Visoki
<s>Stari grad Visoki je bio poznati srednjovjekovni grad i tvrđava koji je nastao tokom 14. vijeka na brdu Visočici.</s><s>U njegovom podnožju, te ujedno podnožju Visočice se danas nalazi grad Visoko.</s><s>Prvo spominjanje Starog grada Visokog se desilo 1. septembra 1355. godine, u povelji mladog bana Tvrtka I. Kotromanića pod nazivom "in castro nosto Visoka vocatum", što znači da je u vrijeme vladavine njegovog prethodnika bana Stjepana II Kotromanića, u prvoj polovini 14. vijeka, ili sagrađen ili je već postojao.</s><s>Služio je i kao sjedište visokog feudalca sa titulom velikog kneza bosanskog.</s><s>Osmanlijskim osvajanjem Bosne grad biva napušten prije 1503. godine jer se ne navodi u tursko-ugarskom ugovoru iz spomenute godine.</s><s>Godine 1626.</s><s>Đorđić spominje Visoki među napuštenim gradovima.</s><s>Danas je Stari grad Visoki nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Položaj i građa</s>

<s>Stari grad Visoki je smješten na vrhu 213 metara visokog brda Visočica na visini od 766,5 m, i oko 300 m iznad doline gdje se razvio sam grad Visoko.</s><s>Smješten je na istaknutom mjestu sa izvrsnim pregledom na čitavu okolinu, odakle se vide i ostala kraljevska stolna mjesta.</s><s>Prilaz se nalazi na jugozapadnoj strani, sa ravni koja je 60 metara niže, a podgrađe tvrđave i grada se zvalo Podvisoki.</s><s>Iako historijski važan, stari grad Visoki nije bio velikih dimenzija, dužine oko 60 m i širine oko 25 m imao je dvije kule koje su ga štitile po cijeloj dužini.</s><s>Unutar samog grada postoji nekoliko tragova zgrada.</s><s>Debljina zida je oko 2 m, a uglavnom je građen od pločastog vapnenca lokalnog porijekla koji su grubo otesani, dok je jamski pijesak za mješavinu nejednake čvrstine i dosta grub.</s><s>Kako je bio običaj u srednjem vijeku oko cijelog grada je iskopan jarak dubok oko 4 m, a širok oko 8 do 10 m.</s>

<s>Historijska važnost 
Primarna funkcija starog grada Visoki je bila ona odbrambena, ali također je bilo mjesto odakle su bosanski vladari pisali mnoge povelje i dokumente, a zadnja napisana je bila ona iz 1436. kada je knez Tvrtko Borovinić izdao isprave na Visokom.</s><s>To je dokaz da je, osim svoje vojne namjene, grad Visoki bio povremeno stolno mjesto, uz obližnje Mile, Moštre, kao i njegovo podgrađe Podvisoki, koje je bilo trgovačko središte, urbano naselje i kraljevski dvor.</s><s>Prema Anđeliću osnovna funkcija grada Visoki je bila uloga upravnog centra teritorijalno-političke jedinice.</s><s>Pobrojana mjesta su bila jedna od najranijih župa najranijeg perioda bosanske države od 10. vijeka pa sve do kraja 12. vijeka.</s>

<s>U drugoj polovini 11. vijeka se pominje bosanska biskupija i njeno sjedište civitas Bosna, a sjedište bosanske biskupije je bilo upravo u Visočkoj dolini i njegovim stolnim mjestima, gdje su starješine crkvene hijerarhije, kao i visoki dostojanstvenici bosanske crkve stolovali.</s><s>Već krajem 12. vijeka Kulin Ban podiže crkvu u Biskupićima, dok je u Moštrima u polovini 14. vijeka bila kuća krstjana, i jedno vrijeme kraljevski dvor, a sve javne poslove crkva bosanska je obaljvala baš u Moštrima.</s><s>Ako se uzme u obzir činjenica i da je u Milama (današnji Arnautovići) bilo mjesto održavanja sabora, franjevački samostan, a između 1377. i 1461. godine i krunidbeno mjesto bosanskih kraljeva, nije teško zaključiti da je Visočka dolina sa starim gradom Visoki, Podvisokim, Milama i Moštrima bilo rano središte Bosanske banovine, i kasnije kraljevstva.</s>

<s>Iako napušten odavno, dokazi i na kojima se temelji historija starog grada Visoki i ostalih mjesta u visočkoj dolini su pronađeni tokom 1950-tih, 1970-tih i 1980-tih godina sa arheološkim iskopavanjima i nalazima koje su uglavnom javnosti predstavljali Pavao Anđelić, Hamdija Kreševljaković, Đoko Mazalić, Desanka Kovačević-Kojić a najstarija sačuvana literatura je ona od Đorđa Stratimirovića iz 1891. godine.</s><s>Mazalić je bio prvi, već 1953. godine, koji je dao detaljniji opis ruševina koji je do danas nezamjenjljiv izvor kada se spominje stari grad Visoki.</s><s>Čak i u teškim vremenima, tokom rata u Bosni i Hercegovini, kada je ARBiH vršila zemljane radove u blizini grada Visoki nađeni su vrijedni nalazi.</s><s>Na dubini od 1,15 m nađeni su fragmenti arhitektonske plastike, 6 dijelova gotičkog portala i 2 fragmenta dovratnika od kojih je na jednom urezan prikaz konjanika, gdje je ostatak natpisa pisan bosanskom ćirlicom, dok je na drugom dovratniku plitko ugraviran natpis.</s><s>Nijedan od ovih natpisa nije pročitan, a nalazi su uredno predani Zavičajnom muzeju u Visokom.</s>

<s>Funkciju glavnog predstavnika u srednjovjekovnoj tvrđavi Visoki obavljao je kastelan, vlastelin sa titulom Veliki knez bosanski.</s><s>Istaknutu poziciju imali su kastelani tvrđave Priboje Masnović, Batić Mirković i Tvrtko Borovinić.</s><s>Januara 1398. knez Priboje Masnović kastelan Visokog (Comes Priboe Masnouich de Bossna nunc castellanus de Visochi in Bossna) je primljen za dubrovačkog građanina.</s><s>Aprila 1428. godine Juraj Dragošević iz župe Sana, poslanik Doroteje, kćerke Balše sina hercega Hrvoja Vukčića Hrvatinića, prima polovinu novca od zakupa Hrvojeve kuće i zemlje koju je Hrvoje posjedovao na području Dubrovnika.</s><s>Usput je spomenut Tvrtko Borovinić, kastelan grada Visoki (comiti Tuertichom Borouinich castellano castri Visochi) koji je zajedno sa suprugom Katarinom, Dorotejinom sestrom, uživao polovinu navedenog zakupa od kuće i zemlje.</s>

<s>Tokom rata 1992.-1995. godine, prilikom izvođenja zemljanih radova unutar zidina grada, na dubini od oko 1,15 m ispod današnje razine terena, nađeni su fragmenti arhitektonske plastike: 6 dijelova  lunete gotičkog portala i 2 fragmenta dovratnika, od kojih je na jednom urezan prikaz konjanika i dio natpisa pisan bosanskom ćirilicom, a na drugom je samo plitko ugraviran natpis bosanskom ćirilicom.</s><s>Natpisi nisu pročitani.</s><s>Nalazi su predani Zavičajnom muzeju u Visokom.</s>

<s>U novembru 2006. godine Akademija znanosti i umjetnosti BiH je izdala poštanske marke sa motivom 11 fragmenata kamenih vrata koje su pronađene 1994. godine pri zemljanim radovima oko područja starog grada.</s><s>Na drugom stupu kamenih vrata, onom koji izvorno nedostaje, je ubačen motiv sa poveljom Kulina Bana koja simbolično predstavlja vrata Bosne.</s><s>U gornjem desnom uglu se nalazi heraldički znak dinastije Kotromanić.</s><s>Markica ima vrijednost od 1,00 KM i dolazi u brošitanom izdanja.</s><s>Veličina markice iznosi 27,72 x 41,58 mm, sa tiražom od 50.000 primjeraka.</s>

<s>Istraživanje i obnova 
Na osnovu ranije odobrenih sredstava od strane Federalne vlade u iznosu od 250.000 KM stvoreni su uslovi za početak arheološkog istraživanja starog grada Visoki.</s><s>Na čelu tima je arheolog mr. Lidija Fekeža, a tim sačinjavaju stručnjaci i predstavnici Zavoda za očuvanje nacionalnih spomenika, Zemaljskog muzeja iz Sarajeva i Zavičajnog muzeja iz Visokog.</s><s>Prvi radovi su počeli 15. septembra 2007. godine gdje je tim stručnjaka i radnika započeo čišćenje lokaliteta i nabavku materijala.</s><s>Nastavak radova podrazumijeva plan zaštite od daljeg propadanja, a koji će uraditi geodeti i crtači.</s><s>Na osnovu ovih istraživanja, te ranijih iz prošlog vijeka, bit će izrađen elaborat ili projekat pomoću kojeg će se pristupiti daljnim istraživanjima, te restauraciji grada.</s>

<s>Povezano 
 Visoko
 Visoko u srednjem vijeku
 Podvisoki
 Historija Bosne i Hercegovine
 Mile</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura</s>

<s>Proglašavanje starog grada Visoki nacionalnim spomenikom 
 Pavao Anđelić, Srednji vijek – doba stare bosanske države.</s><s>U: Visoko i okolina kroz historiju, Visoko, 1984, 101.-305.</s>

<s>V
V
Historija Visokog
Srednja Bosna
Nacionalni spomenici u Visokom</s>

