Arheološko nalazište u Humcu (Ljubuški)
<s>Rimski vojni logor u Humcu (Ljubuški) nalazio se na lokalitetu Gračine, opština Ljubuški, Bosna i Hercegovina.</s>

<s>Lokacija 
Lokalitet je između lijeve obale rijeke Trebižata na jugu i naselja Humac na sjeveru, 5 km. jugozapadno od Ljubuškog</s>

<s>Historija 
Nakon pada ilirske kraljevine 168. godine p.n.e., područje istočne Hercegovine ušlo je u sastav Rimskog carstva.</s><s>Tada je otpočela i romanizacija tog područja.</s><s>Nosioci romanizacije bili su vojnici, posebno veterani, sa svojim imanjima.</s><s>U Ljubuškom su u epigraskim nalazima (nadgrobni počasni natpisi i žigovi na crijepu) zabilježeni tragovi boravka aktivnih vojnika i veterana sedam legija.</s>

<s>Vojni logor na Gračinama u Humcu podignut je veoma rano, oko početka 1. vijeka nove ere, i najintenzivnije je korišćen upravo tokom 1. vijeka.</s><s>Sudeći po brojnosti otkrivene vojne opreme i numizmatičkih nalaza, čini se da je tokom 2. vijeka bilo u procesu opadanja.</s><s>Međutim, kao i u slučaju Makljenovca, najmlađi nalazi ne mogu da se datuju kasnije od sredine 3. vijeka, što svjedoči o tome da je i ovaj logor napušten u ovom periodu.</s>

<s>Arheologija 
Područje Ljubuškog bilo je tokom u više navrata istraživano.</s><s>Do sedamdesetih godina 20. st. u historijskoj i arheološkoj literaturi pretpostavka o vojnom logoru na Humcu postala je opšte prihvaćena.</s><s>Zasluga za to pripada Karlu Paču, koji je prvi utvrdio da se radi o logoru Bigeste, podignutom da štiti obližnju rimsku koloniju Naronu (colonia Iulia Narona) od ostalih ilirskih plemena, prvenstveno Dalmata.</s><s>Kasnije logor su istraživali Dimitrije Sergejevski, Esad Pašalić, u najvećem obimu Ivo Bojanovski, Đuro Basler, svi iz Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Na osnovu istraživanja navedenih naučnika arheološko područje - antički vojni logor na Gračinama u Humcu proglašeno je za nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Hrvatski arheolog Dodig, na osnovu arhitekture ostalih rimskih logora smatra da se istraženi rimski objekt na Gračinama ne uklapa u šemu rimskoga logora iz 1.–2. st.</s><s>On smatra da se sam vojni logor, u kojem je mogla boraviti jedna cohors equitata (oko 608 vojnika), nalazio u blizini, sudeći po velikoj količini crijepa i obrađena kamena na širem području Gračina.</s><s>S druge strane Trebižata mogle su biti  prata legionis, a nizvodno prema Hardomilju je i logorska nekropola.</s>

<s>Opis dobra 
Logor se prostirao na površini od oko 1,5 hektara.</s><s>Bio je ograđen kamenim bedemom dimenzija 140x110 metara.</s><s>Bedem je bio širok oko 0,9 m. Otkopana su sva četiri ugla perimetralnog bedema, ali se dispozicija kula i ulaza kao i njihova veličina i oblik ostali  nepoznati jer su iskrčeni.</s><s>Tek su djelomično tu i tamo na istočnoj i sjevernoj strani  otkopani djelići temelja bedema šir.</s><s>0.90-0.95 m.</s>

<s>Na istraženoj površini logora otkriven je kompleks od 4 zgrade.</s><s>U jednoj od zgrada, nalazio se uređaj za centralno grijanje (praefurnium), podovi su bili sa mozaikom od crnih i bijelih kockica sa geometrijskim ukrasima, a zidovi su bili ukrašeni freskama od kojih su nađeni mali komadi sa crvenom, zelenom i bijelom bojom.</s>

<s>Na Gračinama je iskopano 7120 predmeta.</s><s>Među nalazima najbrojnije su kockice mozaika (3202 komada), keramički ulomci (2058), stakleni ulomci (585), brončani artefakti (366), ekseri (334), željezni predmeti (187), novci (75 primjeraka), svjetiljke (27, od kojih sedam s radioničkim pečatom), fibule (26), crijep s pečatom (15 primjeraka).</s>

<s>Kamene šišarke 
U zbirci Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine nalaze se dva primjerka spomenika nađenih u Humcu, oblika šišarke, rađenih od lokalnog kamena različitih osobina i boja.</s><s>Riječ je o jedinstvenim nalazima na tlu današnje Bosne i Hercegovine.</s><s>Određivanjem starosti se može postaviti u nešto širi vremenski okvir od I do III stoljeća, kada je proces romanizacije široko obuhvatao i unutrašnjost provincije Dalmacije.</s>

<s>Predstavljaju dijelove nekog većeg spomenika.</s><s>Visina šišarki je 49 cm, obim 95 cm.</s><s>Velike dimenzije navode na zaključak da je riječ o grobnim arama.</s><s>Prikazi šišarke bili su česta pojava na rimskim grobnicama, jer su simbol plodnosti i novog života.</s><s>Na mnogobrojnim pronađenim spomenicima i reljefima bogovi ili vladari prikazivani su sa šišarkama koje se nalaze na palicama, u rukama ili njihovoj neposrednoj blizini.</s><s>Tako su s borovom šišarkom u ruci prikazivani babilonski bog Marduk i Tamuz, čija se ikonografija i simbolika povezuju s mitovima o Ozirisu.</s><s>Na vrhu štapa egipatskog boga Ozirisa također je prikazivana šišarka.</s>

<s>Činjenica je da su na području Ljubuškog, zahvaljujući vojnom prisustvu, bile zastupljene različite etničke, ali i društvene, religijske i kulturološke zajednice i pojedinci, koji su donosili i svoju običajnu praksu, uključujući i sepulkralne spomenike, moguće i iz najudaljenijih krajeva velikog Rimskog Carstva.</s>

<s>Vojne jedinice 
U nizu kohorti koje su bile stacionirane u augzilijarnom logoru na Humcu, Prva kohorta Belgâ (cohors I Belgarum equitata) je ostavila najviše materijalnih tragova.</s><s>Formirana je u južnoj Britaniji i sastavljena od pripadnika britanskog plemena Belgâ, koje je iskazivalo lojalnost Rimu.</s><s>Kohorta je napustila Dalmaciju vjerovatno 197. godine.</s>

<s>U tom vremenskom intervalu njeni pripadnici su vjerovatno regrutovani iz lokalnih ilirskih područja (Mezeji, Dalmati,....</s>

<s>Jedinica je imala veliki broj odjeljenja širom provincije Dalmacije koja su obavljala i kontrolu puteva, borba protiv razbojnika, izvršavanja raznih naredbi koje su dobijali od namjesnika provincije i dr.</s>

<s>Prva kohorta Belgâ ostavila je značajnu količinu materijalnih tragova koji svjedoče o njenom boravku u augzilijarnom logoru na Humcu.</s><s>Najviše je evidentirano epigrafskih nadgrobnih spomenika i pečata na krovnom crijepu, zatim natpis o obnovi i proširenju hrama Liberu i Liberi te dva zavjetna spomenika (Fortuni Augusti te Mitri i carskom geniju).</s><s>Dva nadgrobna spomenika oficirima ove kohorte Gaju Juliju Verekundu i Flaviju Aurelijanu, čiji su komemoratori njihove zakonite supruge (uxor, coniux), pružaju odličan uvid u pitanje braka među oficirima rimske vojske i potvrda da su vlasti dopuštale i oficirima na nižim pozicijama, poput centuriona i dekuriona, da žive u logorima sa svojim ženama.</s>

<s>Literatura 
 Radoslav Dodig, Znanstveni skup, Sinj, 10.-13. listopada 2006 RIMSKI KOMPLEKS NA GRAČINAMA.</s><s>VOJNI TABOR ILI…?</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Rimski kompleks Gračine</s>

<s>Tvrđave u Bosni i Hercegovini
Nacionalni spomenici u Ljubuškom
Rimska arheološka nalazišta u BiH
Rimski vojni logori u BiH</s>

