Torudsko-čahširinski masiv
<s>Torudsko-čahširinski masiv () je planinski masiv koji se proteže Semnanskom pokrajinom na sjeveru Irana.</s><s>Formiran je tokom krede, paleogena i neogena, a sastoji se primarno od magmatskih stijena.</s><s>Masiv ima duljinu od oko 100 km i obuhvaća područje površine od približno 1000 km², no zbog geografske izoliranosti njegove padine su vrlo slabo naseljene i na njima živi oko 1250 stanovnika.</s><s>Torudsko-čahširinski planinski pojas predstavlja izuzetno bogato rudno nalazište bakra, željeza, olova, cinka i zlata.</s>

<s>Geografija</s>

<s>Masiv je geografski smješten između pustinje Dašt-e Kavir na jugu i hadžalikolijske depresije na sjeveru.</s><s>Imenovan je po Čah-Širinu, zapadnoj planini s najvišim vrhom, odnosno mjestu Torudu (poznat i kao Torut ili Durud) koji je smješten na krajnjim istočnim padinama masiva.</s><s>Torudsko-čahširinski masiv proteže se približno 100 km u smjeru istok-zapad, dok mu širina iznosi oko 10 km.</s><s>Predstavlja centralni dio 300 km dugačkog planinskog sistema koji se na sjeverozapadu nadovezuje na Alborz, dok se prema istoku pruža sve do doline rijeke Mure.</s><s>U orografskom smislu, Torudsko-čahširinski masiv ne predstavlja jedinstvenu cjelinu i fizički se može podijeliti na četiri uzdužna dijela – planinu Čah-Širin (2342 m) dužine od 15 km, visinski nižu centralnu masu (do 1690 m) dužine 20 km, zatim tri poprečne paralelne planine Kadžu (2090 m), Pešk (1883 m) i Kale-Dohtar (2274 m), te konačno fizički homogeni masiv dužine 50 km s Darestanom kao najvišim vrhom (2311 m).</s><s>Na približno pola dužine masiv je presječen Rašmanskim prijevojem (1730 m).</s>

<s>Istočna granica Torudsko-čahširinskog masiva određena je prijevojem visine 1190 m kod brda Čah-Hamed, od kojeg se uspinje planina Tut-Bone odnosno Šotorski masiv.</s><s>Zapadna torudsko-čahširinska granica je proizvoljna i najčešće se postavlja između Čah-Širina i susjedne planine Čah-Huseini (1982 m), ili pak Andžilua (2064 m) koji se pruža okomito.</s><s>Definiranje ove granice je problematično s obzirom da je visina prijevoja (1550 m) između Čah-Huseinija i Čah-Širina niža od onog između potonje planine i centralne mase (1490 m), zbog čega Čah-Širin zapravo orografski više gravitira navedenim alborškim ograncima na sjeverozapadu.</s><s>Stjenovita masa prelazi u aluvijalnu zonu na 1200 m visine prema jugu, odnosno 1600 m prema sjeveru.</s>

<s>Najviše planine odnosno vrhovi Torudsko-čahširinskog masiva od zapada prema istoku su:</s>

<s>Hidrologija 
Cjelokupno područje Torudsko-čahširinskog masiva se tradicionalno klasificira pod Kavirski sliv, jedan od osam unutrašnjih slivova Iranske visoravni.</s><s>Međutim, njegovi vrhovi zapravo predstavljaju razvodnicu između navedenog sliva na jugu i hidrogeološki odvojene hadžalikolijske depresije na sjeveru.</s><s>Masiv je ispresijecan nizom dolina kroz koje teku povremeni vodotoci, uglavnom zimi i na proljeće.</s><s>Tri veća sjeverna potoka su Talhab, Sanguj i Moalemani koji spadaju u porječje Kora, dok krajnji sjeveroistočni potoci pritječu Dam-Govu.</s><s>Oba ova vodotoka ulijevaju se direktno u jezero Hadž-Alikoli.</s><s>Na južnim padinama nalazi se više međusobno paralelnih vodotoka koji najčešće nisu međusobno povezani i hlape u rubnom pustinjskom području.</s><s>Poredani od zapada prema istoku, to su Sahl, Morad, Palangi, Halalan, Mejl-Bon, Ahangaran, Sar-Češme, Susan-Var, Sejang, Luti, Gondi, Dahane, Zuk, Kalate-Mirza, Šur-Čaj, Čah-Ala, Lab-Šurab, Varange-Avaz i Košteha.</s><s>Klima na području masiva je hladna pustinjska (BWk) i godišnja količina padalina iznosi ispod 250 mm.</s>

<s>Geologija 
U širem geološkom smislu, Torudsko-čahširinski masiv predstavlja jugoistočni krak alborškog magmatskog pojasa, formiranog tokom tercijara.</s><s>Ovaj 1800 km dugi pojas pruža se u smjeru istok-zapad i rezultat je subdukcije evroazijske i iranske litosferne ploče, a prema novijim geološkim analizama (2002) postoji vjerojatnost da je do kasnog eocena tvorio jedinstven luk zajedno s urmijsko-dohtarskim pojasom koji se prostire paralelno s orogenom Zagrosa (sjeverozapad-jugoistok).</s><s>Obje zone karakterizira visoka koncentracija mineralnih sirovina.</s><s>Torudsko-čahširinski metalogenski pojas omeđen je Torudskim rasjedom na jugu odnosno Andžiluanskim na sjeveru, dok se ispod njega u svim smjerovima protežu i deseci kraćih rasjeda.</s><s>Područjem masiva prevladavaju vulkanske i vulkansko-sedimentne stijene poput andezita, bazalta, andezitno-trahitne breče i kiselog tufa, koji su ispresijecani intermedijarnim i kiselim intruzivnim tijelima uključujući diorite, monconite, sijenite, tonalite i granodiorite.</s>

<s>Magmatske stijene masiva uglavnom su alkalnog tipa i njihov intruzivni pojas pruža se u obliku elipsastog luka s glavnim osima u smjeru sjeveroistok-jugozapad.</s><s>Jedna od glavnih geoloških karakteristika ovog područja je prisutnost eocenskog i oligocenskog magmatizma, iako su se magmatske aktivnosti pojavile i tokom ranijih geoloških doba.</s><s>Njihovi slabi počeci datiraju se u paleozoik i mezozoik zbog tektonskih aktivnosti, a vrhunac je nastupio tokom tercijara ostavivši iza sebe znatne količine magmatskih stijena.</s><s>Tercijarne magmatske aktivnosti započele su tokom luteta i nastavile se kroz srednji eocen, dok su obustavljene početkom kasnog eocena i potom se ponovo aktivirale krajem kasnog eocena odnosno ranog oligocena, kada se njihov karakter transformira iz vulkanizma k plutonizmu (intruzivnom magmatizmu).</s><s>Međutim, intezitet potonjih aktivnosti nije bio toliko snažan u odnosu na primarnu fazu i relativno je brzo ugašen.</s>

<s>Vulkanske (efuzivne) stijene Torudsko-čahširinskog masiva mogu se okvirno podijeliti na sjevernu i južnu zonu.</s><s>Sjevernoj zoni pripadaju prvenstveno stijene izraženijeg kiselog sastava, s više andezita odnosno manje bazalta i dacita.</s><s>Na sjeveru se također nalaze i stijene koje karakteriziraju porfiritne teksture i plagioklasni fenokristali, kao što su amfiboli, pirokseni i biotiti.</s><s>Južni dio sastoji se od olivinskog bazalta i piroksenskih andezita koji se prožimaju sa sedimentnim stijenama, osobito numulitskim vapnencem i pješčenjakom.</s><s>Vulkanske stijene južne zone isto tako uključuju lave u obliku tokova i stupaca s afanitskim teksturama.</s><s>Mase vulkanoklastičnih stijena primjetne su u obliku interkalacije s lavom na različitim dijelovima masiva.</s>

<s>Plutonske (intruzivne) stijene ispresijecane su intermedijarnim i kiselim intruzivnim tijelima u obliku kupola, svodova ili nasipa, čija se površina može kretati od nekoliko četvornih kilometara do maksimalno 25 km² kod Čalua.</s><s>Izuzevši jedno intruzivno tijelo uz napušteno naselje Gondi, sve ostale plutonske mase karakteriziraju mikrogranularne i porfiritne teksture, te se klasificiraju pod poluduboki tip.</s><s>Petrografski sastav ovih tijela uglavnom uključuje monzodiorit, granodiorit i granit, te nasipe ispresijecane kroz njihove mase.</s><s>Karakter magmatskih serija eocenskih vulkanskih stijena i pridruženih intruzivnih tijela većinom je visoko-kalijski kalcijsko-alkalijski do alkalijskog (šošonitnog).</s><s>Starije vulkanske i relativno novije plutonske stijene generalno pokazuju visok stupanj genetske srodnosti.</s>

<s>S obzirom da su plutonske planinske mase više kisele od vulkanskih stijena, hidrotermalne otopine proizišle tim intruzivnim tijelima u većini slučajeva prouzročile su silicijsku alteraciju koja predstavlja dominantan tip alteracije na cjelokupnom području.</s><s>Preostala tri tipa hidrotermalne alteracije su propilitski, argilitski i sericitski.</s><s>Silicijska alteracija uglavnom je omeđena i kontrolirana rasjedima, a prisutna je na svim mjestima gdje su raširena intruzivna tijela.</s><s>Ovaj tip alteracije je vrlo bitan za mineralizaciju zlata, što je evidentno kod Abolhasanijskog ležišta sjeverno od Gondija gdje se proteže dužinom od nekoliko kilometara.</s><s>Propilitska alteracija javlja se na brojnim lokacijama masiva iako je primarno lokalnog karaktera, a takva područja uključuju mjesta gdje se nasipi probijaju kroz okolne stijene (uz rubove nasipa), zatim kontaktne linije između vulkanskih stijena i intruzivnih tijela, te frakture u čvrstim vulkanskim stijenama.</s><s>Iako propilitski tip alteracije nije igrao nikakvu ulogu u mineralizaciji masiva, on geolozima pomaže pri određivanju granica mineralizacije (osobito željeza).</s><s>Argilitska alteracija rasprostranjena je u vulkanoklastičnim stijenama i tufu, a imala je veliku važnost pri mineralizaciji kaolinita i bentonita uz rašmansko-gondijsku os.</s><s>U pojedinim mineralnim žilama prisutni su i slabiji tragovi sericitske alteracije, dok ona kalijskog tipa do sada nije pronađena.</s>

<s>Generalno, dva specifična tipa mineralizacije prisutna su na području masiva – metalska i nemetalska.</s><s>Metalska mineralizacija uključuje željezo, bakar, zlato, olovo i cink, a nemetalska bentonit, kaolinit, feldspat i poludrago kamenje.</s><s>Većina metalske mineralizacije nalazi se u žilama koje prate rasjede i hidrotermalnog su porijekla, dok se nemetalska (bentonit, kaolinit, feldspat) javlja u obliku gomila i uglavnom potječe iz kiselog tufa.</s><s>Većina rudnih ležišta željeza su lećastog oblika, što je osobito primjetno kod Baludže i Pandž-Kuha sjeverno od Toruda.</s><s>Zbog višestrukih geoloških, magmatskih i alteracijskih faktora, Torudsko-čahširinski masiv oskudijeva porfirskom mineralizacijom, a ključni razlozi za to su samo dvije zabilježene magmatske faze, nepostojanje naznaka porfirske alteracije odnosno porfirskog bakra (istraženih na aerofotografijama i satelitskim prikazima), te tektonskih i strukturalnih nepogodnosti za formiranje istog.</s>

<s>Rudarstvo 
Na području Torudsko-čahširinskog masiva nalaze se brojna rudnih ležišta, među kojima se ističu Čahmusijsko ležište bakra, Handžaruansko ležište olova i cinka, te Gondijsko, Abolhasanijsko, Kuhzarsko i Baguansko ležište zlata.</s><s>Mineralizacija većine rudnih ležišta određena je glavnim rasjedima i uglavnom prati fizičku os masiva, s izuzecima poput Abolhasanijskog ležišta koji se proteže poprečno.</s><s>Do ranih 2010-ih identificirano je više od dvadeset ležišta metala (Cu, Fe, Pb, Zn, Au) odnosno tirkiza, a usprkos tome što su neki malih dimenzija svejedno su ekonomski isplativi zbog visokih koncentracija metala.</s><s>Uzimajući u obzir prisutnost riolita, stručnjaci ističu da se podno masiva potencijalno kriju i ležišta molibdena, kositra i uranija.</s><s>Za geološko kartiranje masiva najzaslužniji su austrijski geolog O. Thiele i iranski geolog M. Alavi koji su 1964. objavili geološku kartu masiva u mjerilu 1:100.000 (na temelju neobjavljene karte H. Hubera i J. Stöcklina iz 1956), zatim Iranski geološki zavod koji je ranih 1990-ih obradio ukupno 42.000 km² sjevernih područja centralnog Irana, te petrolog M. Gorbani sa suradnicima.</s><s>Torudsko-čahširinski metalogenski pojas dijeli se na pet zona:
 Malumanska zona – obuhvaća tri grupe stijena: sedimentne stijene uključujući karbonate, pješčenjak i škriljac (koji gotovo nisu imali ulogu u mineralizaciji područja), vulkanoklastične stijene poput kiselog tufa (raširen diskontinuirano od Rašma do padina sjeveroistočno od Gondija) koji predstavljaju izvor za ležišta bentonita kod Rašma i Susan-Vara odnosno kaolinita kod Gondija, te vulkanske stijene (uzrok znatne mineralizacije) kao što su andezit, bazalt, trahit, riolit i subvulkanske (hipabisalne) stijene.</s><s>Rudna ležišta u ovim stijenama mogu se podijeliti na Gondijsko i Kakijsko ležište zlata, Abolhasanijsko ležište bakra i zlata, Čaluansko ležište željeza, te Češme-safidsko ležište olova i zlata.</s><s>Robaejska zona – nalazi se istočno od Rašmanskog prijevoja i sastoji se od tri grupe stijena: paleozojskih metamorfnih stijena poput mramora i mikašista, sedimentnih stijena i karbonata iz perioda krede, te intermedijarnih i kiselih intruzivnih tijela manjih dimenzija.</s><s>U ovoj metalogenskoj zoni metamorfni i karbonatni sedimentni slojevi predstavljaju podlogu za ostale vrste stijena.</s><s>Rudna ležišta zone uključuju Handžar-rašmansko, Anaruansko, Robaejsko, Sangkarsko, Tanorsko, Tanško, Parmagasuansko, Ahorijsko, Kaledohtarsko i Bozeansko ležište olova i cinka, Hešdeansko i Kamandžirsko ležište željeza, te Čahgabrijsko ležište mangana.</s><s>Kuhzarsko-baguanska zona – smještena je na sjeveroistočnom dijelu masiva i obuhvaća tri petrografske grupe: vulkanske stijene sastavljene uglavnom od andezita, bazalta i trahita, intruzivna tijela poput tonalita i granita, te aluvij datiran od pliocena do kasnog kvartara.</s><s>Navedene stijene igrale su važnu ulogu u mineralizaciji i akumulaciji rudnih ležišta koja se dijele na Kuhzarsko ležište zlata (porijeklom iz intruzivnih tijela), Baguansko ležište tirkiza (povezanog s andezitnim stijenama), te raštrkana ležišta zlata po sjevernom aluviju.</s><s>Sjevernotorudska zona – nalazi se na krajnjem istoku masiva odnosno sjeverno od Toruda i sastoji se uglavnom od eocenskih vulkanskih i vulkanoklastičnih stijena odnosno eocensko-oligocenskih intruzivnih tijela.</s><s>Ova tijela penetriraju vulkanske odnosno vulkanoklastične slojeve i zajedno s hidrotermalnim aktivnostima dovela su do formiranja polimetalskih ležišta kao što su Gole-Kaftaran, Čah-Musa, Čah-Gale i Češme-Hafiz.</s><s>Čahširinsko-kalutska zona – obuhvaća prvenstveno eocenske vulkanske i vulkanoklastične stijene, kao i metamorfne stijene.</s><s>Ovi slojevi ispresijecani su oligocensko-miocenskim intruzivnim tijelima, a glavni faktori koji su doveli do mineralizacije ove zone su hidrotermalne alteracije oslobođene iz istih.</s><s>U rudnim ležištima prevladavaju bakar, olovo i cink, a među važnije od njih spadaju Čah-Farag, Čah-Farsah, Čah-Farah, Čah-Bod, Sar-Širin, Kalut, Kalut-e Boland, te Sar-Kalate Mehran 1 i 2.</s>

<s>Antropogeografija</s>

<s>Zbog geografske izoliranosti područje Torudsko-čahširinskog masiva vrlo je slabo naseljeno i na njegovim padinama postoji svega osam naseljenih mjesta koja zajedno broje oko 1250 ljudi (popis iz 2006. godine).</s><s>Sva naselja smještena su na istočnoj polovici masiva, od Rašmanskog prijevoja prema Torudu.</s><s>Na južnoj strani to su Rašm i Susan-Var, položena u stjenovitom podnožju na oko 1200 m nadmorske visine.</s><s>Sa suprotne strane masiva, na potezu od 4,0 km smješteni su Tučah, Kuh-Zar, Šimi i Nova, svi odreda u zelenim planinskim oazama od 1600 do 1800 m visine.</s><s>Na krajnjem istoku masiva nalaze se još Zarki i Sar-Taht koji za razliku od ranije nabrojanih administrativno ne pripadaju Damganskom već Šahrudskom okrugu.</s><s>Među ovim naseljima najveći su Kuh-Zar sa 494 i Rašm sa 327 stanovnika.</s>

<s>Desetak kilometara južno od stjenovitog područja, u pojasu gdje aluvijalno tlo prelazi u polupustinjsko, nalaze se još Maluman, Huseinan i Sejang (Damganski okrug), te Satve, Mehdiabad, Bidestan i Torud (Šahrudski okrug).</s><s>Tradicionalne privredne aktivnosti ovih mjesta su ratarstvo i stočarstvo, a od kraja 20. vijeka zbog otvaranja rudnika i razvoja turizma ubrzano se razvijaju i uslužne djelatnosti.</s><s>Tri historijske znamenitosti u okolici masiva su Abasova imamzada u Rašmu i Pir Mardanova imamzada kod Sar-Tahta, te karavan-saraj na sjevernom izlazu Rašmanskog prijevoja.</s><s>Zapadna polovica masiva ne sadrži naselja i njen krajnji jugozapad predstavlja strogo čuvanu zonu s više vojnih i svemirskih postrojenja (SC Imam Homeini).</s>

<s>Transport 
Okolicom masiva protežu se dvije bitnije prometne rute – uzdužna (istok-zapad) i poprečna (sjever-jug).</s><s>Potonja prolazi Rašmanskim prijevojem i historijski je imala važnu ulogu jer je predstavljala najkraću kopnenu vezu između Damgana na sjeveru i Jazda prema na jugu, o čemu svjedoče ostaci vjekovnog karavan-saraja sjeverno od prijevoja.</s><s>Danas prijevojem prolazi državna cesta 81 koja povezuje Damgan s Džandakom i drugim gradovima u Isfahanskoj i Jazdskoj pokrajini.</s><s>Uz južne padine masiva prolazi i državna cesta 36 koja prolazi kroz Torud i vodi prema Semnanu na zapadu odnosno Bejardžomandu na sjeveru.</s><s>Na čvorištu ovih dviju prometnica nalaze se naselja Maluman i Huseinan.</s><s>Više lokalnih prometnica, često najkraćom vezom povezane s dvjema držanim cestama, vode do planinskih naselja ili rudnika.</s>

<s>Flora i fauna</s>

<s>Zbog surovih klimatskih uvjeta padine Torudsko-čahširinskog masiva su vrlo slabo pošumljene i od vegetacije uglavnom prevladava nisko raslinje, uz izuzetak malenih planinskih oaza sa stablima pistacije i badema.</s><s>Na južnim aluvijalnim padinama s toplijom klimom rastu datulje, dok su na sjevernim rasprostranjene vrste Artemisia sieberi, Halocnemum strobilaceum i Seidlitzia rosmarinus.</s><s>Među većim sisavcima koji nastanjuju masiv su perzijski leopard, iranski gepard, divlja koza i kapski zec.</s>

<s>Povezano 
 Geografija Irana
 Popis iranskih planina</s>

<s>Literatura</s>

<s>Vanjske veze 
Ostali projekti</s>

<s>Planinski masivi u Iranu
Semnanska pokrajina</s>

