Institucije (Gaj)
<s>Institucije () naslov je udžbenika rimskog prava, koji je sastavio rimski pravnik Gaj oko 161. godine n.e. Predstavljaju najznačajniju zbirku rimskog prava koje ne pripada Justinijanovim institucijama.</s><s>Ovo je ujedno i najstariji sačuvan udžbenik prava u istoriji.</s><s>Poređenje sa Justinijanovim Institucijama pokazuje da su cijela metoda i raspored kasnijeg dela kopirani iz Gajevih Institucija, a mnogobrojni su odlomci od reči do reči isti.</s>

<s>Sadržaj 
Gajeve institucije su podeljene u četiri knjige koje je autor nazivao commentarii, i procenjuje se da su objavljene 161. godine.</s><s>Gajeve institucije su u Starom rimu korišćene ako udžbenik za obrazovanje pravnika.</s>

<s>U Gajevim institucijama je izvršena sistematska podela prava po principu triparticije, gde je pravo podeljeno na ono koje se odnosi na lica, stvari i tužbe (lat personae-res-actiones).</s><s>Prva knjiga Gajevih Institucija obrađuje fizičke osobe i razlike u njihovom pravnom; druga knjiga obrašuje stvari i načine na koji se nad stvarima može steći pravo, pa uključuje i odredbe koje se tiču testamenata; treća knjiga obrađuje nasleđivanje bez testamenta i obligacije; a četvrta knjiga bavi se pravnim akcjama i njihovim oblicima.</s><s>Princip triparticije je prihvaćen kao osnova za izlaganje pravne materije u ranim buržoaskim kodifikacijama prava.</s><s>Ovaj princip podele prava je i danas u upotrebi u mnogim pravnim udžbenicima.</s>

<s>Značaj i uticaj</s>

<s>Gajeve institucije su izvršile veliki uticaj na sastavljanje Justinijanovih Institucija par vekova kasnije, kada se komisija koja je bila zadužena za izradu koristila Gajevim institucijama.</s><s>Istočnorimski car Teodosije II i zapadnorimski car Valentinijan III 426. godine su doneli Zakon o citiranju, koji je Gajeva dela iz još četvoricu rimskih pravnika učinio pravno obavezujućim za sudove.</s>

<s>Još jedna okolnost koja Gajevo delo za proučavanje istorije čini zanimljivijim od Justinijanovog jeste to što je Gaj živeo u vreme kada su se pravni postupci rešavali sistemom formula (formulae), tj. formalnim uputstvima koja je davao pretor, do koga bi tužba prvo stigla i koji je ta uputstva upiućivao sudiji (iudex), koji je postupao u datom postupku.</s><s>Bez poznavanja sadržaja ovih formula nemoguće je rešiti najzanimljivije pitanje u istoriji rimskog prava i pokazati kako su kruta pravila svojstvena drevnom rimskom zakonu modifikovana onim što se nazivalo pravičnom jurisdikcijom pretora, tako da budu primenljiva u novim uslovima i dovedu se u sklad sa shvatanjima i potrebama razvijenijeg društva.</s><s>Iz podataka koje Gaj donosi jasno je da je do ove modifikacije došlo putem manipulacije postojećim formulama.</s><s>U Justinijanovo vreme taj razvoj je bio završen, i sistem formula je nestao.</s>

<s>Nakon Justinijanovih Institucija, Gajeve su izgubile na značaju, i dugo vremena su se smatrale izgubljenim sve dok nemački istoričar B. G. Niebuhr u biblioteci u Veroni 1816. godine nije otkrio sačuvani primerak iz kasnog petog veka.</s><s>Gajev tekst pronađen je na palimpsestu, na kome su neka Hijerinimova dela bila napisana preko teksta Institucija.</s><s>Veći deo palimpsesta je, međutim, dešifrovan uz pomoć Augusta von Bethmann-Hollvega i tekst je sada prilično potpun.</s><s>U novije vreme pronađena su dva skupa fragmenata papirusa.</s><s>Otkriće Gajevog dela osvetlilo je delove istorije rimskog prava koji su ranije bili vrlo nejasni.</s><s>Mnogo istorijskih informacija koje je dao Gaj nedostaje u Justinijanovim kompilacijama, a posebno u izveštajima o drevnim oblicima pravne procedure.</s><s>U ovim oblicima mogu se videti neki koji su preživeli iz najstarijih vremena, koja nauci uporednog prava pružaju dragocene podatke, koje mogu objasniti neobične oblike pravnog postupka uočene u drugim ranim sistemima.</s>

<s>Reference</s>

<s>Rimsko pravo</s>

