Bitka na Avali oktobra 1944.
<s>Bitka na Avali između Vermahta, sa jedne strane, i jugoslovenskih partizana i Crvene armije, sa druge, trajala je od 17. oktobra do 20. oktobra 1944. godine, paralelno sa uličnim borbama za oslobođenje Beograda.</s><s>Borbe na Avali vođene su danonoćno i karakterisale su se velikom upornošću i žestinom sa obje strane.</s>

<s>Pozadina</s>

<s>Početkom oktobra 1944. godine, na ulicama Beograda su se vodile borbe za oslobođenje.</s>

<s>Proboj Nemaca iz Smedereva</s>

<s>Velika nemačka grupacija, koju je vodio ozloglašeni general Valter Štetner, je uoči gubitka Smedereva, pod borbom započela nastupanje u pravcu Grocke i Beograda.</s><s>Glavninu Korpusne grupe „Štetner” činila je 1. brdska divizija, elitna jedinici Vermahta, sa velikim borbenim iskustvom na mnogim evropskim ratištima.</s><s>Komandant korpusne grupe, general Walter Stettner, ujedno je bio komandant 1. brdske divizije.</s><s>Obično se navodi kako je grupacija „Štetner” brojala 20.000-30.000 vojnika.</s>

<s>Ova nemačka grupacija je po svaku cenu, ne žaleći gubitke, nastojala da prodre u Beograd, gde bi se spojila sa nemačkim snagama.</s><s>Štetner je prvo pokušao proboj najbližim putem, preko Malog Mokrog Luga i Zvezdare, ali je nakon ogorčene borbe i uz velike gubitke odbijen.</s><s>Jedna grupa nemačkih vojnika se bila probila čak do Studentskog doma.</s><s>Peko Dapčević je kasnije cenio da je prodor glavnine Korpusne grupe Štetner od 16. oktobra 1944. predstavljao „najdramatičnije trenutke Beogradske operacije”.</s>

<s>General Štetner je, nakon silovite i uporne odbrane crvenoarmejaca i partizana u Beogradu, doneo odluku da njegovi vojnici ostave svo teško naoružanje i mehanizaciju na Smederevskom drumu, i samo sa pešadijskim naoružanjem krenu u proboj preko Avale.</s><s>Nemci su nameravali da se preko Avale probiju ka Čukarici, odnosno ka Posavini i šabačkom mostobranu, u slučaju da proboj ka Čukarici bude neuspešan.</s><s>General Štetner je 17. oktobra 1944. saopštio svoje namere generalu Felberu, komandantu Armijske grupe „Srbija”, što je bila njegova poslednja poruka.</s>

<s>Štetner je, da bi ostvario planirani proboj obruča, formirao tri borbene grupe.</s><s>Grupa „Vitman”, pod komandom generala Augusta Vitmana (koji će preuzeti komandu nakon pogibije Štetnera) bila je određena za proboj glavnog pravca nastupanja.</s><s>Grupe „Hilebrant” bila je zadužena za obezbeđivanje desnog boka iz pravca Beograda, a grupa „Langrok” za obezbeđivanje levog boka i pozadine.</s><s>Nemačka grupa za proboj je krenula je uveče s položaja kod Boleča.</s><s>Ona je nastupala u dva pravca: desnom kolonom u pravcu Zuca, a levom prema Vrčinu.</s><s>Cilj im je bio da ovladaju planinom Avalom i obezbede proboj ostalih kolona ka zapadu.</s>

<s>Povlačenje partizana iz Beograda</s>

<s>Partizanskim borcima je veoma teško palo naređenje o povlačenju iz borbi za Beograd.</s><s>Milutin Vujović, politički komesar 12. krajiške brigade opisuje reakciju boraca kada im je 17. oktobra saopšteno da je brigadi naređeno da se izvuče iz borbi na Čukarici i ustremi ka nemačkim snagama koje su nadirale iz pravca Grocke:</s>

<s>Slično, borci 5. krajiške (kozaračke) brigade su nakon zauzimanja Banovog brda, sredinom 16. oktobra premeštene u rezervu, radi odmora boraca, u Žarkovo i Kneževac.</s><s>Međutim, istog dana ovo naređenje je povučeno i izdato je novo u 17 časova, po kome je 5. brigada dobila zadatak da usiljenim maršem izvrši pokret u rejon sela Beli potok pod Avalom.</s>

<s>Tok bitke</s>

<s>Partizanska komanda je kao prioritet nametnula zaposedanje vrha Avale i zaprečenje pravaca mogućeg prodora u podnožju ove planine.</s><s>Napad nemačkih vojnika bio je silovit, hrabar i bezglav.</s>

<s>Borbe kod Vrčina</s>

<s>17. oktobra uveče, na visovima severno od Vrčina došlo je do susreta boraca 1. krajiške brigade 5. krajiške udarne divizije NOVJ, koji su se kretali u pravcu odakle su nastupale nemačke snage, neznajući da ih čeka susret sa nemačkim kolonama.</s><s>Došlo je do borbe prsa u prsa, koja je vođena celu noć, jer su se pojedini partizanski bataljoni izmešali sa Nemcima.</s>

<s>Nijemci su rano izjutra 18. oktobra nastavili napad na pravcu Vrčin-Zuce i kod Vrčina uspjeli potisnuti snage 1. krajiške brigade.</s>

<s>Borbe u Zucama</s>

<s>Istovremeno, desna kolona nemačke grupe za proboj, koja je napadala iz pravca Boleča ka vrhu Avale, bila je u toku noći kod Zuca zadržana snažnom vatrom 5. i 12. krajiške brigade 11. krajiške divizije.</s>

<s>Probojem kolone Nemaca ka Avali su ugroženi pozadina i bok 12. krajiške brigade, i prijetila je opasnost da Nijemci izbiju na vrh Avale.</s><s>Zbog toga je glavnina 12. krajiške brigade hitno povučena na Avalu (1. i 2. bataljon) i na istočnu ivicu Belog Potoka (3. bataljon), dok je 4. bataljon ostao na položajima u selu Zuce.</s>

<s>Borbe za Avalu</s>

<s>5. krajiška (kozaračka) brigada je na sektor Avale stigla u noći 16-17. oktobra i odmah posjela položaj: vrh Avale (k. 511) – Šuplji kamen (k. 295) – Ripanj – Ciganski gaj (k. 312) – Ljuta strana.</s>

<s>U ranim jutarnjim časovima 18. oktobra, pre svanuća, iscrpljeni borci 12. krajiške brigade su nastojali su da se probiju do vrha Avale, pre Nemaca:</s>

<s>U borbi na brdu Ljuta strana, nedaleko od Ripnja, u jutarnjim časovima 18. oktobra, poginuo je politički komesar 5. krajiške brigade Mahmut Ibrahimpašić.</s>

<s>Gubici</s>

<s>Prema podacima Štaba 11. krajiške divizije (25. oktobar 1944), 12. krajiška brigada je u borbama na sektoru Avale i u podavalskim selima, kao i u gonjenju neprijatelja u Posavini, 18-20. oktobra, ubila 438, a zarobila 586 nemačkih vojnika.</s><s>Brigada je imala gubitke od 25 poginulih, 38 ranjenih i tri nestala vojnika.</s>

<s>Posledice</s>

<s>Milutin Vujović je u svoj partizanski dnevnik zapisao jednu vrlo karakterističnu rečenici nakon okončanja borbe na Avali:</s>

<s>Uništenje, odnosno nanošenje teških gubitaka korpusnoj grupi Štetner, uz oslobođenje Beograda, predstavlja najznačajniji uspeh NOVJ i Crvene armije u Beogradskoj operaciji.</s>

<s>Literatura 
 Milorad Gončin, Stevo Rauš, Prva krajiška udarna proleterska brigada, Beograd, 1981.</s><s>Savo Drljević, Beogradska operacija – najveći domet snage i umijeća NOVJ
 Milutin Vujović, Borbe za oslobođenje Beograda
 Peko Dapčević, Za Beograd, Beograd, 1984.</s><s>Joco Marjanović i dr., Dvanaesta krajiška NOU brigada, Beograd, 1986.</s><s>Milan Radanović, OSLOBOĐENJE Beograd, oktobar 1944., Beograd, 2014.</s>

<s>Izvori</s>

<s>Vidi još 
 Beogradska operacija
 Walter Stettner</s>

<s>Bitke Drugog svetskog rata na jugoslovenskom ratištu
Narodnooslobodilačka borba
NOB u 1944.</s><s>Borbe između NOVJ i Nemaca</s>

