Srednjebosanska kulturna grupa
<s>Srednjobosanska kulturna grupa je grupa bronzanog i željeznog doba na današnjoj teritoriji Bosne i Hercegovine, oko  gornjih i srednjih tokova rijeka Bosne sa dolinom Lašve i Vrbasa, i planinskih predjela između i oko ovih riječnih dolina.</s>

<s>Srednjebosanska kulturna grupa zauzima prostor srednjebosanskog gorja, najstarije rudarske oblasti u Bosni i Hercegovini gdje se odvijala gotovo neprekinuta rudarska aktivnost.</s><s>Ovaj kraj u kojem se eksploatirao bakar, zlato, olovo, srebro, željezo, a vjerojatno i živa u literaturi je poznat još i pod nazivom srednjobosansko rudogorje.</s>

<s>Interpretacija arheološkog materija otkrila je intenzivan život i dinamičan razvoj na navedenom dijelu Bosne, na kojem je uočena značajna srodnost u trajanju oko jednog milenijuma (počevši od oko 1200. g. p.n.e. pa sve do kraja stare ere).</s><s>Srodnost se vidi u: obliku naselja, načinu sahranjivanja, izrađevinama od metala i keramike.</s><s>Uočena srodnost materijalne i duhovne kulture omogućila je da se utvrdi postojanje jedne dosta homogene ljudske zajednice koja je dobila naziv Srednjebosanska kulturna grupa.</s><s>Ovaj prostor bio je u neolitu domovina pripadnika poznate Butmirske kulture.</s><s>U eneolitu i na početku bronzanog doba predjele naseljavaju pripadnici Vučedolske kulture, donoseći obradu metala kao novu fazu u razvoju.</s><s>I upravo je prostor srednje Bosne bogat brojnim rudama, što je bilo primaljivo za doseljenike i važan uslov daljnjeg razvoja.</s><s>Nalazi srednjebosanske kulturne skupine pokazuju veliku ekspanzivnost krajem drugog milenijuma stare ere.</s><s>Najveća nalazišta su: Debelo Brdo (Sarajevo), Velika gradina Varvara na izvoru rijeke Rame i gradina Pod kod Bugojna.</s>

<s>Kulturni ekonomski razvoj doveo je u VII stoljeću i do političke organizovanosti nosioca te skupine, u istoriji poznate pod imenom Desitijati.</s>

<s>Periodizacija 
Dobro stratificirani materijal sa Poda, uz materijal sa mnogobrojnih drugih gradinskih naselja, omogućio je definiranje srednjobosanske kulturne grupe..</s><s>Njene faze u razvoju su:
 Faza 1 – od sredine 11. do sredine 8. stoljeća p.n.e.
 Faza 2 – od 750/725. – 625/650 p.n.e. Ovu fazu karakterišu veliki radovi na fortifikaciji utvrđenja (Gradine u dolini Lašve, Gradine kod Kiseljaka, Gradine u Sarajevskom polju.</s><s>Dolazi do definisanja završne faze zapadnobalkanskog geometrijskog stila u ornametici keramike (tanki urez, izduženi šrafirani trouglovi, rombovi, motivi mreže).</s><s>Faze 3 i 4 – od 625/650 – 450.</s><s>P.n.e. U ovom periodu dolazi do znatne proizvodnje predmeta od željeza.</s><s>U vezi sa tim dolazi do razvoja trgovine i znatnog priliva stanovništva u gradini Pod.</s><s>Tada je po prvi put izgrađeno podgradinsko naselje.</s><s>Kasnije su preko tog naselja Rimljani izgradili svoje veliko naselje, a naselje je napravljeno i u srednjem vijeku, tako da su ostali neznatni tragovi praistorijskog naselja i nejasan njegov izgled.</s><s>Staro naselje u gradini je preuređeno, sa trgom, podgrađem, pravilnim rasporedom kuća, uskim uličicama koje su strogo uređivane, sa razvijenim zanatstvom i trgovinama čiji je obim prevazilazio potrebe naselje.</s><s>Ovo naselje bio je grad, makar i u embrionalnom smislu.</s><s>Sva ostala naselja bila su jednostavna ratarska ili stočarska sela, u kojima se sreće i željezarstvo,  ali ne i bogatstvo kakvo je dokumentovano u naselju Pod.</s><s>Takvo je možda bilo i Debelo Brdo i još neko u dolini Lašve, koja su vukla ekonomski razvoj cijele zajednice.</s><s>Faze 5 i 6 – od 450. – 300.</s><s>P.n.e. Nastavlja se kontinuitet u materijalu, narošito keramičkom, uz pojavu novih fibula glasinačkog i ranolatenskog tipa, narukvica, pravougaonih pojasnih kopči, prstenje sa ugraviranim figuralnim oredstavama helenističkog tipa te razne varijante dvojnih igala.</s><s>Sve je ovo posljedica jakih trgovačkih veza dolinama Bosne i Vrbasa prema Panoniji i Neretve prema Jadranu.</s><s>Završna faza – od 3 –do 1. soljeća. p.n.e. Ovaj period oslikavaju nalazi iz nekropole Kamenjača u kojoj su nađene urne kao znak naglog prelaska na incineraciju (spaljivanje) ili je Kamenjača u to doba bila samo kultno mjesto.</s><s>Nalazište, uz autohtoni, obiluje i keltsko-latenskim i helenističkim materijalom.</s>

<s>Keramika i geometrijski stil 
U predrimsko doba zemlja Desitijata bila je vodeći centar jednog pravca u umjetnosti poznatog kao geometrijski stil koji čini osnovu njihove prehistorijske umjetnosti.</s><s>Taj stil je začet u kasnomikenskoj umjetnosti.</s><s>Srodni pravci tog stila sreću se na Apeninima, Balkanu i Podunavlju i svi stoje u nekoj idejnoj vezi, utičući jedan na drugi.</s><s>Pronađeno je na hiljade primjeraka keramičkog posuđa ukrašenog u ovom stilu; Pod kod Bugojna, Gradina Varvara (Bugojno), Debelo Brdo (Sarajevo), Kopilo kod Zenice, Veliki Mošunj kod Viteza, gradine kod Travnika kao potvrda autohtonosti na ovom području.</s><s>Geometrijski motivi su pronađeni i na metalnim proizvodima i nakitu.</s>

<s>Zdjela je bila najbrojniji keramički tip.</s><s>Rađeni su i: zaobljene loptaste i poluloptaste šolje, lončići sa jedva naglašenim obodom, pehari sa dvije ili tri drške.</s><s>Ukrasi su rađeni urezivanjem na uglančanoj, nešto prosušenoj površini, prije pečenja.</s>

<s>Motivi 
Od krivolinijskih motiva to su jednostruki ili dvostruki polukružni urezi, po pravilu u nizovima, rijetko nezavisni ili dopunjeni radijalno postavljenim linijama.</s><s>Uobičajen motiv je koncentrični krug, obično spojen dvostrukom cik-cak linijom ili uklopljen u vertikalnu traku.</s><s>Jedan od retkih krivolinijskih motiva su parovi lučnih linija okrenutih jedna prema drugoj (pojavljuje se na koricama mača iz Velikog Mošunja što potvrđuje jedinstvo stila na keramici i metalu u srednjoj Bosni.</s>

<s>Pravolinijski motivi su češći i nešto brojniji.</s><s>Najjednostavniji su nizovi kosih ili okomitih linija, koje se pojavljuju samostalno, na ivici zdjela ili kao dodatni, prateći elementi sa nekim drugim motivom, zatim cik-cak linije, jednostruke ili dvostruke.</s><s>Šrafirani trokut pripada nešto složenijim motivima, zato što se, po pravilu, pojavljuje u nizu, a nerijetko i u dva paralelna reda između kojih se nalazi negativma cik-cak traka.</s><s>Kao posebno čest treba izdvojiti visoki trougao podijeljen u sredini okomitom cik-cak linijom ili neki drugi jednostavni motiv.</s>

<s>Rijedak je motiv grančice, tzv jelica u terminologiji narodnog veza.</s><s>Kvadrat se uopšte ne pojavljuje, a rijedak je i romb i to isključivo kao negativni motiv nastao između dva niza šrafiranih trouglova čiji se vrhovi dodiruju.</s>

<s>Jedna od karakteristika ovog stila je potpuno odsustvo bilo kakvih predstava iz realnog svijeta.</s>

<s>Literatura 
 Borivoj Čović, Srednjobosanska kulturna grupa - Praistorija južnoslavenskih zemalja V, Sarajevo, 1987, 481-528.</s><s>Andrijana PRAVIDUR - PRILOG POZNAVANJU METALURŠKIH  SREDIŠTA ŽELJEZNODOBNIH NASELJA SREDNJE BOSNE U SVJETLU NOVIH ISTRAŽIVANJA  -Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 2011
 Dimitrije Sergejevski, Iskopavanje bazilike u Brezi, AP 1, Beograd, 1959.</s><s>Dimitrije Sergejevski, Arheološki nalazi u Sarajevu i okolici, GZM n.s. II, Sarajevo</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjske veze 
 Na gradini Pod jedno od najznačajnih pronalazaka je Bugojanska vaza.</s><s>To je keramička posuda na kojoj je urezan natpis od tridesetak znakova.</s><s>Natpis je na etrursko-umbrijskom jeziku posvećen bogovima Janu i Juturni.</s><s>U potpisu je neki tergito, trgovac ili čovjek za koga je kao zavjetni dar bila izrađena.</s><s>Originalna posuda je u Zemaljskom muzeju Sarajevo</s>

<s>Bugojno
Breza
Dezitijati</s>

