Stećci u Zavali
<s>Stećci u Zavali nalaze se na Arheološkom području Crkvina u Zavali, naselje Zavala, Bosna i Hercegovina.</s><s>Arheološko područje je proglašeno za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Selo Zavala spominje se u istorijskim dokumentima tek 1372, 1436, i zajedno sa Vjetrenicom 1461. godine.</s>

<s>Lokacija 
Zavala se nalazi na jugozapadnom dijelu Popova polja.</s><s>Tu je približni geografski centar Popova, smješten na najpogodnijem prirodnom putu koji spaja unutrašnjost Huma sa Primorjem.</s><s>Obiluje, za razliku od drugih mjesta u Popovu,  živom pitkom vodom.</s>

<s>Lokalitet, koji se u literaturi pojavljuje pod raznim imenima “Petkovica”, “Crkvina”, “Crkvine” i “Crkvište”, nalazi se u glavnom dijelu Zavale, u naselju Vali, između brda Ostroga i Klisure.</s><s>"Crkvina" je smještena na dvjema manjim glavicama usred sela.</s><s>Lokalitet je prepolovljen gradnjom ceste u austrougarsko doba, tako da je smješten na raskrsnici puteva za Ravno, Trebinje i obližnji manastir.</s><s>Zavala je udaljena od Jadranske obale 13 km lako prohodnim usjekom (Valom).</s>

<s>Istorija 
Zavala se nalazila u srednjovjekovnoj župi Popovo koja se spominje u Ljetopisu popa Dukljanina i  u darovnici kneza Miroslava, brata Stefana Nemanje, izdatoj crkvi svetog Petra u Limu s kraja XII vijeka.</s><s>U kasnom srednjem vijeku župom Popovo naizmjenično su gospodarili Nikolići i Sankovići, kada je definitivno uzima pod svoju vlast Sandalj Hranić Kosača.</s><s>Kosače su župom vladale sve do pada pod osmansku vlast..</s><s>U prvoj polovini XV vijeka na brdima iznad Zavale, na lokalitetu Klisura Kosače su podigle grad, koji se u istorijskom izvoru iz 1444. godine javlja pod imenom Popovski grad.</s><s>To je ujedno bila jedina srednjovjekovna tvrđava na području Popova.</s>

<s>Opis 
Nekropola stećaka smještena je na dvjema manjim glavicama, podijeljenim gradnjom pomenute ceste za austrougarske vladavine.</s><s>Tada je stradalo više spomenika.</s><s>Dio ih je ugrađen u cestu, a dio je upotrijebljen za branike pored ceste.</s>

<s>Ukupno je na njoj evidentirano 27 stećaka.</s><s>Od toga je 9 sanduka i 18 ploča.</s><s>Na južnoj glavici, tj. Crkvini, evidentiran je 21, a na sjevernoj 6 stećaka.</s><s>Nekada je ovdje bilo više spomenika jer su na nekropoli bili razasuti fragmenti stećaka, a vidljivo je da su mnogi od njih i pomjerani.</s><s>Većina ih je orijetisana sjeverozapad-jugoistok, dok ostali, oko istočnih zidova obje crkve, ukoliko nisu pomjerani, leže u pravcu sjever-jug.</s><s>Stećci su dobro obrađeni sa 5 strana, dok im je donja strana, što se danas dobro vidi kod pomjerenih komada, ostala samo grubo odlomljena.</s>

<s>Jedan sanduk, dim: 2,35x1,5x0,4 m, je ukrašen.</s><s>Na vodoravnoj strani ima borduru od kosih paralelnih crtica, unutar koje je pravougaoni štit sa mačem ispod njega.</s>

<s>Na padini sjeverno od puta za Slano, evidentirano je krajem pedesetih godina XX vijeka 6 stećaka.</s><s>Uvidom na lokalitetu, početkom XXI vijeka, konstatirano je da je taj dio nekropole tokom vremena devastiran.</s>

<s>Reference</s>

<s>Nekropole stećaka
Nacionalni spomenici u Ravnom
Hum</s>

