Gomolava
<s>Gomolova je višeslojno arheološko nalazište sa debljinom kulturnog sloja i do šest metara, u naselju Hrtkovci, Ruma, Srbija.</s><s>Udaljeno je 18 kilometara od Rume i 70 od Beograda.</s><s>Smješteno je na samoj lijevoj obali rijeke Save.</s>

<s>Sredinom XVIII vijeka (oko 1760. g.).</s><s>Gomolava je imala oblik elipsoidnog “tijela” koji je formiran milenijumskim taloženjem praistorijskih i istorijskih kultura – naselja, čiji su materijalni ostaci sačuvani do naših dana.</s><s>Zbog veoma povoljnog geografskog položaja i izuzetno dobrih veza sa susjednim regijama, Gomolava je nekoliko hiljada godina bila važan centar za Podunavlje, Karpatski basen i jugoistočnu Evropu.</s><s>To se veoma dobro uočava na pokretnom arheološkom materijalu preko koga se najbolje odražavaju sva prožimanja sa drugim kulturama i civilizacijama.</s>

<s>Lokalitet se nalazi pod zaštitom države kao arheološko nalazište od izuzetnog značaja, ali je i pored toga dugo bio ugrožen rijekom Savom koja ga je spirala, pogotovo u doba visokog vodostaja, pa je dosta lokaliteta nestalo u talasima.</s><s>Ono što je danas ostalo od Gomolave, samo je mali dio periferije kruga naselja koje je formirano prije 6-8 hiljada godina sa svojim centrom na udaljenosti od stotinjak metara od tadašnjeg korita Save.</s>

<s>Poboljšanje zaštite postignuto je 2018 u organizaciji "Voda Vojvodine", kada je lijeva obala Save uređena obaloutvrdom i nasipom, a na jugoistočnoj i sjeveverozapadnoj strani arheološkog nalazišta, na rastojanju od 110 metara, postavljeni su potporni zidovi – gabioni.</s><s>Sam lokalitet, prostire se na 60 ari, a samo pola je istraženo.</s>

<s>Istraživanja 
Prvi arheološki materijal sa Gomolave prikupio je učitelj Mato Vohalski, povjerenik Arheološkog muzeja u Zagrebu krajem 19. vijeka.</s><s>Od tada počine interesovanje za ovako izuzetno vrijedan arheološki lokalitet.</s><s>Godine 1904. obavljena su i prva stručna iskopavanja.</s><s>Međutim, tek od sredine 20. vijeka, od 1953. godine Vojvođanski muzej započinje prva zaštitna iskopavanja na ovom višeslojnom praistorijskom nalazištu, koja u kontinuitetu traju do 1957. godine.</s>

<s>Na Gomolavi su pored jugoslovenskih radili i stručnjaci iz raznih evropskih institucija.</s><s>U periodu od 1965. do 1985. godine istražena je površina od preko 4400m2 na osnovu čega je uspostavljena vertikalna i horizontalana stratigrafija lokaliteta - od mlađeg neolita do punog srednjeg vijeka.</s>

<s>Do sada su istraživanja sa Gomolave objavljena u nekoliko monografijama i više od 200 stručnih radova.</s><s>Istraživanja, sa prekidima traju do danas.</s>

<s>Periodizacija 
Između prvobitne zdravice i ovog poslednjeg humusnog sloja raspoznaje se osam vremenskih perioda koji su arheološki označeni nazivima Gomolava I. do Gomolava VIII., sa fazama razvoja, novim naseljima i novim kulturama, označenim  a, b i c.</s>

<s>Neolit 
Život na Gomolavi je počeo prije 5.000 godina p.n.e. Prvo naselje je osnovano tokom mlađeg neolita.</s>

<s>Kuće 
Kuće su građene od drveta i gline, pravougaonih osnova, od 14 x 4 do 16 x 8 metara, pravilnog oblika, na dvije vode i sa više prostorija.</s><s>Imale su, po pravilu, jednu veću i dijve-tri manje prostorije, koje su se po namjeni jasno razlikovale (boravak, spavanje, priprema hrane, smještaj alata i sl.).</s><s>Naselje je stradalo u požaru.</s>

<s>Dvoglavi idol 
To su pronađene statue od pečene zemlje.</s><s>One su u obliku malih figura, ljudskog ili životinjskog izgleda, stilizirane u skladu tadašnjeg znanja i umijeća, u većini slučajeva  ukrašene su urezanim ili ubodnim šarama, a predstavljaju božanstva vezana za kult plodnosti, kult zemljoradnje ili neke druge važne stvari u životu čovjeka tog vremena.</s><s>Pojedine su imale i magijski karakter ili su imale kultnu ulogu pri obredima žrtvovanja.</s><s>Ovakve statue su poznate u arheologiji i javljaju se u kasnom neolitu.</s><s>Jedna od 17 pronađenih statua na Gomolavi predstavlja ljudski lik sa dvije glave, što do sada nije viđeno.</s><s>Ova statua je veličine 10 cm, crne je boje i ukrašena je urezanim meandroidnim i spiraloidnim linijama, te probušena sa devet pravilno raspoređenih rupica.</s><s>Predstave figura sa dvije glave nisu bile tako česte u praistorijskoj umetnosti, pa ostaje nedoumica da li je u pitanju realistični prikaz sijamskih blizanaca ili je u pitanju kultni idol sa odgovarajućim značenjem.</s><s>Zbog svoje jedinstvenosti  predstavlja simbol ovog arheološkog nalazišta.</s>

<s>Eneolit 
iz ovog perioda su nalazi koje su ostavili pripadnici Sopotsko-lenđelske (kasnoneolitska i ranoeneolitska kultura), Badenske, Kostolačke i Vučedolske kulture.</s>

<s>Bronzano doba 
U bronzanom dobu nosioci Vatinske i Belegiške kulture gradili su naselja od trošnih, poluukopanih koliba.</s>

<s>Željezno doba 
Starije ili rano željezno doba na Gomolavi pripada halštatskom periodu.</s><s>Iz tog vremena  potiču sa Gomolave i dvije kružne grobnice – jedna sa 32, a druga sa 78 pokojnika.</s><s>Položeni u krug – u obliku sunčevog diska, sa glavama na periferiji kruga, pokojnici su bili sahranjeni sa prilozima: žrvnjevima, žitom, nakitom od gvožđa, ćilibarom i životinjskim kostima.</s><s>Oblik sahranjivanja u dvije kružne grobnice na Gomolavi, još uvek predstavlja zagonetku u naučnim krugovima.</s>

<s>U mlađem željeznom dobu, poslije poraza kod Delfa 289. god. pne, u Gomolavu su se naselili pripadnici keltskog plemena Skordiska, a Gomolava je postala njihov važan administrativni, ekonomski i kulturni centar.</s><s>Podigli su svoje utvrđeno naselje (opidum) sa kućama od pletera i lijepa, sa keramičkim pećima i jamama sa bogatim autohtonim materijalom i italskim importom.</s>

<s>Rimski period 
Krajem I stoljeća p.n.e. Rimljani su ovladali i ovim prostorima Panonije.</s><s>Tu svoju samostalnost Skordisci nisu izgubili na nasilan način, o čemu svjedoči činjenica da zemljani bedem na Gomolavi nije srušen u to vrijeme, i da su se Skordisci vremenom od ljutih neprijatelja Rima pretvorili u njihove saveznike u borbama i postepeno se romanizirali.</s><s>Dugo su zadržali svoju keltsku tradiciju tako da je naselje na Gomolavi iz rimskog perioda ustvari mješavina ove dvije civilizacije, s jakim obostranim utjecajem.</s>

<s>Prvi predmeti rimske kulture na Gomolavi pronađeni u arheološkom segmentu Gomolava VII pripadaju ranocarskoj keramici i podrazumijevaju prisustvo rimskih vojnih jedinica koje kontroliraju ovo utvrđeno naselje.</s><s>Keramika je sa pečatima radiomica u kojima je proizvedena, izrađena od fino prečićene gline sa glazurom blještavo crvenog sjaja (terra sigillata) ili, znatno rjeđe, crnog sjaja (terra nigra).</s><s>U kasnijem periodu i Gomolava proizvodi keramiku slične kvalitete što pokazuje izuzetan nalaz velike rimske keramičarske peći na ovom lokalitetu.</s><s>Za ovaj period je značajno da je počela i upotreba raznih posuda od stakla, kao i nakita i drugih ukrasnih predmeta od ovog materijala.</s>

<s>Metalne fibule (ukrasne kopče) iz rimskog perioda pronađene na Gomolavi također pripadaju poznatim ranorimskim tipovima ove vrste nakita.</s><s>Posebno su značajni olovni okviri malih okruglih ogledala.</s><s>Primjerci ovakvih ogledala odgovaraju takvim predmetima iz rimskih provincija Mezije i Dacije u kasnijem periodu, ali nalazi radionice u kojoj je vršeno lijevanje metalnih predmeta od olova ne isključuju da su olovni okviri za mala ogledala autentični proizvod sa Gomolave, iako je veća vjerojatnost da su izrađeni u obližnjem Sirmijumu.</s>

<s>U građevinskom smislu za Gomolavu u tom periodu karakteristično je dugotrajno prožimanje gradnje objekata
po ranijem načinu i materijalu (glina u pleteru), 
 mješovitom načinu (kombinacija starog sistema i novih građevinskuh materijala) i 
 novom načinu i novim materijalima (vile rustike rimskih građana) koje je donijela rimska civilizacija, kao što su opeka, kamen, zidna žbuka, tesana drvena konstrukcija, tegula (krovna opeka, crijep) i dr. Ovo šarenilo, posebno poslije širenja naselja van same Gomolave, traje sve do IV. stoljeća, kada na ovom prostoru zamire intenzivan život.</s>

<s>Na Gomolavi, kao i njenoj okolini, pronađeno je više grobnica iz rimskog perioda, sa rasponom pokapanja od I. – IV. stoljeća, većina grobova nije zidana, ali se pojavljuju i grobovi zidani od opeke sa krovom na dvije vode.</s><s>Skeleti su u opruženom položaju, sa rukama položenim preko karlice, orijentirani, s manjim otklonima, u pravcu istok – zapad.</s><s>U nekima, osim skeleta, nije pronađeno ništa, ali većina grobova ima priloge.</s><s>To su u skoro svim slučajevima keramičke posude, zatim brončane pređice, alke, kopče iz pojasnog dijela odjeće te željezni noževi, bodeži i sl., pa nakit (prstenje, narukvice, perle, ogrlice i dr.) i veliki broj primjeraka novca iz tog perioda.</s><s>Karakteristični su i ostaci čavala, klinova i drugih metalnih veza za drvo, a što je znak da su pokojnici bili pokapani u drvenim sanducima.</s>

<s>Propast naselja 
Jačanjem Sirmijuma u neposrednoj blizini, u kojem je jedno vrijeme stolovao i vladao car Galerius (293. – 311. godine), Gomolava polako gubi svoj značaj, da bi u IV. stoljeću naselje na njoj nestalo i još neko vrijeme ostale su sporadične kuće u okolini.</s><s>Na teritorije Rimske imperiju provaljivali su Vizigoti, pa Huni, a kasnije dolaze Avari i Slaveni.</s><s>Zapadno rimsko carstvo propada 476. godine, a Gomolava je ušla u srednji vijek i dugo vremena nema tragova života na lokalitetu.</s>

<s>Srednji vijek 
Od XII do XIV vijeka na Gomolavi i u podgrađu se nalazila seoska nekropola sa skoro 1000 pokojnika i grobljanskom crkvom.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura  
 J. Petrović - Gomolava, arheološko nalazište, Novi Sad, 1984.god.</s><s>Vojvođanski muzej - Gomolava, katalog, Novi Sad, 1986.god.</s>

<s>V. Dautova-Ruševljan i O. Brukner - Gomolava, rimski period, Novi Sad, 1992. god
Vinčanska kultura
Bakarno doba
Bronzano doba
Kelti
Rimska arheološka nalazišta u Srbiji
Ruma</s>

