Posuška kultura
<s>Posuška kultura nastala je u toku složenog procesa sažimanja kasnoeneolitskog substrata sa novim talasima naseljenika koji na zapadni Balkan dolaze krajem kasnog eneolita i početkom bronzanog doba.</s><s>Ime je dobila po užem području oko Posušja, Bosna i Hercegovina, gdje su otkrivena prva nalazišta i gdje je zabilježena značajna koncentracija njenih aglomeracija (više od dvadeset gradina i otvorenih naselja.)</s>

<s>Za otkriće ovog fenomena najzaslužniji je Petar Oreč.</s><s>Prvi je objavio sistematizovane podatke sa nalazišta koja se pripisuju ovoj kulturi, mada su neka pojedinačna nalazišta bila poznata i od ranije, ali van nekog određenog kulturnog konteksta.</s><s>Prvo sistematsko istraživanje jednog nalazišta posuške kulture obavili su Borivoj Čović i Petar Oreč 1975.</s><s>God. na gornjem platou Trostruke gradine u Sovićima (Grude).</s><s>Uslijedilo je istraživanje gradine Nečajno kod Posušja 1977-1982. (B. Čović, B. Marijanović) i istraživanje Ravlića pećine 1980. god.</s><s>Istovremeno su završena istraživanja gradina u Duvnu, Livnu, Glamoču i Buškom Blatu (Alojz Benac, Blagoje Govedarica).</s><s>Borivoj Čović je 1983. god. prikazao prve rezultate Posuške kulture.</s><s>Istraživanja su nastavljena i u istočnoj Hercegovini publikovana u Arheološkom leksikonu.</s>

<s>Dijeli se na:
 Stariju ili Nečajno-faza, koja počinje u starijem dijelu ranog bronzanog doba (Br.</s><s>A-1 srednjoevropske  periodizacije)
 Mlađu ili Sovići-faza, koja počinje u mlađem dijelu ranog bronzano doba (Br.</s><s>A-2) a završava se početkom srednjeg brončanog doba (Br.</s><s>B-1) 
 Faza Gagrice – Hatelji, prema nalazištu Gagrice (Lokve, Čapljina) i pećinskog naselja Hatelji (Berkovići)</s>

<s>Rasprostranjenost 
Od važnijih nalazišta najbrojnjija su naselja.</s><s>Ukupno ih je evidentirano 84, od čega 51 gradinsko, 23 otvorena (vangradinska) i 10 pećina.</s><s>Drugu vrstu nalazišta čine tumuli.</s>

<s>Osim kod Posušja, nalazišta ove kulture otkrivena  su u Duvanjskom polju (Gradina Privala i drugi lokaliteti) i Ljubuškom (Ravlića pećina).</s><s>Novija istraživanja otkrila su značajan broj ove kulture i na prostoru između Neretve i Trebišnjice: Guvnine (Lokve, Čapljina), Džakulina glavica (Rivine, Stolac), Alađinsko brdo (Crnići, Stolac), Hateljska i Sunička pećina (Berkovići), Meteriz i Kamenica (Orašje, Trebinje), Gradina Bihovo (Trebinje).</s><s>Dio nalaza sa ranijih istraživanja, nakon nove obrade, bilo je moguće priključiti nalazima Posuške kulture.</s>

<s>Naselja 
Najčešći oblik naselja su gradine.</s><s>One se međusobno razlikuju po smještaju, veličini branjenog prostora, te po tipu i razvijenosti fortifikacije.</s>

<s>Kad je u pitanju smještaj, velika većina je smještena dosta nisko, na samom rubu polja ili većih dolina pogodnih za zemljoradnju.</s><s>Samo manji broj je smješten na dominantan strateški položaj.</s><s>Neke su podignute i na tjemenu manjih bregova, a njihov relativno nepovoljan položaj nadoknađivan je snažnom fortifikacijom.</s><s>Neznatan broj je izgrađen na padinama brda ili u blizini strme litice.</s><s>Poseban manji broj čine gradine izgrađene u samom polju.</s>

<s>I veličina gradina varira.</s><s>Ima ih posve malih (promjera 30-50 metara), malih (50-100 metara) i velikih (promjera 100-150 metara), površine oko 15.000 m2 (Sovići, Kičin, Gagrice i Jasočka gradina).</s>

<s>Pored jednostavnih gradina sa jednim prstenastim suhozidom, pojavljuju se gradine sa bastionom i bočnim zidovima, gradine sa dva ili tri koncentrična suhozida, ili sa drugim složenijim elementima utvrđenja.</s>

<s>Pronađene su i gradine koje su služile i kao svetište.</s>

<s>Drugi važan tip su otvorena (vangradinska) naselja.</s><s>Mogu se konstatovati dva tipa: koncentrisana, obično manjih dimenzija (više kuća na manjem prostoru) , i naselja razbijenog tipa.</s>

<s>Pećine su takođe služile za boravak, obično kao sezonsko sklonište za čobane.</s>

<s>Keramika 
Keramika se dijeli na grubu (pitoci, lonci, amfore, grublje zdjele) i finiju (manji lonci, pehari, zdjele i šolje).</s><s>Važna karakteristika ove kulture su drške, posebno one sa produžecima na obodu, iznad drške. sjekirastim, u obliku prizme ili pločice, rožastim i sl..</s><s>Koljenaste drške se takođe pojavljuju.</s><s>Ukrašavanje nije posebno razvijeno, ali su tehnike i motivi dosta raznovrsni: udubljeni, urezani i žigosani ukrasi, plastični ukrasi (bradavice, polumjesečasti naljepci) otisci namotane uzice, i uske tkanice, dosta rijetko i kanelirani ukrasi.</s><s>Rađena je bez primjese mrvljenog kamena ili pijeska i neotporna je.</s>

<s>Privreda, duhovna kultura i organizacija društva  
Osnovne privredne djelatnosti su stočarstvo i zemljoradnja.</s><s>Gradine na višim brdima bila su ljetna naselja stanovništva orijentisanog na stočarstvo, dok su naselja u pećinama bila idealna za zimska boravišta pastira.</s><s>Stanovnici Posuške kulture ne mogu se okarakterisati kao nomadi.</s><s>Oni su nosioci sjedilačke kulture.</s><s>Naselja uz polje su zimska naselja, i u njima je pronađen znatan dio žrvnjeva.</s>

<s>Kult mrtvih i dekorativna ukrašavanja keramike su jedina osnova njihove duhovne kulture.</s><s>Nema spaljivanja, a mrtvi su sahranjivani u zgrčenom položaju.</s><s>Tragovi ugljenisanog drveta i keramike u grobovima su potvrda rituala kod sahranjivanja.</s>

<s>Neki od grobova su bogatije opremljeni (bodeži), kao potvrda postojanja društvene hijerarhije.</s>

<s>Ostalo 
Ovoj kulturi pripadaju razni kameni (žrvnjevi za žito, kamena sjekira), metalni (bronzani bodeži, sjekire), te sitniji kremeni artefakti (vrhovi za strijele, nožići, strugalice).</s>

<s>Literatura 
 Borivoj Čović, GZM, 1989, Sarajevo –POSUŠKA KULTURA</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Cetinska i Posuška kultura
 Službena stranica općine</s>

<s>Posušje
Bosna i Hercegovina u vrijeme Ilira</s>

