AAA

Zoeken in Amsterdam.nl

Zoek

Zoek

Deze browser wordt niet meer ondersteund. Gebruik een recente versie van Edge, Chrome of Firefox.

Pad tot huidige pagina



# In 1850 wilde u echt niet hier wonen

15 januari 2019

Tbc, tyfus of cholera. Woonde u rond 1850 in Amsterdam, dan was de kans groot dat u een ziekte opliep. En dat wonen was toen ook geen pretje: in de 19e eeuw woonden er gemiddeld zo’n 5 personen in een gammel huisje van maximaal 50 m2. Amsterdam moest wat doen.

Misschien was uw overgrootoma zo’n 169 jaar geleden wel een ‘ondergeschoven kindje’. Een ondergeschoven kindje was de baby die in een lade onder het bed van de ouders sliep. De grotere kinderen sliepen vaak in stapelbedden. Dat wil zeggen: beneden één kind aan het hoofdeind en één aan het voeteneind, en boven hetzelfde verhaal. Amsterdamse arbeiders woonden klein en het leven was vaak kort en treurig.

### Stinkende straten

Alice en Ton van Museum Het Schip vertellen: “De 19e eeuw was de tijd van de opkomst van de fabrieken. Bier, suiker, kinine. Er moest van alles worden gemaakt, dús er was werk. Friezen, Zaankanters, Brabanders en Groningers trokken massaal naar Amsterdam. Veel geld hadden ze niet, maar vaak wel veel kinderen. En iedereen moest ergens wonen. Panden werden opgedeeld om er zoveel mogelijk mensen te laten wonen. In eerste instantie trokken arbeiders met hun gezin naar Kattenburg en Wittenburg, en later de Jordaan. Maar veel soeps was het allemaal niet. Ze woonden in tochtige oude krotten, op zolders, in kelders, in gangen, in stinkende en smalle stegen. Zó smal, dat de zon er niet meer scheen. In Museum Het Schip is zo’n steeg nagemaakt. Maar die steeg is dus breder dan de échte stegen toen, omdat er ook een bezoeker in rolstoel doorheen moet kunnen.”



### Beppende buurvrouwen

“ Nou, daar zat je dan. Had je werk, maar woonde je hutje mutje in een éénkamerwoning met het hele gezin, inclusief de poepdoos. Tot begin 1900 waren huisjes namelijk niet aangesloten op de riolering. De Jordaan was in deze tijd de dichtstbevolkte, ellendigste en armoedigste buurt van Amsterdam. Een groot deel van het salaris ging op aan huur, dus er was maar weinig geld voor gezond eten. Het wemelde van de ziektes en epidemieën. Het beeld van de beppende buurvrouwen die in de Jordaan uit het raam hingen, is niet zo romantisch als we denken. Omdat je in die kleine kamer geen kant op kon, was je bijna wel gedwongen om uit het raam te gaan hangen. De stad was klein, en het was druk op straat. De paardentram en de koetsen op de keitjes maakten meer herrie dan de rolkoffertjes van nu.”

### Arbeiders uit het slop

“Het waren de rijke gegoede ondernemers die iets wilden doen aan de woonellende. Een beetje uit eigenbelang: werknemers meldden zich ziek of gingen dood, maar vooral omdat het echt té treurig was. Dat vond ook de Amsterdamse burgemeester van toen, Pieter Huidekoper. Afijn, het clubje stak de koppen bij elkaar en richtte in 1852 de Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse te Amsterdam op. Het was de eerste georganiseerde woningbouwvereniging voor sociale huurwoningen in Nederland. Zonder winst te willen behalen, bouwden, beheerden en verhuurden zij betere en betaalbare arbeiderswoningen. Alles om de arbeiders uit het slop te halen en alles om ervoor te zorgen dat mensen niet direct na hun werk uit ellende de kroeg in doken. Men ging voor gezondheid, huiselijkheid en frisse zeden. Niet voor niks noemden zij zich in het begin ook wel de Vereeniging tot opbeuring van het lot der Arbeidende Klasse .”

### Eenheidsworst

“Er werden speciaal goedkope woningen gebouwd voor arbeiders. Snel en veel - onder andere in de Pijp en de Dapperbuurt - en soms ook ronduit slecht. Huizen stortten soms al in tijdens de bouw. Men sprak er schande van. En het waren ook geen mooie woningen: eenheidsworst. De eerste rug-aan-rug woningen verschenen aan het Amsterdamse Smalle Pad, tegenwoordig Planciusstraaat. Om een woning te krijgen moest je als arbeider aan voorwaarden voldoen. Zo moest je genoeg verdienen en je fatsoenlijk gedragen. Het Amsterdamse voorbeeld werd overgenomen door andere steden. Er kwamen steeds meer woningbouwverenigingen die woningen voor arbeiders gingen bouwen. Maar toch: nog steeds was er woningnood en ellende.”

### De landelijke Woningwet en Gezondheidswet

“De landelijke Woningwet en Gezondheidswet die in 1902 van kracht werd, moest voor eens en altijd een eind maken aan de miserabele woonomstandigheden. En we zijn erom beroemd: Nederland was het eerste land dat deze wet opstelde. De eerste woningwetwoningen kwamen in de Beuningenstraat en Boetzelaarsstraat. Oude éénkamerwoningen werden gesloopt, samengevoegd of gerenoveerd. Er kwam een toilet, een douche en een keuken. Wat een luxe! Er was controle op de bouw door het nieuwe ‘Bouw en Woningtoezicht’ en Amsterdam maakte ook stadse uitbreidingsplannen. Vroeger volgde men sloten en paden - daarom zijn er in de Pijp van die lange smalle straten - maar nu werd er echt nagedacht over wat voor stad Amsterdam wilde zijn en worden. Plan Zuid van Berlage is daar een voorbeeld van.”

### Geen krotten, maar paleizen!

“Er kwamen nu niet alleen goede woningen, maar ook móóie woningen. De instelling van die tijd was socialistisch: arbeiders zijn de toekomst. Zij moesten niet in krotten wonen, maar in paleizen! Ze hadden recht op kunst en schoonheid. Idealistische architecten bouwden wijken met sociale woningen rondom de oude stad. Hierbij werd veel aandacht besteed aan het uiterlijk van de woningen. Een nieuwe stijl in de bouwkunst was geboren: de Amsterdamse School. Kenmerkend zijn de versieringen in de gevels en het gebruik van veel baksteen. Hier en daar werden er op de steile daken torentjes gezet. In de nieuwe wijken met nieuwe huizen was meestal geen kroeg te vinden. Een nette arbeider hoorde niet in de kroeg, vond men. Wel waren er bibliotheken, postkantoren en speeltuinen. Mensen waren lid van een bepaalde woningcorporatie, zoals de Dageraad of Rochdale. Vaak hadden bewoners ook aandelen in hun woning. Dan was het wel een huurwoning, maar voelde het toch als je huis.”

### Pronkstuk Amsterdamse School: Het Schip

In 1920 was het pronkstuk van de Amsterdamse School klaar: Het Schip. Dit wereldberoemde wooncomplex voor arbeiders wordt zo genoemd vanwege de bouwvorm. Het werd ontworpen door een van de belangrijkste architecten van de Amsterdamse School: Michel de Klerk.

Museum Het Schip is gehuisvest in het voormalig schoolgebouw. Er zijn wisselende tentoonstellingen te zien. Wat ook leuk is: u kunt een uitstapje maken met een bus. Die bus rijdt u langs successen die dankzij de Woningwet van 1901 door woningcorporaties bereikt zijn. Zo ziet u vroege sociale woningbouw van de Amsterdamse Vereeniging tot het Bouwen van Arbeiderswoningen, de rug-aan-rug woningen van de Vereniging ten behoeve der Arbeidersklasse en de eerste woningwetwoningen van Rochdale en woningen die speciaal voor de allerarmsten zijn gebouwd door de Gemeentelijke Woningdienst.



Museum Het Schip

### Weer een bouwpiek!

Amsterdam groeide de afgelopen jaren met maar liefst 11.000 inwoners per jaar. Er moet dus worden gebouwd. En dat is wat Amsterdam ook doet: jaarlijks gemiddeld 7.500 woningen erbij. Daarvan is 40% gereguleerde huur, 40% middelduur (huur en koop) en 20% dure huur en koop.

Nog nóóit bouwde Amsterdam zoveel woningen als in 2018. Het is de derde grote bouwpiek sinds 1900. Vorig jaar werden er 8.639 nieuwe woningen in aanbouw genomen en werd er begonnen met de bouw van 1.256 tijdelijke woningen. Daarvan zijn 2.500 sociale corporatiewoningen en 1.670 woningen in het middeldure huursegment.

### Sociale huurwoning anno nu

Per 1 januari 2019 is de maximale netto huurprijs voor een sociale huurwoning € 720,42. Het maximale jaarinkomen waarmee u op een sociale huurwoning kunt reageren is vastgesteld op € 38.035. De meeste sociale huurwoningen in de Stadsregio Amsterdam zijn in bezit van woningcorporaties. De woningen worden aangeboden via WoningNet. Woningcorporaties moeten jaarlijks minimaal 80 procent van de vrijkomende sociale huurwoningen toewijzen aan huishoudens met een inkomen van maximaal 36.798 euro (2018). 10 procent mogen ze toewijzen aan huishoudens met een inkomen tussen de 36.798 en 41.056 euro. De overige 10 procent mag door woningcorporaties vrij worden toegewezen.

### Alles over wonen in Amsterdam

Het meest actuele nieuws over alle nieuwbouwprojecten in Amsterdam?

Hoofdfoto: Nagemaakte arbeiderswoning, te zien in museum Het Schip.

Foto's: Het Schip

Deel deze pagina

# Gemeente Amsterdam

## Contact

Hebt u een vraag en kunt u het antwoord niet vinden op deze website? Neem dan contact met ons op.

## Volg de gemeente

## Kalender

Van buurtactiviteiten tot inspraakavonden. Wat organiseert de gemeente voor u? Kijk op Kalender Amsterdam

### Uit in Amsterdam

Benieuwd wat er allemaal te doen is in de stad? Op Iamsterdam.com vindt u de beste tips op het gebied van cultuur, uitgaan en evenementen.

## Lijst

## Lijst

## Lijst
In 1850 wilde u echt niet hier wonen - Gemeente Amsterdam