Gradine kod Kiseljaka
<s>Gradine kod Kiseljaka su svjedočanstvo o naseljenosti u bronzanom i željeznom dobu u vrijeme kada su na teritoriji srednje Bosne živjeli pripadnici ilirskog plemena Dezitijata.</s><s>Dezidijati su poznati kao nosioci razvoja srednjobosanske kulturne grupe.</s>

<s>Izuzev samog lociranja, gradinski kompleksi na dezitijatskoj teritoriji su arheološki slabo istraženi, obzirom na njihove funkcije i bliže datiranje kontinuiteta korištenja, koje je za sada pouzdanije ustanovljeno samo za naselje i gradinu Pod pokraj Bugojna.</s>

<s>Deziditajstsku teritoriju moguće je podijeliti u 8 glavnih zona prostorne koncentracije željeznodobnih gradina centralnobosanske skupine, od kojih se prve četiri smatraju dominantnijim: 
 Zenička kotlina
 Sednji i donji tok Lepenice (Kiseljak) sa gradinom Oštrik-Kiseljak kao dominantnom.</s><s>Sarajevsko polje, sa kompleksom Debelo Brdo-Soukbunar-Zlatište kao središtem 
 lašvansko-travničko područje s tokom rijeke Bile
 šire okružje visočke doline s odgovarajućim tokom rijeke Bosne, 
 šire kakanjsko područje, 
 gradinska koncentracija južno od ušća rijeke Krivaje u Bosnu.</s>

<s>Raspored ovih prostornih zona otkriva decentralizaciju prostora i postojanje i organiziranje više različitih zajednica u praistoriji.</s><s>Značajno je istaći da pozicioniranje ovih naseobinskih kompleksa pokazuje blizinu prirodnih komunikacija i obradive zemlje kao glavne prioritete.</s><s>Konstrukcija gradina pokazuje stupanj homogenosti, s izuzetkom zona srednjeg i donjeg toka Lepenice, gdje dominira specifičan tip ovalne gradine, koji se razlikuje od oblika gradina u drugim regijama Građene su uglavnom na uzvišenjima, sa oblikom koji se prilagođavao konfiguraciji terena, dok je manji dio zaštićen sa jednim ili višestrukim bedemima.</s>

<s>Gradine 
Gradac, Zabrđe, Kiseljak - Oštrik, Kuliješ, Kiseljak - Ban Brdo, Kuliješ, Kiseljak - Gradac, Homolje - Veliki Gradac, Gornje Žeželjevo - Orlovača, Boljkovići - Kosa, Radanovići - Rat, Draževići - Gradina Ljetovik – Okret, Potkraj – Mali Okruglić, Palež – Gradina Duhri – Gradište, Palež – Strašive stijene, Borina - Gradac, Višnjica -  Ukučevci, Podastinje – Crkvina, Podastinje – Bijele Vode, Podastinje – Gradac, Gromiljak</s>

<s>Oštrik u Kuliješu kod Kiseljaka s branjenim prostorom veličine cc 500 X 200 m, i s više koncentričnih bedema spada među najveća gradinska naselja u Bosni.</s><s>Gradina je situirana na vrlo važnom mjestu između današnjeg Kiseljaka i Hadžića, odnosno pruža se od lepeničkog porječja prema sarajevskom području sa njegove zapadne strane.</s><s>Gradina je neispitana.</s><s>Gradac, Višnjica, Kiseljak, je takođe znatnijih dimenzija, čiji zaravnjeni plato zauzima površinu od nekoliko hektara.</s>

<s>Za navedene gradine se uočava međusobna ovisnost njihovih položaja pa je moguće izvesti nekoliko zaključaka:
 kroz dolinu rijeke Lepenice se pružala komunikacija koja je počinjala od njenog ušća u Fojničku rijeku
 ova komunikacija se vezala za dolinu rijeke Bosne kod Visokog, preko doline Fojničke rijeke 
 od Visokog postojala je komunikacija u pravcu sjevera, prema Zenici, Kaknju i Bobovcu dolinom Stavnje i prema Sarajevu u pravcu juga.</s>

<s>Nijedno od protohistorijskih naselja nije doseglo nivo grada u antičkom, odnosno mediteranskom smislu, i ako neka od njih nisu bila samo poljoprivredna naselja.</s>

<s>Naseobinska kultura ilirskog perioda najvećim dijelom uništena je u periodu Batonovog ustanka.</s><s>Nakon toga Rimljani su promijenili naseobinsku kulturu, gradeći naselja u ravnicama i pristupačnijim terenima.</s>

<s>Izvori</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Historija Travnika</s>

<s>Dezitijati
Gradine u Bosni i Hercegovini
Kiseljak</s>

