Risinium
<s>Stari grad Risan (grčki jezik - Ῥίζων; latinski jezik - Risinium) je bilo ilirsko i rimsko naselje u današnjem Risnu, Crna Gora, u sjeverozapadnom uglu Bokokotorskog zaliva.</s><s>Bio je važan politički centar na regionalnom nivou i bogato ekonomsko središte koje je održavalo žive trgovinske odnose sa čitavim Mediteranom.</s>

<s>Istorija ovog područja počinje u doba neolita što potvrđuju nalazi iz ljudskih naselja u pećinama.</s><s>U samom Risnu najstarije naselje podignuto je u kasnom bronzanom dobu kao utvrđena gradina iznad Risna.</s>

<s>Polibije, grčki istoričar iz drugog vijeka p.n.e, opisao je Rizonas kao „dobro utvrđeni grad (polismation), koji se nalazi na određenoj udaljenosti od mora, odmah pored rijeke Rizon.</s><s>On navodi da je Risan bio i posljednje utočište ilirske kraljice Teute, koja se ovdje sklonila nakon Prvog ilirskog rata protiv Rimljana.</s>

<s>Artur Evans bio je prvi koji je istraživao staro naselje nakon saznanja o postojanju odbranbenog (kiklopskog) zida.</s><s>On je ovdje pronašao nekoliko novčića i otvorio priču o nepoznatom ilirskom vladaru Baleju i njegovom kovanom novcu, koja još uvijek pobuđuje pažnju istraživaća.</s>

<s>Poljska arheoločka ekipa sa Varšavskog univerziteta prva je početkom XXI vijeka obavila sistematska istraživanja koja je vodio Piotr Dičžek.</s>

<s>Ilirski period</s>

<s>Fortifikacija 
Arheolozi su potvrdili postojanje monumentalnih fortiﬁkacija oko čitavog područja Donjeg grada.</s><s>Zidovi okružuju površinu od oko 7 ha. i građeni su od obrađenih blokova dimenzija 1.20 × 1.40 × 0.60 m. Širina zidova konstruisanih u emplekton tehnici bila je 2,60 m. Kula na južnoj strani ulaza izgrađena je na pravougaonom planu sa kapijom širine 5,75 m.</s>

<s>Na padini prema brdu sa gradinom otkriven je put koji cik-cak linijom vodi od sjevernih kapija do vrha brda.</s><s>Put je djelomično usječen u stijeni, a dijelom korištene prirodne terase.</s><s>Sa obe strane puta, gotovo u pravoj liniji teku dva paralelna zida od lomljenog kamena koji povezuju fortiﬁfikaciju Donjeg grada sa fortifikacijama na akropoli.</s><s>Stariji zid na brdu podignut je, na prelazu V/IV stoljeća p.n.e, od kamenih blokova nepravilnog oblika i manjeg kamenja na uglovima.</s><s>Dimenzije zida su 80/100 × 60/70 × 60/70 m. Leži na pravougaonom hrbatu.</s>

<s>Rezidencija 
Elementi monumentalne arhitekture, uključujući dobro obrađene i tesane zidane površine, otkriveni su ispod sloja debljine nešto više od jednog metra.</s><s>Zidovi su pripadali dvjema građevinama duž ulice široke 2,20 m. 
Dimenzije jedne građevine su impresivne, iako još nije u potpunosti otkopana.</s><s>Duža stranica je 12 m, a kraća 5 m. Zgrada sa druge strane puta građena je s manje pažnje, ali je i dalje impresivnog izgleda u poređenju sa drugim privatnim objektima otkrivenim u Risnu.</s><s>U njoj je jedna od prostorija bila skladišni prostor i žitnica, sa amforama kao i drugim artefaktima koji uređaju domaći kompleks.</s>

<s>Fasade zgrada štićene su od viška kišnice postavljanjem vertikalnih preklapajućih ortostata, orijentiranih ka ulici, gdje god bi zidna površina bila ugrožena od tekuća voda.</s><s>Pločnik je prolazio sa obje strane ulice, pored građevina.</s>

<s>Na reprezentativnoj zgradi postojala su dva ulaza, oba sa pragovima napravljenim od velikog bloka od pravilno profilisanog krečnjaka.</s><s>Podni blokovi dodatno su profilisani kako bi se naglasila visina konstrukcije, čime je demonstrirana dodatna pažnja uložena u estetsku stranu objekta.</s><s>Pronađeni su i veliki željezni čepovi sa glavama punjenim olovom, i u dobrom stanju, možda su ukrašavali vrata, kao i bronzana kucala.</s>

<s>Drugom istraženom stranom javne zgrade išla je još jedna ulica, koja je pravila manji trg u presjeku sa prvom ulicom.</s><s>Ispred raskrsnice je bila još jedna zgrada dimenzija 6,25 m sa najmanje 3,40 m. Dobro postavljeni kameni blokovi formirali su zidove.</s><s>Arheološki podaci ukazuju da je građevina bila banket sala.</s><s>Ispunjavanje opisanih građevina dalo je obilje helenističke keramike, amfora, domaćeg kuhinjskog pribora i fino ukrašenog kućnog oltara.</s>

<s>Balejev novac</s>

<s>U sezoni 2010. godine, u jednoj od soba dimenzija 4,8×3,0 m, u velikoj kući grčkog tipa, pronađena je ostava kovanog novca kralja Baleja.</s><s>U literaturi se do sada smatralo da je ovaj novac nastao nakon propasti Ardijejskog kraljevstva.</s><s>Arheološki konteksti i stratigrafija arheološkog lokaliteta ukazuju na raniji period.</s><s>Radiokarbonsko datiranje dalo je apsolutni datum u rasponu od 270. do 210. god. p.n.e.</s>

<s>Tri ovde predstavljena elementa: fortifikacije, kompleks palate i jedinstveni nalazi o novčića, su važni argumenti u prilog tome da je Risan bio glavni grad sredinom trećeg vijeka p.n.e. Uzimajući u obzir podatke iz antičkih pisanih izvora, možemo pretpostaviti da je Rizon tu poziciju držao barem do kraja Prvog ilirskog rata.</s><s>Teutin nasljednik, Demetrije Hvarski, nije vladao iz Risna, koji je uništen ratom i očigledno je obnovljen početkom drugog vijeka p.n.e.</s>

<s>Rimski period 
Godine 1930. godine D. Vuksan iskopao je antičko naselje na obali mora, u centru Risna, 500 m. od ilirskog nalazišta.</s><s>Arhitektonski kompleks sastavljen je od pet velikih prostorija, od kojih su četiri imale podove od mozaika.</s><s>Radovi nisu završeni, ali su trotoari zaštićeni, a rovovi zatrpani zemljom.</s><s>Mozaici su konzervirani 1957–1959.</s><s>Arheološki radovi 1961– 1963 pokazali su da je kompleks bio rimska vila (Hipnosova vila) iz II stoljeća, u vrijeme Flavijevaca.</s><s>Vila je bila površine od oko 1000 m2. od kojih je 790 bilo sa mozaicima, među kojima je najvrijedniji onaj boga sna – Hipnosa.</s><s>Svi mozaički podovi ukrašeni su raznim geometrijskim i floralnim motivima.</s>

<s>Rimski ostaci u Risnu nisu ograničeni samo na ruševine Hipnosove vile.</s><s>Koncentracije rimskih grobova otkrivene su 1980-ih godina na maloplaninskom grebenu Gorice (Garica), prosijecajući sa sjevera na jug kotlinu u kojoj leži Risan.</s><s>Registrovano je mnoštvo staklenih i keramičkih urni.</s>

<s>U podnožju ovog brda V. Kovačević je 1986. godine otkrla grobnicu iz II–III vijeka nove ere, opremljenu lampama i keramikom.</s><s>Predpostavlja se da je to bila nekropola koja je funkcionisala od 1. do 4. vijeka.</s>

<s>Literatura 
 D. VUKSAN, Rimski mozaik - Almanah-Šematizam zetske banovine 1, 1931, 201–205.</s><s>Ć MARKOVIĆ, Konservatorsko-restauratorski radovina lokalitetu “Risanski mozaici” u Risnu u 1963 god.</s><s>Starine Crne Gore 2, 1964,</s>

<s>Reference</s>

<s>Ardijejci
Istorija Crne Gore u ilirskom periodu
Kotor
Ilirski arheološki lokaliteti u Crnoj Gori</s>

