Ons universum startte met de oerknal. Daar zijn de meeste natuurkundigen het over eens. Maar wat was er daarvoor? Een lege ruimte of iets totaal anders?
- inloggen

# Wat was er voor de oerknal?

Ons universum startte met de oerknal. Daar zijn de meeste natuurkundigen het over eens. Maar wat was er daarvoor? Een lege ruimte of iets totaal anders?

artistieke impressie van de oerknal

agsandrew//Getty Images

BOEM! Zo'n 13,8 miljard jaar geleden ontstond het heelal zoals we dat kennen. Op hetzelfde moment begon onze tijd te tellen. Dan stel je bijna automatisch de vraag: wat was er voor die tijd, voor de oerknal?

## Start met de knal

Voordat je daarover nadenkt, is het handig om te weten wat de oerknal nou precies is, vertelt theoretisch natuurkundige Jan Pieter van der Schaar van de Universiteit van Amsterdam. De 'boem' waarmee dit artikel begon is namelijk een beetje misleidend.

De oerknal was geen explosie waarna het heelal er opeens was. Natuurkundigen zien het eerder als een vroege fase van ons universum, een fase waarin het heelal heel heet was en een grote dichtheid had. Het prille heelal dijde vanaf dat moment uit naar het koele, veel minder dichte heelal dat we vandaag de dag waarnemen.

Vanaf die eerste vroege fase van hete compactheid kunnen wetenschappers werken met de bekende natuurwetten. Daarom bepaalden ze dat moment als de oerknal.

## Terugspoelen vanaf de oerknal

Wat er daarvoor was weten we niet exact, vertelt Van der Schaar. Er was natuurlijk niemand die kon zien wat er toen gebeurde. Ook is er op dit moment geen direct overgebleven bewijs te vinden van de toestand voor de start van ons heelal. Maar we hebben wel enkele aanwijzingen.

'Zo is ons heelal ontzettend plat', vertelt Van der Schaar. Volgens de relativiteitstheorie van Einstein krommen ruimte en tijd door zwaartekracht. 'Maar als je op grote schaal naar het universum kijkt, is die kromming veel platter dan je zou verwachten.' Een mogelijke verklaring is dat we maar een heel klein deel van het heelal zien, en dat die kromming wel te zien is als je uitzoomt naar het hele universum. 'Net zoals bij de horizon. Die lijkt op het eerste gezicht plat, maar als je uitzoomt, zie je dat de aarde toch rond is.'

Door deze en andere aanwijzingen denken natuurkundigen dat het heelal in een minuscuul moment (veel korter dan een minimale fractie van een seconde) net voor de oerknal ontzettend uitdijde.

## En wat was er daarvoor?

Goed, mogelijk was er dus een razendsnelle expansie voor de hete oerknal. Maar wat vind je als je nog verder terugspoelt? Daar zijn meerdere theorieën over, vertelt Van der Schaar.

De meest aannemelijke theorie trekt die snelle groei, die wetenschappers kosmologische inflatie noemen, langer door in het verleden. Mogelijk groeide de kosmos daarvoor namelijk ook constant. En misschien stopt die inflatie op verschillende momenten opeens op sommige punten in de uitdijende massa. Zo'n plekje waar geen inflatie meer is, vormt dan na een oerknal een nieuw heelal.

Van der Schaar vergelijkt het met een massa kokend water. 'Op een gegeven moment krijg je daarin kleine bubbeltjes. Als je een oneindige oceaan van kokend water hebt die constant uitdijt, ontstaan daarin steeds meer bubbeltjes.' Zo zouden ook steeds meer universums kunnen ontstaan, elk met een eigen oerknal.

## Consequenties van een multiversum

Volgens die theorie is ons heelal dus niet het enige dat bestaat. Sterker nog, misschien is er een oneindig groot aantal heelals die als bubbeltjes ontstaan zijn in die uitdijende ruimtezee. Niet één universum, maar een multiversum dus. 'Dit klinkt allemaal als sciencefiction en dat is het voor een deel ook,' geeft Van der Schaar toe.

Andere theorieën

Naast een multiversum zijn er nog meer ideeën over de periode pre-oerknal. Zo zou het heelal na de oerknal kunnen uitdijen en daarna weer inklappen. En zo constant doorgaan. Voor onze oerknal zouden er dan dus heel veel andere universums zijn geweest, telkens begonnen en geëindigd met een oerknal. Een andere theorie? Dat er niets was voor de oerknal. Lekker simpel.

Toch is deze theorie aantrekkelijk volgens de natuurkundige: 'Het zou kunnen verklaren waarom de eigenschappen van ons heelal precies goed zijn voor het ontstaan van leven.' In alle verschillende universums van het multiversum zijn die eigenschappen namelijk allemaal net even anders. En doordat er ontelbaar veel mogelijkheden zijn, zit er daar toevallig eentje bij waarin de omstandigheden het mogelijk maken voor leven: ons universum.

Zo lijkt de mens steeds minder het centrum van de wereld dan we vroeger dachten: 'We draaien niet per se om een bijzondere ster en bevinden ons ook niet in een bijzondere plek in het heelal. Dat leerden we in de afgelopen eeuw. Als we dat nu doortrekken, dan kun je zelfs zeggen dat ons heelal totaal niet bijzonder is. Het is er maar een uit vele.' Maar echt experimenteel bewijs voor die laatste opmerking zullen we dus waarschijnlijk nooit vinden, vertelt Van der Schaar. Het multiversum blijft daarom speculatie.

Reizen naar andere universums

Zouden we een ander heelal kunnen bezoeken? Niet volgens natuurkundige Jan Pieter van der Schaar. 'We kunnen niet eens de rand van ons eigen universum bereiken, zo onvoorstelbaar groot is het.' En tussen de heelals in zit ook nog eens de zee van exponentiële snelle expansie. Toch is er een mogelijkheid. Via een wormgat, een tunnel die een shortcut maakt door de ruimte-tijd, zou je toch bij een vreemd universum kunnen aankloppen. Van der Schaar: 'Maar dat is daadwerkelijk sciencefiction.'

## En nog verder terug?

Als je terug kunt gaan naar een of andere periode voor de oerknal, kom je dus mogelijk in de zee van constante inflatie terecht waarin steeds universums worden geboren. Maar dan rest natuurlijk de vraag: wat was er daarvoor? 'Ja, die vraag kun je blijven stellen,' antwoordt Van der Schaar. Een echt bevredigend antwoord is er niet, want het is onduidelijk of die zee van inflatie een begin heeft. De mogelijkheid bestaat dus dat, hoever je ook teruggaat in de tijd, je altijd een fase van razendsnelle expansie vindt.

Vragen die wél duidelijke antwoorden hebben? Die vind je in onze kennistest over het heelal. Doe de test en ontdek of jij de feiten van ons universum op een rijtje hebt.

###### Lees ook

###### Meer van Quest

Play Iconpreview for Dieren

## sterrenkunde

Advertentie - Lees hieronder verder

Advertentie - Lees hieronder verder

Quest, onderdeel van Hearst Netherlands

Quest participeert in diverse affiliate marketing programma's, dat houdt in dat Quest commissies ontvangt voor aankopen middels links van retailers.

©2024 Hearst Netherlands. All rights reserved.

Cookiekeuzes