Vinac (tvrđava)
<s>Tvrđava Vinac predstavlja mali utvrđeni dvor koji je smješten uz desnu obalu rijeke Vrbas, na 13 km od grada Jajca.</s><s>Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika na sjednici održanoj 4. do 10. maja 2004. godine donijela je odluku da se tvrđava, proglasi za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija donijelo je u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović, Ljiljana Ševo (predsjedavajući) i Tina Wik</s>

<s>Sa tri strane okružena je visokim grebenima.</s><s>Kontrolisala je put dolinom Vrbasa prema Jajcu i imala ulogu njegove predstraže.</s><s>Ivaniš Korvin nazvao je Vinac „ključem i kapijom tvrđave jajačke“.</s>

<s>Ime tvrđave Vinac predstavlja svojevrsnu zagonetku.</s><s>Pretpostavlja se da ime ove tvrđave može biti slovenskog ili keltskog porijekla.</s><s>Porijeklo može voditi od vijenca (corona) ili od vinove loze, a tada bi predstavljao lokalitet s vinogradom.</s><s>Rijeka Vrbas optiče tvrđavu u velikom luku pa bi ime moglo i time da se pravda.</s><s>Keltski Winas znači mala utvrda, što djelimično odgovara stvarnosti (win, min = malen; as ili ais = utvrđeno mjesto).</s>

<s>Vinac je vjerovatno sagrađen u 13. vijeku.</s><s>Pripadao je župi Luka.</s><s>Sa pojavom upotrebe vatrenog oružja grad je dodatno ojačavan.</s><s>Tvrđava ima tajni izlaz dobro očuvan i stijenom vješto maskiran.</s><s>Kapija grada bila je na zapadnom dijelu.</s>

<s>Imao je i podgrađe na mjestu današnjeg naselja Vinac (Sotto Vinacac).</s>

<s>Poslije pada Bosne u kratkom vremenu tu se smijenila osmanska i ugarska vlast (1463-1464).</s><s>Pod Ugarskom se zadržao do 1491, a zadnji zapovjednik bio je Ivan Haraszti.</s><s>U osmanskim popisima Vinac se javlja od 1562. kao utvrđeni grad i centar nahije.</s><s>Ispod grada je staro vojničko muslimansko groblje.</s><s>Tu je, pored ostalih, ukopan u posebno ograđenom grobu Alija Torlak, jedan od poznatijih junaka iz Vinca, čuven u borbama sa Austrijancima.</s><s>Evlija Čelebija je prolazio ovim krajem oko 1660, idući iz Glamoča za Jajce.</s><s>On pogrešno navodi da je Vinac zauzeo Gazi Husrev-beg kad i Jajce (1527).</s><s>Za grad navodi da je malešan i nepristupačan, te da ima od kible jedna vratašca.</s><s>Na jednom mjestu zove ovaj grad Senđarskom tvrđavom, što na turskom znači meteriz, šanac ili bedem.</s><s>Grad je napušten 1833.</s>

<s>Opis 
Tvrđava je najprije izgrađena kao utvrđeni dvorac.</s><s>Vinac ima dvije kule.</s><s>Glavna četvrtasta kula donžon, visine do 20 metara, izgleda kao dio bedema.</s><s>Vidljivi toranj je petougla donja, velika kula.</s><s>Donja kula je bila veća, ali je smanjena, sužena, u doba Jajačke banovine ojačanjem zidova sa unutrašnje strane.</s><s>Gradska donžon-kula ima nadmorsku visinu 496m a oko 100m nad dolinom.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura 
 Đoko Mazalić, Vinac i Doboj, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Nova serija XIII (Arheologija), Sarajevo 1958, 233-240.</s><s>Pavao Anđelić, Vinac I, Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine, Tom II, Zemaljski muzej, Sarajevo 187.</s><s>Jelena Mrgić-Radojčić, Доњи Краји.</s><s>Крајина средњовековне Босне, Београд 2002.</s><s>Hamdija Kreševljaković - Prilozi povijesti bosanskih gradova pod turskom upravom, Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih naroda pod turskom vladavinom II/1951, Sarajevo, 1952, 119-184.</s><s>Marko Vego Naselja srednjevjekovne bosanske države, Sarajevo, 1957.</s><s>Desanka Kovačević-Kojić - Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države, Sarajevo, 1978.</s><s>Evlija Čelebija - Putopis, Biblioteka “Kulturno naslijeđe", Veselin Masleša, Sarajevo,1979.</s>

<s>Vanjske veze 
 Stari grad Vinac 
 Stari grad Vinac 
 Čuvar kraljevskog grada Jajca 
Tvrđave u Bosni i Hercegovini
Građevine u Jajcu
Donji Kraji
Nacionalni spomenici u Jajcu</s>

