Gornji horizonti
<s>Gornji horizonti predstavljaju hidroenergetski megaprojekat kompleksnih i velikih zahvata u slivu rijeke Trebišnjice, Bosna i Hercegovina, na području istočne Hercegovine.</s><s>Sistem se sastoji od sedam hidroelektrana, šest akumulacijskih bazena, te kanala i tunela kojima se sakuplja voda slivnog područja rijeke Trebišnjice u energetske svrhe.</s><s>Realizacija projekta je u toku (početak XXI vijeka).</s>

<s>Osnovna koncepcija korišćenja voda na širem prostoru sliva rijeke Trebišnjice usvojena je vodoprivrednom osnovom iz 1958. godine, a inovirana 1967. i 1976. godine.</s><s>Pored hidroenergetskog korišćenja vode, omogućava se i navodnjavanje oko 240 km2 obradivih površina.</s>

<s>Donji horizonti 
Hidrosistem Trebišnjice je građen etapno.</s><s>U etapi Donji Horizonti izgrađeno je i pušteno u pogon nekoliko objekata.</s><s>Brana Gorica na Trebišnjici je prva izgrađena 1965. i stvoreno je Trebinjsko jezero.</s><s>Predstavlja glavno čvorište raspodjele voda u okviru sistema Trebišnjice.</s><s>Na tom čvorištu se voda usmjerava u dva pravca: (a) preko zahvatne građevine prema HE Dubrovnik; (b) preko HE Trebinje II i nizvodnog prirodnog pravca toka, prema Trebinju i dalje, kanalom kroz Popovo polje, prema HE Čapljina.</s><s>To usmjeravanje protoka u jednom ili drugom pravcu je važan element upravljanja, koje zavisi od optimizacije sistema, kao i od već definisanih obaveza o načinu eksploatacije sistema.</s>

<s>HE Dubrovnik je instalisane snage 108 MW, sa dovodnim tunelom.</s><s>Tunel je armirano betonski cjevovod, dužine 16,57 km, prečnika je 6 m, i najvećim dijelom se nalazi na teritorije Republike Srpske.</s><s>Samo 0,82 km tunela, vodostan i podzemna mašinska zgrada nalaze se na teritoriji Republike Hrvatske.</s><s>Jedan vid ekološke zaštite obezbjeđen je posebnom usmjeravajućom građevinom u vidu valobrana u moru, kojom je obezbjeđeno da hladna voda koja dospijeva u more iz HE Dubrovnik, odlazi prema pučini, da ne bi termički ugrožavala - hladila plaže na tom dijelu obale Plata.</s><s>Slijedila je izgradnja veliko razvodnog postrojenja 220 kV kojim je sistem inkorporiran u elektroenergetski sistem SFRJ i Evrope.</s>

<s>Brana Grančarevo je betonska i lučna, dvostruke zakrivljenosti sa perimetralnom fugom, građevinske visine 123 m i dužine po kruni brane 439 m. Njenom izgradnjom nastalo je Bilećko jezero, ukupne zapremine 1.280×106 m3 kao ključni objekat sistema.</s>

<s>Hidroelektrana Trebinje I nastala je kao pribransko postrojenje brane Grančarevo, sa tri agregata.</s><s>Treći agregat u HE Trebinje I montiran je i pušten u pogon 1975.godine.</s><s>Instalisana snaga turbina je 2×54 MW + 1×63 MW.</s>

<s>Reverzibilna HE Čapljina sa dovodnim kanalom dugim 67,82 km, a od toga na teritoriji Republike Srpske se nalazi 41,716 km, a ostatak u Federaciji BiH.</s><s>Kanal je betonski i izgrađen je kroz Popovo polje.</s>

<s>Pribranska Hidroelektrana Trebinje II instalisane snage 8 MW, je uz branu Gorica i koristi vode Trebinjskog jezera.</s>

<s>Sistem hidroelektrana na Trebišnjici planiran je i realizovan kao jedinstven tehnološki sistem, a objekti sistema hidroelektrana na Trebišnjici sada pripadaju: Elektroprivredi Republike Srpske (ERS), Elektroprivredi Herceg -Bosne (EP HZ HB) i Hrvatskoj elektroprivredi (HEP).</s><s>Ta činjenica čini složenijim uslove upravljanja sistemom.</s>

<s>Gornji horizonti 
Ključni postulat ovog dijala projekta je akumuliranje dijela voda u periodu intenzivnih padavina u cilju stvaranja uslova za njeno višenamjensko korišćenje tokom čitave godine i ostvarivanje osnovnih pretpostavki:
 da se spriječi (ili svede na minimum) plavljenje Nevesinjskog, Dabarskog i Fatničkog polja,
 da se voda što duže zadrži na površini,
 da se omogući navodnjavanje navedenih kraških polja,
 da se omogući navodnjavanje Dubrava i Bilećkog polja u vegetacionom periodu,
 da se riješi problem vodosnabdijevanja ovog dijela Hercegovine,
 da se dio ovih voda iskoristi energetski na elektranama Gornjih horizonata, ali i na nizvodnim elektranama koje su već u pogonu,
 da se povećaju minimalni protoci rijeke Bregave kroz Stolac,
 da se kroz Bilećko polje formira stalni vodni tok.</s>

<s>To je dalo podstreka za dalja i detaljnija istraživanja kojima je utvrđeno da sve ove vode pripadaju slivovima Trebišnjice i Neretve (Buna, Bunica i Bregava) i da je moguće vode rijeke Trebišnjice povećati prevođenjem voda koje dreniraju u pravcu sliva Neretve.</s><s>Utvrđeno je da vode Nevesinjskog polja otiču u pravcu Bune i Bunice, a preko njih u rijeku Neretvu.</s><s>Vode Fatničkog polja jednim dijelom otiču ponorima u pravcu Bregave, dok veći dio otiče u pravcu vrela Trebišnjice.</s><s>Vode Gatačkog i Cerničkog polja podzemno otiču u pravcu Trebišnjice i dijelom u Fatničko polje gdje ponovo poniru i pojavljuju se na vrelima Trebišnjice.</s><s>Vode Trebinjskog polja dreniraju u pravcu mora, a vode Popova polja prema moru i Neretvi.</s><s>Velike međusobne visinske razlike i relativno male udaljenosti između ovih kraških polja i mora i činjenica da se ova polja nalaze na 4 visinska horizonta omogućuju da se njihove vode iskoriste na nekoliko stepenica u energetske svrhe (hidroelektrane i u svrhu hidromelioracije najvećih dijelova polja Istočne Hercegovine).</s>

<s>Novom koncepcijom predviđena je izgradnja tri nove elektrane: HE „Nevesinje“, HE “Dabar” i HE „Bileća“.</s><s>Ova koncepcija predviđa i prevođenje dijela voda iz slivova Bune, Bunice (Zalomke) i Bregave u sliv Trebišnjice.</s>

<s>Podsistem HE Nevesinje 
Podsistem će imati nekoliko elemenata.</s>

<s>Predbrana “Nadanići” će se graditi kod naselja Nadanići opština Gacko, uzvodno od brane Rilja na cca.17 km, visine je cca.15 metara, sa kotom krune brane 973 mnm.</s><s>Izgradnjom predbrane Nadanići biće omogućeo skupljanje voda iz Gatačkog polja i dalji transfer do akumulacije Zalomka, izgradnjom pumpnih stanica, i ostale vodoprivredne infrastrukture.</s><s>To podrazumijeva da se i površinski kopovi u Gatačkom polju zaštite od silnih površinskih voda sa sjevernih padina Gatačkog polja, prevođenjem vode iz rijeke Mušnice u rijeku.</s>

<s>Brana Rilje u predjelu Kifina sela će formirati akumulaciju Zalomka čije će vode služiti za HE Nevesinje, instalisane snage 60 MW.</s>

<s>Dovodni tunel je dužine L=4.3 km, prečnika 4,60 m na cijeloj dužini do račve ispred mašinske zgrade.</s><s>Planirana je izgradnja vodostana.</s>

<s>Podsistem HE Dabar 
Osnovnih elemenata hidroenergetskog postrojenja HE „Dabar” biće nekoliko.</s><s>Brana „Pošćenje“ graditi će se na oko 3 km uzvodno od ponora Biograd u Nevesinjskom polju.</s><s>Maksimalna visina brane je 40 m, sa dužinom u kruni od 288 m. kojom se formira akumulacija Nevesinje.</s><s>Ovom branom će se vode Bune i Bunice prevesti u sliv Trebišnjice.</s><s>U brani je predviđen temeljni ispust sa namjenom kontrolisanog ispuštanja voda ka vrelu Bunice.</s>

<s>Dovodni tunel hidroelektrane sa vodostanom, imaće ukupnu dužinu 11.085 m sa prečnikom 4,60 m i debljinom obloge 30 cm.</s><s>Hidroelektrana Dabar imaće instalisanu snagu 160 MW.</s>

<s>Kanal kroz Dabarsko polje, dužine 6.746 m, služiti će za odvođenje voda iz HE „Dabar“ do tunela Dabarsko-Fatničko polje.</s><s>Ovaj kanal također će prihvatati vlastite vode koje izviru po rubu polja u određenom dijelu godine.</s><s>Na taj način se vrši odvodnjavanje polja.</s>

<s>Podsistem HE Bileća</s>

<s>Osnovnih elemenata hidroenergetskog postrojenja HE Bileća je nekoliko.</s>

<s>Tunel Dabarsko polje-Fatničko polje je izgrađen.</s><s>Njegova dužina je 3.222m, prečnik je 5 m. Obloga tunela je betonirana.</s>

<s>Kanal kroz Fatničko polje je u fazi izgradnje, sa kompezacionim bazenom.</s>

<s>Dovodni tunel od Fatničkog polja do hidroelektrane Bileća sa vodostanom je probijen, ali nije betonitan.</s>

<s>Hidroelektrana Bileća</s>

<s>Ekologija 
Realiziranje ovog, milijardu dolara vrijednog, hidroenergetskog projekta mogla bi proizvesti štetne ekološke, kulturološke i demografske posljedice na cijelom području bosanskohercegovačkog i hrvatskog juga.</s>

<s>Kad voda, koja je vijekovima tekla u sliv rijeke Neretve završi u Trebišnjici i u moru (prevođenje voda iz jednoga slivnog područja u drugi), čitav hidrosistem biće poremećen.</s><s>Ovakvi pristupi tzv. revalorizacije prirode za ovakve projekte dosad preziru njegove najvažnije, ključne prirodne vrijednosti krša u kojem se grade.</s><s>To će ostaviti nesagledive posljedice na prirodu i na čovjeka.</s>

<s>Rijeka Trebišnjica, nekada najveća rijeka ponornica u Europi, danas je betonirana u dužini od 65 kilometara, i nema dovoljno hidropetencijala.</s><s>Nasilno prevođenje dodatnih dvije milijarde kubika vode godišnje iz sliva rijeke Nereve, od plodne neretvanske doline moglo bi napraviti slanu pustinju.</s>

<s>Rijeka Bregava koja protiče kroz Stolac veći dio godine je bez vode, dok se mnoge poljoprivredne kulture više ne mogu uzgajati zbog slane vode koja prodire u Neretvu.</s>

<s>Danas se u Počitelju i Metkovićima lovi čisto morska riba, nema više slatkovodne ribe.</s><s>Poljoprivrednici iz doline Neretve se već žale da na sistemima za vodonatapanje izlazi slana voda.</s>

<s>Stanište velikog broja biljnog i životinjskog svijeta u Parku prirode Hutovo blato, moglo bi u potpunosti nestati.</s>

<s>Literatura 
 Zavod za vodoprivredu d.d.</s><s>Sarajevo -Broj ugovora 03-21-185-3/11 -Studija uticaja hidroenergetskog postrojenja Dabar na životnu sredinu – Integralni pristup uspostavi ciljne strukture
 Dr. Mijo Vranješ, Dr. Maja Prskalo, Mr. Tatjana Džeba, 2013 -HIDROLOGIJA I HIDROGEOLOGIJA SLIVA NERETVE I TREBIŠNJICE, OSVRT NA IZGRADNJU DIJELA HE SUSTAVA - GORNJI HORIZONTI
 Ivo Lučić -Ekonomska i ekohistorija -Časopis za gospodarsku povijest i povijest okoliša – Zagreb 2012 TREBIŠNJICA.</s><s>JUČER NAJVEĆA PONORNICA, DANAS TVORNICA STRUJE, SUTRA…?</s>

<s>Vanjske veze 
 Trebišnjica
 Kako su hidroelektrane uništile život u Bosni i Hercegovini</s>

<s>Gacko
Nevesinje
Berkovići
Bileća
Geografija Bosne i Hercegovine
Trebinje</s>

