Glacijalni proces
<s>Glacijalni proces je geomorfološki proces koji nastaje delovanjem leda, snega i mraza (niskih temperatura).</s><s>Ovako su objedinjena tri procesa, koja se, inače, razlikuju.</s><s>Dejstvo leda predstavlja glacijalni proces u užem smislu.</s><s>Geomorfološko dejstvo snega naziva se nivacioni proces, dok se delovanje mraza naziva kriogeni proces.</s>

<s>Objedinjenje ova tri procesa učinjeno je zbog toga što njihovi agensi deluju istovremeno i na istom prostoru.</s><s>Njihovi mehanizmi su međusobno veoma bliski i povezani, pa su slični i efekti koje oni izazivaju.</s><s>Oblici ova tri procesa su, takođe, veoma slični, i sa postepenim prelazima jednih u druge.</s>

<s>Opštu i osnovnu karakteristiku glacijalnog procesa čine izuzetno veliki morfološki učinci.</s><s>U ovom procesu se eroduju, transportuju i akumuliraju velike količine materijala.</s><s>Zbog toga, glacijalni proces, iako vremenski ograničen, ostavlja za sobom jasno uočljive promene u reljefu.</s>

<s>Područja razvoja</s>

<s>Područja razvoja glacijalnog procesa određuje snežna granica.</s><s>To je visinska zona iznad koje je bilans insolacije i radijacije negativan, tj. količina toplote koju Zemlja prima od Sunca je manja od količine toplote koju Zemlja emituje.</s><s>Zbog toga se sve atmosferske padavine javljaju u čvrstom agregatnom stanju.</s><s>Sneg i led se zadržavaju tokom višegodišnjeg, pa i viševekovnog, perioda.</s>

<s>Položaj snežne granice zavisi od više faktora.</s><s>Osnovni faktor je geografska širina, tj. klimatski pojas.</s><s>U okviru istog klimatskog područja postoje velika variranja visine snežne granice.</s><s>Njen položaj je uslovljen ekspozicijom padine, odnosno njenim položajem ili izloženošću ka severu ili ka jugu.</s><s>Granica se menja i sa sezonskim kolebanjima temperature, s povećanjem ili smanjenjem vlažnosti.</s>

<s>S obzirom na položaj snežne granice i prostor zahvaćen glacijalnim procesom, izdvajaju se dva glavna područja razvoja glacijalnog procesa: polarne oblasti i područja visokih planina.</s>

<s>Mehanizam procesa</s>

<s>Agens glacijalnog procesa je udruženo delovanje temperaturnih promena, tj. dejstvo mraza, kao i kinetičke energije snega i leda.</s><s>Do pokretanja snega i leda dolazi postepeno, zbog toga što se naslage godinama ne otapaju, pa se, naslagama novog snega, preko starijeg, povećava njegova ukupna debljina.</s><s>Pod pritiskom naslaga debelih od 30 do 50 -{m}- počinje prekristalizacija donjih slojeva snega i nastaje zrnasti sneg.</s><s>Prekristalisali zrnasti sneg naziva se snežanik.</s><s>U literaturi se veoma često koristi i nemački termin firn.</s>

<s>Daljim povećavanjem pritiska, usled gomilanja novog snega, snežanik prelazi u led.</s><s>Snežanik se pod pritiskom otapa, pa se javlja pojava tečenja donjih slojeva, koji su oslobođeni pritiska.</s><s>Ovaj proces ponavlja se iz godine u godinu, stotinama i hiljadama godina.</s><s>Tako nastaju ogromne mase leda.</s><s>Kada naslage leda postanu debele, on se ponaša plastično, i počinje da teče.</s>

<s>Pokrenuti led naziva se lednik.</s><s>U međunarodnoj, pa i srpskoj stručnoj literaturi, često se koristi nemački termin glečer.</s><s>Lednici imaju veliku kinetičku energiju ali su im brzine kretanja obično vrlo male.</s><s>Takođe, i sneg može da ime veliku kinetičku energiju.</s><s>Na strmim padinama, pri gravitacionom kretanju, sneg može imati veliku kinetičku energiju, i prilikom kretanja obuhvatati nagomilane snežne mase na padini.</s><s>Oburvana masa snega naziva se lavina.</s>

<s>Sadržaj glacijalnog procesa, kao geomorfološkog procesa, čine erozija, transport i akumulacija materijala.</s>

<s>Erozija</s>

<s>Glacijalna erozija obavlja se neposredno i posredno.</s><s>Obe vrste mogu izazvati i druge vidove erozije (najčešće koluvijalnu) a javljaju se i prateće pojave.</s>

<s>Neposredna erozija predstavlja pokretanje stenskog materijala pod dejstvom mase leda u pokretu.</s><s>Kretanjem leda se pokreće već pripremljeni materijal ali se otkidaju i pokreću i delovi matične stenske mase.</s><s>Posrednu eroziju obavljaju komadi stenske mase koje led otkida i nosi.</s><s>Izazvane pojave najčešće su predstavljene odronjavanjem i osipanjem materijala.</s><s>Lednik, krećući se, potkopava stenske mase pored kojih prolazi i narušava prirodnu ravnotežu.</s><s>Time izaziva koluvijalni proces, koji dovodi do odronjavanja i osipanja.</s><s>Poseban vid pratećih pojava predstavlja soliflukcija, ili tečenje tla.</s>

<s>Transport</s>

<s>Zbog čvrstog agregatnog stanja transportnog sredstva, materijal koji lednici prenose ne trpi nikakve selekcije po krupnoći.</s><s>Materijal se transportuje po površini, unutar tela ili u podini lednika.</s><s>U podini i na stranama lednika dolazi do obrade materijala, ali ne i do njegovog zaobljavanja.</s><s>Materijal je predstavljen uglastim komadima, oštrih ivica, ređe slabo zaobljenih, veličine od krupnoće gline (0,001 -{mm}-) do blokova metarskog prečnika.</s>

<s>Transport u glacijalnom procesu redovno traje veoma dugo.</s><s>On se obavlja skokovito.</s><s>Za vreme hladnijih perioda, lednici su snažniji i brži, i transportuju se veće količine stenskog materijala.</s><s>U toku toplijih perioda, njihova kinetička energija značajno opada, pa im se smanjuje i transportna moć.</s>

<s>Akumulacija</s>

<s>Akumulacija stenskog materijala vrši se kada lednik smanji svoju kinetičku energiju.</s><s>Međutim, promena kinetičke energije je skokovita, pa se akumulacija vrši celom dužinom lednika, po njegovim stranama, na dnu, a velika količina materijala biva preneta do kraja lednika i tu taložena.</s><s>Akumuliran materijal nije sortiran po krupnoći.</s><s>Akumuliran materijal u slučaju debljih i snažnijih lednika je sitniji, dok je u slučaju tanjih lednika heterogeniji.</s><s>Granulometrijski najsitniji materijal akumuliraju pokrovni lednici polarnih oblasti.</s>

<s>Tipovi lednika</s>

<s>Prema načinu i mestu razvića, izdvajaju se dva osnovna tipa lednika: pokrovni tip i alpski tip.</s><s>Pokrovni tip lednika čine veliki lednički pokrivači, koji su nastali u polarnim oblastima.</s><s>Vrlo često se naziva i kontinentalni tip lednika.</s><s>Lednici alpskog tipa razvijeni su u visokim planinskim oblastima, a kao klasična oblast njihovog današnjeg razvića uzimaju se Alpi.</s><s>Još se nazivaju i dolinski lednici, jer nasleđuju doline nekadašnjih reka.</s>

<s>Pokrovni tip lednika</s>

<s>Pokrovni, ili kontinentalni, tip lednika, još se naziva i inlandajs, od engleskih reči „-{inland ice}-“, što u doslovnom prevodu znači unutrašnji led, tj. led unutar kopna.</s><s>Ovaj tip lednika razvijen je na Antarktiku i Grenlandu.</s>

<s>Pokrovni tip lednika ima oblik dome ili spljoštene kupole.</s><s>Najveća debljina leda je u centru, gde vladaju najveći pritisci.</s><s>Pod pritiskom led plastično teče.</s><s>Kreće se radijalno (od centra).</s><s>Kretanje je uglavnom nezavisno od reljefa podloge.</s><s>Kretanjem lednika ublažava se reljef podloge i teži se ka njegovom zaravnjenju.</s><s>Erodovani materijal je usitnjen do krupnoće gline.</s><s>Prostori na kojima je nekada bio razvijen kontinentalni tip lednika su sada prostrane, blago zatalasane ravnice, pokrivene debelim naslagama glina.</s>

<s>Alpski tip lednika</s>

<s>Alpski tip lednika se javlja na visokim planinama, na svim kontinentima, izuzev Australije.</s><s>Ovaj tip lednika ima izrazit linijski karakter.</s><s>Lednici alpskog tipa formiraju se visoko iznad snežne granice i gravitaciono se kreću naniže.</s><s>Za svoje kretanje koriste već postojeće linearne depresije pa je, zbog toga, njihovo razviće uslovljeno reljefom podloge.</s>

<s>Morfološki efekti lednika alpskog tipa suprotni su dejstvu inlandajsa.</s><s>Oni snažnom erozijom produbljavaju doline i ustrmljavaju njihove strane.</s><s>Posle povlačenja ostavljaju raščlanjeniji reljef, duboke doline, širokog dna i strmih strana i nazubljene i visoke grebene između njih.</s>

<s>Mešoviti tipovi lednika</s>

<s>Izmađu dva osnovna tipa lednika javljaju se i mešoviti tipovi, koji imaju karakteristike i pokrovnog i alpskog tipa.</s><s>Među mešovitim tipovima, kao karakteristični, izdvajaju se dva tipa — supodinski i platoski lednici.</s>

<s>Supodinski tip</s>

<s>Supodinski tip kararakteriše razvoj linearnih, dolinskih lednika, koji silaze s visokih planina o u njihovim podnožju (supodini) se spajaju u prostrano ledeno polje tipa manjeg inlandajsa.</s><s>Tipski razvoj supodinskih lednika je na Aljasci, pa otuda i naziv aljaski tip.</s><s>Klasično razviće supodinskog tip lednika ima lednik Malaspina na Aljasci.</s>

<s>Platoski tip</s>

<s>Na visoravni (platou) platoskog tipa lednika razvijeno je veliko ledeno polje, odnosno manji inlandajs.</s><s>Iz tog polja se izdvajaju pojedinačne ledene reke, ili ledeni jezici, i silaze s platoa, obično do mora.</s><s>Takav tip lednika bio je razvijen na Skandinavskom poluostrvu, pa otuda i naziv skandinavski tip lednika.</s>

<s>U toku poslednje glacijacije, u pleistocenu, Skandinavsko poluostrvo bilo je pokriveno debelim ledenim pokrivačem, od koga su se odvajali manji lednici dolinskog tipa, koji su se spuštali do mora.</s><s>Oni su produbljavali doline i ustrmljavali njihove strane.</s><s>Posle otapanja lednika donje delove ledničkih dolina potopilo je more.</s><s>To su sada duboki zalivi strmih strana, poznati pod nazivom fjordovi.</s>

<s>Oblici</s>

<s>Lednici grade specifične erozione i akumulacione oblike.</s><s>Osim njih, javljaju se i oblici koji čine ostatke inicijalnog reljefa, koji su zaostali posle dejstva erozije.</s><s>To su tzv. rezidualni oblici.</s>

<s>Erozioni oblici</s>

<s>Erozione oblike alpskog tipa lednika čine cirk i valov.</s><s>U valovu se javljaju sekundarni oblici, kao što su ledničko rame, mutonirane stene i strije.</s><s>U slučaju pokrovnog tipa lednika, erozione oblike čine mutonirane stene i strije.</s>

<s>Cirk</s>

<s>Cirk predstavlja mesto na kome se formira dolinski lednik.</s><s>To je amfiteatralno udubljenje, strmih strana i blago zatalasanog dna.</s><s>Jedna strana je otvorena i to mesto je svedeno na zaobljen prag, metarskog reda veličine.</s><s>Inicijalnu depresiju za postanak cirka predstavlja čelenka nekadašnjeg vodotoka.</s>

<s>Ukoliko se cirk nalazi u blizini snežne granice, led koji se u njemu formira nedovoljan je za stvaranje lednika, koji bi se kretao gravitaciono naniže.</s><s>U tom slučaju, led ostaje u cirku, i naziva se cirkni, ili cirkusni lednik.</s><s>Cirk iz kojeg ne polazi led naziva se viseći cirk.</s>

<s>Cirkovi su karakteristika alpskog tipa lednika.</s><s>U slučaju pokrovnog tipa lednika se ne javljaju, ili mogu nastati u retkim slučajevima, na visokim i strmim planinama.</s><s>Na prostorima razvoja pokrovnog tipa lednika, morfološki značaj cirkova je zanemarljiv.</s>

<s>Valov</s>

<s>Valov, ili ledničko korito, je dolina kojom se kreće lednik.</s><s>Njegov poprečni profil ima strme strane i široko, zaravnjeno dno.</s><s>Najčešće nasleđuje rečnu dolinu.</s><s>Međutim, za razliku od rečne doline, čiji talveg ima kontinuiran pad, uzdužni profil valova nema kontinuiran pad.</s><s>Na njemu se javljaju brojne depresije, razdvojene pregradama od metarskih do dekametarskih visina.</s>

<s>Depresije uslovljavaju dodatno gomilanje leda.</s><s>Povećanjem mase leda povećava se i njegova eroziona moć, čime se depresije sve više produbljavaju a pregrade između njih postaju sve više.</s><s>Posle povlačenja lednika, nakon završetka glacijalnog procesa, u tim depresijama formiraju se jezera, tako što se voda dopunjava atmosferskim padavinama i površinskim vodama.</s><s>Postoje brojna jezera koja su nastala na ovaj način: Bodensko, Ciriško, Ženevsko i Nešatelsko jezero u Švajcarskoj; Bledsko i Bohinjsko jezero u Sloveniji, itd.</s>

<s>Ledničko rame</s>

<s>Ledničko rame predstavlja terasastu zaravan, obično dekametarske širine, koja se može zapaziti na stranama valova.</s><s>Može se pratiti gotovo celom dužinom valova, i razvijena je, po pravilu, sa obe njegove strane.</s><s>Ledničko rame nastaje kao rezultat sezonskog kolebanja nivoa leda u ledniku.</s><s>Tokom hladnijeg perioda, nivo leda u ledniku je viši.</s><s>U toku leta, nivo leda se smanjuje, lednik se povlači na manju visinu u dolini, ostavljajući za sobom terasastu zaravan kao granicu višeg i nižeg nivoa leda.</s><s>Ledničko rame je aktivan oblik, koji lednik pokriva i modifikuje pri svakom višem nivou leda.</s>

<s>Mutonirane stene</s>

<s>Mutonirane stene su stenske mase kupolastog oblika, od metarskih do dekametarskih širina i dužina, a metarskih visina.</s><s>Nalaze se na dnu valova, a obrađene su neposrednom i posrednom glacijalnom erozijom.</s><s>Njihov naziv izveden je od francuskog termina -{roche moutonée}-, što bi značilo kovrdžava stena.</s><s>Naziv je izabran zbog toga što reljef, pokriven mutoniranim stenama, podseća na polje na kome se nalaze ovce (fr. -{le mouton}- - ovan).</s><s>U srpskoj literaturi za mutonirane stene u upotrebi je i termin komčići.</s>

<s>Strije</s>

<s>Prelazeći preko poliranih površina, lednik, materijalom koji nosi, zadire u njih i ostavlja uske brazde, milimetarske dubine i širine, a decimetarske pa i metarske dubine.</s><s>Zarezi na poliranim površinama nazivaju se strije.</s>

<s>Rezidualni oblici</s>

<s>Rezidualni oblici su ostaci nekadašnjeg reljefa, koji su preostali posle delovanja lednika alpskog tipa.</s><s>Čine ih oštri vrhovi i uski, nazubljeni grebeni.</s><s>U rezidualne oblike pokrovnog tipa lednika čine samo nunataci.</s>

<s>Oštri vrhovi</s>

<s>Proširivanjem i produbljavanjem cirkova, njihovi zidovi se regresivno pomeraju.</s><s>Prethodno zaobljen, kupolast vrh planine svodi se na oštar vrh, sličan rogu, ili visokoj i uskoj nepravilnoj trostranoj piramidi.</s><s>Takav vrh ograničen je stranama tri cirka, ili više njih.</s><s>Klasičan primer je vrh Materhorn (4480 -{m}-) u Švajcarskoj.</s><s>Oštri vrhovi se često nazivaju i vrhovi tipa Materhorn.</s>

<s>Arete</s>

<s>Arete predstavljaju oštre i uske, nazubljene planinske grebene, koji se javljaju između valova ili cirkova.</s><s>Njihov nastanak objašnjava se regresivnom erozijom strana dva susedna valova.</s><s>Značajnu ulogu pri tome ima koluvijalni proces, koji je izazvan potkopavanjem strana valova dejstvom lednika.</s><s>Odronjavanjem i osipanjem proširuju se valovi i ustrmljavaju njihove strane.</s><s>Termin je srpska transkripcija francuske reči -{arête}-, koja označava riblju kost.</s>

<s>Nunataci</s>

<s>Nunatak je izolovani breg ili planinski vrh koji se izdiže iznad ledenog pokrivača.</s><s>Po pravilu, ima veoma strme strane, tako da se večiti led i sneg ne mogu zadržati na njima.</s><s>Krećući se oko nunataka, lednik obavlja bočnu eroziju, potkopava njegove strane i izaziva odronjavanja i osipanja.</s><s>Materijal koji je otkinut sa nunataka predstavlja retke stenske mase koje lednik pokrovnog tipa nosi po površini.</s><s>Termin je kovanica eskimskih reči i označava usamljeni vrh.</s>

<s>Akumulacioni oblici</s>

<s>Svi akumulacioni oblici glacijalnog procesa nazivaju se morene.</s><s>Termin je francuskog porekla.</s><s>U Savojskim Alpima tim imenom (-{moirane}-) nazivan je brežuljak ili hrpa rastresitog materijala različite krupnoće.</s><s>U stručnoj literaturi termin označava glacijalne akumulacione oblike i specifične sedimentološke karakteristike materijala od kojeg su oblici izgrađeni.</s>

<s>Naslage sedimenata koje su, u Škotskoj, tokom pleistocena, transportovane lednicima su nazivane til.</s><s>Til obuhvata veliki granulometrijski raspon čestica i komada različitog litološkog sastava.</s><s>Gomile tog rastresitog materijala, koje je odlagao lednik nazvane su drift.</s><s>Vezani drift nosi naziv tilit.</s><s>Međutim, internacionalno usvojen stručni termin za oblike izgrađene od nevezanog glacijalnog materijala ostao je morena.</s>

<s>Opšta i zajednička karakteristika svakog morenskog materijala je obrađenost, vrlo slaba, ili nikakva, zaobljenost i izuzetno visok stepen litološke i granulometrijske heterogenosti.</s><s>Podela morena zasniva se na stepenu njene aktivnosti.</s><s>Dve osnovne kategorije čine aktivne, ili pokretne, i napuštene, odnosno staložene morene.</s>

<s>Aktivne morene</s>

<s>Aktivne ili pokretne morene nastaju u glacijalnom procesu koji je u toku.</s><s>One se transportuju, sa kraćim ili dužim zastojima, tako da menjaju oblik i položaj u reljefu.</s><s>Prema položaju u savremenom ledniku, morene mogu biti površinske, unutrašnje i podinske.</s>

<s>Površinske morene — Nalaze se na površini lednika.</s><s>Pri tome mogu biti transportovane po stranama lednika, kada se nazivaju bočne morene, ili se kreću po sredini lednika, i označavaju terminom središnje morene.</s><s>Bočne morene nastaju dejstvom lednika na strane valova, neposrednim ili posrednim otkidanjem i pokretanjem stenskog materijala na kotaktu lednika i stenske mase.</s><s>Središnje morene raspoređene su po celoj površi lednika.</s><s>Najčešće se javljaju u vidu više traka, međusobno paralelnih i izduženih u pravcu kretanja lednika.</s><s>Trake materijala su metarskih širina i visina.</s><s>Prilikom spajanja dva lednika, od kojih svaki na stranama nosi trake bočnih morena, spoljne trake ostaju kao bočne morene, a unutrašnje se spajaju u širu traku središnje morene.</s><s>Pojava više paralelnih traka na jednom ledniku znači da je nastao spajanjem više manjih lednika.</s><s>Površinske morene, koje su veoma zastupljene kod lednika alpskog tipa, veoma su slabo, ili nikako, razvijene u lednicima pokrovnog tipa.</s><s>Jedini materijal koji se može naći na inlandajsu je otkinut i pokrenut sa retkih nunataka.</s>

<s>Unutrašnje morene — Materijal koji se nalazi i transportuje u telu lednika predstavlja unutrašnje morene.</s><s>Znatan deo tog materijala potiče sa površi lednika.</s><s>U telu lednika se, tokom kretanja, otvaraju i zatvaraju brojne pukotine, koje se nazivaju krevase.</s><s>Kroz njih propada velika količina površinskih morena u unutrašnjost lednika.</s><s>Deo unutrašnjih morena nastaje i otkidanjem materijala sa strana valova, dakle kao bočna morena.</s><s>Unutrašnje morene mogu nastati i posle velikih lavina, koje se sruče na površinu lednika i pokrivaju deo površinskih morena.</s><s>Unutrašnje morene su, takođe, skoro isključivo ograničene na alpski tip lednika.</s><s>Male količine materijala, nastale otkidanjem sa nunataka prilikom prolaska inlandajsa, praktično su zanemarljive.</s>

<s>Podinske morene — Podinske morene nastaju otkidanjem i pokretanjem materijala prilikom prelaska lednika preko stenovite podloge.</s><s>Stenski materijal podinskih morena je sitniji, jer debele naslage leda izazivaju velike pritiske.</s><s>Vrlo retko se u njima mogu naći krupniji blokovi.</s><s>Podinske morene nastaju i u slučaju lednika alpskog tipa, kao i u slučaju inlandajsa.</s><s>Kada se radi o lednicima alpskog tipa stenski materijal je granulometrijski heterogeniji i u njemu dominira sitnija frakcija.</s><s>Debljina podinskih morene je metarska, vrlo često i dekametarska.</s><s>U slučaju inlandajsa podinske morene čine gline, peskovite gline i glinoviti pesak.</s><s>Pesak i šljunak su retki, a krupniji blokovi gotovo izostaju.</s>

<s>Napuštene (staložene) morene</s>

<s>Posle povlačenja lednika transportovan morenski materijal ostaje napušten i deponovan u vidu staloženih morena.</s><s>Prema mestu odlaganja na prostoru nekadašnjeg lednika, razlikuju se čeone, bočne i podinske morene.</s><s>Specifične pojave, posebno karakteristične za inlandajs, čine eratički blokovi, drumlini, ozari, eskeri i kamovi.</s>

<s>Čeone morene — Čeone morene nalaze se na kraju nekadašnjeg lednika.</s><s>To je materijal koji je transportovan celom dužinom kretanja lednika.</s><s>Čeona morena ima izgled bedema, najčešće srpastog, polumesečastog oblika.</s><s>Bedem je konveksan u pravcu kretanja lednika i postavljen je normalno na taj pravac.</s><s>Materijal je izuzetno litološki i granulometrijski heterogen, delimično obrađen, nezaobljen i nevezan.</s><s>Prilikom povlačenja, lednik ostavlja čeone morene duž valova.</s><s>Te morene, nastale recesijom, tj. povlačenjem lednika, nazivaju se recesione morene.</s><s>Čeone morene javljaju se i na obodu inlandajsa.</s><s>Razlika u odnosu na alpske lednike je njihova velika dužina, koja se prati desetinama i stotinama kilometara.</s>

<s>Bočne morene — Materijal transportovan uz ivice lednika ostaje posle povlačenja lednika u vidu niskih bedema, paralelnih stranama valova.</s><s>Kako su bočne morene ostavljene uz same strane valova, na njima se akumulira i koluvijalni materijal.</s><s>To su plazevi sipara razvijenih na strmim stranama valova, ili gomile materijala, nastale odronjavanjem.</s><s>Na prostoru razvoja inlandajsa napuštenih bočnih morena gotovo da i nema.</s>

<s>Podinske morene — Napuštene podinske morene javljaju se kao hrpe pretežno sitnijeg materijala, nepravilno raspoređene po valovu.</s><s>Stenski materijal ovog tipa morena je izuzetno granulometrijski heterogen.</s><s>Pored gline, peska i šljunka, javljaju se i krupniji blokovi decimetarskih, pa i metarskih, dimenzija.</s><s>Staložene podinske morene posebno dolaze do izražaja u slučaju pokrovnog tipa lednika.</s>

<s>Eratički blokovi — Eratički blokovi predstavljaju krupne stenovite blokove, od metarskih do dekametarskih dimenzija, čiji litološki sastav ne odgovara sastavu sredine u kojoj se nalaze.</s><s>Ovi oblici javljaju se i kod alpskog i kod pokrovnog tipa lednika.</s><s>Kod inlandajsa oni predstavljaju specifičan indikator mesta odakle je lednik krenuo, ili prostora preko kojeg je lednik prešao.</s><s>U slučaju alpskog tipa lednika, eratički blokovi nemaju taj značaj.</s>

<s>Drumlini — Drumlini su lepo zaobljeni bregovi, izduženi u jednom pravcu, s vrlo blagim nagibom u pravcu kretanja leda.</s><s>Izgrađeni su od finozrnih podinskih morena.</s><s>U jezgru drumlina može se naći i matična stena.</s><s>Karakteristika su prostora nekadašnjeg razvoja inlandajsa.</s><s>Smatra se da nastaju preradom podinskih morena.</s><s>Drumlini su masovna pojava.</s><s>Javljaju se kao polja drumlina, ešalonirani u generalnom pravcu kretanja leda, formirajući reljef.</s>

<s>Ozari — Ozari su uski, izduženi grebeni kao rezidualni oblici prvobitnih naslaga podinskih morena.</s><s>Oni se javljaju između kanala, koji nastaju erozijom mekog i rastresitog materijala.</s><s>Često su prepoznatljivi i u savremenom reljefu.</s>

<s>Eskeri — Eskeri su niski zmijoliki grebeni, sinusoidalno izvijeni.</s><s>Nastanak eskera vezuje se za sedimentaciju podledničkih tokova vode.</s><s>Materijal podinskih morena je transportovan vodom, delom zaobljen i klasifikovan po krupnoći.</s><s>U pitanju su uglavnom pesak i sitniji šljunak.</s><s>Eskeri su tipična pojava na prostorima gde su nekada bili razvijeni lednici pokrovnog tipa.</s>

<s>Kamovi — Kamovi su brežuljci ili niski i uski pravolinijski grebeni, izgrađeni od delimično zaobljenog i po krupnoći klasifikovanog materijala.</s><s>Nastaju tako što voda, koja se kreće kroz uske pukotine u ledu, prerađuje materijal podinskih morena.</s><s>Razlika između kamova i eksera je samo u izgledu.</s><s>Esker nastaje slobodnim tokom vode i stoga ima vijugav izgled, dok je u slučaju kamova tok vode kontrolisan pukotinama u ledu.</s><s>Ozari, eskeri i kamovi, oblici tipični za inlandajs, mogu se javiti i u slučaju lednika alpskog tipa.</s><s>Njihove dimenzije u tom slučaju su, međutim, znatno manje, tako da u morfološkom pogledu nemaju značaja.</s>

<s>Prostorni završetak glacijalnog procesa</s>

<s>Glacijalni proces je prostorno ograničen.</s><s>Njegov razvoj započinje iznad snežne granice, stvaranjem lednika.</s><s>Lednik se, zavisno od mase leda i kinetičke energije, može kretati različitom brzinom.</s><s>Prilikom kretanja, lednik se može zaustaviti neposredno ispod snežne granice, ako je njegova kinetička energija mala, odnosno, može se kretati i kilometrima iza snežne granice, i spustiti stotinama metara ispod nje, ako sadrži veliku masu leda, što uslovljava veću kinetičku energiju.</s>

<s>Silaskom ispod snežne granice, lednik počinje da se usporava i otapa.</s><s>Te pojave su daleko izraženije što je lednik niži.</s><s>Uzrok ovim procesima je dolazak lednika u područje pozitivnog bilansa insolacije i radijacije (većeg primanja, nego odavanja toplote).</s><s>U nepovoljnim uslovima lednik gubi kinetičku energiju, čime se njegovo kretanje završava.</s><s>Voda, nastala otapanjem lednika, može biti zajezerena morenama.</s><s>Tada glacijalni proces prelazi u jezerski (limnički).</s><s>Proces nastao delovanjem jezerskih voda nastalih od lednika naziva se glaciolimnički proces.</s>

<s>Zajezerene vode mogu probiti ili preliti prirodnu morensku branu, koja je uslovila stvaranje jezera.</s><s>U tom slučaju počinje stalan linijski tok vode.</s><s>Proces nastao dejstvom takvog agensa naziva se glaciofluvijalni proces.</s>

<s>Glaciolimnički proces</s>

<s>Na završetku lednika koji silazi s planine ostaje čeona morena, normalna na pravac kretanja lednika.</s><s>Ona se, na svojim krajevima, povezuje sa bočnim morenama, koje su paralelne pravcu kretanja lednika.</s><s>Prostor ograničen čeonom i bočnim morenama naziva se terminalni (završni) basen.</s><s>Bedemi, koji ograničavaju ovaj basen, predstavljaju branu, koja zajezerava vode nastale otapanjem leda.</s><s>U terminalnom basenu formira se jezero.</s><s>Vode, koje dotiču ispod lednika, nazvane podledničke reke, u jezero ritmično donose velike količine materijala.</s><s>Tokom leta, kada je otapanje lednika najintenzivnije, podledničke reke pokreću krupniji morenski materijal.</s><s>Tokom zime, otapanje leda je minimalno, pa se taloži finiji morenski materijal.</s><s>S obzirom na to da je transportovan u vodenoj sredini, materijal koji se prinosi u jezero je obrađen, zaobljen i klasifikovan po krupnoći.</s>

<s>Klasičan primer terminalnog basena je Plavsko jezero u Crnoj Gori.</s><s>Veliki lednik koji je silazio s Prokletija formirao je u području Plava terminalni basen.</s><s>Čeona morena tog lednika predstavljala je branu, koja je zajezerila podledničku reku.</s>

<s>Terminalni basen i glaciolimnički proces javljaju se i na kraju inlandajsa.</s><s>Bedemi čeonih morena su, u tom slučaju, izgrađene od znatno finijeg materijala, pa su i vododržljivije.</s><s>Takođe je karakteristična ritmička sedimentacija.</s><s>Glaciolimničke tvorevine nekadašnjeg inlandajsa poznate su u geologiji kao trakaste gline, ili pod skandinavskim nazivom varve.</s><s>Međutim, savremeni lednici pokrovnog tipa nemaju terminalne basene i ne prolaze kroz glaciolimničku, niti glaciofluvijalnu fazu.</s><s>Oni se završavaju na kontinentalnom pragu (šelfu), gde se led parcijalno cepa, i nastavlja da pluta u okeanu.</s>

<s>Glaciofluvijalni proces</s>

<s>Ispod lednika teku podledničke reke, koje nastaju njegovim otapanjem.</s><s>One pokreću velike količine materijala, najčešće podinskih morena, koji transportuju, obrađuju i talože, stvarajući nove, glaciofluvijalne oblike.</s><s>Morfološki efekti podledničkih reka slabije su izraženi u slučaju lednika alpskog tipa, ali su posebno značajni kada je u pitanju inlandajs.</s><s>Oblici karakteristični za lednike pokrovnog tipa - ozari, eskeri i kamovi, su, zapravo, glaciofluvijalni oblici.</s>

<s>Glaciolimnički proces gotovo redovno prelazi u glaciofluvijalni proces.</s><s>Bedem koji ograničava jezero izgrađen je od materijala čeone i bočnih morena i kroz njega se proceđuje voda podledničkih tokova.</s><s>Ona odnosi sitniji materijal i na spoljnoj strani čeone morene gradi prostranu glaciofluvijalnu lepezu, kao prvi glaciofluvijalni oblik u nastavku glaciolimničkog procesa.</s>

<s>Iznošenjem sitnijeg materijala povećava se vodopropusnost brane i sve veće količine vode ističu iz jezera.</s><s>Tako se povećava i kinetička energija vodotoka, što dovodi po povećane erozije brane.</s><s>Reka, koja ističe iz jezera, se useca u glaciofluvijalnu lepezu po spoljnom obodu čeone morene.</s><s>Zaostali delovi lepeze nazivaju se glaciofluvijalne terase.</s>

<s>Glacijalni proces u vremenu</s>

<s>Glacijalni proces spada u tzv. „klimatske procese“ i njegov početak i završetak uslovljeni su značajnim klimatskim promenama — zahlađenjem, odnosno otopljavanjem.</s><s>Promene se dešavaju postepeno i veoma sporo.</s><s>Snežna granica se snižava sa pojavom atmosferskih padavina u čvrstom stanju, dok je povećanje njene apsolutne visine uslovljeno klimatskim otopljavanjem i pojavom padavina u tečnom stanju.</s><s>Smena procesa, preuzimanje dominacije u morfološkom oblikovanju neke oblasti, ili gubitak uloge dominantnog faktora u formiranju reljefa, obavlja se veoma sporo, traje hiljadama godina i to uz čitav niz postepenih prelazaka jednog procesa u drugi .</s><s>Glacijalni proces najčešće nastaje smenom prethodnog fluvijalnog procesa, a završava se smenom novim fluvijalnim procesom.</s>

<s>Vidi još 
 Geomorfologija
 Geomorfološki proces
 Eluvijalni proces
 Deluvijalni proces
 Proluvijalni proces
 Koluvijalni proces
 Fluvijalni proces
 Kraški proces
 Marinski proces
 Eolski proces</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura 
 Anđelić M. 1990.</s><s>Geomorfologija.</s><s>Beograd: Vojnogeografski institut
 Marković M., Pavlović R., Čupković T. 2003.</s><s>Geomorfologija.</s><s>Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva
 Pešić L. 2001.</s><s>Opšta geologija - Egzodinamika.</s><s>Beograd: Rudarsko-geološki fakultet</s>

<s>Spoljašnje veze 
 Glacijalni reljef planine Lovćen
 Ilustrovana klasifikacija lednika</s>

