik ben vrij.‘ (Ascetica, 1927)

### De mens als vraag

Mensen willen antwoorden op hun problemen. Door deze antwoorden willen zij de weg naar het geluk, de hemel en de utopie. Maar als het probleem niet juist geformuleerd is, hoe kan men dan überhaupt een oplossing bedenken? Alle bestaande doctrines beweren dat zij het probleem al hebben opgelost. Met uitzondering van het existentialisme. Misschien is juist dat aspect de grond van de kritieken.

Existentialisme is zelf niet de oplossing voor de vragen van de mens, maar een herformulering van het probleem van mens zijn en het leven in de wereld. Deze revolutionaire formulering bevat geen constanten zoals God, hemel of utopie. De enige constante is het voortdurende proces van veranderen. De mens is vrij, vrij van alle bepalingen.

### There are Thousands of Alternatives

Existentialisme was indertijd al een afwijzing van dogmatisme. Op dit moment kan het kritiek geven op een denkwijze die in Sartres tijd nog niet zo sterk had postgevat als nu. De neoliberalen denken dat het huidige systeem het beste is dat men ooit kan denken. Hun slogan TINA ( There Is No Alternative) wil zeggen dat wij verplicht zijn om dit systeem te behouden en te verbeteren. Verplicht? Mensen? Die gedoemd zijn om vrij te zijn? Sartre zou zich schor schreeuwen: TATA ( There Are Thousands of Alternatives)!

### Tags

### Bronnen

De uitgelezen Sartre, Jean-Paul Sartre,

L'être et le néant, Jean-Paul Sartre, 1943

Magie en emotie. Schets van een theorie van de gemoedsbewegingen, Jean-Paul Sartre,

Wat blijft is de hoop. De gesprekken van 1980, Jean-Paul Sartre,

Les Mots, Jean-Paul Sartre, 1964

La Nausée, Jean-Paul Sartre, 1938

De muur en ander proza, Jean-Paul Sartre, 1939

De wegen der vrijheid, Jean-Paul Sartre, 1949-1952

De vliegen, Jean-Paul Sartre, 1983 (Postuum)

Jean-Paul Sartre, zijn biografie, Annie Cohen-Solal, 1987

Jean-Paul Sartre, De Beauvoir, vrijheid en terreur, Frans de Haan, 2006

De eeuw van Sartre. Een filosofische zoektocht, Bernard-Henri Lévy, 2004

Sartre. Een hedendaagse inleiding, Ruud Welten, 2005

Sartre, Camus en Merleau-Ponty over terreur en terrorisme, Ruud Welten, 2006

Een goddelijk humanisme. Sartres minachting voor de menselijke werkelijkheid, Chris van Kerckhove, 2014

### Links

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws

Sorry, geen Tweets zijn gevonden.



De Humanistische Canon is een initiatief van het Humanistisch verbond. Wil je ons steunen? Klik dan op onderstaande knop.

### CONTACT

### VRAGEN

If you are human, leave this field blank.

Stel je vraag