Geografija Albanije
<s>Albanija je zemlja koja je smeštena u Južnoj i Jugoistočnoj Evropi, preciznije na jugozapadu Balkanskog poluostrva, i čija se obala od oko 476 km prostire duž Jadranskog i Jonskog mora unutar basena Sredozemnog mora.</s><s>Graniči se sa Crnom Gorom na severozapadu, sa Kosovom, odnosno Srbijom na severoistoku, sa Severnom Makedonijom na istoku i sa Grčkom na jugu i jugoistoku.</s>

<s>Veći deo Albanije uzdiže se u brda i planine, koje se uglavnom prostiru celom dužinom zemlje od severa ka jugu, kao na primer Prokletije na severu, Šar-planina na severoistoku, Skanderbegove planine u središtu, planina Korab na istoku, Pindsko gorje na jugoistoku i Keraunijska brda na jugozapadu.</s><s>Ravnice i visoravni prostiru se na zapadu duž albanske obale Jadranskog i Jonskog mora.</s>

<s>U Albaniji se javlja nekoliko najznačajnijih i najstarijih slatkovodnih područja u Evropi.</s><s>Skadarsko jezero je drugo po veličini jezero u Južnoj Evropi i nalazi se na severozapadu, okruženo Prokletijama i Jadranskim morem.</s><s>No, jedno od najstarijih kontinuirano postojećih jezera na svetu, Ohridsko jezero, prostire se na jugoistoku, dok su najviša tektonska jezera Balkanskog poluostrva, Prespansko jezero i Malo Prespansko jezero, dobro skrivena među visokim planinama na jugoistoku.</s>

<s>Reke izviru na istoku Albanije i teku prema zapadu u more.</s><s>Obuhvataju ih slivovi Jadranskog, Egejskog i Crnog mora.</s><s>Najduža reka u zemlji, mereno od njenog ušća do izvora, jeste Drim, koji započinje na ušću svoja dva izvorišta, Crnog i Belog Drima, mada je takođe značajna i Vjosa, jedan od poslednjih netaknutih velikih rečnih sistema u Evropi.</s>

<s>Za jednu malu zemlju, Albaniju karakteriše biološka raznolikost i obilje kontrastnih ekosistema i staništa, definisanih na površini od 28.748 kvadratnih kilometara.</s><s>Ova velika raznolikost potiče od geografskog položaja Albanije na Sredozemnom moru, sa tipičnim klimatskim uslovima, raznovrsnom topografijom, kao i bogatstvom kopnenih i morskih ekosistema, koji pružaju različita staništa, svako sa svojom tipičnom florom i faunom.</s>

<s>Postoji 799 zaštićenih albanskih područja, koja se prostiru na površini od 5.216,96 kvadratnih kilometara.</s><s>Među njima su dva stroga rezervata prirode, 14 nacionalnih parkova, jedan morski park, osam arheoloških parkova, 750 spomenika prirode, 22 područja upravljanja staništima/vrstama, devet zaštićenih područja, četiri područja pod posebnom upravom i četiri ramsarske močvare.</s><s>Nacionalni parkovi obuhvataju površinu od 210.668,48 hektara (2.106,6848 km²) ili približno 13,65% ukupne teritorije.</s>

<s>Granice
Sa ukupnom površinom od 28.748 km², Albanija se nalazi u jugoistočnom delu Jadranskog mora i severoistočnom delu Jonskog mora, koja su oba smeštena u Sredozemnom moru.</s><s>Ima dužinu granica od oko 1.094 kilometara, od kojih 657 kilometara čine granice na kapnu, 316 kilometara na moru, 48 kilometara na rekama i 73 kilometra na jezerima.</s><s>Površina kopnenih voda je 1.350 km², a čine ih prirodna jezera (325 km²), obalne lagune (130 km²), veštačka jezera (174 km²) i reke (721 km²).</s>

<s>Albanija se na severu graniči sa Crnom Gorom, s kojom deli granicu od 173 km, a na severoistoku sa Kosovom, odnosno Srbijom, s granicom dužine od 114 km.</s><s>Značajan deo ove granice povezuje visoke tačke i prati planinske grebene kroz uglavnom nepristupačne Prokletije.</s><s>Na istoku se Albanija graniči sa Severnom Makedonijom, s kojom deli granicu od 151 km.</s><s>Ova granica nalazi se na tromeđi Albanije, Kosova i Severne Makedonije i prolazi kroz Šar-planinu i Korab i nastavlja se sve dok ne dostigne Ohridsko i Prespansko jezero.</s><s>Na jugu i jugoistoku Albanija se graniči sa Grčkom, sa kojom je granicaa duga 282 km.</s><s>Granica se nalazi na tromeđi između Albanije, Severne Makedonije i Grčke i prolazi preko Prespanskog i Malog Prespanskog jezera sve dok ne stigne do Jonskog mora na Krfskom moreuzu.</s>

<s>Fizička georgrafija</s>

<s>Reljef</s>

<s>Najznačajnija karakteristika Albanije je verovatno njen reljef, sa brojnim uzastopnim planinskim lancima i s prosečnom visinom od preko 700 metara iznad mora.</s><s>Veliki deo planina prostire se severno, istočno i južno od Albanske nizije u severnim, istočnim i južnim planinskim lancima.</s>

<s>Prokletije se protežu preko 90 kilometara kroz sever Albanije, prelazeći površinu od 2.000 kvadratnih kilometara.</s><s>Ove planine predstavljaju produžetak Dinarida i ne prelaze širinu od 40 kilometara.</s><s>Duboko su fragmentirane i često su nepristupačne.</s><s>Na njima se nalazi Jezerski vrh Jezerce, koja je najviša tačka Dinarida i istovremeno druga najviša tačka Albanije.</s>

<s>Planina Korab dominira na istoku zemlje i širi se 40 kilometara duž istočne granice zemlje, gde vrhovi mogu očigledno dostići 2.500 metara.</s><s>Na Korabu je i najviši vrh u zemlji, Golem Korab, koji je fragmentiran mnogim dubokim strukturnim depresijama.</s><s>Još jedna značajna karakteristika jeste dokaz o poslednjem ledenom dobu u obliku ledničkih jezera na relativno malim nadmorskim visinama.</s>

<s>Jedna od najznačajnijih karakteristika na jugu Albanije jeste postojanje Keraunskih brda, koja se prostiru na skoro 100 kilometara.</s><s>Brda visine od hiljadu metara padaju vertikalno u Sredozemno more, što predstavlja bar prvu prepreku komunikaciji između mora i južnog kopna zemlje.</s>

<s>Hidrografija</s>

<s>Albanija ima gustu mrežu reka i potoka koje karakteriše velika brzina protoka.</s><s>Reke pripadaju slivovima Jadranskog, Egejskog i Crnog mora.</s><s>Uglavnom izviru u planinskoj istočnoj polovini zemlje, a ušće im se nalazi na zapadu, duž obala.</s><s>Reke se održavaju topljenjem snega zavejanih planina ili obilnim padavinama koje padaju na višim uzvišenjima.</s>

<s>Osam značajnih reka, zajedno sa njihovim brojnim pritokama, čine rečni sistem zemlje.</s><s>Najduža reka je Drim, koja teče 285 km unutar zemlje.</s><s>Sliv Drima je jedno od najraznovrsnijih mesta u Evropi i obuhvata Skadarsko, Ohridsko i Prespansko jezero.</s><s>Posebno je značajna reka Vjosa, koja se smatra poslednjom preostalom divljom rekom u Evropi.</s><s>Ostale reke u zemlji su Fan, Išem, Erzen, Maća, Seman i Škumbin.</s>

<s>Sa više od 250 jezera, u Albaniji se nalaze dva najveća jezera u Južnoj Evropi i jedno od najstarijih na svetu.</s><s>Jezera su pretežno kraškog ili ledničkog porekla.</s><s>Najveće jezero u Južnoj Evropi jeste Skadarsko jezero, geografski smešteno na severu, koje Albanija deli Crnom Gorom.</s><s>Jedno od najstarijih jezera na svetu jeste Ohridsko jezero, smešteno na jugoistoku, koje Albanija deli sa Severnom Makedonijom.</s><s>Najviša pozicionirana jezera u Južnoj Evropi jesu Prespansko jezero i Malo Prespansko jezero na jugoistoku, koje Albanija deli sa Severnom Makedonijom i Grčkom.</s>

<s>U Albaniji se nalazi i mnoštvo laguna različitog oblika, veličine i strukture.</s><s>One leže pre svega duž obale na zapadu zemlje, a takođe i na jugoistoku.</s><s>Lagune doprinose ukupnoj produktivnosti obalnih voda, budući da omogućavaju mnoštvo staništa i ekosistema.</s><s>Najveća je laguna u zemlji laguna Karavasta, koja se nalazi između ušća Škumbina i Semana.</s><s>Značajne su i lagune Patoku, Narta, Kune-Vain i Butrint.</s>

<s>Biljni i životinjski svet</s>

<s>Blizina Sredozemnog mora i konvergencija izuzetnih klimatskih, geoloških i hidroloških uslova doprineli su razvoju velikog stepena bioraznolikosti, što Albaniju čini jednim od žarišta bioraznolikosti u Evropi.</s>

<s>Što se tiče fitogeografije, kopneno područje Albanije prostire se unutar borealnog carstva, tj. holarktičkog florističkog carstva, tačnije unutar ilirske cirkumborealne regije.</s><s>Njegova teritorija može se podeliti na četiri kopnene ekoregije palearktičkog carstva: ilirske, balkanske, pindske i dinarske šume.</s>

<s>Guste i retke šume jesu najrasprostranjeniji kopneni ekosistem u Albaniji.</s><s>Severni rub zemlje ima afinitet s kontinentalnom Evropom, dok ekosistemi na jugu pokazuju afinitet sa sredozemnim bazenom.</s><s>Značajni su jer pružaju sklonište širokom nizu retkih i ugroženih vrsta životinja, među kojima su mrki medved, balkanski ris, sivi vuk, zlatni šakal, crkavica i suri orao.</s><s>Albanija je u indeksu integriteta šumskog pejzaža za 2018. godinu imala prosečnu ocenu 6,77 / 10, što ju je svrstalo na 64. mesto od 172 zemlje na svetu.</s>

<s>Sredozemna medvedica, obični delfin i kljunasti delfin često se mogu videti u priobalnim vodama zemlje.</s><s>Izuzetno je prisustvo dalmatinskog pelikana, najređeg pelikana na svetu.</s><s>Bioraznolikost Albanije čuva se u zaštićenim područjima koja pružaju zaštitu stotinama retkih i ugroženih vrsta.</s>

<s>Zaštićena područja</s>

<s>Brojne su oblasti Albanije zaštićene u skladu sa nizom nacionalnih i međunarodnih oznaka zbog svoje prirodne, istorijske ili kulturne vrednosti.</s><s>Zaštićena područja pripadaju najvažnijim instrumentima očuvanja prirode, što zauzvrat efikasno doprinosi održavanju vrsta, staništa i ekosistema.</s>

<s>Albanija trenutno ima petnaest nacionalnih parkova, od kojih je jedan određen kao morski park.</s><s>U rasponu od Jadranskog i Jonskog mora do Prokletija i Keraunskih brda, u tim se parkovima nalaze izvanredni pejzaži koji predstavljaju staništa hiljadama biljnih i životinjskih vrsta.</s><s>Među najspektakularnije nacionalne parkove u zemlji spadaju Butrint, Divjakë-Karavasta, Karaburun-Sazan, Llogara, Prespa, Šebenik-Jablanica, Theth i Valbona.</s>

<s>Klima</s>

<s>Albanija ima kombinaciju mediteranske i kontinentalne klime, sa četiri različita godišnja doba.</s><s>Klimatski su uslovi veoma promenljivi i lokalno su modifikovani nadmorskom visinom i širinom.</s><s>Na njenu klimu snažno utiču Sredozemno more na zapadu i planine koje se uzdižu u svim krajevima zemlje.</s>

<s>Raznolike regije Albanije imaju izuzetan raspon mikroklime, s vremenskim sistemom na obalama koji je u suprotnosti sa onim koji prevladava u unutrašnjosti.</s><s>Štaviše, klimatsko vreme varira od severa prema jugu i od zapada prema istoku.</s><s>U Albaniji se javlja raspon od umerene klime na obalama do kontinentalne klime u unutrašnjosti.</s><s>Najtoplija područja zemlje nalaze se na obalama, koje karakteriše mediteranska klima (Csa, Csb i Cfa), kako je definisana Köppenovom klasifikacijom klime.</s><s>Na gorju se oseća okeanska klima.</s><s>Zime su u Albaniji obično blage i vlažne, dok su leta topla i suva.</s><s>Severna područja države, kao što su Prokletije, imaju subarktičku klimu sa često vrlo hladnim zimama i kratkim, blagim letima.</s>

<s>Albanska nizija ima blage zime, s prosečnom temperaturom od oko 7°C. Letnje temperature su u proseku 32°C, ali s niskom vlažnošću vazduha. je niska.</s><s>U južnoj niziji, posebno u oblastima Jonskog mora, zimske su temperature u proseku oko 5°C, a letnje 30°C.</s>

<s>Prirodne celine
Albaniju čine četiri prirodne regije: Severnoalbanske planine, Centralnoalbanske planine, Južnoalbanske planine i Albanska nizija na zapadu, sa dve podregije koje približno odgovaraju albanskoj obali Jadranskog i Jonskog mora.</s>

<s>Albanska nizija</s>

<s>S izuzetkom morske obale na zapadu, Albanska nizija ( ili Ultësira Perëndimore) opasana je dugim planinskim lancem u obliku luka, koji se širi na sever, istok i jug.</s><s>Pretežno ravni i pravilni pejzaž morfološki karakterišu more i reke, kako u smislu topografije i tla, tako i po svojoj klimi i bioraznolikosti.</s><s>Za ovu su regiju karakteristične blage i kratke zime, sa malo padavina i s dugim, toplim i suvim letima.</s><s>Ovom reijom uglavnom dominira prostrana ravnica Muzakija (), velika aluvijalna ravnica kojom prolaze tri glavne reke, Škumbin, Seman i Vjosa.</s>

<s>Albanska obala Jadranskog mora proteže se od ušća reke Bojane u blizini Skadarskog jezera na severu, preko Drimskog zaliva, do Valonskog zaliva.</s><s>Dva najveća primorska grada Drač i Vlora (Valona) nalaze se u severnom, odnosno u južnom delu ove regije.</s><s>Ukupna dužina obale je približno 274 kilometara, od čega većinu čine peščane plaže, močvare i aluvijalne naslage nastale kvartarnim sedimentima glavnih reka u zemlji.</s>

<s>Na oblali su raspoređena različita staništa i ekosistemi, što pruža optimalne uslove za bogatu bioraznolikost.</s><s>Od posebnog je značaja prisustvo brojnih laguna i bara, koje predstavljaju neke od najbogatijih pejzaža u biološkom pogledu.</s><s>Lagune Karavasta i Narta, u neposrednoj blizini mora, verovatno su među najvažnijim u Sredozemnom moru.</s>

<s>Dok je jadranska obala relativno niska, jonska je obala, uz nekoliko izuzetaka, suva i planinska.</s><s>Albanska obala Jonskog mora proteže se od poluostrva Karaburuna na severu, preko albanske rivijere, do Krfskog moreuza na jugu.</s><s>Najveći obalni grad Sarandë nalazi se u južnom delu regije, dok su manja naselja Borsh, Dhermi, Himara, Qeparo, Piqeras i Lukovë.</s><s>Ukupna dužina obale iznosi približno 172 kilometara.</s>

<s>Najkarakterističnije odlike obale jesu Keraunska brda, koja se protežu skoro 100 kilometara duž albanske rivijere otprilike u pravcu jugoistok-severozapad.</s><s>Regija je posebno plodna i poznata po citrusnom voću i vinogradarstvu, koje u regionu ima dugu i posebnu tradiciju.</s><s>Obala obiluje dolomitom iz trijasnog perioda, karbonatnim stenama i krečnjakom iz doba jure te bitumenskim škriljevcima, krednim porcelanom i fosfatnim krečnjakom.</s>

<s>Severnoalbanske planine</s>

<s>Severnoalbanske planine () predstavljaju najbrdovitiju regiju u zemlji, čiju fizičku geografiju i oblik karakteriše konvergencija dva različita geološka regiona, Prokletija i planine Mirdite.</s><s>Dominantna karakteristika pejzaža ove regije jeste prisustvo nekoliko valova, tj. dolina u obliku slova V, kao što je Valbonska dolina, nastala procesom glacijacije.</s>

<s>Prokletije predstavljaju najjužnije proširenje Dinarida i istovremeno su najviše i najimpozantnije planine u Albaniji.</s><s>Uprkos tome što su ledena doba imala relativno mali geološki uticaj na Alpe, na Prokletijama su nedavno locirani najjužniji glečeri Evrope.</s>

<s>Prokletije su dom mnogih važnih reka zapadnog Balkana.</s><s>Glavni slivovi u Prokletijama jesu slivovi reka Drima i Dunava.</s><s>Reke na Prokletijama grubo se svrstavaju u dve kategorije, one koje se ulivaju u Lim i one koje ulaze u Beli Drim i sastaju se sa Crnim Drimom nizvodno na ušću Drima.</s><s>Međutim, Drim dominira, isušujući veći deo Prokletija sa pritokama i mereno od izvora Belog Drima do ušća Drima u blizini Leže.</s><s>Ali ne teče čitav Drim u blizini ili paralelno sa Prokletijama.</s><s>Jedna pritoka Drima jeste reka Valbona, koja se uliva u Jadransko more, a istočna pritoka Drima je reka Gaši.</s>

<s>Centralnoalbanske planine</s>

<s>Teren Centralnoalbanskih planina () pretežno je planinski i izuzetno fragmentiran, budući da im je današnji oblik izrezbaren glečerima poslednjeg ledenog doba.</s><s>Regijom dominiraju tri planinska lanca, od kojih svaki ide od severa-severoistoka prema jugu-jugozapadu, otprilike paralelno sa istočnom granicom Albanije.</s>

<s>Planina Korab zasigurno je najupečatljivija karakteristika fizičke geografije ove regije.</s><s>Tu je istovremeno najviša planina u Albaniji, Golem Korab ( ili Mali i Korabit).</s><s>Planina Korab prostire se na preko 40 kilometara i pokriva površinu od 560 kvadratnih kilometara.</s><s>Između dolina reka Škumbina i Devola uzdižu se planine koje čine planinu Valamaru, dok se severnije protežu povezani planinski masivi Šebenika i Jablanice.</s>

<s>Velika većina prirodnih jezera u ovoj regiji nalazi se u južnom delu regije i većina njih je proizvod duge istorije.</s><s>Ohridsko jezero leži uz granicu sa Severnom Makedonijom.</s><s>To je jedno od najstarijih kontinuirano postojećih jezera na svetu i poseduje jedinstvenu bioraznolikost.</s><s>Južnije, dobro sakriveno među visokim planinama, nalazi se Prespansko jezero, koje je povezano malim kanalom sa zavojem koji razdvaja dva jezera.</s>

<s>Južnoalbanske planine</s>

<s>Keraunska brda, obalni planinski lanac na jugozapadu Albanije, protežu se oko 100 kilometara uz Jonsko more, od Sarande u pravcu jugoistok-severozapad duž albanske rivijere do Orikuma.</s><s>Reljef je raznolik, sa mnogo planinskih prevoja, kanjona, klisura, brda i drugih oblika terena.</s><s>Karakteristični su crni borovi, bugarske jele, munike i jasenje.</s><s>U tom planinskom lancu žive mnogi veliki sisari, uključujući mrke medvede, sive vukove, risove, sure orlove i druge.</s><s>Najviša tačka na lancu je Maja e Çikës, koja se uzdiže na nadmorsku visinu od 2.045 metara iznad Jadrana.</s><s>Sa vrha se pruža pogled na albansku rivijeru, severna jonska ostrva, kao i na italijansku obalu u Apuliji i Otrantu.</s><s>Taj deo ima široke i duge plaže, sa brojnim zalivima i rtovima.</s>

<s>Protežući se do Logarske prevlake () na 1.027 metara, južnoalbanski planinski lanac odvaja se na Keraunska brda na zapadu i Akrokeraunska brda () na istoku unutar poluostrva Karaburuna.</s><s>Naselja  Palasë, Dhërmi, Vuno, Himarë, Qeparo, Borsh, Pilur, Kudhës i Ilias nalaze se na keraunskim brdima.</s><s>Nacionalni park Llogara pokriva površinu od 10.100 kvadratnih metara.</s>

<s>Poluostrvo Karaburun nalazi se na istočnoj strani Otrantskih vrata, gde se Jadransko more susreće sa Jonskim morem.</s><s>Njegova površina je 62 km², dužina je 16 km, a širina je samo 5 km.</s><s>Mesokanali je uski kanal koji odvaja poluostrvo od ostrva Sazana.</s><s>Geološki je sačinjeno od ugljeničnog krečnjaka, koji datira iz mezozojskog perioda, dok je na severozapadu sastavljen od terogenog sedimenta.</s><s>Štaviše, ove formacije su kontinuirano pod dejstvom krasa i eksploatišu se kao mermer.</s><s>Reljef poluostrva obuhvata brojna brda sa prosečnom nadmorskom visinom od oko 800 metara iznad Jadrana.</s><s>Najviši vrhovi su Maja e Ilkes (733 metra), Maja e Flamurit (826 metara) i Maja Caderi (839 metara).</s>

<s>Primorski pejzaž karakteriše grubi reljef, koji se vertikalno spušta u Jonsko more, a sadrži nekoliko usamljenih vrhova, velikih kanjona, zaliva, pećina i zaliva.</s><s>Primeri tipičnih oblika reljefa uključuju kanjon Gjipe te Aruški (), Dafinin () i Gramski zaliv ().</s><s>Geološka evolucija formirala je i rtove kao što su  Haxhi Aliu, Galloveci te Kepi i Gjuhëzës, i druge od 20 pećina duž cele obale.</s><s>Klima je mediteranska, sa toplim letima i uglavnom toplim do hladnim i suvim zimama.</s><s>Zbog svojih klimatskih, hidroloških i geoloških uslova, ovo područje karakteriše jedinstvena flora i fauna.</s><s>Veći deo teritorije sastoji se od šuma, koje su relativno dobro očuvane i uključuju mnoge vrste drveća, kao što su mediteranski hrast, crni jasen, hrast oštrika ili prnar te klen.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura</s>

<s>Dako, Alba, Mirela Lika and Hysen Mankolli – Monitoring Aspects of Air Quality in Urban Areas of Tirana and Durrës, Albania, Natura Montenegrina 7, Number 2 (2008): 549–557.</s><s>Floqi, Tania, Daut Vezi and Ilirian Malollari – Identification and Evaluation of Water Pollution from Albanian Tanneries, Desalination 213, Number 1-3 (2007): 56–64.</s><s>Muller, Daniel, Thomas Sikor – Effects of Post-Socialist Reforms on Land Cover and Land Use in South-Eastern Albania.</s><s>Applied Geography 26, Number 3-4 (2006): 175–191.</s>

