Een strenge morele parabel wilde hij er alleen niet van maken. Daarvoor is er in het stuk toch ook veel te lachen, daarvoor is geen actie eenduidig goed of slecht. ‘Slachtoffer’ Claire niet, zij roept op tot moord, ‘dader’ Alfred komt juist tot inkeer, en de stedelingen kiezen weliswaar voor de ‘gerechtigheid’, maar om de verkeerde redenen: winst.
Groene.nl gebruikt cookies om het websitegebruik geanonimiseerd te analyseren en noodzakelijke functionaliteiten zoals inloggen mogelijk te maken. Groene.nl gebruikt geen cookies voor advertenties en deelt geen informatie met adverteerders of social media platformen. Meer informatie is beschikbaar in onze privacy- en cookieverklaring.

Sluiten

# De Groene Amsterdammer

# Als de schuld op de deur klopt

Deel op FacebookDeel op X/TwitterDeel op LinkedIn[Deel via e-mail](mailto:?subject=Van%20groene.nl:%20Nicolas Stemann wil in Zürich het ‘stadstheater voor de 21ste eeuw’ vormen&body=Nicolas Stemann wil in Zürich het ‘stadstheater voor de 21ste eeuw’ vormen%0Ahttps%3A%2F%2Fwww.groene.nl%2Fartikel%2Fals-de-schuld-op-de-deur-klopt%3Futm_campaign%3Dwebsite%26utm_medium%3Dsocial%26utm_source%3Dsharebyemail "Deel via e-mail")Aan leeslijst toevoegen

## Kunst & Cultuur  Holland festival: Nicolas Stemann

# Als de schuld op de deur klopt

De Duitse regisseur Nicolas Stemann maakte de afgelopen 25 jaar theater over ecologie, vluchtelingen en de uitwassen van het kapitalisme. Hij is met drie producties op het Holland Festival te zien.

18 mei 2022

Deel op FacebookDeel op X/TwitterDeel op LinkedIn[Deel via e-mail](mailto:?subject=Van%20groene.nl:%20Nicolas Stemann wil in Zürich het ‘stadstheater voor de 21ste eeuw’ vormen&body=Nicolas Stemann wil in Zürich het ‘stadstheater voor de 21ste eeuw’ vormen%0Ahttps%3A%2F%2Fwww.groene.nl%2Fartikel%2Fals-de-schuld-op-de-deur-klopt%3Futm_campaign%3Dwebsite%26utm_medium%3Dsocial%26utm_source%3Dsharebyemail "Deel via e-mail")Aan leeslijst toevoegen


Sebastian Rudolph (links) en Patrycia Ziólkowska in ‘Der Besuch der alten Dame’

© Zoe Aubry

Welke schuld hebben wij eigenlijk zélf? Eerst wordt er nog gelachen, om Patrycia Ziólkowska en Sebastian Rudolph en hun honderden gele schoenen op het podium. Dan keren de acteurs zich naar hun toeschouwers, kijken hen ernstig aan en vragen: ‘Ook naar ons zal een keer een oude dame komen – en wat dan?’

Het is de vraag waar het in het stuk allemaal om draait, zegt Nicolas Stemann. De regisseur bestelt zijn koffie in een mooi oud restaurant, net buiten het Züricher centrum. Het is de dag na de 47ste opvoering van zijn enscenering van Der Besuch der alten Dame van Friedrich Dürrenmatt – een van de drie eigen stukken die Stemann (Hamburg, 1968) op het Holland Festival zal laten zien.

Een groot deel van de zaal wordt deze avond gevuld met scholieren. Der Besuch der alten Dame hebben ze allemaal moeten lezen, het is zonder twijfel de bekendste Zwitserse theatertekst. Een beetje bezorgd vraagt Stemann zich daarom wel af of de Nederlanders zijn aanpak zullen begrijpen. Want de reputatie van de tekst speelt hier mee, als hij de klassieker compleet uit elkaar rafelt en in een nieuw licht stelt, inclusief actuele politieke lading.

## Holland Festival Podcast

De Groene maakte podcasts over alle – ja, álle – voorstellingen op het Holland Festival. Te beluisteren via groene.nl/podcasts

Drie jaar woont Stemann nu in Zürich, samen met zijn Nederlandse vrouw, mezzosopraan Olivia Vermeulen. Alles moest anders, was de uitdrukkelijke opdracht die Stemann in 2019 bij zijn aanstelling als intendant meekreeg. Het Schauspielhaus Zürich, een van de meest respectabele instanties van het Duitstalige theater, had de laatste jaren de reputatie behoorlijk conservatief te zijn geworden.

Stemann wil in Zürich het ‘stadstheater voor de 21ste eeuw’ vormen, een plek waar de maatschappelijke relevantie van het theater terugkeert, waar de thema’s van het actuele leven op het toneel worden gebracht. De tweejarige corona-lockdown laat nog moeilijk inschatten of het Zwitserse publiek de ambities al helemaal heeft kunnen volgen, maar de tegenwind waar hij zich toch op had ingesteld is uitgebleven, zegt Stemann.

Misschien komt het door die andere kant van de Züricher theatertraditie waar hij bij kan aansluiten: het theater heeft een links verleden, Duitse kunstenaars die waren gevlucht voor het naziregime waren er aan verbonden, en begin 21ste eeuw had het theater een roemruchte fase met Christoph Marthaler als directeur en Christoph Schlingensief als regisseur.

Maar misschien werkt het plan ook gewoon wel: Stemann is niet aangetreden als de klassieke Duitse ‘alleenheerser’ in het theater, maar wilde het ook institutioneel helemaal anders doen. Hij vormt een intendantenduo met dramaturg Benjamin von Blomberg. Twee ‘witte mannen’ weliswaar, zegt Stemann er zelf haast verontschuldigend bij, maar daarnaast heeft hij zeven vaste ‘huisregisseuren’ aan het theater verbonden, die qua geslacht, etnische en internationale herkomst én brede artistieke aanpak het nieuwe stadstheater moeten gaan vormgeven.


Nicolas Stemann

© Gina Folly

Een komedie voor het boulevardtheater was het eigenlijk, Der Besuch der alten Dame, zegt Stemann, maar moreel wel uiterst ambivalent. De ‘tragische komedie’ heeft als centrale handeling de terugkeer van de 62-jarige Claire Zachanassian naar haar geboortestadje Güllen. Ze belooft een miljard aan de inmiddels verarmde stad, in ruil voor gerechtigheid: de dood van de geliefde burger Alfred Ill. Hij heeft haar als zeventienjarige zwanger gemaakt, hij ontkende dat, kocht getuigen om, zij moest de stad verlaten, het kind stierf en zij belandde in de prostitutie. De stedelingen weigeren eerst verontwaardigd, maar begaan uiteindelijk toch collectief de moord omdat ze het miljard willen.

‘Het stuk gaat over schuld, verdringing van de schuld, maar vooral over wat er gebeurt als een schuld uit het verleden opduikt en op de deur klopt’, zegt Stemann. Het stuk stamt uit 1956, en toen heerste er de angst dat er ‘nog geesten uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog zouden komen en aan de deur zouden kloppen’. Nu vraagt Stemann zich af hoe je zo’n tekst ‘leest tegen de achtergrond van koloniale misdaden, globalisering of ecologische catastrofes, of eenvoudiger: #MeToo-schandalen’.

De stedelingen bieden Stemann de beste aansluiting bij de actualiteit; want de stad, dat zijn wij, de zaal. ‘We zijn steeds meer in onze schuld “verstrikt” geraakt. We nemen krediet op om steeds meer spullen te kopen, maar we weten dat we in de toekomst een moord moeten begaan, bijvoorbeeld op de aarde, en krijgen het voor elkaar dit de hele tijd te ontkennen.’

Het ‘ironische spreken’, merkt Stemann, wordt niet meer vanzelf-sprekend geaccepteerd

Een strenge morele parabel wilde hij er alleen niet van maken. Daarvoor is er in het stuk toch ook veel te lachen, daarvoor is geen actie eenduidig goed of slecht. ‘Slachtoffer’ Claire niet, zij roept op tot moord, ‘dader’ Alfred komt juist tot inkeer, en de stedelingen kiezen weliswaar voor de ‘gerechtigheid’, maar om de verkeerde redenen: winst.

Dit gebrek aan eenduidigheid is waar het Stemann om gaat. Hoe verschillend ze ook zijn, in dit stuk wordt de ‘strategie’ van het politiek theater duidelijk die Stemann ook in zijn andere stukken op het Holland Festival hanteert. Want: hoe kun je vermijden dat politiek engagement een voorspelbaar kunstwerk oplevert?

Op het podium van het Schauspielhaus Zürich wordt de integrale tekst gespeeld, maar van de klucht uit 1956 is weinig meer te herkennen. De veertig personages? Twee acteurs nemen ze allemaal voor hun rekening. Een feeërieke zangeres roept achter haar dj-pult: ‘ This is what is left of Europe!’ – een vertaalde zin uit het stuk waarmee de burgers hun humanisme willen benadrukken, die nu vooral als snerpende aanklacht klinkt.

Bij Der Besuch der alten Dame weet je soms niet zeker welk personage nu eigenlijk spreekt, wanneer de acteurs uit hun rol stappen, wanneer je kunt lachen en wanneer beter niet. Het stuk wordt uit elkaar gehaald, personages worden omgedraaid, oude betekenissen veranderen. Dit is de strategie, zegt Stemann: politiek theater dat voldoende bij de actualiteit aansluit om relevant te blijven, maar in een vorm die poëtisch genoeg is om boven de actualiteit uit te stijgen: ‘Ik denk dat het effect dan sterker is, dat men dan zelf gaat nadenken.’

Stemann maakte de afgelopen 25 jaar theater over ecologie, vluchtelingen, de uitwassen van het kapitalisme. Tekst staat bij Stemanns stukken centraal; dat kunnen hedendaagse teksten zijn, waarbij vooral Elfriede Jelinek een centrale positie inneemt in zijn oeuvre, maar ook klassieke teksten: Faust, Hamlet, Oedipus, waar hij nu aan werkt. Maar gewoon een oude tekst in een actuele politieke setting brengen, dat is niet zijn stijl. Het gaat erom de tekst ‘in zo’n toestand te brengen dat het een energieveld wordt waardoor de actuele associaties er zich vanzelf in vinden’.

Om die reden wil hij ook geen snel statement maken over het actuele debat onder Duitse intellectuelen over de oorlog in de Oekraïne: twee partijen staan er onverzoenlijk tegenover elkaar, de ene voor, de andere tegen wapenleveringen, waarbij juist de progressieven de grootste voorstanders van wapens blijken te zijn. Complex zijn die vragen, vindt Stemann – maar eenvoudige boodschappen, daar doet hij niet aan. Dat is niet de taal van kunst, vindt hij.

Eind jaren negentig heeft Stemann een Hamlet geënsceneerd die inging op de omstreden Duitse deelname van de Navo-actie in Kosovo. Het was de eerste gewapende inzet van het Duitse leger na de oorlog, ook toen uitgerekend door de pacifistische Groenen in de regering besloten. Zijn sympathie lag bij de twijfelende Hamlet, en toch werd de vraag gesteld of de realpolitische koning Claudius niet gelijk had. Maar dat is het juist, zegt Stemann: in de kunst kun je allebei laten zien. Sterker: ‘In het beste geval weet theater twee uitspraken op hetzelfde moment te treffen.’


Sebastian Rudolph

© Zoe Aubry

In de opera Kein Licht, die over een dreigende ecologische catastrofe gaat, pikt Stemann het thema van de nieuwe oorlogsdreiging in Europa desalniettemin op. De opera is op zichzelf al vijf jaar oud, de tekst van Elfriede Jelinek tien jaar, maar de voorstelling werd al direct ontworpen om steeds aangepast te worden. De Franse componist Philippe Manoury schreef zijn muziek voor Kein Licht speciaal ‘in modules’, die steeds anders gecombineerd kunnen worden.

Het eerste deel gaat over de kernramp in Fukushima, het tweede deel gaat meer algemeen over de menselijke relatie tot technologie, maar het derde deel van het stuk is specifiek bedacht om steeds op de actualiteit te reageren, zegt Stemann. ‘Bij de uitvoering in 2017 was dat de confrontatie tussen Donald Trump en Kim Jong-un, het gevoel dat we op het punt van een atoomoorlog stonden, en nu is dat de dreiging van een atoomoorlog met Rusland.’

In Kein Licht lijkt er geen misverstand over wat de stelling zal zijn: het kernafval broeit in neonlicht, mannen in witte beschermende pakken lopen het podium op. Maar ook hier is de eenduidigheid afwezig. ‘Ik ben groot geworden met de anti-kernbeweging, en we vonden het goed dat de Duitse politiek de kerncentrales heeft stilgelegd. Maar nu blijkt ook dat niet de definitieve oplossing, want de uitstoot van CO2 is in Duitsland nu groter dan in Frankrijk met zijn kerncentrales, en Duitsland is afhankelijker van Russisch gas.’

Elfriede Jelinek schrijft er een nieuwe tekst bij – althans, hij zal ‘als haar ghostwriter’ optreden, zegt Stemann. Dat mag, omdat hun band zo hecht geworden is. Hij is al jaren haar ‘lijfregisseur’, ze schrijft teksten met hem als regisseur in gedachten. Andersom kan hij zich goed inleven in hoe ze schrijft, zegt Stemann. Haar stijl past bij het theater waarvoor hij staat. Wat hen verbindt is de ‘hele grote kracht van de teksten, het manische werken met de politieke actualiteit, tegen de valsheid van de wereld aanschrijven, en met woorden en kunst er proberen iets tegenover te stellen. En we hebben eenzelfde soort humor’.

Hoe kun je vermijden dat politiek engagement een voorspelbaar kunstwerk oplevert?

Alleen: de valkuilen voor het geëngageerde theater leert hij er ook mee kennen. Want het ‘ironische spreken’, een van hun beider methodes, wordt niet meer vanzelfsprekend geaccepteerd, merkt Stemann.

Stemann heeft als ‘associate artist’ van het Holland Festival ook producties van andere regisseurs in het programma opgenomen, zoals de ‘rectificatie’ van Wagners Der Ring des Nibelungen door de schrijver Necati Öziri en regisseur Christopher Rüping.

De voorstellingen geven samen een beeld van de vernieuwing die Stemann in Zürich probeert door te voeren. Een van de cruciale nieuwe thema’s is de omgang met diversiteit. Het nieuwe ensemble heeft meer ‘people of colour’

gekregen, in de verwachting dat die dan ook in de zaal zullen komen. En er worden workshops over ‘critical whiteness’ of ‘antiracisme’ gegeven.

Maar het thema identiteitspolitiek zorgt in het theater ook voor nieuwe conflicten. In 2014 werd Stemann door de Berlijnse theatermaker Wagner Carvalho van racisme beschuldigd na de opvoering van Jelineks Die Schutzbefohlenen in 2015, met en over vluchtelingen, omdat de voorstelling een scène met ‘blackface’ bevatte. Verbijsterd was Stemann; de scène, die slechts vijf seconden duurde en eerder zonder probleem op het Holland Festival te zien was geweest, was júist bedoeld om blackface belachelijk te maken. Hij haalde de scène desalniettemin uit het stuk.

Ook de reacties op de taal van Jelinek kunnen gaan veranderen, merkt Stemann. ‘Dan vragen jonge theatermensen: waarom schrijft ze nu dit woord? Dat is toch racistisch? Maar Jelinek is in het Duitse taalgebied juist degene die het publiek heel bewust heeft gemaakt van hoe de taal altijd “ideologisch besmet” is. Zij heeft gezegd dat de taal nooit onschuldig is, dat je aan je taal moet werken. Om dat te doen, om bewust te maken van een “racistische spraak-actie”, schreef ze die ook op – maar met een ironische afstand, en in de context van haar taalkunstwerk.’

‘In deze tijd’, zegt Stemann, ‘wordt de weerstand steeds luider als er racistische woorden worden uitgesproken. Als wij het in het theater doen, ook al hebben we er een tegengesteld doel mee, betekent dat niet dat de uitwerking ervan voor iedereen hetzelfde is.’ Het thema diversiteit heeft daarom een nieuwe werkwijze nodig, vindt Stemann. ‘Je kunt wel tegen deze critici zeggen: “Dat woord zeg ík niet, dat zegt de tekst”, maar de pijn is echt, dus ik moet dat serieus nemen. Ik kan niet zeggen: je begrijpt dat verkeerd.’

Als regisseur zoekt Stemann naar oplossingen voor deze dilemma’s. Deze zoektocht speelt een belangrijke rol in Contre-enquêtes, het derde stuk waarmee hij op het Holland Festival vertegenwoordigd is. Het stuk met twee acteurs stelt de ontmoeting centraal tussen de hoofdpersonen van twee romans, de ene van de Franse schrijver Albert Camus en de andere van de Algerijnse schrijver Kamel Daoud.

Daoud schreef zijn boek Meursault contre-enquête (Moussa, of de dood van een Arabier) als antwoord op de beroemde roman De vreemdeling van Camus. In De vreemdeling wordt een Arabier door de hoofdpersoon Meurseult vermoord, maar, vraagt Daoud zich af, waarom heeft de Arabier eigenlijk geen naam? Zijn roman uit 2013 gaat daarmee direct in op het Franse koloniale verleden en hoe dat doorwerkt in het heden.

De terroristische aanslagen in Parijs in 2015 waren voor Stemann de aanleiding zich met dit thema bezig te willen houden: ‘Alle daders hadden een Algerijnse achtergrond, ze kwamen allemaal uit families met koloniale trauma’s. Maar daarop werd in het debat niet ingegaan, het ging steeds over religie. Maar zo eenvoudig is het niet.’

Daoud bleek de juiste keuze om dit thema op het toneel te zetten. ‘Hij is een grote kritische stem in Algerije, die zegt dat het, bij al het bewustzijn voor het vreselijke leed dat het kolonialisme heeft veroorzaakt, op den duur niet constructief is in de slachtofferrol te blijven steken. In Frankrijk wordt hij daarvoor gek genoeg door witte academici bekritiseerd, die hem “racistisch”, “islamofoob” of anti-Algerijns noemen, ook al spreekt hij vanuit zijn perspectief over zijn eigen land en zijn culturele identiteit.’

Het stuk gaat veel verder dan alleen de relatie tussen Frankrijk en Algerije, zegt Stemann; het gaat over daders en slachtoffers, en over de vraag ‘wie wat mag zeggen’. Zijn strategie van het uit elkaar halen, het spiegelen en het speelse verwarren, moet hierbij helpen.

De ene acteur is een witte Fransman, Thierry Raynaud, afkomstig uit een familie van ‘pieds-noirs’ – Fransen die uit Algerije stammen. De andere acteur heeft een Marokkaanse achtergrond, Mounir Margoum. ‘Eerst denk je de verhoudingen duidelijk te kennen, maar dat is steeds minder het geval als we meer over hen ervaren. Mag de witte Fransman met zijn Algerijnse achtergrond echt niets over het kolonialisme zeggen? En de Fransman met Marokkaanse achtergrond moet het Algerijnse personage spelen, is dat niet ook racistisch?’

En: mag Stemann dat stuk zelf wel maken, als Duitser? Hij was bij de opvoeringen in Frankrijk benieuwd of het verwijt zou komen, maar dat is niet gebeurd. Dat komt, denkt hij, omdat de vraag onderdeel van het stuk is geworden; de acteurs spannen zelfs samen tegen de regisseur. ‘In het stuk geven we het antwoord: de Duitser kent de historische schuld, hij is de expert; hij wil nu dat de anderen ook een keer schuldig zijn.’

Hier wordt niet eenvoudig gezegd dat iets niet gezegd mag worden, maar ‘wordt de vraag naar “wie wat mag zeggen” productief opgepakt’, zegt Stemann. ‘Het kolonialisme is een thema waar over gesproken moet worden, maar ik kan het alleen doen als ik óók de vraag stel of ik het wel mág doen, en als ik duidelijk maak uit welk perspectief ik hier spreek.’

## luister ook

Op het Holland Festival zijn van Nicolas Stemann de voorstellingen Kein Licht, Contre-enquêtes en Der Besuch der alten Dame te zien.



Uit: De Groene Amsterdammer van

18 mei 2022

www.groene.nl/2022/20

## Probeer De Groene nu tijdelijk op proef met korting

De Groene Amsterdammer is sinds 1877 het weekblad voor onafhankelijke, kritische en betrokken denkers. Lees en steun De Groene nu 10 weken op proef met korting voor slechts €15. Het proefabonnement stopt automatisch.





Lees en steun De Groene nu 10 weken voor €15. Lees en steun

Onafhankelijk weekblad sinds 1877