Jevrejsko groblje u Mostaru
<s>Jevrejsko groblje u Mostaru nalazi se na sjevernom ulazu u grad Mostar iz smjera Sarajeva, na udaljenosti oko 5 km od centra, u dijelu grada koji se zove Sutina.</s><s>Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 30. avgusta do 2. septembra 2003. godine donijela je odluku da se groblje proglasi za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović (predsjedavajući komisije), Ljiljana Ševo i Tina Wik.</s>

<s>Historija 
U XIX. stoljeću, za vrijeme austrougarske uprave, na ovim prostorima naselili su se Jevreji Aškenazi, donoseći zapadnoevropsku kulturu, način života istočnoeuropskih Jevreja, uključujući i jidiš jezik.</s><s>Od 1890. godine groblje je u vlasništvu Jevrejske općine u Mostaru, pa se taj datum i uzima kao vrijeme njegovog nastanka.</s><s>Na temelju kupoprodajnog ugovora od 13. marta 1936. godine, te uvjerenja Sreskog načelništva u Mostaru, uknjiženo je pravo vlasništva Jevrejskog pobožnog društva «Hevra Kedoša» nad spomenutim grobljem.</s><s>Iste godine podignuta je ograda oko groblja.</s><s>Ulaz u groblje je naglašen sa dva kamena stupa između kojih su postavljena dvokrilna metalna vrata.</s><s>Na stupovima su sa unutrašnje strane postavljene kamene ploče sa natpisom iz 1936. god.</s>

<s>Prije II. svjetskog rata, u Mostaru je postojala dobro organizirana Jevrejska općina, koja je brojala 310 članova, a zbrinjavala preko 1500 Jevreja.</s><s>Godine 1940, u Mostaru je boravilo 956 Jevreja izbjeglica iz okupiranog dijela Evrope, kojima je ovaj grad i Jevrejska vjeroispovijedna općina Mostar, na čelu sa predsjednikom Davidom Hajonom, pružila privremenu zaštitu.</s><s>David Hajon je, stvarajući dobre odnose sa italijanskim vlastima u Mostaru, uspio spasiti mnoge jevrejske izbjeglice.</s><s>Svi Jevreji Mostara deportirani su 17. novembra 1942. godine na dalmatinska ostrva, a nakon toga na ostrvo Rab, gdje su dočekali kapitulaciju Italije 1943. godine.</s><s>Većina mlađih zarobljenika otišla je u partizane, a oni koji su ostali, deportirani su u koncentracione logore Njemačke, ili tadašnje Nezavisne države Hrvatske.</s><s>U holokaustu je nastradalo 138 mostarskih Jevreja, tako da je potpuno nestalo 39 prezimena.</s>

<s>Jevrejsko groblje u Mostaru uređeno je 1996. godine, uz financijsku pomoć kancelarije Evropske unije sa sjedištem u Mostaru i poduzeća iz Mostara "Vodovod" i "Komos".</s><s>Nakon toga u prostoru Jevrejskog groblja izgrađen je i Memorijalni spomenik jevrejima Mostara, žrtvama holokausta 1941. - 1945. godine.</s><s>Financijska sredstva su osigurali: Grad Mostar, The American Joint Distribution Committee New York na čijem čelu su bili humanisti Yechiel Bar - Chaim, Kon Mihajlo i Moritz Levi, sefardski nadrabin iz Švajcarske.</s><s>Spomenik je djelo kipara Florijana Mićkovića, arhitekata Džudže, Gutića i Atijasa, te arhitektonskih biroa «Arten" i "Čip" iz Mostara.</s>

<s>Opis 
Ulaz u groblje se nalazi sa sjeverozapadne strane i naglašen je sa dva kamena stupa između kojih su postavljena dvokrilna metalna vrata.</s><s>Na stupovima sa unutrašnje strane postavljene su kamene ploče sa natpisom.</s>

<s>Većinu nadgrobnika sačinjavaju položeni ili tzv. ležeći nadgrobni spomenici, koji vode porijeklo iz Palestine.</s><s>Na ovim prostorima nastao je poseban oblik nadgrobnika sandučastog oblika, koji po svom izgledu podsjeća na srednjovjekovne stećke ili pojednostavljene antičke sarkofage.</s>

<s>Na nadgrobnicima nema nikakvih ukrasa, osim izvedenih bordura na prednjoj strani spomenika na kojoj se nalazi tekst.</s><s>Ova epigrafika, rađena reljefnim i urezanim slovima hebrejskog kvadratnog pisma, rasi kurzivom i latinicom, predstavlja izuzetnu vrijednost nadgrobnih spomenika.</s><s>Na starim spomenicima epitafi su obično postavljeni na sjevernu čeonu stranu (sa ili bez niše), zatim na gornju horizontalnu i na bočne strane, dok su na novim postavljeni i na ovaj i na način ispisivanja vertikalnih dijelova grobnice.</s><s>Pored formule "ovdje počiva", sadrže ime pokojnika, datum rođenja i smrti, ponekad kratak tekst o životu i djelu pokojnika, stihove i citate iz jevrejske tradicije.</s><s>Kod starijih spomenika su slova ispupčena, dok su kod mlađih uklesana.</s><s>Zbog nepovoljnih vremenskih uvjeta i neodržavanja groblja, većina natpisa postala je skoro nečitljiva.</s><s>Najstariji pronađeni i pročitani nadgrobnik je iz 1892. godine.</s><s>Veliki broj je iz perioda od 1900. do 1915. godine i kasnije.</s>

<s>Literatura 
 Moric Levi - Sefardi u Bosni, Beograd, 1969., str. 96.-97.</s><s>Snježana Mutapčić - Staro jevrejsko groblje na Borku u Kovačićima, nav. sveske br. 7-8, Sarajevo, 1984., str. 89.-95.</s><s>SEFARAD 92 : Zbornik radova [sa znanstvenog skupa], Sarajevo, 11. - 14. rujna 1992., str. 323.-331.</s><s>Zoran Mandlbaum - Veličanstven pomen nevinim, Most, časopis za obrazovanje, nauku i kulturu, Mostar, br. 122 – 123 , 2000.</s>

<s>Reference</s>

<s>Jevrejska groblja u Bosni i Hercegovini
Nacionalni spomenici u Mostaru</s>

