Crkvina u Zavali
<s>Arheološko područje Crkvina u Zavali nalazi se u selu Zavala, općina Ravno, Bosna i Hercegovina.</s><s>Proglašeno je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s><s>Arheolozi Zemaljskog muzeja koje je vodio Marko Vego i Zavičajnog muzeja iz Trebinja izvršili su 1957. godine arheološka ispitivanja na lokalitetu Crkvina.</s><s>Eksponati sa lokaliteta se nalaze u Muzeju Hercegovine u Trebinju.</s><s>Uz to izvršena je konzervacija ostataka obje crkve.</s>

<s>Lokacija  
Lokalitet, koji se u literaturi pojavljuje pod raznim imenima: “Petkovica”, “Crkvina”, “Crkvine” i “Crkvište”, nalazi se u glavnom dijelu Zavale, u naselju Vali, između brda Ostroga i Klisure. “Crkvina” je smještena na dvjema manjim glavicama usred sela.</s><s>Lokalitet je prepolovljen gradnjom ceste u austrougarsko doba, tako da je smješten na raskrsnici puteva za Ravno, Trebinje i obližnji manastir.</s>

<s>Opis 
Na lokalitetu Crkvina nalaze se arheološki ostaci nekoliko kulturnih dobara.</s>

<s>Crkva svetog Petra spominje se  u “Dubrovačkoj hronici” iz 1525. godine.</s><s>Tu se navodi da je crkva bila katolička i rađena je u predromaničkom stilu.</s><s>Bila je to jednobrodna građevina s četvrtastom apsidom, dimenzija 13,60 x 6,20.</s><s>Arheološkim istraživanjima 1957. godine otkriveni su kameni pluteji s motivima euharistije s prikazom ptica koje piju vodu iz kaleža.</s><s>Nalaze se u Muzeju Hercegovine u Trebinju.</s>

<s>Crkva svetog Petra, već dugo plijeni pažnju naučne javnosti u pokušaju da dokažu pripadnost crkve katoličkoj ili pravoslavnoj religiji.</s><s>Iako je u literaturi kao sakralni objekt 12. vijeka predstavljena već 1959. god. (rezultati istraživanja Marka Vege iz 1957. god.) atraktivnost tadašnjih nalaza na prvom mjestu impresivni reljefi oltarske ograde, ali i brojne dileme i nedorečenosti tadašnjih istraživanja, razlog su što se Općina Ravno, prije poteza rekonstrukcije ove crkve, odlučila ponovo arheološki istražiti ovaj kompleks.</s><s>Opravdanost takvog poteza pokazao se već s prvim aktivnostima Arheološkog tima Studija za Arheologiju Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Mostaru na čelu sa Snježanom Vasilj.</s><s>Rezultat je niz grobnica i ukopa koji do sada nisu registrirani.</s>

<s>Zidovi neke stare zgrade pripadaju samostanskoj zgradi.</s>

<s>Crkva svete Petke ima pravougaonu lađu i polukružnu apsidu.</s><s>Vanjske dimenzije crkve su 8,6x5,9 m. Ispod podnice je nađen pregradni zid koji je pripadao nekoj starijoj građevini.</s><s>Od njega prema apsidi bilo je mnogo grobova.</s><s>Crkva je sagrađena poslije 1750. godine kada su pravoslavni kaluđeri postali vlasnici čitavog imanja što ga je prethodno uživala crkva sv. Petra.</s><s>U presudi osmanlijskih vlasti iz 1867. godine, na osnovu starih potvrda, navedeno je da je Petkovica vlasništvo pravoslavnog manastira u Zavali.</s><s>Nekropola stećaka ima ukupno evidentiranih 27 stećaka.</s><s>Od toga je 9 sanduka i 18 ploča.</s><s>Jedan sanduk, ukrašen je bordurom od kosih paralelnih crtica, unutar koje je pravougaoni štit sa mačem ispod njega.</s>

<s>Ostala dobra 
Velja gradina, s ostacima suhozida iz bronzanog ili željeznog doba smještena iznad sela Zavala u pravcu Golubinca.</s>

<s>U blizini je i pećina Orlovica, sa nalazima keramike iz bronzanog doba.</s>

<s>Zapadno od lokaliteta Crkvina, oko 250-300 m, nalazi se lokalitet Miholje čije ime dolazi od predanja o postojanju crkve sv. Mihajla, možda i starije od crkve sv. Petra.</s><s>Sada je tu malo pravoslavno groblje, a od kamena, prema tradiciji u mjestu, sa crkve na Miholju građena je Kadijevića kula u Zavali, porodice poznate iz 17. i 18. vijeku.</s>

<s>Poviše sela su ostaci srednjovjekovne tvrđave “Klisura”.</s>

<s>Ispod Klisure je pećina Vjetrenica.</s>

<s>Na ulazu u Vjetrenicu su uklesani motivi sa stećaka.</s><s>Pravoslavni manastir svetog Vavedenja, koji se prvi put spominje u historijskim dokumentima 1514. godine, nalazi se na padini ispod obližnjeg brda Ostroga, na udaljenosti od oko 400 m od Crkvine.</s>

<s>Literatura</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi</s>

<s>Nacionalni spomenici u Ravnom
Zavala
Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska‎
Z</s>

