Legalizovani četnici
<s>Ovaj članak se odnosi na oružane formacije u sastavu Srpske državne straže koje su nastale legalizovanjem nekadašnjih pripadnika četničkih odreda JVuO kod marionetske Nedićeve vlade u Srbiji u okupiranoj Kraljevini Jugoslaviji tokom drugog svetskog rata.</s><s>Za ostale četničke formacije i širi kontekst v. Četnici</s>

<s>Legalizovani četnici je naziv oružanih formacija u sastavu Srpske državne straže koje su nastale legalizovanjem nekadašnjih pripadnika četničkih odreda - Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO) kod marionetske Nedićeve vlade u Srbiji u okupiranoj Kraljevini Jugoslaviji tokom drugog svetskog rata.</s><s>Formiranje ovih formacija je počelo u novembru i decembru 1941. godine, a poslednja dva odreda legalizovanih četnika su raspuštena u martu 1943.</s>

<s>Kada je došlo do konačnog sloma ustanka u Srbiji, u dva talasa, prvom tokom novembra i decembra 1941. i drugom početkom 1942. godine, najveći broj pripadnika četničkih jedinica, tj. JVuO (ukupno oko 20 četničkih odreda) legalizovao se kod Vlade Nacionalnog Spasa Milana Nedića, formalno u sastavu Srpske državne straže.</s><s>Na taj način je deo JVuO uspešno izbegao uništenje tokom ofanzive nemačkih trupa na ustanike za razliku od komunističkih formacija (partizana) koje su bile razbijene i proterane iz Srbije.</s><s>Legalizacija je imala pozitivne strane u tome što je doprinela da se sačuva ljudstvo i naoružanje dela ustanika, ali je imala i negativne posledice u opadanju borbenog duha i discipline i potpunog odbijanja naređenja dobijenih od strane JVuO za koju su praktično postali neupotrebljivi.</s>

<s>Nakon sloma ustanka došlo je do odmazde za događaje u ustanku koja je u najvećoj meri bila usmerena na partizane i njihove simpatizere.</s><s>U njihovim surovim progonima su u decembru 1941. aktivno učešće uzeli i odredi legalizovanih četnika koji su hvatali na terenu pripadnike komunističkih formacija i najčešće ih predavali Nemcima koji su ih streljali.</s><s>Partizanska propaganda je uporno zanemarivala činjenicu da su u pitanju bili legalizovani četnici i neprestano krivila četnike Draže Mihailovića za stradanje partizana i njihovih simpatizera u Srbiji u decembru 1941.</s><s>Tokom 1942. legalizovani četnici su se sukobljavali i sa ljotićevcima i sa četnicima Draže Mihailovića.</s>

<s>Legalizovani četnici su na osnovu početnih izveštaja o kolaboracionizmu inicijalno bili kritikovani od strane saveznika, ali su kritike uskoro bile potisnute posle izveštaja o aktivnostima ovih jedinica usmerenih protiv formacija sila osovine i ljotićevaca.</s><s>Britanci su u suštini smatrali "legalizaciju" uspešnom obmanom.</s>

<s>Legalizacija kod Vlade Nacionalnog Spasa u Srbiji</s>

<s>Prvi talas legalizacije u novembru i decembru 1941.</s>

<s>Nakon sloma ustanka u Srbiji krajem 1941. dolazi do legalizacije najvećeg dela jedinica četnika pod komandom Draže Mihailovića koja je bila sprovođena u dva talasa.</s><s>Prvi talas je bio u periodu novembar/decembar 1941. kada su sljedeće četničke jedinice prihvatile legalizaciju kod srpske marionetske vlade:
 Ljubićki odred pod komandom Rakovića
Požeški odred pod komandom Glišića i Ignjatovića
Užičko-požeški odred pod komandom Manojla Koraća
Crnogorski odred pod komandom Nikole Mladenovića
Odredi pod komandom Vojislava Pantelića u Loznici, odred kapetana Radovana Stojanovića, odred Živana Lazovića u beogradskom okrugu, odred kapetana Borivoja Rajkovića u Kosjeriću, Nikole Kalabića i dr.</s>

<s>Pored legalizacije Ljubićkog, Požeškog, Užičkog, Crnogorskog i Valjevskog odreda, legalizovani su i Kamenički, Jadarski (Jadranski/Podrinski), Ljubovijski, Zlatiborski, Ribnički, Takovski, Jelički i Gružanski odred.</s><s>Neki odredi, poput Ljiškog i Gornjokolubarskog, raspušteni su zbog slabe borbenosti, ubrzo nakon legalizacije, krajem novembra 1941.</s>

<s>Prvi talas legalizacije snaga pod Mihailovićevom komandom uslijedio je nakon sastanka održanog na Ravnoj gori, 30. novembra 1941. godine, kome su, pored samog Mihailovića, prisustvovali komandanti odredâ, uglavnom onih sa područja zapadne Srbije.</s><s>Činjenica da zapisnik sa samog sastanka nije pronađen i gotovo je izvjesno da nije ni vođen, upućuje na zaključak da je Mihailović instrukciju, odnosno naredbu o legalizaciji svojim komandantima prenio usmenim putem.</s><s>Za sastanak se naknadno saznalo iz sekundarnih izvora, tj. iz svjedočenja prisutnih oficira ili iz depeša upućenih Mihailoviću.</s><s>Tako je Miloš Glišić (major vojske Kraljevine Jugoslavije, načelnik štaba Požeškog četničkog odreda, kao ratni zločinac
osuđen na smrt), na suđenju u vezi sa sastankom četničkih komandanata od 30. novembra, izjavio sljedeće: "Na Ravnoj gori sa Dražom je održano savetovanje komandanata odreda.</s><s>Na ovom savetovanju
Draža je naredio da se stupa u vezu sa Nedićevim odredima, radi popravljanja situacije.</s><s>Rekao je da odredi i dalje ostaju pod njegovom komandom i da je ovo samo privremeno rešenje." Takođe, iz opširnog izvještaja koji je decembra 1942.</s><s>Mihailoviću poslao poručnik Raković, može se zaključiti da je sastanak održan krajem novembra 1941.</s>

<s>Legalizovani Mihailovićevi četnički odredi postali su dio Nedićevih pomoćnih trupa, sa statusom sličnim onom četničkih odreda Koste Pećanca, koji su se krajem avgusta 1941. 
pridružili snagama Nedićeve vlade.</s><s>Jednom naredbom generala Paula Badera, datiranom 10. aprila 1942, svi odredi dobrovoljaca, kao i svi Pećančevi i legalizirani Mihailovićevi četnici stavljeni su 
pod komandu njemačkih posadnih divizija na raznim područjima.</s><s>Dati su im specijalni brojevi (D-1 do D-19 dobrovoljačkim jedinicama, C-20 do C-38 »samostalnim četnicima«, tj. legaliziranim Mihailovićevim četnicima i C-39 do C-101 četničkim odredima Koste Pećanca) i njihovu je aktivnost trebalo strogo kontrolirati: dodijeljena su im posebna područja s kojih ne smiju pokrenuti bez njemačkog naređenja; sve operacije ovih jedinica, još uvijek pod Nedićevom komandom, trebalo je unaprijed prijaviti njemačkim oblasnim ili okružnim komandama na čijem su području stacionirane; svi ti odredi moraju prilikom operacija imati njemačkog oficira za vezu; svi zahtjevi za municiju, koji su Nijemcima stizali preko srpske vlade, trebalo je od tada podnositi izravno njemačkoj oblasnoj ili okružnoj komandi kod koje je odred lociran.</s>

<s>Major Manojlo Korać, bivši Pećančev oficir, inače zapovjednik jedne od četničkih kolona za napad na partizanske snage u Užicu, 31. oktobra 1941, nakon legalizacije je postao okružni načelnik u Užicu, a istovremeno je bio komandant Grupe užičko-požeških odreda.</s><s>U toj, po karakteru i suštini, kvislinškoj formaciji, proljeća 1942. će boraviti i sam Draža Mihailović, kada je odlučio da napusti Srbiju, da bi se uputio za Crnu Goru, gdje će se, pod zaštitom Pavla Đurišića, nalaziti sve do maja 1943.</s><s>Britanski kapetan Bil Hadson, koga je Mihailović "ostavio na cedilu" prilikom njemačkog udara na Ravnu goru, javlja svojoj centrali u Kairu da "kada je Mihailović krenuo u Crnu Goru rano iduće godine, njegov štab je mogao da nastavi put bez velike teškoće, legalizujući se kao deo Požeškog korpusa."</s>

<s>Požeški četnički odred se legalizovao i stavio pod komandu generala Nedića do polovine novembra 1941. na čelu sa komandantom odreda, majorom Vučkom Ignjatovićem i načelnikom štaba, kapetanom Milošem Glišićem.</s><s>Iako su formalno bili pod Nedićevim zapovjedništvom, nastavili su održavati kontakte sa Mihailovićem.</s><s>Odred je početkom naredne godine brojao oko 600 boraca.</s>

<s>Krajem novembra 1941. godine legalizovan je i do tada nepoznati Drinski samostalni četnički odred pod komandom potpukovnika Momčila Matića.</s><s>Odred je brojao 580 boraca i bio je smješten u Mokroj Gori, dok je sjedište štaba bilo u Užicu.</s><s>Odred je obezbjeđivao granicu prema Bosni (koja je u okupatorskoj podjeli Jugoslavije ušla u sastav NDH), kao i prugu Užice - Višegrad.</s><s>U izvještaju od 20. februara 1943,  upućenom Komandi Jugoistoka od strane njemačkog opunomoćenog komandanta u Srbiji generala Paula Badera, navodi se da odred pod Matićevom komandom nosi kodni naziv C-37.</s>

<s>Pored navedenih četničkih odreda, legalizovao se i odred pod komandom majora Ljube Jovanovića Patka, kasnijeg komandanta Timočkog korpusa.</s><s>Jovanović je postao komandant Srpske državne straže u Zaječaru, gdje su, kao legalni, raspoređeni brojni Mihailovićevi oficiri.</s><s>Među njima su bili kapetan Vladimir Komarčević (kasnije komandant Kolubarskog korpusa), zatim Neško Nedić, budući komandant Valjevskog korpusa, te poručnik Miloš Radosavljević.</s><s>Tokom 1942. godine u jedinicama vlade Milana Nedića u Zaječaru bio je legalizovan i kapetan Siniša Ocokoljić, kasnije komandant Mlavskog četničkog korpusa.</s><s>Poručnik Toma Aleksić je raspoređen na službu u Zlot, kapetan Mirić u Žagubicu, dok je kapetan Toma Obradović dobio raspored u Knjaževac.</s><s>U Valjevu su na službi u vojnim formacijama Nedićevog režima bili major Ljubomir Vojteh, komandant Valjevskog četničkog odreda i kapetan Selimir Popović.</s><s>Uz Komarčevića i Nedića, jedna od najvažnijih ličnosti iz redova ravnogorske organizacije u Valjevu koja je krajem 1941. prihvatila legalizaciju, bio je i rezervni potpukovnik Svetolik Sveta Protić.</s><s>Od septembra iste godine, Protić je na čelu Grupe valjevskih četničkih odreda.</s><s>U martu 1942. godine, nakon što je pozvan na razgovor od strane Nedićevih vlasti, na prevaru je uhapšen i poslat u banjički logor.</s><s>U decembru 1942. godine prebačen je u koncentracioni logor Mauthauzen, gdje će, nakon jednog prigovora logorskim vlastima, biti ubijen i spaljen u krematorijumu.</s>

<s>Božidar Ćosović je legalizovao njegov Javorski četnički odred koji je bio preimenovan u Javorski samostalni četnički odred kodnog naziva C-37.</s><s>Pošto Ćosović nije izvršavao naređenja nadležne njemačke komande, njegov je odred rasformiran jula 1942. godine, ali je Ćosović zadržao oružje, postao ponovo ilegalan i imao nekoliko okršaja sa okupatorskim snagama, kao i sa Sandžačkom muslimanskom milicijom.</s><s>Ponašanje pripadnika odreda pod Ćosovićevom komandom je bilo ispod svake kritike, budući da je lokalno stanovništvo bilo pljačkano, premlaćivano i ubijano.</s><s>U nemilosti su  bili čak i oficiri SDS-a delegirani u njegovu štabu.</s><s>Vrhovna komanda JVuO će vojvodu Ćosovića (kao i Mašana Đurovića i Miloja Mojsilovića) zbog progona nelegalizovanih Mihailovićevih odreda za račun okupatora, samovolje i brojnih drugih prestupa, staviti pod slovo "Z" i sredinom 1943. godine će Ćosović i Đurović biti likvidirani od strane ravnogorskih četnika.</s><s>Božidar Ćosović-Javorski je, barem zvanično, pripadao odredima generala Mihailovića znatno duže od Mašana Đurovića.</s><s>Ćosović stupa u kontakt sa Mihailovićem u jesen 1941.</s><s>Međutim, koliko je četnički komandant imao povjerenja u njega vidi se iz pisma upućenog poručniku Urošu Kataniću, komandantu Moravičke brigade JVuO, u kome Mihailović, između ostalog, navodi:</s>

<s>Jeličko-moravički četnički odred kojim je komandovao Miloje Mojsilović se legalizovao 9. novembra 1941. i od tada nad ovim odredom Draža Mihailović nije imao komandu, a okupaciona vlast je preko svoje štampe navodila ovaj odred kao prvi primer propasti vojske pod Mihailovićevom organizacijom.</s>

<s>Kroz legalizaciju dijela četničkih odreda kod Nedićeve vlade, Mihailovićev pokret je uspješno izbjegao uništenje tokom njemačke ofanzive protiv ustanika, za razliku od komunističkih snaga koje su bile potpuno razbijene i uništene ili protjerane iz Srbije.</s><s>Prema mišljenju istoričara Branka Petranovića, "Nedić je dobijao nove snage za borbu protiv pripadnika narodnooslobodilačkog pokreta, a Mihailović je spasavao odrede od uništenja u jeku zime, progona i nemačkih represalija.</s><s>Udruženim snagama mogli su zavesti četničku strahovladu i iskorenjivanje zaostalih grupa partizana, pojedinaca i njihovih simpatizera i jataka." U proljeće 1942. sjedište JVuO i njihove glavne aktivnosti su bili prenijeti u Crnu Goru i Bosnu, dok je u Srbiji ostalo oko 20 legalizovanih četničkih odreda u službi Nedićeve vlade.</s><s>Pored legalizovanih četnika, na terenu su i dalje postojali i ilegalni četnički odredi pod komandom Račića, Keserovića, Piletića i drugih a koje su Nemci progonili.</s>

<s>Ukupno je dvije trećine ljudstva i oficira ravnogorskih odreda, kao i više od polovine ukupnog broja odreda pod Mihailovićevom komandom u završnoj fazi gušenja ustanka u Srbiji, legalizovano u okviru poretka koga je nametnuo okupator.</s><s>U takvoj konstelaciji, okupator je legalizovane četnike koristio kao pomoćne snage u neutralizaciji preostalih partizanskih odreda i grupa, ponekad zajedno s Vermahtom, a često i sa oružanim odredima kvislinške vlade, hvatajući preostale partizane i predajući zarobljenike Njemcima.</s><s>Mnogi partizani i partizanski simpatizeri koje su četnici predali okupatoru, strijeljani su od strane pripadnika njemačkog Vermahta do početka februara 1942, prvenstveno u Valjevu, Čačku i Užicu, a ostali su upućeni u logore ili su, manjim dijelom, oslobođeni.</s>

<s>Drugi talas legalizacije početkom 1942.</s>

<s>Tokom drugog talasa legalizacije koji se desio početkom 1942. marionetska vlada u Srbiji je čak osnivala nove četničke odrede kao već legalizovane, kao Ribnički odred u valjevskom kraju.</s>

<s>Najveći broj četničkih odreda legalizovanih u drugom talasu bili su isprva ilegalni i pod komandom Draže Mihailovića, da bi se potom legalizovali.</s><s>Tako je i Dušan Smiljanić, kapetan vojske Kraljevine Jugoslavije, od septembra do kraja 1941. bio komandant Gružanskog četničkog odreda, da bi od januara do kraja aprila 1942. bio legalizovan kod kvislinških vlasti.</s><s>Potpukovnik Dragoslav Pavlović, delegat Vrhovne komande JVuO za Šumadiju, u izvještaju od 25. aprila 1942. poslatom generalu Mihailoviću piše da je većina ljudstva u odredu pod komandom kapetana Smiljanića i dalje „na dužnosti“, tj. legalizovana:</s>

<s>Poručnik Zvonimir Vučković (pseudonim »Feliks«), komandant nelegalizovanog Takovskog četničkog odreda, u depeši VK JVuO od 4. maja 1942. potvrđuje Pavlovićeve navode, dodajući da bi trebalo da preuzme komandu nad odredom Pećančevih četnika:</s>

<s>Požeški četnički odred pod komandom majora Miloša Glišića je bio preimenovan u Sandžački vojni četnički odred (oznaka C-35) kada je bio legalizovan kod Vlade nacionalnog spasa.</s><s>U pismu od 9. januara 1942. upućenom majoru Glišiću od strane kapetana Miloša Markovića, načelnika štaba Požeškog četničkog odreda, jasno se uočava koliko je uzela maha saradnja legalizovanih četnika sa Nemcima i Italijanima u borbi protiv partizana:</s>

<s>Ilegalni Suvoplaninski četnički odred pod komandom Mašana Đurovića sa 520 vojnika je bio legalizovan i preimenovan u Ibarski četnički odred kodnog naziva C-54 i bio je sastavljen od nekoliko bataljona čije je sedište bilo prvo u Raškoj, a zatim u Jošaničkoj Banji.</s><s>U odred su ušle mnogobrojne manje grupe Pećančevih, kao i Mihailovićevih četnika, pa se Đurović nazivao i komandantom Raške grupe vojvoda.</s><s>Broj vojnika koji su pripadali ovom odredu je narastao na više od 1.200 vojnika i oficira do početka 1942.</s>

<s>Tokom februara i marta 1942. godine, Draža Mihailović je sa Đurovićem vodio veoma žustru prepisku.</s><s>Pri štabu vojvode Đurovića u Raškoj, angažovan je bio i artiljerijski poručnik (kasnije kapetan) Dragor Pavlović, komandant Deževske brigade JVuO, koji se u Ibarskom četničkom odredu legalizovao krajem 1941. 25. aprila 1942. godine, Đurović će sa svojim trupama na Kopaoniku zarobiti trojicu engleskih oficira i već sjutradan ih poslati Njemcima u Beograd.</s><s>U junu iste godine, vojvoda Đurović je uhvatio britanskog kapetana Kristija Lorensa (Christie Lawrence), četničkog potpukovnika Milutina Radojevića i poručnika Dimitrija Cvetkovića (koji su bili na putu za Albaniju), da bi ih odveo za Beograd, te predao Njemcima.</s><s>Ovom prilikom je zaplijenjena povjerljiva dokumentacija generala Mihailovića.</s><s>Polovinom juna, Đurović je uhapsio i okupatoru izručio i poručnika Pavlovića, prethodno legalizovanog u njegovom odredu, predstavivši ga Njemcima kao „pravnog savetnika“ Draže Mihailovića.</s><s>Do avgusta 1942, Njemci su u potpunosti ustrojili Ibarski četnički odred, koji je tada brojao tačno 1000 ljudi - 90 oficira i 910 podoficira i boraca.</s><s>Njemački bezbjedonosni organi primjećuju da Đurović pod svojom komandom ima „najveću naoružanu jedinicu u srpskom prostoru“, tj. u okupiranoj Srbiji.</s><s>Odred je pokrivao prostor studeničkog, deževskog i kosovskomitrovačkog sreza.</s>

<s>Ime vojvode Mašana Đurovića se nalazi među četvoricom autora proglasa od 21. decembra 1941. godine naglašeno antisemitske sadržine.</s><s>Pored Đurovića, proglas, tj. naredbu potpisuju i kapetan Ratko T. Đurović, komandant legalizovanih četnika u Pljevljima, načelnik njegovog štaba kapetan Nikola Bojović (potonji komandant Durmitorske brigade JVuO), kao i sam vojvoda Kosta Pećanac, u svojstvu komandanta svih četničkih odreda.</s><s>U naredbi se četnički "udarni odredi" pozivaju da, u cilju što efikasnijeg izvršavanja presuda koje donose prijeki sudovi, "kuće svih stanovnika, koji budu radili protiv ideje nacionalizma, odnosno četništva, obeležavaju sa Solomonovim slovom, koje će služiti kao znak da su to ljudi koji idu za idejom Trockog, koju vodi prljavi čivutin Moša Pijade, slikar iz Beograda".</s><s>Na kraju proglasa se ističe da bi četničke vojvode trebalo da postupaju po ovom naređenju "kako bi se Brankovići vidno obeležili".</s>

<s>Golijsko-Sjenički četnički odred pod komandom poručnika Mirka Tomaševića je bio legalizovan i pripojen Ibarskom četničkom odredu kao njegov Peti bataljon.</s>

<s>Takođe, legalizovan je bio i Kolašinski četnički odred pod komandom vojvode Todora Dobrića, sastavljen od izbeglica iz Ibarskog Kolašina.</s>

<s>Tokom završnog dijela operacije Trio protiv partizana u Crnoj Gori, Hercegovini i Sandžaku, kada su četnici nastupali zajedno s okupacionim trupama (major Miloš Glišić i kapetan Pavle Đurišić će tokom aprila i maja 1942. od Italijana zaprimiti veliku količinu municije i oružja, uključujući i artiljeriju), major Zaharije Ostojić se žali majoru Petru Baćoviću na neposluh i odsustvo discipline kod legalizovanih četnika:</s>

<s>Iz izvora kvislinške provenijencije može se nazrijeti obim legalizacije četničkih odreda.</s><s>Žandarmerijski potpukovnik Milan Kalabić, okružni načelnik u Kragujevcu, u izvještaju koji je poslao 13. februara 1942. generalu Milanu Nediću, piše o stanju u legalizovanim odredima i tvrdi da najveći dio ljudstva u formacijama Vlade narodnog spasa potiče iz redova Mihailovićeve organizacije:</s>

<s>U izvještaju od 6. marta 1942. upućenom generalu Draži Mihailoviću, komandant Rudničkog korpusa poručnik Dragomir Gaga Topalović, između ostalog, potvrđuje koliko je važnu ulogu u legalizaciji četničkih jedinica imao major Milan Kalabić:</s>

<s>Uvidom u još jedan dopis upućen iz načelstva kragujevačkog okruga (ovoga puta iz juna 1942. godine), postaje jasno do kog stupnja su ravnogorski četnici, nakon legalizacije, bili integrisani u kolaboracionističke oružane formacije.</s><s>Naime, u dokumentu se navode podaci o štabu koji je bio smješten u manastiru Voljavči, a koji je oformio Nikola Kalabić sa nekolicinom oficira iz Šumadije:</s>

<s>Kapetan Siniša Ocokoljić (pseudonim »Iliev«) piše 29. juna 1942.</s><s>Draži Mihailoviću o njemačkim planovima za razoružavanje legalizovanih ravnogorskih odreda i predlaže da bi u tom slučaju trebalo produžiti djelovanje pod »Pećančevom firmom«:</s>

<s>Istog je dana od Mihailovića stigao potvrdan odgovor:</s>

<s>Mihailović je polovinom jula te godine od Ocokoljića zahtijevao i da poručnik Topalović (tada u Mlavskom korpusu JVuO), u cilju nastavka bespoštedne borbe protiv partizana, zadrži status legalizovanog oficira:</s>

<s>Međutim, legalizacija nije pružala čvrste bezbjedonosne garancije ravnogorskim četnicima u smislu poštede od okupatorskih potjerâ.</s><s>Dokaz za to je i slučaj od 3. maja 1942. kada su Nijemci na planini Tari razoružali 69 pripadnika Zlatiborskog četničkog odreda pod komandom kapetana Dušana Radovića Kondora, mada je on posjedovao dokumente o legalnom statusu odreda.</s><s>Kapetan Radović u depeši svom nadređenom (vjerovatno je riječ o samom generalu Mihailoviću) navodi sljedeće: „Otpor nisam dao jer nisam imao instrukcije.“</s>

<s>U izvještaju od 16. jula 1942. poslatom Draži Mihailoviću, vojvoda Ilija Trifunović-Birčanin, komandant zapadnobosanskih, ličko-dalmatinskih i hercegovačkih vojnočetničkih odreda, žali se na »nepravičnost položaja« u kom se nalaze oficiri koji nijesu prihvatili legalizaciju, spram onih koji su postali dio kvislinške uprave pod upravom Milana Nedića:</s>

<s>U depeši koju je general Mihailović 8. septembra 1942. poslao kapetanu Ocokoljiću, nazire se njegova zamisao o namjeni i svrsi legalizovanih četnika, kao i o njihovom pozicioniranju u odnosu na okupatora, u perspektivi njihovog predstojećeg raspuštanja od strane Njemaca:</s>

<s>Legalizovani četnici su formalno bili u sastavu Srpske državne straže sve do decembra 1942.</s><s>Naredbom generala Paula Badera, nemačkog opunomoćenog komandanta u Srbiji, izdatom 10. aprila 1942. legalizovani četnici su stavljeni pod komandu nemačkih posadnih divizija na pojedinim područjima, a prilikom svake operacije su bili u obavezi da imaju nemačke oficire za vezu dok su municiju dobijali direktno od Nemaca, a ne od Nedića.</s><s>Konačno, u Baderovoj izjavi od 7. decembra 1942. se navodi: "Oko 10.000 četnika se borilo na našoj strani".</s>

<s>Legalizacija partizana 
Izvestan broj partizana je po slomu ustanka takođe bio legalizovan u odredima Milana Nedića, a najviše u odredima Dimitrija Ljotića zbog čega će se kasnije dodatno rasplamsati građanski rat.</s><s>Pojedini pripadnici partizanskih jedinica su se stavili i u direktnu službu Nemaca sa kojima su učestvovali u akcijama otkrivanja ilegalnih četnika Draže Mihailovića.</s><s>Broj četnika i civila koji su na ovaj način izgubili život nije nikada konačno utvrđen.</s><s>Samo u Takovu je aktivnostima ove grupe Nemcima predato 300 i u smrt oterano preko 300 pristalica Draže Mihailovića.</s>

<s>Borbeno angažovanje legalizovanih četnika</s>

<s>Progon i hvatanje partizana i njihovih simpatizera</s>

<s>Legalizovani četnici su tokom decembra 1941. surovo progonili partizanske formacije iz Srbije.</s><s>Legalizovani četnici su zarobili Momčila Radosavljevića, prvog komandanta Čačanskog partizanskog odreda i Ratka Mitrovića, političkog komesara tog odreda i predali su ih okupatorima koji su ih streljali, dok su Radoslava Azanjca, sekretara okružnog komiteta SKOJ-a za Čačak, legalizovani četnici zarobili i streljali.</s><s>Miroljuba Matijevića koji je takođe bio sekretar OK SKOJ-a za Čačak su legalizovani četnici zarobili i predali Nemcima koji su ga streljali u logoru na Banjici.</s><s>Legalizovani četnici su zarobili i Milana Batu Jankovića, istaknutog čačanskog komunistu koji je bio predsednik Odbora za borbu protiv pete kolone u Čačku 1941. godine, da bi ga zatim usmrtili.</s><s>Legalizovani četnici su predali okupatorima 449 zarobljenih partizana i njihovih pristalica iz čačanskog kraja, koje su ovi nakon toga likvidirali.</s>

<s>Četnici lozničkog vojvode Damjana Dake Tešmanovića su početkom 1942. uhvatili, između ostalih, Veru Blagojević i Stjepana Filipovića i izručili ih okupatoru, nakon čega su pogubljeni.</s><s>Poslije rata, Vera Blagojević i Stjepan Filipović su proglašeni narodnim herojima Jugoslavije.</s><s>Tešmanovićevo ime se vezuje za još jedan krupan događaj iz istorije kolaboracije u Srbiji.</s><s>Naime, Tešmanović je kao pripadnik pokreta Draže Mihailovića učestvovao u predaji 365 zarobljenih partizana Njemcima.</s><s>Upravo je Tešmanović bio Mihailovićev čovjek koji je Pećančevom vojvodi, Jovanu Škavoviću Škavi predao zarobljene partizane.</s><s>U predaji zarobljenika učestvovao je i ravnogorski oficir Pavle Mešković.</s><s>Zarobljenici su 13. novembra 1941. predati Njemcima u selu Slovac kod Valjeva, čime je Mihailović, nakon pregovora u Divcima (11. novembar 1941), pokušao da uvjeri okupacione snage da mogu računati na njegovu pomoć u borbi protiv partizana.</s><s>Njemci su većinu ustupljenih partizana (njih 261) strijeljali u Valjevu 27. novembra 1941.</s><s>Tešmanović je nakon legalizacije bio organizovan u okviru tzv. "vladinih četnika", tj. četnika Koste Pećanca.</s><s>Uhapšen je krajem 1942. od strane Njemaca zbog toga što je održavao kontakte s ilegalnim ravnogorskim četnicima.</s>

<s>Legalizovani četnici Požeškog četničkog odreda pod komandom Manojla Koraća su 18. i 19. decembra 1941. godine uhvatili 30 poimenice poznatih boraca Ariljskog bataljona i predali ih Nemcima, koji su zarobljenike streljali u Užicu 28. decembra iste godine.</s><s>Žandarmerijski major (u januaru 1942. unaprijeđen u čin potpukovnika) Manojlo Korać, čovjek od Mihailovićevog povjerenja, čiju će komandu priznavati sve do hapšenja od strane Gestapoa u decembru 1942. godine, istovremeno je bio i Pećančev okružni vojvoda.</s><s>U izvještaju koji je uputio Nedićevoj vladi 23. novembra iste godine, Korać daje bilans svojih aktivnosti iz prethodnih deset mjeseci, otkako je na čelu okruga Užičkog: "Od kada sam 5. januara 1942. godine Pećančevim dekretom postavljen za okružnog komandanta četničkih odreda uhapšeno je 1195 političkih krivaca, od toga streljano 92, predato Nemcima radi streljanja u Beogradu 50 lica, upućeno u koncentracioni logor u Beogradu 414 lica." Uz Manojla Koraća, među najaktivnijim učesnicima progona partizana i njihovih simpatizera u užičkom kraju, posebno se isticao i folksdojčer i ljotićevac Miloš Vojinović Lautner, komandant Desetog dobrovoljačkog odreda.</s><s>U memoarskom spisu objavljenom 2015. godine pod nazivom "Između Draže i Nedića", Korać je fenomenu legalizacije četničkih odreda posvetio posebnu pažnju.</s>

<s>Četnici vojvode Budimira Bosiljčića, koji je priznavao komandu Koste Pećanca, uhvatili su krajem 1941. i početkom 1942. godine veći broj partizana u Tamnavi i predali ih Nemcima.</s><s>Poznata su imena 19 partizana, stanovnika tamnavskih sela, koji su ubijeni u nemačkim logorima u Norveškoj, koje su uhvatili Bosiljčićevi četnici.</s><s>Najveći broj (5) bili su stanovnici Banjana, sela u kome je živeo Bosiljčić.</s><s>Bosiljčićevi četnici su marta 1943. u selu Brgulama kod Uba uhvatili šestočlanu jevrejsku porodicu koja je pobegla iz Beograda kako bi izbegla odvođenje u logor.</s><s>Uhapšeni Jevreji su predati Nemcima.</s><s>Bosiljčić je 1943. pristupio JVuO i imenovan je za oficira pri štabu Valjevskog korpusa.</s>

<s>Legalizovani četnici na području Kraljeva, Ušća i Raške početkom decembra 1941. započeli su hvatanje boraca Kraljevačkog i Kopaoničkog partizanskog odreda.</s><s>Zarobljeni partizani su predavani Pećančevom vojvodi Mašanu Đuroviću koji je organizovao dva sprovođenja zarobljenika i njihovu predaju Nemcima u Nišu.</s><s>Prva grupa brojala je 24 zarobljenika i sprovedena je 15. decembra, dok je druga grupa brojala 48 zarobljenika i sprovedena je 19. decembra.</s><s>Zarobljeni partizani postali su zatočenici nemačkog logora na Crvenom krstu u Nišu.</s><s>Većina je stradala tokom 1942. godine, dok je manji deo uspeo da preživi proboj iz logora 12. februara 1942.</s>

<s>Krajem decembra 1941. godine, četnici Radovana Stojanovića, koji je prethodno priznavao komandu Draže Mihailovića, da bi potom legalizovao odred, uhvatili su na prevaru oko 80 stanovnika takovskih sela, uglavnom bivših partizana i partizanskih saradnika.</s><s>Zarobljenici su sprovedeni u zatvor u Gornjem Milanovcu, gdje su isljeđivani i zlostavljani od strane kvislinških policajaca, žandarma i četnika, u čemu je učestvovao i Stojanović.</s><s>Sredinom januara 1942, više od polovine uhapšenih je pušteno kućama, dok je preostalih 35 Stojanović stražarno sproveo u Kragujevac, gdje ih je ustupio Njemcima.</s><s>Prema podacima Državne komisije, njemački vojnici su 22. marta 1942. u Kragujevcu strijeljali 17 bivših partizana iz takovskog kraja.</s>

<s>Učitelj Tihomir Đorđević iz Raške, savremenik Mašana Đurovića, u svom ratnom dnevniku svjedoči kolika je bila stvarna moć vojvode suhoplaninskog.</s><s>U jednoj zabilješci iz marta 1943. godine, Đorđević (inače blizak JVuO) opisuje vojvodu Đurovića kao lokalnog gospodara rata, notirajući njegovu odgovornost za počinjenje brojnih ratnih zločina:</s>

<s>Sve u svemu, od kraja novembra 1941. do proljeća 1942, širom zapadne, sjeverozapadne i centralne Srbije, legalizovani ravnogorski četnici su učestvovali, samostalno ili u saradnji sa četničkim odredima i grupama koje su prethodnih mjeseci prihvatile ingerenciju kvislinške vlade, u pravom lovu na partizane, kao i na njihove pomagače i simpatizere.</s><s>Na ovaj način uhvaćeno je nekoliko hiljada ljudi.</s><s>Ubrzo po zarobljavanju, četnici su strijeljali više stotina partizana, dok su većinu predali njemačkom okupatoru.</s>

<s>Sukobi sa ljotićevcima 
Ubrzo po legalizaciji započeli su sukobi između ilegalnih četnika sa legalizovanim četnicima i ljotićevcima.</s><s>Krajem maja 1942. u blizini Čačka, Predrag Raković je organizovao napad na Budimira Nikića i njegovu pratnju, kojom prilikom je Nikić ranjen, dok su četvorica njegovih saradnika ubijeni.</s><s>Krajem juna 1942. još jedan pripadnik ljotićevaca, sveštenik Dragutin Bulić je bio napadnut i ubijen od strane četnika pod Rakovićevom komandom na pijaci u Čačku.</s>

<s>U isto vrijeme, u Gornjem Milanovcu se desio sličan događaj.</s><s>Poslije odlaska majora Milana Kalabića (koji je bio dio ilegalne strukture JVuO, ali istovremeno i načelnik okruga, tj. pod ingerencijom Nedićeve vlade; otac Nikole Kalabića) sa oko 200 ljudi pod svojom komandom u Požarevac, u grad je došao kapetan Rajko Terzić.</s><s>Počev od aprila 1942, Terzić je hapsio pripadnike i simpatizere ilegalnih četnika i prosljeđivao ih Njemcima koji su ih ubijali ili slali u koncentracione logore u Njemačkoj.</s><s>Ilegalni četnici su se ubrzo osvetili i ubili Terzića u njegovoj kancelariji.</s><s>Prema nekim nepotvrđenim navodima, Terzić će posthumno od strane Njemaca biti odlikovan ordenom Gvozdenog krsta.</s>

<s>Raspuštanje 
Nemačke vojne i obaveštajne strukture su uspele da shvate suštinu procesa legalizacije dok je Abwehr uključio proces legalizacije u njegovu analizu situacije u Srbiji objavljenu u decembru 1941.</s><s>Već 20. decembra 1941. u Abwehru shvataju i primećuju da ostaci poraženih Mihailovićevih četničkih grupacija pokušavaju da se pridruže Pećančevim četnicima pa zato insistiraju da "sve Mihailovićeve pristalice treba tretirati kao pobunjenike i nikako drugačije".</s>

<s>Nemački general August Majsner je bio sumnjičav prema legalizovanim četnicima još od kada je došao u Srbiju početkom 1942.</s><s>Mnogi legalizovani četnički odredi su se u suštini ponašali kao ilegalni četnici, a neki su čak i pripojili sebi novoosnovane legalne četničke odrede.</s><s>Pošto su Nemci očekivali da bi Saveznici mogli da organizuju invaziju svojih trupa na jugoslovensku obalu Jadranskog mora, odlučili su da u drugoj polovini 1942. godine razoružaju legalizovane četnike, kako one Mihailovićeve, tako i Pećančeve.</s>

<s>Zbog toga su nemačke okupacione vlasti organizovale njihovo razoružavanje, zarobljavanje ili ponovno naoružavanje drugačijim oružjem.</s><s>Ponovno naoružavanje je bilo organizovano tako da su Nemci oduzimali četnicima njihovo oružje koje je koristilo standardnu municiju i zamenjivali ga oružjem sa nestandardnom municijom koja kada se potroši jedino može da se nabavi od Nemaca.</s><s>Neke četničke jedinice su bile jednostavno razoružane i raspuštene, a neke razoružane i odvedene u koncentracioni logor na Starom Sajmištu ili u Mauthauzen.</s>

<s>Posljednja dva legalizovana četnička odreda (Pećančev kojim je komandovao Mašan Đurović i Mihailovićev pod komandom potpukovnika Momčila Matića) bila su raspuštena sredinom marta 1943. godine.</s><s>Ukupno je oko 12.000 legaliziranih Pećančevih i Mihailovićevih četnika bilo raspušteno, mnogo njihovih oficira uhapšeno, te poslano u zarobljeničke logore u Njemačkoj.</s>

<s>Tumačenja 
Posleratna propaganda je uporno isticala da su za stradanje partizana u decembru 1941. krivi četnici Draže Mihailovića, uprkos činjenici da odgovornost leži na komandantima i jedinicama koje su se legalizovale kod Milana Nedića, ili grupe koje su bile nezavisne od Mihailovića poput one pod komandom Bože Javorca.</s>

<s>Stanislav Krakov u emigraciji piše: „Ovom akcijom je Nedić uspeo da spase sve Mihailovićeve četničke odrede na terenu gde je imala da otpočne velika nemačka vojna akcija i koji su se ovako bili pretvorili u pomoćne trupe srpske vlade.</s><s>Nedić je smatrao da je potrebno da ostane na terenu živa srpska nacionalna snaga, bez obzira da li su to njegove stvarne pristalice ili pripadnici pokreta otpora Mihailovića.</s><s>Za pretsednika vlade su to sve bili Srbi koji se bore za opstanak srpskog naroda.“</s>

<s>U početku su izveštaji o kolaboracionizmu "legalizovanih" četnika izazvali kritike koje su ubrzo potisnute posle aktivnosti ovih jedinica usmerenih protiv formacija sila Osovine i dobrovoljaca Dimitrija Ljotića.</s><s>Na suđenju, Mihailović je isticao da je odobrio legalizaciju nekih četničkih jedinica kao najbolji način da se infiltriraju u snage Sila osovine.</s><s>Britanci su u suštini smatrali "legalizaciju" uspešnom obmanom.</s>

<s>U svom referisanju generalu Alexandru Löhru, general August von Meyszner, viši vođa SS i policije i najviši predstavnik rajhsfirera SS Heinricha Himmlera u Srbiji od februara 1942. do proljeća 1944. godine, navodi razloge za raspuštanje legalizovanih četničkih jedinica lojalnih vladi Milana Nedića, što je bila njegova zamisao još od dolaska u Srbiju:</s>

<s>U septembru 1942.</s><s>Zaharije Ostojić referiše Mihailoviću i obrazlaže pozitivne i negativne posljedice legalizacije ističući da je legalizacijom spašeno ljudstvo i oružje, ali da je, sa druge strane, došlo do značajnog opadanja borbenog duha:</s>

<s>Na koncu, iz izvora četničke provenijencije se može zaključiti da stanovništvo okupirane Srbije nije imalo blagonaklon stav prema legalizovanim četnicima.</s><s>U pismu datiranom 5. novembra 1942, major Miodrag Palošević ocjenjuje rad brojnih ravnogorskih oficira iz Šumadije koji su se prethodno legalizovali i tvrdi:</s>

<s>Vazduhoplovni kapetan I klase Branivoj Petrović, koji je u svojstvu delegata Vrhovne komande JVuO vršio inspekciju u tri ravnogorska korpusa na području Pomoravlja (Varvarinski, Ivankovački i Resavski korpus JVuO), u izvještaju poslatom generalu Mihailoviću 1. avgusta 1943. godine, bio je još eksplicitniji u kritici djelovanja legalizovanih četnika:</s>

<s>Reference</s>

<s>Izvori</s>

<s></s>

<s>Historija Jugoslavije
Istorija Srbije</s>

