Hrustovača
<s>Hrustovača pećina nalazi se u selu Hrustovu, na oko 12 kilometara od Sanskog Mosta.</s><s>Proglašena je za nacionalni spomenik BiH Posjeduje naučno istraživačke, obrazovne, turističko-rekreativne i druge vrijednosti.</s><s>Prva je pećina u Bosni i Hercegovini koja je predstavljena u turističkim vodičima početkom XX stoljeća.</s>

<s>Kordinate: 44°40'21"N 16°41'52"E. Od naselja Hrustovo je 700 metara seoskog puta, a onda kraći dio pješačkom stazom.</s><s>Ispred su kvalitetne drvene stepenice.</s>

<s>Pećina je smještena u brdu Strane, otprilike na polovini njegove visine, iznad izvora potoka Glibaje.</s><s>Okolinu čine trijaski i kredni krečnjaci.</s><s>Budući da se pećina nalazi na početku jedne suhe doline na čijem dnu je vrelo potoka Glibaje, pećina je nastala djelovanjem vodenog toka koji se vremenom spustio u niže horizonte a pećina ostala kao nekadašnji podzemni tok.</s>

<s>Ulaz u pećinu je veliki otvor u dubini stijene, svod u njenoj unutrašnjosti je veoma visok, a sama pećina prostrana, što ostavlja utisak impozantnosti.</s><s>Dužina pećine iznosi nekoliko stotina metara, s tim što se putevi u njoj račvaju u dva pravca.</s><s>Jedan otvor se provlači prema zapadu, i dug je oko 480 metara.</s><s>Veoma je prohodan i prostran tako da su na nekim mjestima otvori i do veličine oko 7-8 m2.</s><s>Drugi dio je veoma uži i neprohodniji, prostire se prema jugistoku ili tačnije u pravcu gornjeg dijela sela Kerana, dug je oko 760m do mjeta na kojem je jedno malo jezero površine oko 5m2.</s><s>Veličina ovisi o godišnjem dobu i količini vode koju propušta kraška stijena u unutrašnjost pećine.</s><s>Nije prohodno bez opreme pošto je dubine oko 2 m. Oko njega su okomiti zidovi pećine koji se ne mogu savladati zbog svoje glatkoće.</s><s>Iza ovog jezera je prohodan prostor.</s><s>Na jednom mjestu, otrilike na 500m od ulaza u pećinu je odron , koji je povezan s površinom zemlje pošto odron sadržava i zemljanih djelova koji su specifični za površinu zemlje, to je mjesto veoma neprohodno i s velikim zalaganjem se može savladati.</s>

<s>Negdje u središtu nalazi se tzv. „soba totema“.</s><s>Na tom prostoru voda je hiljadama godina vajala tvrdu krašku stijenu stvarajući čudesne oblike stalaktita i stalagmita.</s><s>Pećinske skulpture podsjećaju na lava i slona, a ukrasi koji spajaju visoke svodove sa tlom, liče na ogrmone indijanske toteme.</s>

<s>Tlo pećine je uglavnom ravno.</s><s>Manje neravnine su nastale djelovanjem manjih povremenih vodenih tokova.</s><s>Tlo je od crvenkasto-smeđe do crne ilovače.</s>

<s>Arheologija 
Arheološka istraživanja koja su vršena početkom dvadesetog vijeka, otkrila su da je ulaz u pećinu nastanjivan u najranijim fazama postanka ljudskog roda.</s><s>Na tom prostoru iskopavanja su otkrila paleolitska ognjišta, kao i ostatke kostiju životinja.</s>

<s>Eneolit 
Obimna arheološka istraživanja stručnjaka Zemaljskog muzeja iz Sarajeva otkrila su i ostatke keramika iz porodice zvonastih pehara koji pripadaju vučedolskoj kulturi.</s><s>Bili su to prvi nalazi ove kulture u Bosni i Hercegovini, pa podtip ove kulture nosi naziv - Hrustovački tip.</s><s>Zdjele hrustovačkog tipa zastupljene su raznim varijacijama bikoničnih zdjela sa izvijenim obodom i naglašenim ramenom, amfore sa širokim cilindričnim vratom i dvije tunelaste drške na ramenu, terine, pehari sa trakastom drškom koja spaja obod sa ramenom, konične zdjele, šolje sa zaravnjenim obodom, konične vaze na nozi u obliku šape, cilindrični sudovi s proširenim gornjim i donjim dijelom te trougaoni privjesci.</s><s>Pored ove fine keramike, zastupljena je i gruba keramika čiji oblici oponašaju oblike finih posuda, ali ipak postoje i određene forme karakteristične samo za grubu keramiku; to su: trbušasti sudovi sa uskim cilindričnim vratom, pehari raznih oblika.</s><s>Ukrasi na keramici izvođeni su tehnikama duboreza, žigosanja, brazdastog urezivanja, i udubljivanja.</s><s>Motivi su kombinacije trouglova, rombova, kvadrata, krstova, malih kružića i sl.</s>

<s>Pronađeni su i ostaci kalcinisanog ječma kao dokaz o bavljenju zemljoradnjom i stočarstvom.</s>

<s>U neolitu su stanovnici počeli graditi svoja naselja uz rijeke.</s><s>Ponovno vraćanje u pećine u eneolitu, objašnjava se nemirnim vremenima i traženjem sigurnijih staništa.</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Pećina Hrustovača na biscani.net</s>

<s>Pećine u Bosni i Hercegovini
Nacionalni spomenici u Sanskom Mostu‎
H
Bakarno doba</s>

