Baton
<s>Baton je bio vođa velikog ilirskog ustanka protiv Rimljana od 6. - 9. god. pne.</s><s>Rođen je između 35. i 30. godine p.n.e. i pripadao je Dezitijatima koji su naseljavali područja današnje centralne Bosne i Hercegovine.</s><s>Od 33. godine p.n.e Dezitijati su bili pod rimskom vlašću u okviru rimske provincije Dalmacije čije je sjedište bilo u Saloni, na obali Jadranskog mora, sa statusom civitas peregrini (naziv za slobodno stanovništvo koje je imalo određenu administrativnu i teritorijalnu autonomiju ali bez statusa građana Rima).</s><s>Smatra se da je Batonova porodica bila uticajna a da je on kao odrastao muškarac bio politički i vojni zvaničnik Dezitijata (princeps).</s>

<s>Ime Baton (Bato, oJ Βαvτων) bilo je rašireno među |Ilirima, a od historijskih ličnosti nosili su ga dardanski kralj Bato, drugi vođa ustanka Baton Breučki i Baton Dezitijaski.</s>

<s>Batona spominje pet antičkih pisaca i to Strabon, Ovidije, Velej Paterkul, Svetonije, Kasije Dion, a ime mu je zabilježeno i na jednom veronskom natpisu.</s><s>Ni jedan od izvora ne govori izričito o Batonu prije 6. god, pa se ne zna vrijeme i mjesto njegovog rođenja.</s>

<s>Pripreme za ustanak 
Dok se glavnina rimskih legija koncentrirale na Dunavu, i prodirala na teritoriju germanskog plemena Markomana, u unutrašnjosti provincije Ilirik, na teritoriji Dezitijata, na osnovu rimskih naređenja, vršeno je regrutiranje i skupljanje pomoćnih jedinica sa prostora provincije.</s><s>Među vojnicima su se našli zajedno i mnoge domorodačke vojne i političke starješine, i donijeli odluku o podizanju ustanka, koja se zasnivala na činjenicama:
 među ilirskim populacijama vladalo je nezadovoljsvo položajem u novoj državi
 odsustvo glavnine rimske vojske na teritoriji Ilirika, negdje na Dunavu
 regrutacijom i okupljanjem stvorena je na jednom mjestu u kratkom roku brojna naoružana i ustrojena ilirska oružana sila, koju su rimljani namjeravali takođe poslati na Dunav, u rat sa Markomanima.</s>

<s>Zbog svojih javnih radikalnih i oštrih stavova, vojničko-zapovjednog i političkog autoriteta i ugleda u matičnoj civitates, za vođu ustanka izabran je Baton Desitijatski.</s>

<s>Ustanak</s>

<s>Prvi strateški cilj bio je zauzimanje provincijskog centra Salone, čime bi bio uništen rimski upravni sistem i preuzela kontrola na jadranskoj obali.</s><s>Ovaj plan nije uspio, a Baton je ranjen kod Salone.</s><s>Podstaknuti ustankom u Dalmaciji, Breuci u Panoniji su krenuli u ustanak, pod vodstvom svojih prvaka Pinesa i Batona Breučkog.</s>

<s>Ipored naglog širenja ustanka koje je poprimalo masovan karakter i eliminiranja čitavog niza rimskih pozicija u unutrašnjosti, što su bili nesumnjivi uspjesi, ustanici već u samom početku oružanog nastupa nisu ostvarili svoj najvažniji strateški cilj, zauzimanje gradova i najvažnijih uporišta kao što su Salona, Sirmijum i Siscija.</s>

<s>Nakon početnih neuspijeha, ustanici mijenjaju taktiku borbi na otvorenom prsa u prsa, te se zatvaraju i sklanjaju na brda i planine vodeći gerilski rat, čime je ustanak dobio defanzivnu strategiju.</s><s>Tiberije, budući rimski car, koji je predvodio rimske snage, dlučio je da prvo pacifizira Panoniju kako zbog lakšeg terena za ratište jer je tlo ravničarskog karaktera, tako i zbog toga što se najveća koncentracija ustanika tada nalazila u dunavskoj oblasti.</s><s>Ključna bitka odigrala se kod Vulkajskih močvara, negdje u jugoistočnoj Slavoniji.</s><s>Rimljani su pobijedili, ali i pretrpili ogromne gubitke pa je Tiberije promijenio strategiju.</s><s>Započeo je s taktikom spaljene zemlje, paleći usjeve i naselja.</s><s>Time je izmorio i izgladnio ustanike koji su time izgubili volju za ustankom.</s>

<s>Baton Breučki se predao u ljeto 8. godine n. e. na rijeci Bathinus, a zauzvrat je dobio od Rimljana dozvolu da upravlja Breucima.</s><s>Kod iste rijeke se vjerovatno odigrao i čin predaje Pinesa, breučkog kralja, ali pisani izvori ne preciziraju u detalje šta se to zapravo dogodilo.</s><s>Baton Dezidijatski je porazio snage Batona Breučkog a njega zarobio.</s><s>Prema Kasiju Dionu, Baton Breučki je izveden pred okupljenu vojsku, koja mu je glasanjem presudila smrtnu kaznu.</s>

<s>Iz Velejeva opisa se vidi da je Tiberije u ljeto 9. godine n.e. na čelu jake vojske prodro i u zemlje Dezitijata i Pirusta, s ciljem da uhvati Batona i porazi ustanike.</s><s>Baton je pronašao utočište u Andetrijumu, gdje ga je Tiberijeva vojska opkolila.</s><s>Bitka za Andetrij se pretvorila u jedno od najtežih bitaka koje je Tiberije vodio u toku ovog ustanka.</s>

<s>Zarobljenik 
Baton se predao u septembru 9. god.</s><s>U bezizlaznoj situaciji poslao je sina Skeuasa Tiberiju, vrhovnom zapovjedniku.</s><s>Dobio je obećanje da on i sljedbenici neće biti pogubljani, ako se odmah predaju.</s><s>U toku noći Baton Dezitijatski se pojavio u rimskom logoru u kome se nalazilo Tiberijevo zapovjedništvo i tako se i zvanično predao.</s><s>Već sljedeći dan, izveden je pred vojni sud.</s><s>Ovakvu privilegiju da budu izvedeni pred i prezentiraju svoju obranu, nisu imali mnogi rimski protivnici (Jugurt, galski vođa Vercingetorisk), i makedonski kralj Persej.</s><s>To se objašnjava činjenicom da je bio podanik rimske države.</s><s>Na Tiberijevo pitanje zašto su se odlučili na ustanak i ratovali tako dugo, Baton je odgovorio: Vi (Rimljani) ste krivi za ovo, vi ste poslali za čuvare vaših stada ne pse ili pastire, nego vukove.</s>

<s>Okvirni datum, odnosno vrijeme u kojem se Baton Dezitijatski predao Tiberiju i tako se i zvanično završio veliki troipogodišnji ustanak naroda Ilirika, može se dobiti na osnovu vremenske korelacije ovog događaja sa porazom Publija Kvintilija Vara ( Publius Quinctilius Varus ) od Germana, pod vodstvom vođe Arminija, u Teutoburškoj šumi.</s><s>Ta dva događaja odigrala su se u razmaku od 15 dana u septembru 9. god, a vijest o njima u Rim je stigla u razmaku od 5 dana.</s>

<s>Baton i Ovidije 
Publije Ovidije Nazon (43. god. p. n. e. – 17/18. god. n. e.), posljednji predstavnik «zlatnog doba» rimskog pjesništva je jedini iz reda slavnih pjesnika augustovskog perioda koji se u zapaženijoj mjeri osvrnuo na dešavanja u provinciji Ilirik (Illyricum) i balkanskim svijetom u svojim djelima Tuga (Tristia) i Pisma sa Ponta (Epistulae ex Ponto).</s>

<s>Godine 8. god. n. e., u vrijeme ilirskog ustanka Ovidije je protjeran u daleki i zabačeni pogranični grad Tomis na Crnom Moru (današnja Konstanca).</s><s>Tiberije je tek 12. ili 13. god. proslavio trijumf.</s><s>Ovidije u prikazu trijumfa izričito spominje i Batona, koji je kao najvrijedniji ratni zarobljenik sproveden u trijumfu.</s><s>On navodi da je većini ustaničkih prvaka, koji su sprovedeni u trijumfu okovani za vratom, poklonjen život i da su pomilovani.</s><s>I sam dan kada se održavao trijumf opisuje kao sunčan, daje čitav niz podataka o prikazima zarobljenika, osvojenih utvrđenja (oppida), s prikazima čak ljudi u njima, rijeka i planina pobijeđene zemlje i borbi u gustim šumama. ).</s><s>Time je jedan pjesnik dao vrlo vrijedne istorijske podatke o ilirskom svijetu, u tome za njih prelomnom 
periodu, kada su zemlje unutrašnjosti zapadnog Balkana konačno utonule u antičko-istorijsko vrijeme.</s>

<s>Veronski natpis 
Baton je u Raveni proveo ostatak života bez ikakvih posebnih problema i neuznemiravan od strane državne vlasti.</s>

<s>U Veroni postoji ploča sa oznakom CIL V 3346 (Verona), koju je prvi objavio Karl Pač 1896. god.</s><s>BATONIANOPRAEFVI/ IAPVDIAI· ET· LIBVRN / SIBI· ET· LIBERTIS / T· F· I 
bello] /Batoniano praefui[t] / Iapudiai et Liburn(iai) / sibi et libertis / t(estamento) f(ieri) i(ussi) 
...u ratu Batonskom predvodio je Japode i Liburne, sebi i oslobođenicima oporuku učini</s>

<s>Nadgrobna ploča 
Batonova nadgrobna ploča sa epigrafskim natpisom nalazi se u građom bogatom lapidariju, visočkog franjevačkog samostana.</s><s>Riječ je o nadgrobnoj ploči Batona i njegovih sinova.</s>

<s>Ploču su pronašli seljani 1938. god prilikom radova na polju, u selu Župča, nadomak Breze.</s><s>Inžinjer Vinko Mikolji donio ju je u samostan.</s>

<s>Postoji i nešto drugačiji podatak, po kojem je Batonov epigrafski spomenik (stela) pronađen na lokalitetu srednjovjekovne nekropole Vina u Župči kod Breze, i to u sekundarnoj upotrebi, što bi značilo da je možda donesen na ovo područje iz porječja rijeke Stavnje.</s>

<s>Na dobro očuvanoj ploči stoji natpis uklesan na latinskom koji dokazuje postojanje dezitijatske porodice kroz tri generacije, a glasi:
BATONI LICCAI F TEVTA VIETIS SCENO BATONIS F MAXIME NATVS (S)CENOCALO BATONI (SF) (S)CALVE BATONIS F (P)RORADO BATONIS F (S)CENVS BATONIS F (MI)NIME NATVS EX E IS SI(BI ET) (S)VIS DE SVA PECVNIA FIERI F</s>

<s>Batonu, sinu Likaja, Teuta Vietova, Skenu sinu Batona najstariji, Skenokalu Batona sin, Skevi, Batona kćerci, Kalu Batona sin, Proradu Batona sin, Sken Batona sin najmlađi sebi i svojima od svoga novca (je) naložio učiniti (spomenik).</s>

<s>Natpis je nastao sredinom I. stoljeća n.e., nekoliko decenija nakon završetka Velikog ilirskog ustanka,  kada još uvijek postoji i funkcionira u svom punom opsegu dezitijatska civitas.</s><s>Batonova ploča predstavlja najveći epigrafski natpis o Ilirima, najveći katalog ilirskih imena, i najvažniji pisani spomenik ilirske kulture u svijetu.</s>

<s>Reference</s>

<s>Ilirski vladari
Dezitijati</s>

