Osmanska arhitektura u Bosni i Hercegovini
<s>Osmanska arhitektura nastala je u Maloj Aziji pod uticajem islamske umjetnosti i razvijala se i širila istovremeno sa osmanskom državom.</s>

<s>Kad se pojavila na Balkanu i Bosni i Hercegovini još je bila u fazi razvoja, bez ustaljene forme i građevne tradicije.</s><s>Kada se pogledaju spomenici iz XV vijeka, još uvijek se vidi neodređenost formi, traženje novih i boljih oblika.</s><s>Početna faza ove arhitekture (starocarigradski stil) traje na cijelom području turske države do polovine XVI stoljeća, sve do Kodža Mimar Sinana i njegovih glasovitih učenika.</s><s>Nakon toga arhitektura ima sasvim jasno izbalansirane oblike i građevnu tradiciju.</s>

<s>U tom periodu u Bosni i cijelom turskom carstvu je nastao najveći broj spomenika te umjetnosti i to stoljeće se označava kao zlatni vijek osmanske arhitekture i umjetnosti uopšte.</s><s>Razvoj arhitekture tekao je sa širenjem države i jačanjem njene ekonomske moći.</s><s>Poslije poraza pod Bečom turska država doživljava stalne neuspjehe, koje prati i opadanje građevne umjetnosti.</s><s>Nema više onih bogatih zadužbina i sjajnih spomenika XVI stoljeća i sve se svodi na popravke i podizanje manjih objekata.</s>

<s>Domaći graditelji, primajući orijentalne oblike, uvijek su ih prilagođavali ekonomskim prilikama svoje sredine i domaćim tradicijama i tako ih transformirali u gotovo specifičan arhitektonski izraz.</s>

<s>Poznata su dvojica domaćih graditelja, Nedžar Hadži Ibrahim i Sinan, koji su živjeli u Sarajevu u XVI vijeku i ostavili dvije male džamije kao svoje zadužbine.</s><s>Dunđeri su bili isključivo domaći ljudi, i upravo su oni, gradeći stambene kuće, male džamije, dućane i male magaze, doprinijeli fizionomiji gradova iz turskog doba koja je potpuno dobila osmanski pečat.</s>

<s>Bosanski namjesnik Gazi Husrev-beg za gradnju svojih zadužbina angažovao je majstore iz Dalmacije i Dubrovnika pa zidovi nekih njegovih građevina isti su kao zidovi dubrovačkih građevina toga vremena.</s>

<s>Nijedan spomenik ove arhitekture u Bosni i Hercegovini ne odlikuje se svojom glomaznošću već se skladno ukomponirao u svoju sredinu.</s><s>Oni su više strukturni, pejzažni i slikoviti, nego što su monumentalni.</s>

<s>I koliko god je ta arhitektura u svojoj biti bila vezana za orijentalne oblike, ona je u Bosni poprimila i specifičnu, domaću notu, pa se može i nazvati bosanskohercegovačka arhitektura orijentalnog tipa.</s>

<s>Hrišćanski dio stanovništva i dalje je gradio sakralne objekte u ranijim stilovima, jer je postojala tradicija u ovoj arhitekturi.</s><s>Naselja su se počela graditi po novom principu podjele na zanatsko-trgovački dio – čaršiju i stambeni dio naselja – mahalu.</s><s>Do ovoga je došlo zbog toga što u predtursko doba nije bilo pravih gradskih naselja.</s>

<s>Arhitektura je bila najrazvijenija umjetnost u Osmanskom carstvu.</s><s>Vladarev dvor i institucija vakufa bili su glavni nosioci gradnje javnih i sakralnih objekata, za razliku od hrišćanskih zemalja gdje je crkvena organizacija glavni nosilac arhitektonske djelatnosti.</s>

<s>Stambena gradska kuća 
Nova stambena kuća koju su donijele Osmanlije predstavljala je razvijeniji tip u odnosu na zatečenu drvenu kuću seoskog tipa.</s><s>Kuća je jasno raščlanjena na prizemlje od kamena i sprat od drveta sa ispunom od ćerpiča ili od dasaka oblijepljenih malterom.</s><s>Do sprata vodi drveno stepenište u otvoreni prostor divanhane.</s><s>Sobe su niske sa drvenom tavanicom.</s><s>Na podu je prostrt ćilim, sredina sobe je slobodna.</s><s>U njoj porodica danju objeduje na niskim sinijama, a noću spava na dušecima prostrtim po ćilimu.</s><s>Posteljina je danju u uzidanim drvenim ormarima.</s><s>Ispod prozora je sećija sa šiljtetima i jastucima.</s>

<s>Sobe su doksatno izbačene iznad prizemlja.</s><s>Doksat izražava savladavanje sile teže, težnja za lebdenjem.</s><s>Krov je kosi i četvorovodni.</s>

<s>U početku su kuće bile odmaknute od ulice i okrenute ka bašti.</s><s>Vremenom su se primicale ulici, da bi se u XIX vijeku gradile sa doksatom iznad ulica.</s>

<s>Bogatije kuće imale su dva dvorišta: muško, sa ekonomskim dijelom, i žensko, porodično, sa bunarom ili česmom i cvijećem.</s>

<s>Bogatija vlastela gradila je i ishodne kuće za potrebe odmora u ljetnom periodu, sličnih arhitektonskih rješenja.</s>

<s>Džamija 
Džamije u Bosni i Hercegovine nose sve oznake osmanske arhitekture, ali su skromnijih dimenzija.</s><s>Izuzev dvije, sve su u tlocrtu kvadratnih dimenzija.</s><s>Imaju centralni molitveni prostor.</s><s>U sredini prednjeg zida tog prostora je mihrab, polukružna niša, gdje stoji imam dok predvodi molitvu.</s><s>U desnom prednjem uglu je minber ili propovijedaonica u vidu uzdignutog jednokrakog stubišta.</s><s>Pozadi je mahvil, uzdignuti prostor gdje za vrijeme klanjanja stoji mujezin.</s><s>Ispred ulaza je sofa ili trijem, kao smišljeni psihički posrednik između ulice (svijeta buke) i džamije (mjesta tišine)</s>

<s>Munara je obavezni dio džamije, prvenstveno sa desne strane.</s><s>Razlikuju se po visini, veličini i obliku presjeka i materijalu od kojeg su izgrađene (drvo, kamen).</s>

<s>Postoji nekoliko tipova džamija.</s>

<s>Jednoprostorna potkupolna džamija je jednostavna arhitektonska kompozicija, sa malobrojnim elementima konstrukcije, raščlanjenosti pa i dekoracije.</s><s>Čekrekjčina džamija u Sarajevu iz 1526. godine.</s><s>Najstarija sačuvana potkupolna džamija u Sarajevu je Čekrekjči Muslihudinova džamija koja je izgrađena 1526. godine.</s><s>Ova džamija je po mnogo čemu posebna.</s><s>Njoj nedeostaje uobičajeni trijem specifičan za potkupolne džamije.</s><s>Umjesto tijema, s prednje strane džamije, nalaze se trgovačke radnje koje su ukomponirane u džamijsku cjelinu.</s><s>Specifičnost ove džamije je i munara koja je uvučena u centralni kubus objekta.</s><s>Čekrekčijina džamija objedinjuje tradiciju bursanskog i ranocarigradskog stila, što ukazuje da je riječ o gradnji koja prethodi klasičnom osmanskom arhitektonskom stilu.</s><s>Jeni džamija u Travniku iz 1549. godine
 Aladža džamija u Foči iz 1550. godine, kao najzanimljiviji i najreprezentativniji predstavnik
 Karađoz-begova džamija u Mostaru,  
 Alipašina džamija u Sarajevu,
 Ferhadija džamija u Sarajevu,
 Šišman Ibrahim-pašina džamija u Počitelju, 
 Sinan-begova džamija u Čajniču, 
 Jusuf-pašina (Kuršumlija) džamija u Maglaju,  
 Džamija sultana Selima II u Knežini kod Sokoca.</s>

<s>Drugom tipu džamija sa kupolom i polukupolom pripadaju samo dvije: 
 Gazi Husrev-begova džamija u Sarajevu iz 1531. godine, po projektu glavnog osmanskog mimara Adžema Esira Alija.</s><s>Sama godina izgradnje džamije upućeuje na prelazni period u osmanskoj arhitekturi, te je ona jedan od posljednjih objekata građenih u ranocarigradskom stilu.</s><s>Ferhat-pašina džamija u Banja Luci.</s>

<s>Poseban tip, i najbrojniji, su džamije sa četverovodnim krovom i ravnom drvenom tavanicom.</s><s>Dijele se u dva podtipa: tip jednoprostorne džamije, koji preovladava, i tip džamije sa stupovima.</s><s>Ovom drugom tipu u Bosni pripada desetak džamija velikih dimenzija koje se javljaju u Bosni u posljednjim stoljećima osmanske uprave.</s><s>Ovaj tip džamija predstavlja novo tlocrtno rješenje gdje stupovi nose tavanicu i mahvil postavljen duž prednjeg i dva bočna zida.</s><s>Arhitektonski najznačajnija džamija ovog tipa u Bosni i Hercegovini je:
 Sulejmanija džamija u Travniku (Šarena džamija),  izgrađena 1815. godine na temeljima mnogo starije.</s><s>U prizemlju je ispod čitave džamije kameni bezistan u kojem je ranije bilo 10 dućana, koji su danas uklonjeni.</s><s>Molitveni prostor je iznad bezistana.</s><s>Magribija džamija u Sarajevu
 Gazanferija džamija u Banja Luci</s>

<s>Bezistan 
Bezisten je složena riječ od arapskog bezz i perzijskog nastavka (i)stan, a znači mjesto gdje se bez ili platno prodaje (od svile, pamuka i lana).</s><s>Kasnije je korišten za prodaju i druge skupocjene robe.</s>

<s>Bezisteni su vrlo solidno građene zgrade.</s><s>Zidani su od kamena i presvedeni kupolama ili bačvastim svodovima.</s><s>Osnovica im je pravougaonik ili kvadrat.</s><s>Zidovi su im debeli metar i više.</s>

<s>Privredni život i graditeljska ekspanzija Sarajeva i drugih većih gradova u 16. vijeku bili su u znaku  trgovine i zanatstva, najviše zahvaljujući  poslovnoj preduzimljivosti dubrovčana.</s><s>Uvozi se razna tekstilna roba, riža, papir, čoha.</s><s>Izvozi se vosak, živa stoka, koža.</s><s>Da bi se unaprijedila trgovina, sagrađena su tri bezistana u Sarajevu, dva u Travniku i jedan u Banja Luci.</s><s>Mehmed-begov bezistan, 
 Gazi Husrev-begov i 
 Rustem-pašin (Brusa bezistan) je izgrađen 1551. godine u Sarajevu .</s><s>Njegov osnivač je Rustem-paša Opuković, porijeklom iz Sarajeva ili iz njegove okoline.</s><s>Ima 6 velikih kupola, promjera 7 metara (visina vrha kupole je oko 12,50 m iznad poda prizemlja bezistana), i 2 kupolice koje su izvedene od turske cigle.</s><s>Kupole se oslanjaju na dva stupca.</s><s>Svi prozorski otvori  kao i otvori vrata imaju šembrane izvedene od fino obrađenog kamena, a krila vrata i prozorski kapci su od kovanog gvožđa.</s><s>Jedini je primjerak potkupolnog bezistana na prostorima bivše Jugoslavije.</s><s>Nakon austrougarske okupacije korišten je kao magacin vojničkih uniformi, trgovina manufakturne robe, paromlin, kao magacinski prostor, tržnica mliječnih proizvoda i robna kuća suvenira.</s><s>Od 2001 enterijer Brusa bezistana je preuređen tako da je dobio funkciju stalne postavke  Muzeja grada Sarajeva.</s><s>Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 4. do 10. jula 2006. godine, donijela je odluku da se proglasi za  nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Marti Cheery, Amra Hadžimuhamedović (predsjedavajuća), Dubravko Lovrenović i Ljiljana Ševo i Tina Wik .</s>

<s>Kule i odžaci</s>

<s>Sahat-kula 
Izgradnja objekata ove vrste na području Osmanskog carstva započela je sredinom XVI stoljeća.</s><s>Urbani razvoj, ali i potreba obavljanja pet molitvi koje su islamski vjernici obavezni obaviti u određeno vrijeme dana, propisanih Kuranom, uslovili su rasprostranjenost sahat-kula.</s><s>Predstavlja jednoprostoran objekat sa skoro kvadratnom osnovom čije su stranice oko 3,60 x 3,60 m. Izgrađena je  od kamena i zidovi su prosječne debljine 80 cm, međusobno su povezani krečnjačkim malterom.</s>

<s>Turbeta u Bosni i Hercegovini</s>

<s>Turbe je mauzolej, obično bogatijeg, poznatijeg čovjeka, od vjerskog ili kulturnog ugleda.</s><s>Ovi objekti predstavljaju vrlo vrijedne objekte osmanlijske memorijalne arhitekture.</s><s>Najčešće su zidani objekti, rjeđe od drveta.</s>

<s>Reference</s>

<s>Bosna i Hercegovina</s>

