Ukrašavanje stećaka
<s>Ukrašavanje stećaka, svojim sadržajem i ikonografskim rješenjima, poslije oblika, čini drugu komponentu njihovog obimnog umjetničkog opusa.</s><s>Čine ga predstave na stećcima, ukrasi i simboli.</s>

<s>Potpuna analiza nikada u cjelini nije do kraja izvršena.</s><s>Nemoguće je obuhvatiti nesagledive varijante i kombiniranje na spomenicima različitih oblika, i u šarolikosti koju je nametnula prostorna izdiferenciranost (geografski položaj) i individualna oprijedeljenost klesara.</s><s>To je ono što ih uključuje u savremene tokove svjetske kulture.</s><s>Najveći broj motiva vuče porijeklo iz paganskih vremena, ali se na njima osjeća snažan utjecaj kršćanske umjetnosti u kojoj dominira simbolizam kulta smrti i uskrsnuća čovjeka.</s><s>Vremenom se nametnula i umjetnost zapadnoevropskog feudalizma, koja se ogleda u viteškim turnirima, lovu i kolima i prikazivanju veselije strane života.</s>

<s>Ljubo Karaman smatra da naučnici forsirano pronalaze simbolička značenja u nečemu (predstave, ukrasi i simboli) što je po njegovom mišljenju služilo prvenstveno kao izraz čovjekove potrebe za ukrašavanjem.</s><s>On je isticao i činjenicu da na stećcima nema konkretnih predstava pogrebnog karaktera, npr. prikaza nošenja mrtvaca, naricanja nad njim, gošćenja na grobu i dr, te se kod prikaza kola radi o realnom kolu u životu, a ne o žalobnom kolu njemu u čast.</s>

<s>Predstave na stećcima</s>

<s>Predstave ljudi</s>

<s>Predstava ljudi je osnovni motiv na stećcima po brojnosti, raznolikosti rješenja i mogućnosti vremenskog određenja.</s><s>U ovoj grupi su cijele figure, polufigure, predstave glave sa poprsjem i na kraju ruku.</s><s>Povezana je često sa oružjem, životinjama i ukrasima kao simbolima.</s><s>Figure, polufigure i predstave glave su pokušaj portretiranja pokojnika, a figure sa podignutom rukom, a često i same podignute ruke, tumače se kao gestovi molitve, društvenog statusa i vlasti, ali i drugačije.</s><s>Predstave ljudi su osnovne predstave na stećcima istočne Bosne.</s><s>Čovjek na konju je nezaobilazni motiv i predstavlja konjanički portret pokopane ličnosti.</s><s>Pojavljuje se i konjanik koji uzdama vodi konja.</s><s>Prikazan je sa viteškim atributima (koplje, mač, štit), sa lovačkom kapom ili šljemom, statično ili u galopu i konjanik sa sokolom.</s><s>Sve su to predstave svetog ratnika.</s>

<s>Kolo 
Većina istraživača smatra da se na stećcima radi o posmrtnim kolima.</s><s>Uz kolo javlja se i jelen, u hrišćanstvu poznat kao simbol duše, u paganskom običaju je prenosnik duše.</s>

<s>Lov 
Postoje tri vrste lova: lov na jelena kao dominantan (92%), lov na vepra i lov na medvjeda.</s><s>Lovci su prikazani kao pješaci ili na konjima, broj lovaca je od 1 – 4.
Nema ni jednog slučaja da je jelen ubijen.</s><s>U mnogim slučajevima u lovu učestvuje i pas, i soko.</s><s>Lovac pretežno koristi koplje, ponekad i mač ili luk i strijelu.</s><s>Na glavi mu je šljem, ponekad i čelenka na šljemu.</s><s>Istraživači scene lova tumače kao ilustraciju života i zabave feudalaca ili im pridaju religijski karakter.</s>

<s>Turniri 
U ove predstave spadaju scene međusobne borbe na konjima (turniri u užem smislu riječi), borbe pješaka i borbe sa više učesnika, sa oružjem, šljemom i štitom.</s><s>Često se u scenama vide i žene, zbog koje se možda borba i vodi.</s><s>Turniri na stećcima su u najvećoj mjeri odraz omiljenih navika i običaja feudalaca i drugih imućnijih i uglednih stanovnika toga vremena.</s><s>Na stećcima istočne Bosne nema scena, razigranosti i mašte.</s><s>Na spomenicima vlada mir, kao odraz stoljetne tišine beskrajnih šuma.</s>

<s>Ukrasi na stećcima 
Ukrase na stećcima čine: bordure, arhitektonski motivi, prikazi oružja, biljni motivi, heraldički motivi.</s>

<s>Bordure</s>

<s>Bordure su vrpce različitog sastava i izgleda:tordirano uže, niz paralelica (uspravnih ili kosih, jednake dužine), talasasta linija, niz rozetica, niz ljiljana, povijena lozica, vitica sa lišćem</s>

<s>Arhitektonski motivi 
Na 16 stećaka, je prikaz grada sa kulama.</s><s>Na području južne Hercegovine i Crne Gore, javljaju se sarkofazi velikih dimenzija sa motivima arkadnih stupova, što predstavlja imitaciju zgrade na grobu pokojnika.</s><s>Stilizacija stupova, lukovi i kružni ukrasi podsjećaju na djela romaničke i gotičke kulture, čiji uticaj je dolazio iz Dalmacije.</s><s>Na stećcima istočne Bosne pojavljuju se drvene grede i krov od šindre.</s>

<s>Biljni motivi 
Biljni motivi, prvenstveno i uspravno rastinje sa lišćem i cvijećem, preovlađuju na stećcima istočne Bosne i zapadne Srbije, tamo gdje šuma okružuje čovjeka i stalna je inspiracija brojnim klesarima.</s><s>Predstavljeni su sa:
 vertikalno stablo (simbol vječnog života), od kojeg se koso-gore, na obe strane odvaja nekoliko grana, ponekad sa listovima, plodovima i cvjetovima,
 duge vitice sa grozdovima, (grozd je poznati prahistorijski i srednjovjekovni motiv, i uz lozu i spiralu je kršćanski motiv)
 Ljiljan je kao likovni motiv u Evropu došao je iz grčke i rimske kulture, kod nas preko ugarskog dvora kao heraldički motiv.</s><s>Otuda njegova pojava na grbovima srpskih i bosanskih feudalaca, pa i na stećcima.</s><s>Smatra se kršćanskim simbolom smrti i uskrsnuća.</s><s>Prikazan je kao trolisna biljka gdje se srednji list peroliko završava a druga dva spiralno povijaju.</s>

<s>.</s>

<s>Simboli 
Ustanovljeni su na preko 6000 primjeraka.</s><s>Većina simbola vuče svoje porijeklo iz paganskih vremena, uz uticaj kršćanstva u romaničkoj i gotičkoj umjetnisti prenesenoj iz jadranskog primorja.</s><s>I sami simboli se mogu podijeliti u nekoliko tematskih cjelina.</s>

<s>Rozeta, zajedno sa zvijezdom, najbrojniji je motiv stećaka.</s><s>Uglavnom djeluju i imaju značenje dekoracije.</s><s>Rozeta ima zaobljene a zvijezda šiljaste latice.</s>

<s>Krst se pojavljuje na 438 stećaka kao glavni element ukrasa, a postoji gotovo 200 stećaka na kojima je sporedni element ukrasa.</s><s>Primijenjen je u tri osnovna tipa: grčki, latinski i Andrejin krst, sa velikim brojem kombinacija: jednostavni ravnomjerni krakovi, zašiljeni ili zaobljeni, završeni kružnicama na sva četiri ili samo tri kraja, zatvoreni u krug ili kvadrat, dopunjeni ukrasima u uglovima i pretvoreni samo u skelet ornamenta.</s><s>Postoje i krstovi sa proširenim krakovima u malteškoj i gotičkoj varijanti, otkrivajući primorsko porijeklo.</s><s>Trojni prikaz je poznat kao jerusalimski tip.</s><s>Neki su sa razvijenim gornjim krakom (arapska varijanta).</s>

<s>Tau-krst je reljefni motiv bez gornjeg kraka (latinično veliko slovo T).</s><s>Korišten je u počecima kršćanstva i naziva se krst sv. Tome.</s>

<s>Polumjesec je astralni simbol, predstavljen kao četvrtina ili još manji dio kruga, sa vršcima različito okrenutim, ponekad sa kružićima ili rozetama na krajevima.</s><s>Tumači se različito: kao lađa svjetlosti koja nebom prevozi pravedne duše, kao simbol viteštva i znak grba, kao simbol smrti i ponovnog rađanja ili samo ukrasni element.</s><s>Solarno-lunarni simboli imali su religiozni karakter na stećcima i formirali su se pod zajedničkim uticajima starih slavenskih vjerovanja i hrišćanskih religioznih shvatanja, te da u njima nema ništa jeretičko.</s><s>Njihova je veza sa znakom krsta nedvojbena, te se mogu pretpostaviti kao znaci za koje se vjerovalo da imaju istu simboličnu vrijednost.</s>

<s>Spirala ili lozica sa trolisnim umecima je umjetnička stilizacija loze kao izdanka ili dijela biljke (u nekim kulturama simbol boga Dionisa).</s><s>Najrasprostranjenija je na hercegovačkim stećcima.</s><s>Poznata je kao simbol smrti i uskrsnuća.</s>

<s>Svastika je poznati prehistorijski simbol u značenju donosica sreće i čuvara od zla, ili prastari simbol vječnog života.</s>

<s>Geometrijski simboli (krug, polukrug, trougao, kvadrat) imaju prvenstveno dekorativni karakter.</s>

<s>Među simbolima ima i onih koji simbolizuju zanimanje ili društveni status: cipele ili kalup (obućar), nakovanj sa čekićem (kovač), štap ili čaša ili knjiga (sveštenik), motika ili srp ili plug (zemljoradnik), vreteno, ključ, pehar, tronožni stočić...</s><s>Sjekirica simbolizuje ratnika vičnog tom oružju.</s>

<s>Literatura 
 Šefik Bešlagić: SREDNJOVJEKOVNI NADGROBNI SPOMENICI — STEĆCI
 Emina Zečević: O pojmu stećak -Glasnik srpskog arheološkog društva, Beograd, 2001
 Hrvatska enciklopedija leksikografski zavod Miroslav Krleža</s>

<s>Reference</s>

<s>S</s>

