Iransko-saudijski odnosi
<s>Iransko-saudijski odnosi uspostavljeni su kasnih 1920-ih između tadašnje Pahlavijske Monarhije i Kraljevine Hidžaz i Nadžd, a kronološki se mogu podijeliti na rani bilateralni razvoj, relativno dobrosusjedske odnose u hladnoratovsko doba, postupno formiranje rivalstva tokom 1970-ih godina, te jačanje tenzija u 21. vijeku.</s>

<s>Neposredno nakon što se Arabija, nekadašnja osmanska zemlja, ujedinila 1925. pod dinastijom al-Saud i zauzela Meku i Medinu, službeni Teheran odbijao je priznati novu državu odnosno njihovu kontrolu nad glavnim islamskim svetištima, te zabranio svojim hodočasnicima putovanja u Hidžaz.</s><s>Četiri sporna pitanja koja su se pojavila između dvije strane bila su kontrola svetih gradova, regulacija hadža, uplitanje u unutrašnje poslove i status Bahreina.</s><s>Uslijedili su dugi pregovori i 1929. u Teheranu je potpisan ugovor o prijateljstvu prema kojem će Meka i Medina ostati pod saudijskom kontrolom, hadž će biti otvoren za sve muslimane, neće biti međusobnog diranja u interna državna pitanja, te će Bahrein biti nezavisan od saudijske i iranske kontrole.</s><s>Ipak, njihovi bilateralni odnosi tokom vladavine Reza-šaha ostali su ograničenog karaktera i uglavnom su se fokusirali na regulaciju hadža.</s><s>Zbog incidenata među hodočasnicima, krajem 1943. došlo je do prekida diplomatskih odnosa na pune četiri godine.</s>

<s>Izbijanjem Hladnog rata u regiji i širenjem transnacionalnih ideologija (komunizma i nacionalizma) na koje su vladari u Teheranu i Rijadu gledali kao prijetnju, dolazi i do zbližavanja odnosno suradnje dviju zemalja.</s><s>U to doba, obje su bile neprijateljski nastrojene prema Sovjetskom Savezu i čvrsti saveznici Sjedinjenih Država, kao i Britanije koja je tada de facto kontrolirala Perzijski zaljev.</s><s>Istovremeno, počinju ih vezati i ekonomski interesi zbog čega su 1960. zajedno s Irakom, Kuvajtom i Venezuelom osnovali Organizaciju zemalja izvoznica nafte (OPEC).</s><s>Ranih 1960-ih prosovjetski Egipat pozicionirao se kao glavni bliskoistočni rival i Iranu i Saudijskoj Arabiji, zbog čega su ostvarili suradnju protiv proegipatskih snaga u Jemenu, odnosno protiv prosovjetskih u Omanu.</s><s>Nova faza u bilateralnim odnosima kristalizirala se 1964. kada na saudijski tron dolazi Faisal, kralj koji je zastupao politiku islamskog jedinstva kao sredstva za suzbijanje ireligijskih ideologija i prevladavanje razlika među muslimanskim državama.</s><s>Muhamed-Reza Pahlavi, tadašnji iranski šah, pozdravio je takvu politiku i 1965. ugostio Faisala u Teheranu.</s>

<s>Tokom 1970-ih nastupa niz događaja koji će drastično preoblikovati iransko-saudijske odnose: britansko povlačenje iz granične zone, formiranje američke dominacije, velika naftna kriza, te rušenje pahlavijske dinastije u Iranu.</s><s>Između 1968. i 1971. dolazi do raspada Pax Britannice u Perzijskom zaljevu i nastanka strateškog vakuuma na tom području, a time i obnove starih iransko-saudijskih sporova.</s><s>Nesuglasice su se ponovo pojavile oko statusa Bahreina, ali i oko kontrole naftom bogatih morskih voda, te saudijske podrške novoosnovanim Ujedinjenim Arapskim Emiratima u teritorijalnim svađama s Iranom.</s><s>Nakon kompliciranih pregovora i višemjesečnih diplomatskih sastanaka na najvišoj razini, Iranci i Saudijci ipak pronalaze rješenja.</s><s>U oktobru 1968. sklopljen je bilateralni ugovor o pomorskom razgraničenju i prilikom njegovog postizanja presudnu ulogu odigrala su bogata naftna polja odnosno otoci Farsi i Arabi zbog kojih granica djelomično odstupa od epikontinentalne linije.</s><s>Iako je iranski šah prvotno zauzeo čvrst stav o pravu na teritorij Bahreina kojeg je Iran potraživao od Britanije još od 1930-ih, dok su Saudijci istovremeno upozoravali na vojni odgovor u slučaju direktnog iranskog miješanja, naposljetku je usuglašeno da se među lokalnim stanovništvom provede UN-ov referendum o nezavisnosti.</s><s>Bahrein je tako postao samostalna država 1970. godine.</s>

<s>Istovremeno, strateški primat u energetski najvažnijoj svjetskoj regiji preuzimaju Amerikanci, prvotno s omanjom flotom stacioniranom u Bahreinu.</s><s>Perzijski zaljev postao je centralnom temom Nixonove doktrine iz 1969. godine (kao i kasnije Carterove doktrine), a njena praktična primjena u vidu politike "dva stupa" () uključivala je veliki vojni izvoz i Iranu i Saudijskoj Arabiji, američkim saveznicima važnim za održavanje mira i stabilnosti.</s><s>Višemjesečna naftna kriza iz 1973. i 1974. dovodi do povećanja cijena nafte, naglog punjenja iranskog i saudijskog proračuna, a time i snažne militarizacije na obje strane.</s><s>Bilateralni odnosi svejedno ostaju mirni i prijateljski, usprkos povremenim ekonomskim trzavicama na trilateralnoj američko-iransko-saudijskoj razini.</s><s>Godine 1975. saudijski kralj Faisal stradava u atentatu i Iran proglašava sedmodnevnu žalost.</s>

<s>Tokom 1979. i 1980. dolazi do drastičnog pogoršanja u iransko-saudijskim odnosima.</s><s>U Iranu je revolucijom srušena monarhija i uspostavljena islamska republika, zauzet je oštar stav prema Sjedinjenim Državama zbog podržavanja svrgnutog šaha, a rastom tenzija izbija i Iračko-iranski rat u kojem je Bagdad dobivao značajnu američku i saudijsku podršku.</s><s>Usprkos djelomičnim uspjesima u prve dvije godine nakon početka invazije, Irak narednih šest godina rata provodi u paničnoj defanzivi, a Saudijci i njihove zaljevske saveznice pomažu mu s desetinama milijardi USD financijske pomoći.</s><s>Službeni Rijad i Teheran nude oprečne scenarije i krivnju za pogoršanje odnosa svaljuju na drugu stranu.</s><s>Prema saudijskoj verziji, Iran je pokušavao potaknuti šijitsku manjinu na pobunu, dok Teheran pak tvrdi da su i Saudijska Arabija i Sadamov Irak puki američki pijuni bez samostalne vanjske politike, te da su slijedili naredbe Washingtona.</s>

<s>Strani analitičari navode zbir kompleksnih političkih, vjerskih i ekonomskih faktora, među kojima je i saudijska bojazan da uspjeh šijitsko-islamističke Iranske revolucije ne potakne njihove salafističke (vahabitske) islamiste na rušenje sistema.</s><s>U prilog tome ide opsada Velike džamije u Meki iz 1979. kada je skupina saudijskih disidenata, salafističkih islamista, zatražila raspuštanje monarhije.</s><s>Ova pobuna je ugušena uz brojne žrtve, nakon čega je uslijedila vahabizacija saudijskog društva predvođena tzv. madhalistima, starijom ulemom koja zastupa teonomiju na hanbelijskim načelima, ali ujedno priznaje i postojeće monarhističko uređenje.</s><s>Također, Rijad se u regionalnoj vanjskoj politici počeo sve više oslanjati na panarabizam s ciljem da marginalizira nearapski Iran u arapskom svijetu.</s><s>Time Rijad i Teheran mijenjaju ranije saudijsko-egipatske uloge iz vremena tzv. arapskog hladnog rata, kada je Rijad inzistirao na islamskom odnosno Kairo na arapskom jedinstvu.</s><s>Na širem međunarodnom planu, Rijad je muslimanima počeo promovirati vahabizam kao konkurenciju Teheranu koji promovira šijitizam.</s><s>Sljedbenici oba islamska pravca predstavljaju manjinu među globalnom muslimanskom populacijom.</s>

<s>Osim u Iraku, tokom 1980-ih rivalstvo Irana i Saudijske Arabije zabilježeno je i u Afganistanu gdje su pomagali različite grupe pobunjenika u ratu protiv Sovjeta, iako je zabilježena i njihova povremena suradnja.</s><s>Krajem iste decenije dolazi do sporova oko hadža i iranskih optužbi da Rijad sistematski povećava proizvodnju i ruši cijene nafte s ciljem potkopavanja iranske ekonomije.</s><s>Ipak, historičari su suglasni da se zapravo radilo o američko-saudijskom planu usmjerenom primarno k ubrzavanju raspada Sovjetskog Saveza.</s><s>Tokom 1990-ih dolazi do zatopljenja iransko-saudijskih odnosa, što je djelomično bilo rezultat obostrane antiiračke politike.</s><s>Godine 1991. obnovljeni su diplomatski odnosi, a sljedeće godine i ekonomska suradnja.</s><s>Odnosi su se ove decenije razvijali uzlaznom putanjom, usprkos tome što su ponovo podržavali različite frakcije u Afganistanskom sukobu, te američkim pokušajima izolacije Irana politikom tzv. dvostrukog zatvaranja ().</s>

<s>Početkom 21. vijeka dolazi do drastičnog pogoršanja iransko-saudijskih odnosa, prouzrokovanog ponajviše američkom vanjskom politikom.</s><s>Nakon napada 11. septembra 2001. godine, Amerikanci proglašavaju rat protiv terorizma, počinju s vojnim intervencijama u regiji i proglašavaju Iran jednim od ključnih neprijatelja.</s><s>Saudijci, čija je međunarodna reputacija narušena učešćem njihovih građana u navedenim napadima, priklanjaju se očuvanju i poboljšanju strateških odnosa sa Sjedinjenim Državama.</s><s>Američki napad na Irak doveo je do rušenja sistema, ali i promjene regionalnog balansa vojne moći tj. dodatnog jačanja uloge Rijada i Teherana.</s><s>Istovremeno, prisutnost američkih vojnih trupa uz iranske istočne i zapadne granice, zajedno s agresivnom retorikom američkih političara, dovodi do izborne pobjede iranskih tvrdolinijaša koji zagovaraju oštriju vanjsku politiku.</s><s>U Iraku tako dolazi do niza pobuna protiv okupacijskih snaga, potpomognutih od strane Teherana, koji vremenom ostvaruje političku prevagu u toj zemlji.</s><s>Ovaj razvoj događaja bio je udarac za saudijske strateške interese pa za Irak počinju tvrditi da je satelitska država Irana, odnosno da vlada u Bagdadu provodi diskriminaciju nad nešijitima.</s><s>Također, pridružuju se američkim optužbama da je iranski nuklearni program vojnog karaktera i da im je cilj uspostava potpune regionalne hegemonije.</s><s>Tokom 2010-ih Iran i Saudijska Arabija našli su se na suprotnim stranama u sukobima u Siriji i Jemenu, odnosno političkim sporovima u Libanonu, Egiptu, Pakistanu i Kataru.</s><s>Nakon saudijskog smaknuća istaknutog šijitskog klerika Nimra al-Nimra, početkom 2016. došlo je do nasilnih prosvjeda protiv saudijskih predstavništva u Teheranu i Mašhadu, što je u konačnici rezultiralo i raskidom diplomatskih odnosa.</s>

<s>Literatura</s>

<s></s>

<s>Saudijska Arabija
Bilateralni odnosi Saudijske Arabije</s>

