Srednja Bosna (oblast)
<s>Gornja Bosna ili Stara Bosna, Srednja Bosna, Bosona, su nazivi koje različiti istorijski izvori upotrebljavaju za istu srednjovjekovnu oblast koja će u jednom periodu, tokom istorijskog razvoja, postati najmoćnija država na Balkanu.</s>

<s>Nastanak 
Nakon propasti prvog avarskog kaganata, uzrokovanog porazom 626. godine u Carigradu, Avari su prisiljeni napustiti Balkansko poluostrvo i teritorije pod nominalnim vlašću Vizantije.</s><s>Od tog trenutka počinje stapanje kulturnih, etničkih i političkih jedinica u nova jezgra poznata u istoriji pod imenom sklavinije.</s><s>U tom procesu sudjeluju novopridošli Slaveni i starosjedilačko romanizirano stanovništvo.</s><s>Prevagu su odnijeli Slaveni, nametnuli svoj jezik i postali vladajući društveni sloj.</s><s>Bez obzira na broj koji nije bio nikako zanemarljiv, starosjedioci su imali sporednu ulogu, ali su njihove karakteristike ipak ušle u genetske karakteristike novih narodnosno-političkih fenomena.</s>

<s>Među većim brojem teritorijalno-političkih jedinica bilo je i područje Srednje Bosne koje je postalo jezgro iz kojeg će nastati srednjovjekovna bosanska država.</s><s>Politička geneza počela je od Avara koji su dali nominalno političko tituliranje (banovina) političkih institucija i teritorijalnih jedinica (župa), Slaveni populacijsku masu, vladajuću elitu i opšte kulturne tradicije (jezik, religiju), a starosjedilačko stanovništvo teritorijalni okvir, starosjedilačku populacijsku masu i naravno ime tom novom političkom identitetu (Bosona – Bosna).</s>

<s>Bosna se kao političko-teritorijalna jedinica prvi put pominje u djelu De administrando imperio koji je 958. godine napisao bizantski car Konstantin Porfirogenet.</s><s>U dijelu posvećenom zemljama srpske kneževine piše: u pokrštenoj Srbiji nalaze se napučeni gradovi Destinikon (itd.)... a na tlu Bosone Katera i Desnik.</s>

<s>Odavde jasno proizlazi da se Bosna  smatrala zasebnim teritorijem, iako je u to vrijeme pripadala Srbiji velikog župana Časlava Klonimirovića.</s><s>U šezdesetim godinama desetog stoljeća potpala je pod Hrvatsku i ostala pod hrvatskom vlašću otprilike pola stoljeća.</s>

<s>Identifikacija i ubikacija župa 
Župe su osnovne upravno političke jedinice u sistemu teritorijalne organizacije svih južnoslovenskih zemalja u ranijim periodima srednjeg vijeka.</s><s>Župski sistem ima veći značaj za Bosnu nego za ostale južnoslavenske krajeve gdje je politički razvoj išao nešto bržim  i drugačijim tokom.</s>

<s>Još uvijek nema jedinstvene i pouzdane identifikacije i ubikacije župa, ne samo u oblasti srednje, već i na čitavoj teritorije srednjovjekovne Bosne i Huma.</s>

<s>U darovnici mađarskog kralja Bele iz 1244. god, čija je autentičnost sporna, kojom su potvrđeni posjedi bosanske biskupije, daje se jedini relevantan popis župa u srednjoj Bosni.</s><s>Ta je darovnica sačuvana u mnogo kasnijem i barem dva puta prepisivanom izvodu.</s><s>Ninoslavljeva povelja izdata je nešto prije 1244. godine i pisana je vjerovatno narodnim pismom i jezikom.</s>

<s>Vrhbosna 
Nalazila se oko gornjeg toka rijeke Bosne sa slivovima Miljacke, Željeznice i Zujevine.</s><s>Bila je omeđena planinama: Romanija, Jahorina, Treskavica, Bjelašnica i Igman i prevojem Kobiljača na zapadu i rijekom Vogošća na sjeveru.</s><s>U vrijeme uspostavljanja vladarskog, odnosno banskog položaja, bila je banska župa.</s><s>Bosanski vladari imali su pravo da dijelove svojih oblasti dodijeljuju potčinjenoj vlasteli, na ime usluga (npr. vojnih).</s><s>U početku je to dodjeljivanje bilo sa pravom vraćanja, kasnije je preraslo za vječita vremena.</s>

<s>I župa Vrhbosna podijeljena je na nekoliko manjih župa.</s><s>U slivu Mokranjske Miljacke formirana je župa Mokro-Glasinac, kojoj je iz stare Olovske župe priključena Glasinačka ravan, a u slivu paljanske Miljacke, župa Pale.</s><s>Tokom XIV stoljeća ove manje župe će preći u posjed Pavlovića.</s>

<s>Između 1428 i 1448 Osmanlije će samo povremeno prodirati u ova područja i uticati da Kosače privremeno uspostave svoju vlast.</s><s>To svjedoče povelje Stjepan Vukčić Kosača, potvrđene od strane sicilijanskog kralja Alfonsa V. u Napulju 1444.</s><s>I 1948. god.</s>

<s>Tokom 1448. god Osmanlije trajno osvajaju područje Vrhbosne i osnivaju novu administrativnu jedinicu poznatu u turskim izvorima kao vilajet Hodidjed, kasnije vilajet Saraj-ovasi, a u domaćim izvorima kao bosansko krajište.</s>

<s>Nastanak Sarajeva 
U srednjovjekovnim izvorima, prvenstveno dubrovačkim, na području Vrhbosne spominje se trg Utornik, a u ranim osmanskim izvorima toponim «Stara varoš».</s><s>Ovo naselje se i u Isa-begovoj vakufnami spominje pod imenom Atik-Varoš (Stara Varoš) i tada je bila u propadanju.</s><s>U najstarijem popisu bosanskog sandžaka Stara Varoš upisana je kao staro trgovište.</s><s>O ubikaciji ova dva pojma: trga Utornik i Stare Varoši još ne postoje usaglašena mišljenja.</s>

<s>Na padini od Bendbaše prema današnjoj čaršiji nalazilo se selo Brodac.</s><s>U ovom selu je Isa-beg podigao svoju tekiju sa musafirhanom i imaretom, te nešto niže mlinove.</s><s>Sav ostali prostor po padinama s desne starne Miljacke i u njezinoj dolini na toj strani bile su obradive zemlje stanovnika.</s><s>Isa-beg je za svoj saraj, za prvu džamiju i prvi hamam, oko kojih će se formirati centar novoosnovanog sandžaka, izabrao položaj između Broca i naselja Vrhbosne, i to na suprotnoj obali rijeke.</s><s>Stvorivši dvor, na rijeci ispred njega podiže most – prvi za koji znamo na Miljacki, a na suprotnoj strani postavlja temelje privrednom centru podigavši karavan-saraj Kolobaru i nizove dućana, tako da tu nastaje novo trgovište.</s><s>Grad se naglo razvija dolinom Miljacke i u prvoj polovini XVI stoljeća prerasta u veliki šeher, pod imenom Sarajevo.</s>

<s>Lepenica 
Nalazila se u fojničkom, kreševskom i kiseljačkom kraju.</s><s>Nije sasvim jasno da li je u Lepeničku župu spadao doslovno čitav sliv rijeke Lepenice, odnosno rijeke Fojnice.</s><s>Bila je u direktnom posjedu bosanskih banova, kasnije u direktnom posjedu dinastije Kotromanića.</s><s>Krajem XIV stoljeća stare župe su se raspale na manje distrikte sa centrima u utvrđenim gradovima.</s><s>Tako je nastala i mala župa Kreševo.</s>

<s>Rudarstvo i trgovina 
U istorijskim izvorima prvo se javljaju vijesti u vezi sa eksploatacijom rudnika za vrijeme vladavine kralja Tvrtka I, i to u drugoj polovini XIV stoljeća, Fojnica 1365, a nešto kasnije i Kreševo 1381. godine.</s><s>Vjerovatno su to bili novootvoreni rudnici, poput Deževica, koje administrativno pripadaju opštini Kreševo.</s><s>U literaturi se prvi put spominju u dokumentu iz 1403. godine kao jedno od sjedišta bosanskog kralja (Curia regis Bossine).</s><s>U dubrovačkim izvorima Deževice se često označavaju s riječju “locus“, čime su se uglavnom označavala podgrađa i otvoreni trgovi.</s><s>Godine 1408. u Deževicama se spominje sud i carina, a 1412. godine i knez (komes) kao starješina trga Deževice („Conte de mercado de Desaviza“).</s><s>Znatnije grupisanje Dubrovčana, u Kreševu koje je poslije Visokog i Fojnice, bilo treća dubrovačka kolonija po brojnosti, zapaža se od 1434. godine.</s><s>U samim Deževicama Dubrovčani su osnovali svoju koloniju i u njoj su se osjećali kao kod svoje kuće (che stavamo como in caxa nostra).</s><s>U literaturi se spominje i postojanje franjevačkog samostana ili rezidencije u Deževicama.</s><s>U drugoj polovini XV stoljeća glavnim trgovima postaju Kreševo i Fojnica, a Ostružnica, Milodraž, Dusina i Deževice gube taj status.</s>

<s>Prvi pisani izvor o prisustvu Sasa u Bosni datira iz 1365. godine, kada su već nekoliko decenija bosanski rudnici bili aktivni
i odnose se na braću Sasinoviće, Hansa i Nikla.</s><s>Oni trguju bosanskim rudarskim proizvodima koji se izvoze na strana tržišta i ujedno su jedini Sasi iz Bosne koji su po imenu poznati.</s><s>U pisanim spomenicima o Sasima u Bosni nalaze se još dva opšta podatka: 
 »Curia Teutonicorum« spominje se u sporu Nikla Sasinovića sa Hrankom Dobretićem u Fojnici,
 notarska bilješka »debita Theotonicorum«.</s><s>Na osnovu toponomastičkog materijala i pisanih izvora može se ustanoviti da je Sasa bilo u Srebrenici, Fojnici i Ostružnici,</s>

<s>Vidogošća ili Vogošća 
To je župa na prostoru između Sarajevskog i Visočkog polja na prostor današnje Vogošće i istočnog dijela opštine Ilijaš.</s><s>Jedini istorijski pomen župe je u navedenoj povelji Bele IV, gdje se navodi župa Vidogoša sa crkvom djevice Marije u mjestu Ljubnići, koje i danas postoji.</s><s>U mjestu su identifikovani ostaci srednjovjekovne crkve, preko puta ušća Stavne u rijeku Bosnu.</s>

<s>Trstivnica 
Ova župa bila je na prostoru današnjeg Kaknja.</s><s>Tu su bila sjedišta prvih bosanskih vladara, ali nije jasno da li su tu bile dvije župe ili je to jedinstven politički prostor i kakav je status imao prostor oko vladarskog sjedišta u današnjem Visočkom polju u odnosu na župu?</s>

<s>U srednjem vijeku do izražaja dolazi zahvaljujući svojim najvažnijim administrativnim centrima Bobovcu i Kraljevoj Sutjesci.</s><s>Najvažnija putna komunikacija kroz župu predstavlja put iz Visokog koji je preko Sutjeske i uz vezu sa Bobovcem bio najkraća veza sa Usorom, Posavinom i Podunavljem.</s><s>Ostaci troskovišta od rudarskih talionica i toponomastika (Kraljeva rupa) pokazuju da je rudarska djelatnost bila razvijena u Borovici kod Vareša.</s><s>Na širem području su brojne nekropole stećaka a najveća je na Crkvenjaku.</s>

<s>Brod 
Župa Brod se poklapa sa današnjom teritorijom opštine Zenica, ali se ne znaju tačne njene granice.</s>

<s>Lašva 
Župa Lašva, u ranom srednjem vijeku bila je u jezgru srednjovjekovne bosanske države.</s><s>Obuhvatala je područje današnjih opština Busovača, Vitez, Novi Travnik i Travnik.</s>

<s>Bila je pod upravom bosanskih banova, a kasnije kraljeva.</s><s>Jedna je od najvećih i najplodnijih župa srednje Bosne.</s><s>Vjerovatno je bila dobro naseljena stanovništvom koje se, uglavnom, bavilo poljoprivredom.</s><s>Na tom području konstatovano je više od 50 nekropola stećaka iz XIV i XV vijeka, kao i srednjovjekovni gradovi Toričan, Travnik, Bosnić ili Škaf i Vrbenac grad.</s><s>U srednjem vijeku glavni put  sa zapada išao je dolinom Lašve, te preko sela Lugova kod Busovače, Kondžila i Radovaljske rijeke silazio u Visoko.</s><s>Tim putem bili su povezani sa centralnom Bosnom Uskoplje i Donji Kraji.</s>

<s>O župi Lašvi, obzirom na njenu prostranost i značaj, nema mnogo istorijskih dokumenata.</s>

<s>Ova župa se prvi put pominje u povelji kralja Bele IV iz 1244. godine, čija autentičnost nije dokazana,  kao posjed bosanske biskupije navodi se mjesto “kod tri crkve”.</s><s>Godine 1373. ban Tvrtko daruje Stjepanu Rajkoviću selo Čukle.</s>

<s>Godine 1380. kralj Tvrtko I imenovao je Hrvoja Vukčića velikim vojvodom i darovao dva sela u Lašvi: Trbeušu i Bilu.</s><s>Vjerovatno su ta sela bila sastavni dijelovi kraljevske domene.</s>

<s>Krajem XIV vijeka u jednom dijelu župe Lašve, oko Turbeta,  imao je svoje posjede tepčija Batalo.</s><s>Javlja se kao svjedok u poveljama bosanskh vladara, od Dabiše do Ostoje, na prelomu iz XIV u XV vijek.</s>

<s>Ljeta 1415. na području Lašve, u kojoj je Hrvoje Vukčić Hrvatinić imao neke posjede, vodila se bitka između ugarske i osmanske vojske u kojoj su Ugri bili poraženi.</s>

<s>Može se postaviti pitanje da li je cijeli sliv rijeke Lašve pripadao istoimenoj župi.</s>

<s>Uskoplje 
Današnji Gornji Vakuf</s>

<s>Rama 
Nije tačno utvrđen teritorij župe Rama oko istoimene rijeke i da li joj je pripadao cijeli sliv Neretvine pritoke Doljanke sa Jablanicom.</s>

<s>Župa Rama u naslovu ugarskog kralja počela se pojavljivati u istorijskim dokumentima od početka XII stoljeća.</s>

<s>Stari grad Prozor je u 14. i 15. stoljeću  bio centar župe Rame.</s><s>Ispod njega je niklo podgrađe.</s><s>Ban Tvrtko izdao je povelju pod Prozorom 11. augusta 1366. godine, kojom dariva posjedima vojvodu Vukca Hrvatinića za učinjene usluge u borbi protiv kralja Ludovika I 1363. godine.</s><s>Za nastanak utvrđenja i podgrađa presudan je bio tranzitni položaj doline rijeke Rame.</s><s>Grad Prozor je čuvao prilaz župama Neretvi i Uskoplju.</s>

<s>Neretva 
Izvori iz ranog srednjeg vijeka navode jedinstvenu župu Neretvu, smještenu između Rame na zapadu i župe Kom na istoku, na području današnjeg Konjica, kao dio nejasne političko teritorijalne oblasti Podgorja.</s>

<s>U povelji Bele IV iz 1244. godine, navode se biskupski posjedi u župi Neretvi.</s><s>To znači da je župa od ranije u bosanskoj državi, već s kraja XI vijeka.</s><s>U dokumentu iz 1329. godine u bosanskom državnom vijeću, osim predstavnika prave Bosne se posebno navodi i predstavnik Neretve Vuk Vučković, iz vlastelinske porodice Obrinovići.</s><s>To govori da do priključenja nije došlo vojnom silom, nego političkom akcijom.</s>

<s>U pismu bana Tvrtka I iz 1356. se navodi da je izdato u Neretvi, što govori da je Tvrtko I imao dvor, vjerovatno u Konjicu, na desnoj obali.</s>

<s>Početkom XV vijeka dolazi do razgraničenja tzv. kraljevske zemlje i feudalne vlasti Kosača, koje nije u izvorima precizno.</s><s>Granica je bila Neretva.</s>

<s>Nije poznato da li se u slivu rijeke Krivaje nalazila srednjovjekovna župa.</s>

<s>Literatura 
 Kliko, Amir, Tepčija Batalo, gospodar župa Sane i Lašve, Divan 45, časopis Bošnjačke zajednice kulture "Preporod", Općinsko društvo Travnik, 2004.</s><s>Vesna Mušeta-Aščerić, Ostaci srednjovjekovne toponomastike na području župe Vrhbosna, Glasnik Zemaljskog muzeja (Arheologija) 40/41 (1985-1986), Sarajevo 1986, 211-230.</s><s>Vesna Mušeta-Aščerić, O vlastelinstvu na području župe Vrhbosne u XV vijeku, Godišnjak Društva istoričara Bosne i Hercegovine 38, Sarajevo 1987, 87-100.</s>

<s>Reference</s>

<s>Kiseljak
Ilidža
Visoko</s>

