Pećina Orlovača
<s>Pećina Orlovača, poznata i kao Savina pećina, nalazi se na brdu Orlovača, zaseok Sinjevo u naselju Sumbulovac, opština Pale, Bosna i Hercegovina.</s><s>Pećina je odavno poznata u biospeleološkoj literaturi.</s><s>Viktor Afelbek, kustos Entomološkog odjeljenja Zemaljskog muzeja u Sarajevu, još je početkom dvadesetog vijeka u uskom početnom kanalu pronašao pećinskog insekta, kojem je odredio vrstu poznati koleopterolog Edmund Rajter 1913. godine i dao mu naziv Charonites zoppai orlovacensis.</s>

<s>Speleologija 
Podzemni kanali pećine kakvu sada poznajemo otkriveni su 1975. godine.</s><s>Na poziv Save Minića (po kome je pećina jedno vrijeme nosila ime), speleolozi SD “Zelena Brda” iz Trebinja, braća Miroslav i Božidar Kurtović i Smučarsko – planinarskog društva “Jahorina”, Momčilo Piljević i Muhamed Hadžiabdić, propuzali su kroz 206 metara dugačak uzak kanal koji se sada naziva “Ulaz prvih istraživača”.</s><s>Na kraju tog kanala bio je uski otvor koji su proširili i tako bili prvi posjetioci unutrašnjih dijelova pećine.</s><s>To je istovremeno značilo i da su pećinski ukrasi i svi paleontološki nalazi bili u potpunosti očuvani.</s>

<s>Odmah po otkrivanju glavnog hodnika javila se ideja o turističkom uređenju pećine Orlovače.</s><s>Brigu oko uređenja vodilo je Speleološko društvo „Bosansko-hercegovački krš“ iz Sarajeva, a prvi projekat turističkog uređenja napravio je 1987. godine Radenko Lazarević.</s><s>Prije toga izvedena su paleontološka i speleobiološka istraživanja (Boris Sket iz Ljubljane).</s><s>Do 1992. godine izgrađeno je 220 m turističke staze pri čemu se vodilo računa da pećinski ukrasi budu sačuvani u najvećoj mjeri kao i da aktivne forme u povremeno plavljenim bigrenim kadama bude obezbijeđene.</s><s>Napravljena je i prijemna kuća i dovedena električna struja.</s><s>Rat je prekinuo dalji turistički razvoj.</s>

<s>U organizaciji Filozofskog fakulteta iz Istočnog Sarajeva nastavljeni su radovi na uređenju pećine.</s><s>Izgrađen je novi pristupni put i stepenište uz sipar do ukaza u pećinu, postavljena rasvjeta i produžena turistička staza u dužini od 560 m. Ulaz u pećinu Orlovaču nalazi se na 948 metara apsolutne visine u vertikalnoj strani istoimenog brda.</s><s>Pećina se speleomorfološki sastoji od tri nivoa, od kojih je najinteresantniji “Glavni kanal”, dug oko 1.000 metara, bogato ukrašen pećinskim nakitom.</s><s>Ovo je zasada i jedini dio pećine koji je dostupan za turističke posjete u dužini od 560 metara.</s><s>Prema posljednjem projektu uređenja pećine , kanali i dvorane kroz koje prolazi turistička staza dobile su imena “Ulazna dvorana”, “Zmajeva jazbina”, “Krokodilski hodnik”, “Dvorana svodova”, “Dvorana slonovo oko”, “Prolaz svetionika”, “Termopilski prolaz”, “Tajnovita dvorana”, “Romanija” i “Galerija” (“Dvorana Romanija”).</s>

<s>Pećina je za turiste otvorena ponovo 2002. godine.</s><s>U 2010. godini ušla je u program razvoja rurarlnog turizma u okviru projekta koji podržava „Razvoj agroturizma u planinskim područjima BiH“ (nosilac regija Piemonte, Italija).</s>

<s>Geologija 
Pećina je nastala u srednjetrijaskim krečnjacima i to na rubu grebena brda Orlovača ispod kojeg su starije verfenske naslage predstavljene pješčarima, pjeskovitim škriljcima i laporima.</s><s>Na obodu brda se pored pećine Orlovače u nizu nalazi nekoliko manjih pećina (Žohara, Vasina i Okrugla pećina), a na kontaktu krečnjaka i verfenskih naslaga nekoliko vrela od kojih je najveće vrelo rijeke Sinjeve.</s><s>Njen tok se može pratiti i unutar pećine u zadnjim dijelovima glavnog kanala.</s><s>Za formiranje pećine presudan je bio sistem pukotina po dva osnovna pravca NNWSSE i N-S.</s><s>Duž tih pukotina dolazilo je do proticanja vode čija se eroziona baza spuštala sve niže, a više položeni hodnici su postajali suhi.</s><s>U nima je tad nastupila faza korozivnog djelovanja vode i trošenja stijena.</s><s>Rezultat korozije u glavnom kanalu je pećinska ilovača, a velika količina kamenih blokova i kamene drobine (posebno izražena u pojedinim dijelovima pećine) produkt su korozije i mehaničkog djelovanja.</s>

<s>Pored toga, kroz pukotine na stropu, u glavni kanal prolaze duž pukotina s površine atmosferske vode bogate ugljičnim dioksidom koje otapaju krečnjak, da bi ga u podzemnim prostorima istaložile u obliku različitih sigastih formi.</s><s>Mirko Malez koji je 1986. godine izveo iskopavanja kvarstarnih naslaga i istražio kronostratigrafske odnose je na osnovu pećinskih sedimenata zaključio da je formiranje pećine Orlovače započelo tokom gornjeg i srednjeg pleistocena, budući da je u gornjem pleistocenu pećina već sadržavala crvenosmeđu ilovaču na više mjesta u kojoj su nađeni skeletni ostaci pećinskog medvjeda, crvenog alpskog vuka i kozoroga kao tipičnih predstavnika gornjopleistocenih sisavaca.</s>

<s>Morfologija 
Podzemni sistem kanala pećine Orlovače rasprostire se na četiri međusobno povezana nivoa.</s><s>Najniži je nivo spomenuti aktivni odzemni tok rijeke Sinjeve...</s><s>Nešto više je postavljen ulazni hodnik, povremeno aktivan za vrijeme velikih voda.</s><s>Zbog toga a i zbog veoma malih dimenzija (teška prohodnost) nema tragova ni boravka čovjeka, ni paleontoloških ostataka.</s><s>Nešto viši nivo zauzima glavni kanal prostran, dobro prohodan i veoma bogat pećinskim ukrasima.</s><s>U njegovom početnom dijelu nađeni su brojni paleontološki nalazi.</s><s>Najviši nivo pećine je dug svega 14 metara, sastoji se od tri manje prostorije i spaja se sa glavnim hodnikom.</s>

<s>U njemu su, cijelom dužinom, nađeni brlozi pećinskih medvjeda.</s><s>Ukupna dužina do sada istraženih kanala je oko 2.500 m, ali postoje perspektive za nastavak istraživanja.</s>

<s>Vrijednost pećine Orlovače je u iznimnom bogatstvu i jedinstvenoj očuvanosti pećinskih ukrasa i bogatom paleontološkom materijalu.</s><s>Sigaste tvorevine zastupljene su različitim formama stalagmita i stalagmitskih kristaličnih ploča čije debljine idu od tanke kore do debljina od preko pola metra.</s><s>Stalagmiti su formirani na raznim podlogama, ponekad i na ilovači,
različitih debljina i visina.</s><s>Boje su im najčešćebijele ili u raznim tonovima crvene zbog otopljenih oksida željeza.</s><s>Ponekad su stalagmiti spojeni sa stalagmitima na stropu pa formiraju kolonade stupova.</s><s>Stalaktiti su također zastupljeni različitim formama, ponekad pojedinačno, ponekad razvojem u grupi praveći zavjese.</s><s>Postoji i nekoliko pojava heliktita, ali manjih dimenzija, što znači da strujanje vjetra u pećini nije bilo izraženo.</s><s>Zabilježene su i pojave „pećinskog mlijeka“ i pizolita „pećinskih bisera“.</s>

<s>Arheologija 
O paleontoloških nalaza najbrojnije su kosti pećinskog medvjeda (Ursus spelaeus) nađene na više mjesta u glavnom pećinskom kanalu i u najvišem kanalu, gdje su bili i njihovi brlozi.</s><s>U tom dijelu kosti su bile prevučene samo tankom sigastom korom, dok su u glavnom kanalu kosti uložene u smeđecrvenkastu ilovaču.</s><s>Osim po brojnosti kostiju pećinskog medvjeda, Orlovača je značajna i po tzv „medvjeđim gnijezdima“, tj. mjestima gdje su medvjedi boravili, posebno gravidne ženke kroz duži vremenski period ili u toku zimskog mirovanja.</s><s>Oblik „gnijezda“ je tanjurasto udubljenje promjera 2-3 metra, najčešće formirano u pećinskoj ilovači.</s><s>Uz „pećinska gnijezda“ gotovo uvijek se mogu naći i tzv „medvjeđa brušenja“.</s><s>To su uglačane površine bočnih stijena ili kamenih blokova nastale češanjem pećinskih medvjeda uglavnom radi brojnih parazita koji su živjeli u njihovim krznima.</s><s>U krzna su također dospjele i brojne čestice različitih minerala kao posljedica valjanja medvjeda u pećinskoj ilovači.</s><s>Upravo su te čestice polirale stijene.</s><s>Pored brojnih nalaza pećinskog medvjeda nađeni su još samo pojedinačni nalazi crvenog alpskog vuka i kozoroga iz vremena pleistocena, te veći broj fragmenata svinje i goveda koji možda pripadaju i domesticiranim životinjama.</s>

<s>Zaštićeno područje 
Pećina Orlovača je proglašena za zaštićeno podruje, slijedećih karakteristika:
 zaštićeno je područje od: 2011. godine
 kategorija: III - zaštićeni spomenik
 režim zažtite: II stepen
 površina: 27,01 ha
 upravljač: Opština Pale
 mjesto: zaselak Donje Sinjevo, selo Sumbulovac, opština Pale</s>

<s>Literatura 
 Jasminko Mulaomerović, Ivo Lučić, dr. Jasmina Osmanković –Sarajevo, 2008 -KRŠ I PEĆINE BOSNE I HERCEGOVINE</s>

<s>Reference</s>

<s>Pale
Pećine u Bosni i Hercegovini
Spomenici prirode u Bosni i Hercegovini</s>

