Gradine u Sarajevskom polju
<s>Gradine u Sarajevskom polju su svjedočanstvo o naseljenosti u bronzanom i željeznom dobu u vrijeme kada su na teritoriji srednje Bosne živjeli pripadnici ilirskog plemena Dezitijata, sa svojih 103 dekurije u predrimsko vrijeme.</s><s>Dezidijati su poznati kao nosioci razvoja srednjobosanske kulturne grupe.</s>

<s>Registrovano je ukupno oko 120 naselja, uglavnom gradinskog tipa, istovjetnih onima na cjelokupnom ilirskom području.</s><s>Građene su prvenstveno na uzvišenjima, sa oblikom koji se prilagođavao konfiguraciji terena, dok je jedan dio zaštićen sa jednim ili višestrukim bedemima.</s>

<s>Na 20 srednjebosanskih gradina ilirskog doba utvrđen je nastavak života i u antičkio doba.</s><s>Predpostavlja se da se na jednom od tih 20 lokaliteta nalazila i dezitijatska gradina HE ...?</s><s>ASTEL...?</s><s>DAESITIATIVM, poznata na natpisu iz Salone.</s><s>Po tom natpisu ova gradina bila je udaljena 151-155 km od Bistue Vetus i 85-87 od Bistue nova.</s><s>To odgovara prostoru Sarajevskog polja.</s>

<s>Sarajevo 
Na području današnjeg grada Sarajeva, gradine su bile raspoređene na sjevernoj, sunčanoj strani, uz potoke koji se spuštaju u Miljacku.</s><s>Južna strana je nepristupačna zbog Trebevića.</s><s>Registrovane su slijedeće gradine na sjevernoj strani:</s>

<s>Čavljak, Hreša – Gradac Hodidjed – Velika Gradina, Faletići, Fortiva - Donje Biosko, Gradac - Mrkovići, Stari Grad - Centar, Kokorevac - Nahorevo, Gradac Dvor - Nahorevo, Grad Svrake, Novi Grad, Rečica, Vogošća – Rečica, Lokve, Novi Grad, Gornja Jošanica - Vogošća, Kamenjača – Krivoglavci, Vogošća.</s>

<s>Debelo Brdo</s>

<s>Južno od Miljacke, na krajnjim padinama Trebevića bio je naseobinski gradinski kompleks Zlatište-Debelo Brdo-Soukbunar kao najvažniji kompleks metalnog doba.</s><s>Gradina Debelo brdo prema bogatstvu, vrsti, tipu i obliku nalaza, predstavljala je značajno produkcijsko središte sa razvijenom metalurgijom, zanatstvom i kulturom stalne naseljenosti oko 2000 godina.</s><s>Nije to bilo naselje u kojem se smještalo samo poljoprivredno stanovništvo već i stanovništvo sa izdiferenciranim zanimanjima, pa čak i duhovnošću i umjetnošću.</s><s>Debelo brdo je bio i upravni centar lokalnog ili plemenskog karaktera, na razmeđu Glasinačke i Srednjobosanske kulturne grupe, međusobno povezanih komunikacijom kroz Sarajevsko polje, pa je naselje bilo i trgovački centar.</s><s>Kontinuitet naseljenosti naselje produžio se i u rimsko doba.</s>

<s>Ilidža 
Prepoznate su slijedeće gradine:
Gradina Ilinjača, Gornji Kotorac - Crnač, Donji Kotorac – Crkvina, Donji Kotorac – Velika gradina, Zenik – Naklo, Vojkovići – Lasica, Hrasnica – Blažuj – Rogoš, Blažuj – Gubavac, Vrelo Bosne - Crkvine Šamin Gaj, Rakovica – Despića njive, Rakovica – Bjeluše, Rakovica.</s>

<s>Stanovnici ovih naselja posjećivali su sumporno vrelo na području današnje Ilidže i uočili su njegovu ljekovitu vrijednost, i uz to razvili svoje prvo kultno mjesto na kojem su podizani prvi jednostavni oltari.</s>

<s>Gradine na Ilidži pokazuju da je ovo područje bilo naseljeno i u predrimsko doba i da je svoj kontinuitet nastavilo naseljem Aquae S...</s>

<s>Hadžići 
Gradac, Hadžići – Borak, Tarčin</s>

<s>Izvori</s>

<s>Dezitijati
Gradine u Bosni i Hercegovini</s>

