Štajnbas-Šipadove pruge
<s>Štajnbasove pruge ili Šipadove pruge bile su šumske pruge u privatnom vlasništvu na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine, i služile su za eksploataciju šumskog bogatstva, kao i za putnički saobraćaj.</s><s>Izgrađene su u vrijeme austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini.</s><s>Glavna pruga bila je na relaciji Prijedor – Srnetica – Knin u dužini od 230km, sa krakom Srnetica – Jajce  u dužini 107 km.</s>

<s>Štajnbasova željeznica proizvedena je u njemačkom preduzeću Krauss-Maffei 1904. god.</s><s>Čitava željeznica imala je oko 400km šumskih pruga sa 33 lokomotive, oko 500 teretnih, te 60 putničkih vagona, 18 drvenih tendera za vodu i potrebne radionice za održavanje lokomotiva i pruge.</s><s>Bila je to uskotračna pruga koja se razlikovala od pruge kojom je išao legendarni "Ćiro".</s><s>Ova pruga imala je razmak između šina 760 mm, dok je popularni "Ćira" imao razmak od 660 mm.</s>

<s>Historija</s>

<s>Izgradnja pruge 
Krajem 19. vijeka na planinama Bosne i Hercegovine počela je velika eksploatacija šumskog bogatstva.</s><s>Benjamin Kalaj, austro-ugarski ministar finansija, zadužen za upravljanje Bosnom i Hercegovinom, je uspio da uz pomoć kreditnih sredstava i koncesija, u cilju što efikasnije eksploatacije, značajno privuče jedan broj investitora.</s><s>Oko rijeke Sane,  eksploataciju je organizovao bavarski industrijalac Otto von Steinbeis (Štajnbas).</s><s>On je sklopio ugovor sa [[Zemaljska vladaZemaljskom upravom u Sarajevu]]  1892. godine na rok od 20 godina, a ugovorom od 1899. godine produžena mu je koncesija na narednih 10 godina.</s>

<s>U početku se nije moglo pristupiti eksploataciji šuma u većim razmjerama zbog nedostatka potrebnih komunikacija.</s><s>Da bi se to postiglo, Steinbeis i ostali investitori izgradili su mrežu šumskih željeznica koja je pred kraj austrougarske uprave, krajem 1916. godine na podrucju današnje Bosni i Hercegovini, bila dužine oko 1220km.</s>

<s>Izgradnja Štajnbasove željeznice počela je 20 marta 1902. god. na relaciji od Knina do Oštrelja u dužini 102 km.</s><s>U Kninu je već postojala pruga normalnog kolosjeka do Šibenika.</s><s>Kroz Bosnu i Hercegovinu pruga je građena po standardu Bosanskohercegovačke Državne Željeznice (od 1895 Bosnisch-Herzegowinischen Staatsbahn - BHStB), a od 1908 Bosanskohercegovačke Zemaljske Željeznice (Bosnisch-Herzegowinische Landesbahnen - BHLB).</s><s>Izgradnji su se protivili u Mađarskoj, smatrajući da se favorizuje Austrija.</s><s>Slijedeće godine pruga je produžena do Srnetice.</s><s>Tokom 1905. god, izgrađen je krak do Gornjeg Ribnika u dužini od 62 km. i krak u dužini od 57 km. prema Čardaku (početak pruge do Jajca).</s><s>U 1910. god. na relaciji Knin - Oštrelj uveden je i poštanski vagon.</s><s>Prugu do Prijedora Štajnbas je otvorio 21. maja 1913. god.</s>

<s>Prvi svjetski rat 
Zbog rastućeg straha od ulaska Italijana u rat i mogućnosti gubitka jadranske obale, glavnokomandujući austrougarskih snaga u Bosni naredio je spajanje Štajnbasove pruge sa željeznicama Bosne i Hercegovine.</s><s>Zbog toga je pruga produžena od Čardaka (sada kao vojna pruga), pa kompletan dio Srnetica – Jajce pušten u saobraćaj 10. 1. 1916. godine.</s><s>Željezničke stanice na relaciji Jajce – Srnetica bile su: Jajce – Plivska Jezera – Jezero – Volari – Šipovo – Sokolac – Pliva – Podovi – Čardak – Podgora – Mlinište – Ovčara – Lisina – Tisova Kosa – Kurijeva Kosa – Potoci – Srnetica.</s><s>Za potrebe ove pruge u prigradskom dijelu Jajca sagrađena je još jedna zgrada željezničke stanice, kasnije poznata pod nazivom ŠIPAD-ova stanica.</s><s>Izgradnjom ove zgrade Jajce je dobilo dvije zasebne željezničke stanice.</s>

<s>Kraljevina Jugoslavija 
Versajskim mirovnim ugovorom iz 1920. god. i raspadom Austro-Ugarske, Štajnbasov koncern prelazi u vlasništvo novostvorene  Kraljevine SHS.</s><s>Ovo je preduzeće u avgustu 1919. preimenovano u ŠIPAD (Šumsko industrijsko privredno akcionarsko društvo).</s><s>Krajem 1930-ih godina ŠIPAD je bio među nekoliko najvećih firmi u oblasti drvne industrije u Evropi.</s><s>U Oštrelju je bila direkcija.</s><s>Eksploatacija šume dovela je do nastanka i razvoja nekoliko naselja, sa po nekoliko stotina (hiljada) stanovnika: 
 Oštrelj, u kojem je bila Šipadova direkcija željeznice
 Potoci, 
 Srnetica, sa osnovnom školom, ambulantom sa tri ljekara i apotekom.</s><s>U njima ŠIPAD je imao nekoliko većih i manjih radionica i pogona: kovačnicu, ložionicu za održavanje lokomotiva, stolarsko-tesarsku, sedlarsku radionicu, električni mlin, dizalicu za pretovar balvana i električnu centralu.</s><s>Naselja su raspolagala i voznim parkom za eksploataciju šume, veterinarskom ambulantom, raznim magacinima — skla­dištima sa ljudskom i stočnom hranom, raznim tehničkim materijalom, rezervnim dijelovima, alatom, mazivom i go­rivom i eksplozivom.</s>

<s>Drugi svjetski rat</s>

<s>Nakon poraza Jugoslavije u Aprilskom ratu 1941. god.</s><s>Štajnbasova željeznica je zajedno sa cijelom bosanskohercegovačkom željeznicom prešla u vlasništvo Hrvatske državne željeznice (HDŽ).</s><s>Sekcija Knin - Drvar bila je pod upravom italijanskih okupacionih snaga.</s>

<s>Tokom Narodnooslobodilačke borbe partizani su u nekoloko navrata koristili željeznicu:
 u vrijeme ustanka 1941. god.
 u vrijeme Prvog zasjedanja AVNOJ-a, druga polovina 1942. god.
 u vrijeme Drugog zasjedanja AVNOJ-a krajem 1943.
 krajem 1944. god.</s>

<s>Socijalistička Jugoslavija 
U ovom periodu šumarstvo je sve više investiralo u putne komunikacije i auto prevoz, pa postepeno dolazi da prestanka rada pojedinih dionica ŠIPAD-ovih pruga.</s><s>Na dan 1. 06. 1969. obustavljen je saobraćaj na dionici Srnetica - Šipovo, a 1.06. 1975 i na najvećem dijelu pruge, od Prijedora do Drvara.</s><s>Posljednja dionica od Drvara do Ličke Kaldrme zatvorena je 28. maj 1978, kada se u Jugoslaviji željeznički saobraćaj skoro u cjelosti odvijao na prugama normalnog kolosjeka.</s>

<s>Lokomotive 
Tokom izgradnje i austrougarske eksploatacije na ovim prugama saobraćale su parne lokomotive germanskog porijekla.</s><s>Među najbrojnijima su bile lokomotive: "Weitzer", "O&K - Orenstein & Koppel OHG", "Maffei", "Krauss", "Krauss-Maffei AG", "Jung-Jungenthal GmbH" i još nekih drugih proizvođača.</s><s>Pored ovih lokomotiva u Šipadovom periodu saobraćale su i novije lokomotive češkog porijekla "Škode" i po koja domaća parnjača "Đuro Đaković".</s>

<s>Danas 
Šipadove željeznice radile su do 70 –tih godina 20 –og stoljeća, kada su, zbog nerentabilnosti, prestale sa radom: 
 Promet na uzanoj pruzi Knin – Lička Kaldrma je obustavljen 29.11.1948.</s><s>Promet na uzanoj pruzi Prijedor - Drvar je obustavljen 1.6.1975.</s><s>Promet na uzanoj pruzi Licka Kaldrma - Drvar je obustavljen 28.5.1978.</s><s>Za nacionalni spomenik BiH proglašeno je nekoliko građevinskih objekata i lokomotiva:
 Zgrada željezničke stanice Šipad u Jajcu
 Zgrada željezničke sekcije u Prijedoru
 Zgrada stare željezničke stanice (Sanski Most)
 Titov voz na Oštrelju, sa lokomotivom  oznake znov n. 12 Maffei 2438/1904.</s><s>Proizvedena je u njemačkom preduzeću Krauss-Maffei 1904. godine.</s><s>Lokomotiva je imala maksimalnu brzinu 25 km/h. Oznaka osovina po njemačkoj notifikaciji bila je B´Bt-n4v(12).</s><s>Vozila je isključivo na Steinbeisovim/Šipadovim prugama.</s><s>Parna lokomotiva u Jajcu, poznata kao Mala partizanka, proizvedena početkom XX vijeka u fabrici lokomotiva Krauss&Co u Lincu u Austriji.</s>

<s>Literatura 
 Fevzija Ajdin, Historija željeznica Bosne i Hercegovine, Nacionalna univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovina,  Sarajevo, 2006.</s><s>Dževad Juzbašić, Izgradnja željeznica u BiH u svijetlu austrougarske politike od okupacije do kraja Kallayeve ere.</s><s>Akademija nauka i umjetnosti BiH Sarajevo, 1974.</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Štajnbasove pruge 
 Pruga Oštrelj-Srnetica-Gradac 8-mm-film iz 1969. god, UNRRA-Lokomotiva.</s><s>Ložionica u Ostrelj 8-mm-film iz 1969. god, Mallet-Lokomotiva.</s><s>Pruga Drvar-Ostrelj 8-mm-film iz 1969. god, UNRRA-Lokomotiva..</s><s>Ložionica u Drvaru 8-mm-film iz 1969. god,, UNRRA-Lokomotiva..</s>

<s>Željezničke pruge u Bosni i Hercegovini‎
Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj
Bosanski Petrovac
Drvar
Prijedor
Sanski Most
Jajce
Istočni Drvar</s>

