Crkve brvnare u Bosni i Hercegovini
<s>Crkve brvnare u Bosni i Hercegovine predstavljaju  crkvena zdanja graditeljskog naslijeđa Bosne i Hercegovine, građene od drveta, pri čemu je brvno glavni građevinski element.</s>

<s>Promatrajući njihovu arhitektonsku artikulaciju, ne može se govoriti o primjeni nekih stilskih elementa, jer se radi o seoskim crkvama građenim bez umjetničkih i kulturnih uticaja.</s><s>Neke su građene i bez uptrebe eksera.</s>

<s>Ovakve crkve građene su svuda u svijetu.</s><s>U Rumuniji ih je izgrađeno preko 100, u Slovačkoj preko 50, Srbiji, u Hrvatskoj postoje još četiri, Rusiji, Poljskoj, Ukrajini Skandinaviji i u Čileu na ostrvu Chiloé.</s>

<s>Opšte 
Crkve brvnare su proižašle iz toga što je za vrijeme osmanskog perioda bilo zabranjeno građenje monumentalnih građevina od čvrstog materijala, te je narod pokušavao da napravi skromne religijske građevine.</s><s>Trošnost upotrebljene građe glavni je uzrok propadanja ovih objekata i  često su obnavljane.</s><s>Građene su drvetom iz neposredne okoline, lako i brzo su sklapane u cjelinu.</s><s>Neke su sastavljene i bez ijednog eksera.</s><s>Djelo su samoukih majstora čija imena nisu poznata.</s><s>Uglavnom su bez stilskih elemenata i dekoracija.</s><s>Građene su na skrovitim mjestima u dubinama šume, daleko od pogleda.</s><s>Po potrebi su se mogle lako rastaviti te opet sklopiti na nekom drugom mjestu.</s>

<s>Prema popisu, koji je za potrebe Banjalučke eparhije rađen 1911. godine, na prostoru Bosanske krajine su bila ukupno 83 sakralna objekta izrađena od drveta.</s><s>Njih 7 je nastalo u XVIII. stoljeću, 16 u XIX. stoljeću (do 1878. godine), a do 1911. godine ukupno 60.</s><s>Do 1952. godine ih je bilo približno 30.</s><s>Veliki broj drvenih crkava nestao je u toku II. svjetskog rata i u godinama poslije njegovog završetka, (loše ili nedovoljno održavanje).</s>

<s>Podjela 
Od pada Bosne i Hercegovine pod Osmanlije u XV stoljeću pa sve do kraja XIX stoljeća podignut je veliki broj crkava od drveta.</s><s>Spomenute konstrukcije variraju u oblicima, kvalitetima i dekoracijama, ali ih je moguće podijeliti u četiri tipa:
 Prvom najstarijem tipu pripadaju crkve iz druge polovine XVIII stoljeća, koje odlikuje jednostavna gradnja, skromne dimenzije, a njihova konstrukcija se nalazi direktno na zemlji, bez temelja.</s><s>Većinom su kosturnog sklopa, sa zidovima od užljebljenih dasaka, manji broj je od pravih brvana četvorougaonog presjeka.</s><s>Brvna ovog tipa su na uglovima povezana na preklop.</s><s>Niskih su zidova koji rijetko dostižu visinu čovjeka i strmih krovova, te manjih prozora.</s><s>Spoljašnjim izgledom asociraju na seoske kuće.</s><s>Ovom tipu pripadaju crkve brvnare u Šljivnu (1756.), Javoranima (1756.), Romanovcima (polovina XVIII stoljeća), Kolima (1759.) i Malom Blašku (1740.-1743.).</s><s>Drugi tip odnosi se na crkve iz XIX stoljeća.</s><s>Najčešće su od masivnog brvna, nešto većih dimenzija, dekorativnijih krovova, sa debljim slojevima šindre.</s><s>Hramovi ovog tipa uvijek imaju poligonalne apside.</s><s>Brvna su spojena na na dvostruki preklop.</s><s>U ovaj tip ubrajaju se crvke brvnare u Palačkovcima (1843.), Rakelićima (1856.), Jelićka (prva polovina XIX stoljeća), Štrbcima (1875.), Vaganu (temelji iz 1672., obnovljena 1878.) 
 Treći tip crkvi brvnara predstavlja prelazni tip koji ima osnovne karakteristike prethodnog tipa, s novijim elementima.</s><s>Karakteristika prelaznog stila, odnosno trećeg tipa je trostrana apsida, plitka rezbarija i dekoracija bojom.</s><s>Jedinu očuvanu crkvu brvnaru ovog tipa čini crkva u Krupi na Vrbasu (1735).</s><s>Četvrtom tipu pripadaju novije crkve brvnare s razvijenijom osnovom, složenijom obradom materijala, i raskošnijom dekoracijom.</s><s>Zidovi su visočiji, krovovi strmiji, a unutrašnjost veća.</s><s>Kod ovih crkava javlja se vanjski trijem.</s><s>U ovu grupu spadaju crkve u Drugovićima (1867), Busnovima (1870), Marićkoj (1870-1872), Imljanima (XVIII stoljeće) i Marinama (1888).</s>

<s>Pravoslavne crkve</s>

<s>Crkva u Javoranima 
Crkva brvnara Svetog Nikole u Javoranima u opštini Kneževo, Republika Srpska, je hram Srpske pravoslavne crkve, Eparhija banjalučka.</s><s>Kulturno je dobro Republike Srpske.</s><s>Sagrađena je 1757. godine, a posljednji put je obnovljena 2005. godine.</s><s>U crkvi se nalazio veći broj ikona iz 1757 i 1758. godine, sa natpisima da su te ikone namjenjene javoranskoj crkvi.</s><s>Na ikoni Svetog Nikole stoji natpis da ju je donio jeromonah Nikodim Gomioničanin iz Kostajnice 1787. godine.</s>

<s>Crkva u Romanovcima 
Crkva brvnara svetog Nikole u Romanovcima, opština Bosanska Gradiška je objekat pravougaonik dimenzija 7,42 m dužine i 4,16 m širine.</s><s>Visina zidova iznosi 1,95 m, dok ukupna visina crkve, mjerena od nivoa terena do sljemena, iznosi 5,75 m. Crkva nema oltarsku apsidu.</s><s>Crkava je nacionalni spomenik BiH kojeg čine:
 objekat crkve, 
 staro groblje sa pet krstača
 carske dveri, 
 polijelej,
 služabnik i
 psaltir koji se sada nalaze u zgradi Eparhije u Banjoj Luci.</s>

<s>Crkva u Kolima 
Crkva brvnara Vaznesenja Hristovog u Kolima kod Banja Luke, na lokalitetu Branilovice.</s><s>Posvećena je Vaznesenju - Spasovdanu.</s><s>Selo Kola nalaze se u banjalučkim Vrhovinama, na nadmorskoj visini od oko 420 m.n.v., desetak kilometara jugozapadno od Banje Luke, a u neposrednoj blizini puta Banja Luka - Ključ.</s><s>Ne postoje precizni dokazi o vremenu kada je nastala, ni kada je preseljena na novi lokalitet.</s><s>Kako navodi Momirović Petar iz posrednih podataka može se zaključiti da je sadašnji objekat najranije datira iz polovine XVIII stoljeća.</s><s>Važan zapis koji je pomogao u datiranju ove crkve nalazi se u psaltiru manastira Gomionice, štampanom u Moskvi 1759 g.</s>

<s>Zapis se na daskama ikonostasa govori o mijenjanju pokrova ove crkve.</s><s>Iako godina pokrivanja nije navedena, na osnovu sličnosti sa zapisom koji su ostavili obnovitelji crkve u Javoranima, a koji je datiran u 1824. godinu, pretpostavlja se da je i popravka krova u crkvi u Kolima izvršena negdje u trećoj deceniji XIX stoljeća.</s>

<s>Crkva je pravougaonog oblika oko 7,18 x 4,21 m. Na udaljenosti od 7-8 m zapadno od crkve, podignut je, iza 2000. godine,  poluotvoreni zvonik na stupovima.</s><s>Crkva je nacionalni spomenik BiH</s>

<s>Ova crkva ima veliku vrijednost, jer su rijetki primjeri da se do danas očuvaju originalni detalji, kao što su kovani ekseri i klanfe, brava i ključevi.</s><s>U unutrašnjosti crkve se čuvaju carske dveri i ikone Svetog Petra i Pavla koje potiču iz prve polovine XIX stoljeća.</s>

<s>Crkva u Malom Blašku 
Crkva brvnara u selu Malom Blašku, opština Laktaši, potiče iz perioda oko 1750. godine.</s><s>Postavljena je na kamene temelje i cjelokupno izvedena od hrastovog drveta.</s><s>Vanjske dimenzije osnove crkve su 7,19 x 4,02m. Ukupna visina objekta iznosi 5,11m. Pokrivena je strmim četverovodnim krovom od hrastove šindre, izvedenim nizom rogova, bez grebenjača, čije odsustvo omogućuje suptilnije spajanje krovnih ploha.</s><s>Crkava je nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Crkva u Palačkovcima 
Crkva brvnara svetih apostola Petra i Pavla u Palačkovcima, nalazi se u opštini Prnjavor.</s><s>Izgrađena je 1843.</s><s>Crkva je dimenzija 9,82 x 4,56 m. Visina sljemena iznosi preko 7,00 m. Rađena je od hrastovih savršeno tesanih brvana čiji su spojevi i preklopi urađeni vrlo precizno.</s><s>Zidna brvna su uža od temeljnih koja su postavljena na grubo pritesano kamenje i na uglovima su povezana dvostrukim preklopom.</s><s>U enterijeru crkva je podijeljena, kao i većina objekata ovog tipa, na: pripratu, naos i oltarski prostor.</s><s>Ukrašena je ikonama.</s><s>Obnovljena je 2004. i 2005. godine zahvaljujući sredstvima donatora i Vlade Republike Srpske.</s>

<s>Crkva u Jelićki 
Crkva brvnara prenosa moštiju svetog Nikole u Jelićki, Eparhija banjalučka, nalazi se na teritoriji opštine Prijedor.</s><s>Osnovu crkve predstavlja pravougaonik čije dimenzije su: dužina 9,00 m (mjereno bez apside) i širina 5,40 m. Crkva sa istočne strane ima petostranu oltarsku apsidu dužine 1,35 m. Cijela crkva je građena od glatko otesanih hrastovih brvana.</s><s>Temeljna brvna – podložnice ili podvale – nekada su ležale na zemlji sve do rekonstrukcije od 1890. do 1895. godine, kada je crkvi dozidan i kameni sokl.</s><s>Visina temeljnog brvna iznosi 0,37 cm.</s><s>Ostala brvna su horizontalno poredana jedno na drugo, sve do vjenčanice.</s>

<s>Konstrukciju krova sačinjava kostur sa rogovima koji su međusobno povezani pajantama bez sljemenjače.</s><s>Zaobljeni dio krova ima oblik kupe i  iskonstruiran je pomoću velikog broja prirožaka, bez podvostručavanja kutnih rogova.</s>

<s>Crkva ima dvoja vrata – glavna, koja se nalaze sa zapadne strane objekta, i sporedna, smještena na sjevernoj strani.</s>

<s>Ispred crkve je, pred zapadnim ulazom, u periodu austrougarske uprave, podignut zvonik.</s><s>Osnova zvonika je približno kvadratična, dimenzija 3,10 x 3,10 m. Konstrukciju zvonika sačinjavaju četiri drvena stupa dimenzija 30x30 cm čiji razmak se postepeno sužava prema vrhu.</s><s>Stupovi su oslonjeni na kamene baze.</s><s>Sa vanjske strane su u deset horizontalnih redova pokovane drvene daske sa polukružnim završetkom.</s><s>Zvonik je završen četverostrešnim krovićem pokrivenim klisom.</s><s>Na zvonik je sa zapadne strane pričvršćeno drveno klepetalo.</s>

<s>Oltarni prostor crkve je od naosa odijeljen ikonostasnom pregradom, sa  ikonama slikanim tehnikom tempera na platnu.</s><s>Slike su rad domaćeg majstora i oštećene su.</s><s>Crkava je nacionalni spomenik BiH koji se sastoji od: 
 objekta crkve, 
 zvonika 
 ikone 
 ikonostasne pregrade i 
 šest knjiga.</s>

<s>Crkva u Štrpcima 
Crkva brvnara u Štrpcima Srpskoj pravoslavnoj crkvi, Dabrobosanska mitropolija.</s><s>Nalazi se u naselju Štrpciu, opština Rudo.</s><s>Sagrađena je nakon podizanja hercegovačkog ustanka 1875. godine.</s><s>Podignuta je na terenu sa blagim nagibom po principu starovlaške kuće.</s><s>Crkva pripada jednobrodnom tipu hrama.</s><s>Sagrađena je od tvrde lučevine.</s><s>Temelj crkve zidan je od lomnjenog kamena sa krečnim malterom, preko koga su postavljene masivne grede.</s><s>Zidovi čine borova brvna, slagana na krajevima u ćert, dok su u središnjim dijelovima crkve, kao i otvorima brvna slagana u nutovane stubove.</s><s>Crkva ima dva ulaza s vratima bez dekoracije.</s>

<s>Ulaz sa zapadne strane ima trijem koji je postavljen na četiri drvena stuba.</s><s>Stubovi trijema pridržavaju krovnu konstrukciju, gdje natkrov štiti i trijem od kiše.</s><s>Ispred ulaza postavljene su u novije doba betonske stepenice, koje su vjerovatno u prvobitnom stanju crkve bile od drveta ili kamena.</s><s>Unutrašnjost crkve ojačana je s četiri masivne grede, a oltarski prostor ojačan je s deset greda koje su spojene na gredi koja pravi pregradu oltara i unutrašnjeg prostora gdje je i ikonostas postavljen.</s><s>Pod crkve je od dasaka, a crkva je 
zasvedena koritastim svodom.</s><s>Crkva ima tri prozora.</s><s>Krov crkve je u prvobitnom stanju bio od šindre, a sada je zamijenjen pokrovom od crijepa i u jednom djelu na apsidalnoj strani postavljen je pokrov od pocinčanog lima.</s><s>Crkva posjeduje veliki broj ikona, ali većina ih je u jako lošem stanju.</s><s>Vlaga je saprala boju s ikona, samo se još malo naziru likovi koji su predstavljeni.</s>

<s>Crkva u Vaganu 
Crkva brvnara u Vaganu pripada manastiru Blagovijesti, Srpska pravoslavna crkva, Mitropolija dabrobosanska.</s><s>Nalazi se u naselju Vaganu, opština Rudo.</s><s>Manastir je podignut 1870. god, mada se ovo mjesto, kao bogoslužbeno mjestom u raznim putopisima i ljetopisima pominje mnogo ranije.</s>

<s>Crkva pripada redu manjih građevina.</s><s>Sagrađena je od drveta smrče koje ima tonove boje od žućkasto-bijele do smeđe-sive.</s><s>Brvna su vezana na ćert.</s><s>Vjenčanice su spuštene sa zapadne strane i na njima su postavljena po dva para rogova, čime je nastala nadstrešnica koja pored estetskog značaja ima i ulogu zaštite od spoljašnjih faktora.</s><s>Postoje dva ulaza u crkvu, jedna vrata sa zapadne strane koja su jednostavna i lučno zasvedena i druga sporedna vrata sa sjeverne strane.</s><s>Na njoj su i četiri prozora, tri u oltarskom prostoru različitih dimenzija i jedan na južnoj strani naosa.</s>

<s>Uzdužno je ojačana dvjema gredama koje vezuju zidna platna, dok greda koja dijeli oltarski prostor od naosa ima dodatnu funkciju – da se na nju pričvrsti jednostavan ikonostas od dasaka.</s><s>Oltarsku apsidu ojačavaju dvije uzdužne kratke grede, koje su s jedne strane učvršćene na jednu poprečnu gredu do oltara, a s druge povezuju polukružna brvna na apsidi.</s><s>Zasvedena je koritastim svodom, a umjesto šašovaca kojima su najčešće zasvođene 
osaćanske bogomolje, u ckvi brvnari u Vaganu postavljene su na tavanici široke smrčeve daske.</s>

<s>Crkva u Krupi na Vrbasu 
Crkva brvnara svetog Nikole u Krupi na Vrbasu  smještena je u zaseoku Tovilovići, na uzvisini na obodu hrastove šume.</s><s>Do crkve vodi lokalna saobraćajnica u neposrednoj blizini glavnog puta Banja Luka - Jajce.</s><s>Podignuta je 1735 g. Dimenziije objekta su: dužina veća od 8 m i širina veća od 6 metara, dodatom trostranom apsidom.</s><s>Zvonik koji se nalazi u dvorištu crkve nije autentičan, tj. izgrađen je u novije vrijeme.</s><s>Tokom poslednje rekonstrukcije crkve, u objekt uvedena je električna energija.</s><s>Crkava je nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Crkva u Marićki 
Crkva brvnara svetog Ilije u Marićki, Eparhija banjalučka, nalazi se na teritoriji opštine Prijedor.</s><s>Selo Marićka je smješteno na jugozapadnom dijelu prijedorskog potkozarja, sa lijeve strane rijeke Gomionice, oko 20 km jugozapadno od Prijedora, Podignuta je 1670. godine.</s><s>Ukupni vanjski gabariti crkve iznose 9,50 x 19,77 metara.</s>

<s>Arhitektonski izgled crkve, a naročito konstruktivno i arhitektonsko rješenje krova crkve sa prepuštenim širokim strehama, niskim drvenim zidovima, dekorativno-arhitektonskim elementima trijema i zvonika, domišljatim i konstruktivno uspjelim tesarskim vezama drvenih konstruktivnih elemenata, vještina savladavanja relativno velikih konstruktivnih raspona, ali i vanredan osjećaj za proporcionalnost objekta, svjedoče o izuzetnom zanatskom umijeću lokalnih drvodjelja-neimara.</s><s>Dostignuće graditelja je tim vrednije, imajući u vidu kompleksnost društveno-političkih i ekonomskih prilika kraja 19. vijeka, u vrijeme kada je crkva bila obnavljana.</s>

<s>Crkva je sa pokretnom imovinom nacionalni spomenik BiH.</s><s>Pokretnu imovinu sačinjavaju: 
 ikonostas sa 22 ikone, 
 devet bogoslužbenih knjiga, 
 dvije ikone, 
 liturgijski predmeti, 
 prijestolni krst, 
 kandilo i 
 vrata sa originalnim metalnim ključem.</s>

<s>Crkva u Lukama (Trebević) 
Crkva Svetog Proroka Ilije je izgrađena u selu Luke, na Trebeviću, tačno 1.500 metara od novog magistralnog puta Pale - Tvrdimići - Lukavica.</s><s>Podignuta je 1943. godine, a porušena 1955. godine.</s><s>Gradnja je ponovo započeta 1993. godine, i završena 1996. godine po projektu Predraga Ristića, arhitekte iz Beograda.</s><s>Ispred crkve je napravljen zvonik koji je fizički odvojen od broda crkve.</s>

<s>Katoličke crkve</s>

<s>Crkva svetog Josipa na Palama   
Vanjske dimenzije objekta iznose 17 x 8 m, sa apsidom.</s><s>Visina zidova crkve, mjereno od poda do početka svoda, iznosi oko 4 m, a visina do tjemena svoda oko 7 m. Zidovi crkve su rađeni od masivnih brvana (balvana) sa tankim drvenim gredicama između njih.</s><s>Brvna su postavljena na kameni postament visine 40 cm, izrađen od nepravilno tesanih kamenih blokova, postavljenih u dva horizontalna reda.</s><s>Dvovodni krov crkve je pokriven crijepom, a viševodni krovovi apside i zvonika limom.</s>

<s>Literatura 
 Ljiljana Ševo,  Banja Luka, 2002.</s><s>-Crkva u Romanovcima, Pravoslavne crkve i manastiri u Bosni i Hercegovini do 1878. godine, Banja Luka, 2002.</s><s>Petar Momirović, Naše starine III.</s><s>Sarajevo: 1956, 149-173.</s><s>-Drvene crkve zapadne Bosne
 Madžida Bećirbegović, Džamije sa drvenom munarom u Bosni i Hercegovini, 2. izdanje, «Sarajevo Publishing», Sarajevo, 1999.</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Drvena crkva u Laktašima</s>

<s>Nacionalni spomenici u Gradišci
Nacionalni spomenici u Laktašima
Nacionalni spomenici u Prijedoru
Nacionalni spomenici u Prnjavoru
Nacionalni spomenici u Banjoj Luci
Pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini
Katoličke crkve u Bosni i Hercegovini
Crkve brvnare
Eparhija banjalučka
Bosanskohercegovačka arhitektura
Nacionalni spomenici u Palama</s>

