Debelo Brdo (Sarajevo)
<s>Debelo Brdo je arheološko područje na zapadnom obronku masiva Trebevića iznad Sarajeva.</s><s>Proglašeno je za nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Historija 
Do danas je registrirano par desetina gradinskih naselja koja su na užem sarajevskom području egzistirala od vremena neolitika pa sve do rimskog doba.</s><s>Pojedina naselja su imala i posebno značenje za lokalne populacije a imala su i dugi kontinuitet trajanja.</s><s>U prvom redu ovo se odnosi na naseobinski kompleks Zlatište – Debelo Brdo – Soukbunar čije je postojanje imalo veliko značenje za prostor Srednje Bosne. čineći ga kulturnim, komunikacionim, društvenim i političkim središtem ilirskog naroda Dezitijata.</s>

<s>Život na Debelom brdu je trajao od eneolita 2000/1700. godine p. n. e., preko bronzanog doba, starijeg i mlađeg željeznog doba, do početka naše ere.</s><s>Tu su ljudi živjeli tokom cijelog antičkog i kasnoantičkog perioda, sve do kraja 6. vijeka.</s>

<s>Neolit 
Među nepublikovanim materijalom s ovog nalazišta našao se i dio jedne tipično neolitske sjekire kalupastog tipa, izrađene od lakog 
kamena (magnezua), što povećava vjerovatnost postojanja naselja iz mlađeg neolita.</s><s>Pored toga, dva ranije objavljena i jedan dosad 
neobjavljeni keramički fragment pokazuju srodnost sa hvarsko-lisičićkom kulturnom grupom.</s><s>Najstariji keramički nalazi na Debelom brdu pripadaju kasnom neolitu (u III mileniju prije naše ere).</s><s>Autori (Ćurčić, Benac, Čović) koji su poslije Fiale analizirali ove nalaze su zaključili: 
 Na Novom Brdu postojalo je neolitsko naselje koje predhodi osnivanju naselja Vučedolske kulturne grupe.</s><s>Osnivači tog, najstarijeg naselja na ovom lokalitetu pripadaju istom onom talasu doseljenika sa juga (iz Hercegovine) koji su pred naletom stočarskih plemena (stepski nomadi iz Azije - Indoevropljani), u većem broju naselili i neke dijelove južne i centralne Bosne, promijenivši znatno kultumu fizionomiju nekih naselja butmirske grupe.</s><s>U to vrijeme neolitsko naselje u Butmiru, u Sarajevskom polju, više nije postojalo.</s>

<s>Eneolit 
Drugi stratum pripada eneolitskom dobu, kasnoj fazi Vučedolske kulture, datiranoj u 2000-1800 (1700) godinu prije naše ere.</s><s>Zastupljena je u velikom broju primjeraka vučedolska keramika, polovina kalupa za livenje bakrenih sjekira s dugom cilindričnom ušicom, kalup za izlivanje bodeža, dio kalupa za izlivanje igala te keramički sopalj mijeha ili lijevak za ulivanje rastaljenog metala u kalup, te razni predmeti od bakra (igle, šila, lisnati bodeži, sjekire i dijelovi cijevi za mijeh).</s><s>Nađeni materijal ima i svoje posebnosti pa se u nauci govori o južnobosanskom podtipu Vučedolske kulture ili podtipu Debelo Brdo.</s>

<s>Bronzano doba 
Iz ovog perioda je gradina.</s><s>Radi se o naselju sa manjim utvrđenim dijelovima i sa otvorenim naseljima, smještenim ispod stijena nad Soukbunarom i na području Zlatišta.</s><s>Od oruđa i oružja nađene su šuplje sjekire, bronzana koplja, kratki mačevi-bodeži, te kalupi za livenje ovog oružja.</s><s>Naselje na Debelom brdu je ujedno bio već ustaljen i dugovječan zanatski i proizvodni centar, i odaje stabilnu i čvrsto organiziranu društvenu zajednicu.</s><s>Bilo je jedno od najvećih gradinskih naselja, koje se pružalo u dužini od nekoliko stotina metara, obuhvatajući više zaravanaka i padina kao i dva manja brda (Debelo brdo i Zlatište).</s><s>Radi se o naselju sa manjim utvrđenim dijelovima i sa otvorenim naseljima ispod i oko njih.</s>

<s>Željezno doba 
Iz starijeg željeznog doba, od 900. do 300. godine prije naše ere, prema keramičkom materijalu na Debelom brdu i Varvari kod Prozora, izveden je zaključak da su veze i kontakti plemena (Desitijati), koja su živjela u srednjem toku rijeke Bosne i gornjem toku Vrbasa (Srednjebosanska kulturna grupa) sa onim koja su živjela južnije, u  gornjem toku rijeke Bosne, bile intenzivne i trajnog karaktera, s tim da su plemena koja pripadaju srednjobosanskoj kulturnoj grupi bila vjerovatno nadmoćnija.</s><s>Pored toga, na materijalu sa Debelog brda javlja se i import iz Italije (sjekire sa lepezasto proširenom oštricom).</s><s>Izuzetan geografski položaj doveo je do razvoja naselja u značajan zanatski i trgovinski centar.</s>

<s>Predmeti od bronze su se i dalje proizvodili (šila, igle, nakit), ali je za te predmete bilo potrebno neuporedivo manje rude nego što je trebalo za mačeve, koplja, sjekire, motike...).</s><s>Rudarstvo i metalurgija dobili su veliki zamah.</s>

<s>Uočava se sličnost i sa materijalom na Glasinačkom području..</s>

<s>Antičko doba 
U to vrijeme, na Debelom Brdu postojalo je manje rimsko utvrđenje.</s><s>Nađeno je mnogo domaće i importirane keramike, dijelovi noževa, dlijeta, kopči za pojaseve, bronzanih dugmeta i šivaćih igala, podloge za ogledalca, poljoprivredni alat (motike, dio pluga, svrdla, strjelice), stakleno posuđe.</s><s>Nađeno je i nekoliko komada antičkog novca.</s>

<s>Kasnoantički period 
Kada su ovi krajevi opet pripojeni Justinijanovom (Istočno-rimsko ili Bizantija) carstvu, na ovoj strateški dobro izabranoj tački podignuta je tvrđava.</s><s>Zidine utvrđenja nalaze se na jugozapadnoj polovini lokaliteta rađene tehnikom riblje kosti.</s><s>Bedemi vode uz jugozapadni, zapadni i sjeverni rub Debelog brda, i to uz lakše pristupačne dijelove prirodne glavice.</s>

<s>Iz kasnoantičkog perioda nađeni su komadi koštanih češljeva, krstaste fibule sa lukovičastim završecima, vaga, utezi za vagu i razne kopče.</s>

<s>Literatura</s>

<s>Fiala, Franjo, Jedna prehistorička naseobina na Debelom brdu kod Sarajeva, Glasnik Zemaljskog muzeja VI, Sarajevo, 1894, 107-140.</s><s>Fiala, Franjo, Izvještaj o prekopavanju na Debelom brdu kod Sarajeva, Glasnik Zemaljskog muzeja VIII, Sarajevo, 1896, 97-108.</s><s>Sergejevski, Dimitrije, Arheološki nalazi u Sarajevu i okolici, Glasnik Zemaljskog muzeja u  Sarajevu, nova serija, društvene nauke, sv. II, Sarajevo, 1947, 13-50.</s><s>Basler, Đuro, Arhitektura kasnoantičkog doba u Bosni i Hercegovini, Veselin Masleša, Biblioteka “Kulturno nasljeđe”, Sarajevo, 1972.</s><s>Čović, Borivoj, Metalurška djelatnost vučedolske grupe u Bosni, Godišnjak Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, knjiga XIII, Centar za balkanološka ispitivanja, knjiga 11, Sarajevo, 1976, 105-117.</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Zemaljski muzej Sarajevo</s>

<s>D
Debelo Brdo
Debelo Brdo
Debelo Brdo
Debelo Brdo
Dezitijati
Gradine metalnog doba
Srednjebosanska kulturna grupa
Nacionalni spomenici u Sarajevu</s>

