Vojvoda (vojni čin)
<s>Vojvoda (etimološki: Bojni Vojvoda) bio je najviši vojni čin u vojskama Kraljevine Srbije i Kraljevine Jugoslavije, koji je odgovarao činovima maršala i feldmaršala u većini monarhija do završetka Drugog svetkog rata.</s><s>Uveden je Zakonom o ustrojstvu vojske Kraljevine Srbije od 1901. godine na predlog tadašnjeg ministra vojnog potpukovnika (potonjeg divizijskog generala) Miloša Vasića koji je bio njegov idejni tvorac.</s><s>U ovaj čin unapređeni su generali tokom balkanskih i Prvog svetskog rata.</s><s>Vojska Kraljevine Srbije i Kraljevine Jugoslavije imala je četiri vojvode: Radomira Putnika, Stepu Stepanovića, Živojina Mišića i Petra Bojovića.</s><s>U Kraljevini Srbiji titula počasnog vojvode je dodeljena crnogorskom serdaru i divizijaru Janku Vukotiću za njegove zasluge u bici na Mojkovicu.</s><s>Druga počasna titula dodeljena je francuskom maršalu Franše d'Epereu za njegove zasluge prema Srbiji tokom Prvog svetskog rata.</s><s>Austrougarski feldmaršal Svetozar Borojević je nakon Prvog svetskog rata, podneo zahtev da bude preveden u vojsku Kraljevine SHS/Jugoslavije ali je ovaj zahtev je odbijen.</s><s>Pre uvođenja ovog čina, najviši čin u vojsci Kraljevine Srbije od 1900. do 1901. bio je armijski general.</s><s>Posle 1945. godine novoformirana Jugoslovenska armija nije nastavila sistem vojnog rangiranja Kraljevine Jugoslavije pa je ovaj čin prestao da postoji.</s>

<s>Razlog za uvođenje čina</s>

<s>Krajem 1897. i početkom 1898. godine su se desile prelomne faze u razvoju vojske.</s><s>Povratkom kralja Milana u Srbiju, započet je proces korenite vojne reforme.</s><s>Najznačajniji datum u istoriji vojske Kraljevine Srbije bio je 25. decembar 1897. godine.</s><s>Toga dana kralj Aleksandar je potpisao dva ukaza.</s><s>Prvim je ponovo uspostavljena Komanda aktivne vojske, koja je trebalo da započne sa radom na Svetog Savu naredne godine dok je drugim ukazom kralj Milan postavljen za njenog komandanta.</s><s>Istog dana Komanda aktivne vojske je vojnom uredbom bila podređena Ministarstvu vojnom.</s><s>U praksi to nije bilo tako, jer praktično komandant aktivne vojske je komandovao svim komandama, jedinicama i vojnim ustanovama, a ministar vojni je samo upravljao čime mu je oduzeto pravo upotrebe vojne sile i on pretvoren u vojnog administrativca.</s><s>U to vreme prvi ministar vojni je bio Dragomir Vučković koji je imao čin pukovnika.</s><s>Njemu zvanično podređeni komandant aktivne vojske imao je čin generala.</s><s>Kada je na mesto ministra vojnog postavljen Jovan Atanacković koji je imao čin generala, javila se potreba za uvođenjem novog vojnog čina za komandata aktivne vojske.</s>

<s>Počasni čin</s>

<s>Promena u strukturi vojske od 1897. do 1900. godine bila je i pojava novih činova.</s><s>Tadašnji važeći Zakon o ustrojstvu vojske iz 1886. obuhvatao je osam činova.</s><s>Potporučnik, poručnik, kapetan II klase, kapetan I klase bili su niži oficirski činovi dok su major, potpukovnik, pukovnik i general bili viši oficirski činovi.</s><s>Njima su u ovom periodu pridodati jedan niži oficirski, zastavnik i jedan viši oficirski i počasni čin, armijski general.</s><s>U decembru 1898. kralj Aleksandar je potpisao ukaz i ovlastio tadašnjeg ministra vojnog da ga podnese na usvajanje Skupštini.</s><s>Novi ukaz se odnosio na povećanje plata nižim oficirima i stepenovanje generalskog čina u rangu: brigadni, korpusni i divizijski.</s><s>Ovaj ukaz sa izmenama nije prošao skuštinsku proceduru, pa se za nešto više od godinu dana u izmenjenom obliku, ovaj projekat konačno i realizovao.</s>

<s>Na XXVI redovnoj sednici Narodne skupštine, posle izveštaja Vojnog odbora, usvojene su nove izmene i dopune Zakona o ustrojstvu vojske.</s><s>Poslanik Ilija Stojanović je tokom skupštinske rasprave, pre usvajanja zakona naglašavao potrebu za uvođenjem novog višeg čina od sadašnjeg generalskog, čina armijskog generala.</s><s>Po njegovim rečima, žrtva ne bi bila velika jer bi srpska vojska imala jednog, a kasnije dva do tri.</s><s>Bilo je jasno da je novi čin namenjen komandantu aktivne vojske kralju Milanu.</s><s>Suprotnog mišljenja bio je Živan Živanović, koji je naglasio da dodeljivanje ovog čina u ovom slučaju imalo više politički a manje vojnički značaj.</s><s>Tome u prilog ide i već pomenuta činjenica da kralj Milan, pre povratka, nije nameravao da svoj vojnički rang, uzdigne ovim, već po svojoj želji drugim vojnim činom, a to je bila titula vrhovni vožd.</s><s>Zbog toga se još u leto 1897. obratio Stojanu Novakoviću za mišljenje, da li je iko osim Karađorđa, bio njen nosilac.</s><s>Kako Novaković tada nije znao, da je i rodonačelnik kuće Obrenović, knez Miloš bio u Drugom srpskom ustanku, takođe nosilac titule vrhovni vožd, kralju Milanu znajući tada samo da je rodonačelnik druge dinastije nosilac ove titule, odbio je predlog da prihvati ovo zvanje.</s>

<s>I bez ove titule, bivši kralj je postao nosilac najvišeg vojnog ranga u državi, i to ne samo u odnosu na sve ostale generale već i u odnosu na svog sina tadašnjeg vrhovnog komandanta kralja Aleksandra.</s><s>Odluku skupštine, odnosno usvojeni predlog Zakona o izmenama i dopunama Zakona o ustrojstvu vojske, potvrdio je kralj Aleksandar 12. januara 1900. godine.</s><s>Dva dana kasnije, (14. januara 1900), novi čin je zbog zasluga u dvogodišnjem radu na reformisanju vojske dodeljen kraljevom ocu.</s><s>Čin je uveden zbog uzdizanja vojnog ranga kralja Milana.</s><s>Prema tadašnjem zakonu o Ustrojstvu vojske (član 27), čin armijskog generala je dodeljivan isključivo od strane monarha bilo kom generalu bez obzira na vreme provedeno u generalskom činu.</s><s>Epolete armijskog generala sastojale su se od: generalske pletenice a u sredini je dodat dvoglavi beli orao, državni grb Kraljevine Srbije.</s><s>Odlaskom Kralja Milana iz Kraljevine Srbije, nestao je i glavni razlog za postojanje ovog čina.</s><s>General Mihailo Srećković, naslednik na mestu komandanta aktivne vojske, nije unapređen u ovaj čin.</s><s>Novi zakon o ustrojstvu vojske iz 1901 (član 7), suprotno ranijim, nije predvideo da ministar vojni komanduje već samo vrši poslove predviđene zakonima i administruje vojskom.</s>

<s>Ratni čin 
Zakon o ustrojstvu vojske od 27. januara 1901. godine, čiji je idejni tvorac tadašnji ministar vojni potpukovnik (potonji divizijski general) Miloš Vasić, uveo je novi najviši vojni čin u srpskoj vojsci.</s><s>Vojvodski čin doneo je opšte izmene u oficirskom rangu.</s><s>Umesto ranije podele na viši i niži kor, uvedena je nova kategorija – generalitet, sačinjena od dva najviša čina – general i vojvoda.</s><s>Uvođenjem ovog čina ukinut je čin armijskog generala a oznake na epoletama koje su do tada pripadale prethodnom činu, preuzete su kao oznake za čin vojvode.</s><s>Po tadašnjem zakonu (član 17), čin vojvode se mogao dobiti samo za vreme rata i njega je dodeljivao monarh po svom nahođenju.</s><s>Novim izmenama i dopuna Zakona o ustrojstvu vojske od 31. marta 1904. godine, čin vojvode se mogao dobiti samo u ratu i u njega unaprediti samo onaj general koji je odlikovan naročitim uspešnim radom.</s><s>Na prvo unapređenje u ovaj čin, srpska vojska je čekala punih jedanaest godina.</s>

<s>Prvi unapređeni general bio je Radomir Putnik tek 1912. godine, i on je ovaj čin jedini nosio pune dve godine.</s><s>On je ovaj ratni čin dobio kako je tad rečeno od strane Vrhovnog komandanta kralja Petra I: u znak priznanja i zahvalnosti Otadžbine, Đeneral Putnik je nagrađen ukazom od 20. oktobra 1912. godine proizvodstvom u čin prvog srpskog Bojnog Vojvode.</s><s>Stepa Stepanović (drugi) i Živojin Mišić (treći nosilac) su ovaj čin stekli u razmaku od pet meseci tokom 1914. godine.</s><s>Stepa je ratni čin zaslužio: zbog uspešno vođenih u završenih bitaka, proterivanjem Austrijanaca iz Mačve i Šapca čime je unapređen 20. avgusta 1914. godine, proizvodstvom u čin drugog srpskog Bojnog Vojvode.</s><s>Mišić je svoj ratni čin kako je tada rečeno: najviše zaslužio i otadžbinu zadužio jer je uspeo da za dvanaest dana istera Austrougare iz Srbije, pa je unapređen ukazom od 4. decembra 1914. godine i proizvodstvom u čin trećeg Bojnog Vojvode, čime nije proslavio samo sebe, već ceo Srpski rod i ušao u legendu.</s><s>Prvi počasni vojvoda u vojsci Kraljevine Srbije bio je serdar i divizijar Janko Vukotić, koji je počasno imenovan 1915. godine.</s><s>Ovo priznanje je zaslužio, kako je tada rečeno od strane vrhovnog komandanta prestolonaslednika (potonjeg kralja) Aleksandra Karađorđevića: za odužen dug Srpstvu u bici kod Mojkovca.</s><s>Četvrtog vojvodu Petra Bojovića, Kraljevina Srbija je dobila 1918. godine i on je bio poslednji srpski general unapređen u ovaj čin.</s><s>Bojović je svoj ratni čin zaslužio: kao nagradu za prolom Solunskog neprijateljskog fronta za vreme dugotrajnog krvavog a po našu Otadžbinu srećnog rata te je unapređen ukazom od 13. septembra 1918. godine i proizvodstvom u čin četvrtog Bojnog Vojvode.</s>

<s>Novoformirana vojska Kraljevine SHS/Jugoslavije nastavila je sistem vojnih činova vojske Kraljevine Srbije, sa malim izmenama.</s><s>Leta 1919. godine, feldmaršal Svetozar fon Borojević uputio je molbu preko komande u Celovcu, da bude primljen u novu vojsku Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i preveden u čin vojvode.</s><s>Ova molba je bila odbijena kako je vojvoda Mišić saopštio zbog protivljenja jednog ministra iz Hrvatske.</s><s>Drugi i poslednji počasni vojvoda bio je francuski general Luj Franše d'Epere koji je od strane kralja Aleksandra I, bio počasno imenovan 1921. godine.</s><s>D' Epere je počasni imenovanje zaslužio: za hrabro držanje u evropskom ratu 1914–1918.</s><s>Nedugo zatim unapređen je u čin Maršala Francuske u februaru iste godine.</s><s>Dana 19. jula 1923. novim zakonom o Ustrojstvu vojske i mornarice uvedena je gradacija generalskog čina po uzoru na francuski sistem stepenovanja: brigadni general, divizijski general i armijski general.</s><s>Po tadašnjem zakonu iz strukture redovnih generalštabnih unapređena izdvojen je vojvoda kao poseban čin koji se mogao dobiti samo u ratu za izuzetne zasluge.</s><s>Dizajn epolete je ostao isti sa jednom izmenom, državni grb Kraljevine Srbije zamenjen je zamenjen državnim grbom Kraljevine SHS/Jugoslavije.</s>

<s>Najduže je ovaj čin nosio od svih unapređenih generala, Petar Bojović punih dvadesetsedam godina (unapređen u 60. godini), zatim Stepa Stepanović petnaest godina (unapređen u 58. godini), Živojin Mišić sedam godina i Radomir Putnik najkraće samo pet godina (unapređeni u 59, odnosno 65. godini života).</s>

<s>Prema Ustavima Kraljevine Srbije i Kraljevine Jugoslavije, vrhovni komandanti su nosili uniforme sa vojvodskim oznakama.</s><s>Među njima su: Kralj Milan Obrenović, kralj Aleksandar Obrenović, kralj Petar I Karađorđević, kralj Aleksandar I Karađorđević i kralj Petar II Karađorđević.</s><s>Tim ustavima je regulisano da u slučaju rata zbog maloletnosti kralja, za zastupnika vrhovnog komandanta bude određen vojvoda a u slučaju nepostojanja ni jednog oficira sa ovim činom da se dužnost poveri nekom od armijskih generala.</s>

<s>Nakon završetka Drugog svetskog rata, proglašenjem Federativne Narodne Republike Jugoslavije 29. novembra 1945. godine i uspostavljanjem Jugoslovenske armije (kasnije JNA) 24. aprila 1946. godine, usvojena je vojna hijerarhija po ugledu na Sovjetski savez sa Maršalom kao najvišim činom.</s><s>Ovom uredbom ukinuti su svi činovi koji su do tada važili pa je čin Vojvode koji je postojao punih četrdesetčetiri godine  prestao da postoji.</s>

<s>Spisak imenovanih</s>

<s>Vladari</s>

<s>Unapređeni generali</s>

<s>Počasni</s>

<s>Odbijen predlog</s>

<s>Napomene</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura</s>

<s></s>

<s>Vojni činovi
Vojna zvanja
Vojska Kraljevine Srbije
Vojska Kraljevine Jugoslavije</s>

