Sakralno graditeljstvo u austrougarskom periodu u Bosni i Hercegovini
<s>Sakralno graditeljstvo u austrougarskom peiodu u BiH od 1878-1918 karakteriše intenzivna izgradnja.</s><s>U prve dvije decenije upravljanja izgrađeno je stotinu crkava.</s>

<s>Obzirom da joj je po Berlinskom ugovoru, osim političke, pripalo pravo i na crkvenu vlast, Austro-Ugarska već u prvim godinama svoje okupacije želi preurediti vjerske zajednice Bosne i Hercegovine, u prvom redu Katoličku crkve, što se od nje, kao katoličke sile i očekivalo.</s><s>Tako se s dolaskom nove vlasti, mijenja i položaj institucija vjerskih zajednica Bosne i Hercegovine, te katolici, kao najmalobrojnija vjerska skupina kojoj turske vlasti nisu bile sklone, nakon okupacije, postaju jedno od uporišta nove uprave.</s><s>Samim time, nakon uvođenja redovne crkvene hijerarhije, sakralno graditeljstvo dolazi do svog punog izražaja.</s>

<s>Katolički sakralni objekti</s>

<s>Za izgradnju katoličkih sakralnih objekata od presudnog značaja su dva momenta: uspostavljanje redovne crkvene hijerarhije u BiH 1881 godine (osnivanje Vrhbosanske nadbiskupije) i postavljanje Josipa Stadlera za prvog vrhbosanskog nadbiskupa.</s>

<s>Ove aktivnosti i radovi bili su finansirani iz Zemaljskog budžeta, ali i pomoći koju je katolička crkva u BiH dobijala od raznih vjerskih udruženja iz zemalja austrougarskog carstva i inostranstva (Austrijsko potporno društvo za BiH, Lionsko društvo za širenje vjere, društvo svetog djetinjstva iz Pariza i dr.).</s><s>Za gradnju katoličkih crkvi i samostana Vlada je od 1878. – 1895. godine izdvojila 391.000 kruna, a u periodu 1878.- 1901. godine potpomognuta je gradnja 143 crkve, dok su za 110 crkava izdvojena sredstva za njihove popravke.</s><s>Donacije vjerskih udruženja za izgradnju i popravak crkava su u periodu 1883. – 1887. godine iznosila 450.000 franaka.</s>

<s>Od 1890. godine, prema naredbi Vrhbosanske nadbiskupije svećenici su za izgradnju novih crkava trebali predhodno tražiti dozvolu viših crkvenih vlasti uz navođenje: podataka o mjestu gradnje, veličinu, broj župljana za koje se crkva gradi, planirane troškove, način finansiranja.</s><s>Tom naredbom se zahtijevalo da se nacrti dostave Ordinarijatu, koji ih je sa predračunom dostavljao Zemaljskoj vladi na dobijanje odobrenja za izgradnju.</s>

<s>Projekti Josipa Vancaša 
Nakon projektovanja sarajevske katedrale (1883/1884.), arhitekta Josip Vancaš postaje zvanični arhitekta i savjetnik Vrhbosanske nadbiskupije.</s><s>U njegovoj djelatnosti u Sarajevu, sakralna arhitektura zauzima najvažnije mjesto, a svojom kvalitetom i brojem realizacija, Vancaš je stekao visoki ugled i autoritet crkvenog graditelja.</s><s>Objekti katoličke crkve imaju uglavnom neogotičke, neoromaničke i neorenesansne oznake te kao takvi, smatraju se najreprezentativnijima u okviru historicizma, jer trebaju naglasiti novi, povlašteni položaj Crkve koji dobiva s novom upravom.</s><s>Vancaš se u sakralnim projektima strogo držao istoricizma.</s><s>U periodu 1882. – 1921. godine, projektovao je crkve u:</s>

<s>Brčkom (1884–1885); Brestovskom, Bijeljini i Gradačcu (1886); Modriči (1887.), Stupu (1891.), Žepči (1889.), Tuzli (1893.), Domaljevcu (1892–1894.), Komušini (1893.); Gornjem Vakufu, Gučoj Gori i Podhumu (1894.); Šivši (1895.), Kiseljaku (1895.-1897.), Brajkovićima (1894.-1897.), Pećniku (1896–1899.), Banbrdu (1899.), Vitezu (1900.), Plehanu (1898–1902.), Lukavcu (1907.), Bosanskom Brodu i Doboju (1909.), Zenici (1908–1910.), Podmilačju i Tešnju (1910.); Svilaju, Vidovicama, Morančanima, Odžaku, i Olovu (1911.); Konjicu (1912.), Crkvici (1913.), Maglaju (1919.); Mećniku, Uzdolu.</s>

<s>Ostali objekti 
 Crkva svetog Vinka Paulskog u Sarajevu, samostan i zgrada Družbe sestara milosrdnica svetog Vinka Paulskoga, Provincija Majke divne iz Sarajeva.</s><s>Projekat iz 1883. godine – Josip Vancaš.</s><s>Predstavlja najstariji sačuvani izgrađeni katolički vjerski objekat iz austrougarskog vremena u Sarajevu.</s><s>Crkva sv. Ćirila i Metoda u Sarajevu i bogoslovno sjemenište.</s><s>Projekat iz 1895. godine – Josip Vancaš
 Crkva Kraljice Sv. krunice u Sarajevu i samostan redovnica pripadnica reda Kćeri Božje ljubavi i Zavoda sv. Josipa, gdje je smješten Katolički školski centar sv. Josip.</s><s>Projekat iz 1909. godine – Josip Vancaš</s>

<s>Samostani 
 Franjevački samostan u Konjicu 1895-1909. godine prema projektu Josipa Vancaša, uz odstupanja
 Franjevački samostan u Kraljevoj Sutjesci</s>

<s>Ostali projektanti 
Osim Vancaša, među privatnim arhitektima i graditeljima pojavljuju se u ovom periodu kao projektanti za katoličku crkvu u BiH: Stjepan Podhorski (Crkva sv. Ante Padovanskog u Bihaću 1891.), Ivan Holz (sjemenišna crkva sv. Alojzija u Travniku 1886.g., nadbiskupsko sjemenište u Travniku 1881-1889, župna crkva sv. Ilije Proroka u Rastovu 1889.g, župna crkva sv. Ane u Banbrdu 1899.g., samostanska crkva u Plehanu 1902.g.), Anton Meler (župna crkva u Potocima kod Mostara, župna crkva u Foči, župna crkva u Crkvici kod Zenice), M. Komadina (samostan sv. Petra i Pavla u Mostaru 1890.g).</s>

<s>Pravoslavni vjerski objekti</s>

<s>Pravoslavne crkve su podizane prvenstveno sredstvima vjernika.</s><s>U nekim slučajevima gradnju su pomagali istaknuti pojedinci iz crkvenog i društvenog života (Blažuj, Reljevo), a i Zemaljska vlada je ponekad pomagala podizanje crkava (Blažuj , Ilijaš).</s>

<s>Po arhitektonskoj koncepciji prisutna su dva tipa:</s>

<s>Centralne crkve predstavljaju konkretizaciju romantičarskih težnji za ispoljavanjem nacionalnog subjekta srpskog naroda, kojem su obrasci srpske srednjovjekovne arhitekture izgledali bliži pravoslavnoj vjeri i srpskom duhu.</s><s>Smišljeno isticanje nacionalnih formi u crkvenoj arhitekturi posljedica je nastojanja da se idejni stavovi autonomne borbe pretoče u određene arhitektonske forme.</s>

<s>Jednobrodne zasvedene bazilike sa zvonikom na zapadnoj strani.</s><s>Ovaj tip je ćešće realizovan, jer je bio konstruktivno jednostavniji pa su ga mogli izvoditi i domaći graditelji, koji su ih gradili bez umjetničkih pretenzija i često šablonski, a i troškovi izgradnje su manji.</s>

<s>Podignuti su:
 Crkva svetog Ilije u Ilijašu 1881. godine, rad domaćeg neimara Riste Vulešića.</s><s>Crkva Prenos mošti Sv. Oca Nikolaja i Bogoslovija 1886. godine.</s><s>Iako se radi o pravoslavnoj crkvi urađena je u duhu zapadnoevropskog romaničko – gotičkog stila po projektu -Josefa Czerny-a.</s><s>Crkva svetog velikomučenika Georgija u Trnovu 1886. godine.</s><s>Crkva sv Vasilija Velikog u Konjicu 1886. godine uz pomoć Zemaljske vlade
 Crkva sv. Vasilija Ostroškog u Blagaju 1893. godine, tip jednobrodne crkve.</s><s>Crkva Sv. Petra i Pavla u Borcima (Konjic) jednobrodna crkva iz 1896. godine uz pomoć Zemaljske vlade od 300 florina i dva uslova «obćini Borki Kotara ovoga»:</s>

<s>Crkva sv. Save na Ilidži 1897. godine.</s><s>Projekat - August Buč.</s><s>Zemaljska vlada na predlog kotarskog ureda 1899. godine dala je 5.000 forinti za ikonostas crkve.</s><s>Crkva uspenja presvete Bogorodice u Vođenici, 1913. god, autora Miloša Miladinovića, graditelja iz Sarajeva.</s><s>Crkva Uspenja presvete Bogorodice na Palama 1909. godine po projektu slikara Lazara Drljače.</s><s>Zgrada srpsko-pravoslavne crkveno-školske opštine (danas Ekonomski fakultet) u Sarajevu 1898. godine po projektu Karla Paržika.</s><s>Zgrada srpsko-pravoslavne Mitropolije u Sarajevu 1898. godine po projektu Rudolfa Teniesa.</s><s>Crkva sv. Georgija na Trnovcu kao zadužbinska crkva bogate trgovačke porodice Jovanovića iz Tuzle.</s><s>Podignuta je 1900. godine.</s><s>Crkva sv. Jovana Krstitelja u Bilješevu (Kakanj) 1908. godine kao jednobrodna bazilika.</s><s>Crkva je izgrađena od 1906. do 1908. godine.</s><s>Nije poznat projektant, niti postoji dokumentacija.</s><s>Uz nju je 1909. godine podignuta srpska osnovna škola, u skladu sa austrougarskim propisima.</s>

<s>Evangelistička crkva u Sarajevu</s>

<s>Nakon 1878. godine broj evangelista u Sarajevu uvećao na više od 1000 članova pa se javila i potreba za izgradnjom prve evangelističke bogomolje.</s><s>Evangelistička crkva u Sarajevu izgrađena je 1899. godine po projektu Karla Paržika u kojoj je dao uspješnu kombinaciju principa organizacije prostora vizantijske monumentalne arhitekture i romaničkih rješenja i motiva na glavnom pročelju.</s>

<s>Islamski sakralni objekti 
 Šerijatska sudačka škola 1887. godine po projektu Karla Paržika.</s><s>Muhamedanska čitaona na Bentbaši 1888. godine po projektu Josipa Vancaša
 Medresa u Travniku po projektu Ćirila Ivekovića.</s><s>Objekat uz Carevu džamiju 1909. godine – Projekat Karlo Paržik u stilu osmansko-turske arhitekture</s>

<s>Jevrejski sakralni objekti</s>

<s>Pri izgradnji jevrejskih hramova krajem 19. i početkom 20. stoljeća, korišten je Pseudomaurski izrazu ili mudejar stil, obzirom da je u svom određenju nosio vezu sa stilskim uzorima u Španiji u doba Kalifata, kada su Jevreji uživali građanska prava u toj zemlji.</s><s>Najveći broj bosanskih Jevreja Španiju je satrao zemljom svog porijekla, pa je mudejar izraz prihvaćen možda jedino od Jevreja u Bosni i Hercegovini kao dio prepoznatljivog identiteta, i u ovom slučaju bi mogao biti smatran i romantizmom.</s><s>Sarajevska sinagoga 1902. godine po projektu Karla Paržika.</s><s>Sinagoga u Mostaru 1904. godine.</s><s>Sinagoga u Zenici</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura 
 Jela Božić, - Arhitekt Josip pl. Vancaš, Značaj i doprinos arhitekturi Sarajeva u periodu austrougarske uprave (doktorska disertacija), Univerzitet u Sarajevu, Arhitektonski fakultet u Sarajevu, Sarajevo.</s><s>Alija Bejtić - Ulice i trgovi Sarajeva.</s><s>Sarajevo: Muzej grada Sarajeva, 1973.</s><s>Ibrahim Krzović - Arhitektura Bosne i Hercegovine, 1878-1918 Sarajevo: Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine, 1987.</s><s>Borislav Spasojević - Arhitektura stambenih palata austrougarskog perioda u Sarajevu.</s><s>Sarajevo: Svjetlost, 1988.</s><s>Branka Dimitrijević - Arhitekt Karl Paržik - doktorska disertacija.</s><s>Sarajevo: Arhitektonski fakultet sveučilišta u Zagrebu, 1989.</s>

<s>Religijska zdanja u Bosni i Hercegovini
Bosanskohercegovačka arhitektura
Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj</s>

