Historija željeznice u Bosni i Hercegovini
<s>Historija željeznice Bosne i Hercegovine počinje krajem decembra 1872. godine, puštanjem u saobraćaj pruge Dobrljin – Banja Luka kao dio pruge Istanbul-Beč.</s><s>Odluku o gradnji donio je turski sultan Abdul Aziz Han, nakon posjete Evropi.</s>

<s>Prva pruga 
Bila je to pruga normalnog kolosijeka, u dužini od 101,6 km.</s><s>Na pruzi je izgrađeno 13 mostova, od kojih su dva bila željezna.</s><s>U ložionici u Banjoj Luci bilo je 5 lokomotiva.</s><s>Dvije su bile izrađene u fabrici Hanomag u Hanoveru u Njemačkoj a tri u fabrici Tubize u Belgiji.</s>

<s>Saobraćaj na pruzi Banja Luka - Dobrljin obustavljen je 14. novembra 1875. godine zbog nedovoljnog broja putnika i roba.</s><s>Nakon Berlinskog kongresa 1878. godine Bosna i Hercegovina dolazi pod vlast Austro-Ugarske monarhije.</s><s>Pruga je popravljena, a saobraćaj od Banje Luke do Prijedora uspostavljen je 1. decembra 1878. godine, a do Dobrljina 24. marta 1879. godine.</s><s>Pruga je dobila naziv „Carska i kraljevska vojna žaljeznica Banja Luka - Dobrljin“.</s><s>Osim za potrebe vojske, željeznica je bila dostupna i za civilno stanovništvo.</s><s>Tada su izgrađene i nove stanične zgrade, kao i magacini i magacinske utovarno -istovarne rampe.</s>

<s>Prvog decembra 1891. godine željeznička stanica Banja Luka povezana je sa gradom Banja Luka novoizgrađenom željezničkom prugom u dužini od 3 km.</s>

<s>Prve uskotračne pruge 
Uskotračne pruge u Bosni i Hercegovini, poznate kao bosanski kolosjek (njem: Bosnische Spurweite, auch „Bosnaspur“), bile su pruge širine 760 mm do 762 mm (30 Zoll)</s>

<s>Pruga Bosanski Brod - Sarajevo - Metković 
Prva uzana (uskotračna) željeznička pruga u Bosni i Hercegovini, od Bosanskog Broda do Sarajeva, građena je etapno od 1878. godine do 1882. godine.</s><s>Krajem 1878. godine pruga je izgrađena do Dervente, 12. februara 1879. godine došao je prvi voz u Doboj.</s><s>Aprila 1879. godine pruga je izgrađena do Žepča, a 5. juna 1879. godine prvi voz je stigao u Zenicu.</s><s>Spojna veza-pruga između Slavonskog i Bosanskog Broda u dužini od 3,484 km završena je 5. jula 1879. godine i tako se ova prva uzana bosanskohercegovačka pruga povezala sa prugama Austro-Ugarske monarhije.</s><s>Vozni park se sastojao od malih lokomotiva i vagona.</s><s>Lokomotive su imale jačinu 20 do 40 konjskih snaga, a otvoreni vagoni zvani«loris» imali su nosivost dvije tone.</s><s>Kvačenje vagona bilo je primitivno i uslijed krutih veza, često je dolazilo do kidanja vozova u krivinama.</s><s>Za putnički saobraćaj preuređeno je 10 «lorisa» na taj način što su u četiri ćoška vagona postavljeni vertikalni stubovi i razapeto krovno platno, zvano «SEGEITUH».</s>

<s>Prvi voz u Sarajevo stigao je 5. 10. 1882. godine.</s><s>Uskotračna željeznička pruga na cijeloj trasi od Sarajeva do Metkovića u dužini od 134,7 km, izgrađena je 1891.</s><s>Direkcija bosanskohercegovačkih zemaljskih željeznica raspolagala je 1910. godine sa 1.002 kilometra uskotračne željezničke mreže.</s>

<s>Pruga Lašva – Donji Vakuf – Jajce 
Pruga je građena nakon završetka pruge Bosanski Brod – Sarajevo.</s><s>Dana 26. oktobra 1893. godine u rad je puštena dionica duga 37 kilometara između Lašve i Travnika.</s><s>Nastavak pruge na dionici Travnik – Donji Vakuf – Bugojno preko prijevoja Komar završen je 14. oktobra 1894, dok je krak pruge od Donjeg Vakufa do Jajca završen 1. maja 1895.</s><s>U Jajcu se pruga nastavljala na privatnu, šumsku Stenbeisovu željeznicu.</s>

<s>Prijevoj Komar, na 927 metara nadmorske visine, savladan je probijanjem tunela dugog 1362 metra te upotrebom župčaničke željeznice,  gdje su vozile posebno konstruirane lokomotive.</s><s>Pronalazač zupčaničke željeznice bio je Roman Abt, a projektant zupčaničkih željeznica u Bosni i Hercegovini bio je Albert Schneider.</s>

<s>Stanice i stajališta su bili: Lašva, Busovača, Vitez, Bila, Dolac na Lašvi, Travnik, Turbe, Goleš, Komar, Oborci, Donji Vakuf, Babino Selo, Doganovci, Vinac, Bravnice i Jajce.</s><s>Putovanje je prosječno trajalo četiri sata na pruzi dužine 93,8 km.</s>

<s>Na pruzi je bilo i nekoliko tzv. pristaništa, gdje se voz zaustavljao po potrebi.</s><s>Takvo jedno pristanište je bilo Merdani (još stoji željeznička zgrada!).</s><s>U Busovači, Travniku i Donjem Vakufu je voz uobičajeno stajao po 15÷20 minuta, radi točenja vode.</s><s>U Donjem Vakufu su se dva vagona isključivala iz željezničke kompozicije i zasebnom lokomotivom vozila za Bugojno.</s><s>Od Lašve do Nove Bile se putovalo oko 75 minuta.</s><s>Gotovo na svim stanicama je bila sezonska ponuda voća (u Oborcima su nuđene najbolje šumske jagode), povrća i domaćih prehrambenih proizvoda.</s><s>Pruga je imala odvojke: 
 Vitez – Kruščica (9 km) 
 Dolac – Novi Travnik – Sebešić (58 km, do visine 1.120 m/m)  
 Turbe – preduzeće „Ugar“ (4,5 km), kao prva elektrificirana pruga prije 1930. god.</s><s>Turbe – Vlašićki plato (34 km)  
 Donji Vakuf – Bugojno.</s><s>Očekivalo se da se pruga produži do Splita, ali do realizacije nije nikad došlo jer je Ugarska vlada smatrala prugu Bugojno – Split štetnom po svoje interese.</s><s>Dionica Bugojno – Uskoplje (Gornji Vakuf) je službeno otvorena 3. oktobra 1945, nakon što je predhodno 1941. produžena do Karamustafića Hana
 Bila – Trenica u duljini od 7,7 km izgrađena je 1947.</s><s>Željeznička stanica ove pruge u Jajcu bila je vezana sa željezničkom stanicom Steinbeis pruge, čime je Jajce u to vrijeme imalo dvije željezničke stanice.</s>

<s>Nakon raspada austrougarske države, željezničkom prugom Lašva – Donji Vakuf – Jajce/Bugojno upravljale su Državne željeznice Kraljevine SHS, a kasnije Jugoslavenske državne željeznice (JDŽ/JŽ).</s>

<s>Pruga Čapljina-Zelenika 
Gradnja pruge, poznate i kao Dalmatinska pruga, imala je prvenstveno vojni značaj, jer je Zelenika luka u Boki Kotorskoj, današnja Crna Gora.</s><s>Istovremeno je njena gradnja bila i posljedica rivaliteta između Austrije i Mađarske oko raspodjele luka na jadranskoj obali.</s><s>Puštena je u saobraćaj 17. jula 1901. god.</s><s>Osnovna pruga imala je i dva kraka:
 od Huma prema Podgorici
 od Uskoplja prema Gružu kod Dubrovnika
Dio pruge Čapljina–Hum–Trebinje/Uskoplje–Glavska pripadao je Bosansko-hercegovačkoj državnoj željeznici (BHStB).</s><s>Dio Uskoplje–Zelenika i Glavska–Gruž pripadao je državnoj austrougarskoj željeznici (kkStB).</s><s>U Prvom svjetskom ratu pruga je korištena isključivo za potrebe ofanzivnih dejstava protiv srpske i crnogorske vojske.</s>

<s>Pruga Uskoplje-Gruž 
Bila je skoro 17 km. duga uskotračna pruga (bosanski kolosijek 760 mm), kao krak pruge Čapljina-Zelenika.</s><s>Otvorena je 17. jula 1901. godine u prisustvu najviših političkih i administrativnih uglednika.</s><s>Time je ostvarena želja Dubrovnika za željezničkom vezom, izražena 1868. i 1880.</s><s>Godine.</s><s>Koristila se i za putnički i za teretni promet.</s><s>Željeznička pruga je polazila iz Uskoplja u Bosni i Hercegovini i nakon 2,5 kilometra prelazila granicu sa Dalmacijom u današnjoj Hrvatskoj.</s><s>Od granice je vodila kroz 276 metara dug spiralni tunel i petlju koja se spuštala skoro 350 metara do dalmatinske luke u Gružu.</s><s>Od Sarajeva do Gruža  saobraćao je voz sa vagonima savremene izvedbe.</s><s>Za 4 godine prugom je prevezeno 128.000 putnika i 28 miliona tona bruto robnog prometa.</s><s>Luka u Gružu se razvila isključivo zbog prometa robe iz Bosne i Hercegovine.</s><s>Ukinuta je 30. maja 1976. god.</s>

<s>Problem sa glavnom bosanskom prugom, Bosanski Brod – Zelenika, bio je u različitom kapacitetu dionica (1923):
 Bosanski Brod – Doboj, 84 km: slab gornji stroj, lakše lokomotive sa slabom vučom;
 Doboj – Pazarić, 211 km: mogu i teže lokomotive;
 Pazarić – Konjic, 46 km: zupčasta pruga, lokomotive vuku "jedva 70 tona";
 Konjic – Mostar, 79 km: slab gornji stroj, lake lokomotive;
 Mostar – Gruž – Zelenika, 236 km: moguće najteže lokomotive sa najvećom vučnom snagom.</s>

<s>Bosanska istočna pruga 
Iz strategijskih razloga, Austrougarska monarhija se opredijelila za izgradnju Bosanske istočne pruge, kao dijela ukupne bosanskohercegovačke željeznice (njem: BHStB).</s><s>Pruga se gradila etapna i imala je dva krakova:
 Sarajevo-Uvac bio je osnovni pravac u dužini 137,6 km.</s><s>Most na Drini-Vardište bio je krak u dužini 29,1 km.</s><s>Pruga je ukinuta 1978. godine, ali dijelovi trase postoje i danas, kao i više stanica, tunela i mostova.</s><s>Neke od stanica imaju status spomenika baštine.</s><s>Od 2003. manjim dijelom pruge na odvojku od Višegrada do Vardišta i dalje do tzv. "Šarganske osmice" u Srbiji, saobraća turistički voz "Ćiro".</s>

<s>Pruga se smatra jednom od najskupljih, jer joj je trasa položena kroz veoma teške kamenite terene i klisure.</s><s>Na toj pruzi izgrađeno je 99 tunela, napravljen veliki broj propusta i potpornih zidova.</s><s>Jedan kilometar te pruge koštao je 450.000 zlatnih kruna, odnosno 50 miliona kruna čitava pruga.</s><s>Puštena je u saobraćaj 04. 7. 1906. godine.</s>

<s>Nakon 1918. god. pruga je vlasništvo Jugoslavenske državne željeznice (JDŽ/JŽ).</s><s>Tokom 1929. god. produžena je u dužini 4,5 km. od Uvca prema Priboju u današnjoj Srbiji.</s><s>Krak Ustiprača–Foča otvoren je 1939. god, a produžetak Foča–Miljevina 1962. god.</s><s>Sedamdesetih godina XX vijeka doći će do ukidanje Istočne pruge.</s>

<s>Šumske i rudničke pruge</s>

<s>Pruga Semizovac - Čevljanovići</s>

<s>Austrougarska monarhija sagradila je i mnoge šumske i rudničke pruge u privatnom vlasništvu koje su služile za eksploataciju rudnog i šumskog bogatstva, kao i za putnički saobraćaj.</s><s>Godine 1985. za potrebe novootvorenog rudnika mangana izgrađena je prva rudnička uskotračna pruga u dužini od oko 22 km, od Semizovca do Čevljanovića.</s>

<s>Pred kraj austrougarske uprave, krajem 1916. godine u Bosni i Hercegovini bilo je oko 1220 km. šumskih i rudničkih pruga.</s>

<s>Šipadove pruge</s>

<s>Najveće su bile pruge bečkog industrijalca Otta Steinbeissa (Štajnbasa) u zapadnoj Bosni koje će od 1919. godine preći u vlasništvo ŠIPAD-a (Štajnbas-Šipadove pruge).</s><s>Njima su pripadale pruge Prijedor – Sanski Most - Srnetica – Drvar – Lička Kaldrma i Srnetica – Mliništa – Jajce.</s><s>Ove pruge imale su vlastiti vozni i vučni park i ložionice.</s>

<s>Pruga Prijedor – Sanski Most - Srnetica – Drvar – Lička Kaldrma, završena je u julu 1914. godine, kada je izgrađena i zgrada stare željezničke stanice u Sanskom Mostu.</s>

<s>Pruga Srnetica – Jajce puštena je u saobraćaj 10.01.1916. godine u dužini 107 km.</s><s>Željezničke stanice na relaciji Jajce – Srnetica bile su: Jajce – Plivska Jezera – Jezero – Volari – Šipovo – Sokolac – Pliva – Podovi – Čardak – Podgora – Mlinište – Ovčara – Lisina – Tisova Kosa – Kurijeva Kosa – Potoci – Srnetica.</s><s>Za potrebe ove pruge u prigradskom dijelu Jajca sagrađena je još jedna zgrada željezničke stanice poznata pod nazivom Šipad.</s><s>Izgradnjom ove zgrade Jajce dobija dvije zasebne željezničke stanice.</s>

<s>Pruga Zavidovići - Kusače 
Druga značajna šumska željeznička pruga od Zavidovića do Kusača, koja se naziva i "Šumska pruga Krivaja", bila je u vlasništvu države i dužine od 118,7 km.</s><s>Iako je bila druga po veličini šumska pruga, bila je znatno kraća nego Štajnbas-Šipadove pruge (dužine 400 km).</s>

<s>Eksploatacija drveta u Zavidovićima počela je 1884, a 1899. godine Zemaljska vlada za Bosnu i Hercegovinu je zaključila ugovor sa tvrtkama Eissler i Bruder iz Beča i Luis Ortlieb iz Minhena o pravu sječe četinarskih šuma u području rijeke Krivaje i Žep planine, u trajanju od 30 godina.</s><s>Ove dvije tvrtke su se udružile i 1900. godine kod Okružnog suda u Tuzli registrirale su preduzeće “Bosanska šumska industrija Eissler i Ortlieb u Zavidovićima“, koja je u to vrijeme bila jedna od najvećih i najmodernijih postrojenja u tadašnjoj Evropi.</s><s>Firma je od države preuzela prugu u zakup.</s>

<s>U neposrednoj blizini Upravne zgrade Krivaje, koja je proglašena za nacionalni spomenik BiH, ispod metalne nadstrešnice se nalazi eksponat parne lokomotive “Kusače“, snage 90 KS.</s><s>Proizvedena je 1901. god. u tvornici LOCOMOTIVFABRIK KRAUSS&MÜNCHEN&LINZ, tvornički broj 4379.</s><s>Služila je za prijevoz drvenih trupaca, uglja i željeza na relaciji Careva Ćuprija – Olovo – Han-Pijesak.</s><s>Bila je u upotrebi do 1959. godine.</s>

<s>Prvi motorni vozovi 
U Slavonskom Brodu građeni su motorni vozovi u kooperaciji sa mađarskom tvornicom Ganz-Budapest - čuveni DMV-801.</s><s>Prvi takav voz u saobraćaj pušten je 1938. godine na relaciji Beograd - Sarajevo - Dubrovnik.</s><s>Pošto je bio mnogo brži od dotadašnjih parnjača, popularno je nazvan Ludi Sarajlija, po tadašnjem ministru Mehmedu Spahi.</s><s>Krajem '60-ih godina prošlog stoljeća isključeni su iz saobraćaja.</s>

<s>Pruge normalnog kolosjeka 
Period poslije Drugog svjetskog rata karakteriše izgradnja pruga normalnog kolosjeka koje su se gradile omladinskim radnim akcijama: 
 Pruga Brčko–Banovići (89,100 km), puštena u saobraćaj 07.11.1946. god.</s><s>Bosanski Šamac – Sarajevo (238km.), puštena u saobraćaj 15.11.1947.</s><s>Pruga Doboj - Banja Luka
U narednom periodu završena je: 
 pruga Bihać - Knin (28.11.1948.) 
 pruga Modriča – Gradačac izgrađena je 1951, 
 Doboj – Tuzla (27.08.1953.), 
 Sarajevo – Ploče (01.10.1968.)</s>

<s>Od 1966. do 1978. godine, ukinute su sve uskotračne pruge na teritoriji Bosne i Hercegovine.</s><s>Već 1969. godine elektrificirana je pruga Sarajevo – Ploče, a naredni period do 1992. godine je period elektrifikacije i uvodenja najsavremenijih tehnologija u željezničkom saobraćaju.</s><s>Željeznički kapaciteti i infrastruktura znatno su uništeni u periodu rata 1992-95.</s><s>Programi obnove i razvoja se realizuju uz pomoć i Međunarodne zajednice.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura 
 Dževad Juzbašić - Izgradnja željeznica u BiH u svijetlu austrougarske politike od okupacije do kraja Kallayeve ere.</s><s>Akademija nauka i umjetnosti BiH Sarajevo, 1974.</s><s>Dušan Žigić - Izgradnja pruga i historija željeznica u Bosni i Hercegovini od 1872 do 1972
 Fevzija Ajdin - Prva bosanskohercegovačka pruga Banja luka - Dobrljin</s>

<s>Vanjske veze 
 Željeznica FBiH</s>

<s>Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini
Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj</s>

