Borač na Prači
<s>Stari grad Borač nalazi se na teritoriji opštine Rogatica, Bosna i Hercegovina.</s><s>Ulazi u red najvećih utvrđenih gradova na prostoru srednjovjekovne bosanske države i njegovi bedemi spadaju među najsnažnije u bosanskohercegovačkoj srednjovjekovnoj tvrđavskoj arhitekturi.</s><s>Bio je političko središte vlasteoske porodice Pavlovića.</s>

<s>Njegovi ostatci nalaze se na geografskim koordinatama: 43˚45'N 18˚57'E, na teško pristupačnom terenu iznad lijeve obale Prače, nedaleko od željezničke stanice Mesići.</s>

<s>Historija 
Spominje se u povelji ugarskog kralja Bele IV iz 1244. godine.</s><s>Bio je centar posjeda i stolni grad feudalne porodice Radenović-Pavlović, te su iz tog razloga tri kule Borača na njihovim pečatima.</s><s>Kada je Pavle Radenović ubijen 1415. godine kao žrtva zavjere, a nakon toga izgubio glavu i njegov sin Petar, mlađi sin Radoslav, da bi se spasio u borbi sa Sandaljem Hranićem, uzeo je turski protektorat.</s><s>Tada je, vjerovatno, ustupio Turcima svoje gradove Hodidjed i Vrhbosnu.</s><s>Bio je stalna rezidencija, omiljeno boravište Pavlovića, gdje su živjeli, vršili svoju vlast, izdavali povelje, primali strane diplomate i obavljali druge poslove.</s><s>U Borač su dolazili dubrovački slikari, kovači i druge zanatlije.</s><s>Vojvoda Radoslav Pavlović imao je kuću u Dubrovniku i bio je počasni dubrovački građanin.</s><s>Knezovi Pavlovići - Radenovići držeći pod svojom vlašću dobar dio karavanskog puta koji je Dubrovnik vezivao s balkanskim zaleđem, stekli su veliko bogatstvo od carina i trgovine.</s>

<s>Nakon pada srednjovjekovne Bosne 1463. godine, Borač je spaljen i srušen do temelja.</s><s>Podgrađe je jedno vrijeme postojalo kao središte nahije Borač, međutim od 1485. godine je napušteno i palo u zaborav.</s>

<s>Opis 
Borač je sagrađen sa obje strane rijeke Prače koja tu pravi dvostruku krivinu u dužini od 700 metara.</s><s>Podijeljen je sedlima u tri dijela, po etapama razvoja.</s><s>Tvrđavski kompleks je površine preko 25 000 m².</s>

<s>Dolovska Gradina je udaljena preko 500 m zračne linije, nad sjevernom krivinom, na desnoj strani Prače,.</s><s>To je utvrđenje nad mostom preko Prače, zaštićenim sa obje strane jakim okruglim dvospratnim kulama čija je debljina zidova kod temelja oko 1,1 m, a visina do 9 m. Materijal upotrijebljen za gradnju je krečnjak.</s><s>Debljina zidova se kreće od 0,7 do 3,3 m, a najčešće je 1,1-1,4 m</s>

<s>Velika gradina na Velikoj Stijeni, najstariji dio grada, nastao je prije upotrebe vatrenog oružja.</s><s>U središtu utvrde postavljen je dvor sa jakom okruglom i velikom četvrtastom kulom na više spratova, veličine u osnovi 10 x 8 m i ostacima niza objekata.</s><s>Utvrda je zaštićena sa istoka velikim zidom debelim 3,3 m, a sa ostalih strana bedemima i strmim stijenama nakićenim stražarnicama i osmatračnicama.</s><s>Obor, veličine 25 x 5-8, zaštićen je kulom, u temeljima trouglaste osnove, postavljenom nad rasjelinom 8 m širine sa visećim mostom.</s><s>Na jugoistočnoj strani oborskog zida bio je niži obor.</s>

<s>Mala Gradina, bio je utvrđenje sa tri kule postavljene po zidu koji je tekao sa istoka na zapad i branio prilaz sa sjevera.</s><s>Čeoni zid sa kapijom, dug 70, a širok 1,1 m spuštao se prema sjeveru i branio prilaz s istoka.</s><s>Grad je sa strane bio zaštićen jarkom širokim I dubokim 3 m..</s><s>Borač je najveći feudalni utvrđeni grad čija površina obuhvaćena zidinama iznosi preko 25.000 m2.</s><s>Zaravan je bila popunjena zgradama od drveta.</s><s>Inače kompletan kompleks tvrđave bio je dobrim dijelom od drvene građe, a uspijevao se braniti odbranom samo prilazne istočne strane.</s>

<s>Podgrađe  
S razvojem moći Pavlovića, a zahvaljujući svom strateškom položaju na raskršću puta od Dubrovnika prema Srebrenici i Zvorniku i puteva od doline Lima prema Vrhbosni, s vremenom se ispod utvrđenja razvija i podgrađe, u izvorima prvi put spomenuto 1417. godine.</s><s>To podgrađe se naziva subBorač, sotoBorač, a najčešće Podborač (Subboracz, Sottoboraz).</s><s>U njemu je podignuta carina Pavlovića, razvija se dubrovačka kolonija (najutjecajniji pripadnik je bio Vlahuša Latinica).</s><s>Od domaćih ljudi iz Podborača u izvorima su zabilježeni Dabiživ Vuković (gradski knez) te Radič Dobrić i Miljan (trgovci).</s><s>U neposrednoj blizini Borča je i lijepa nekropola stećaka</s>

<s>Pečat Pavlovića 
Porodica Pavlović, ostavila je za sobom šest porodičnih pečata i svi oni kao osnovnu heraldičku sliku imaju kulu, odnosno utvrđen grad.</s><s>Najstariji prikaz je sa pečata iz 1397. gde je prikazan grad sa jednom i sa tri kule.</s><s>Utvrđeni grad sa pečata Pavlovića vjerovatno je izrađen po uzoru na dubrovačke pečate.</s><s>Njihov pečat na kojem je bio oslikan grad s tri kule i danas se čuva u dubrovačkom arhivu.</s><s>Grad Rogatica je ranije koristila  izgled njihovog grba kao zaštitini znak</s>

<s>Literatura 
 Hamdija Kreševljaković, "Naše starine" I, Sarajevo, 1953, 7-45 -Stari bosanski gradovi, 
 Desanka Kovačević Kojić, Sarajevo, 1978 -Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjske veze 
 Grad Borač
Tvrđave u Bosni i Hercegovini
Rogatica
Pavlovići</s>

