Hedum
<s>Hedum je naselje ili kastel koje je evidentirano za najraniji antički period Srednje Bosne, na solinskom natpisu oznake CIL III, 3198b  = CIL III, 10156b = ILJug I, 263, sa tekstom:</s>

<s>...]AESAR DIVI AVGVSTI•F / ]VGVSTVS•IMP•PONTIF•MAX / TRIB•POTEST• XXI COS III / VIAM A SALONIS AD HE[…. ?] ASTEL[..?] /5 DAESITIATIVM PER M?[…. …?]VVM / CLVI MVNIT / ET IDEM VIAM AD BATH?[…. ?]MEN / QVOD DIVIDIT B[.] E[…. …..] IBVS / A SALONIS MVNIT PER […. ..] ASVVM /10 CLVIII / --- // MVNIT AD IMVM MONTEM DITIONVM / VLCIRVM PER MILLIA PASSVVM/ A SALONIS LXXVIID /15 P DOLABELLA LEG PRO / PR</s>

<s>Tiberije Cezar, božanskog Augusta sin, August, imperator, vrhovni svešenik, tribunske vlasti 21 (godine), konzul tri (puta), put od Salone do dezitijatskog kastela He(...?) od 156 (rimskih) milja izgradi, i isto put do rijeke Bosne koja razdvaja Breuke i Oserijate? od Salone izgradi u 158 (rimskih) milja...</s>

<s>Naselje je postojalo 19/20. god. n. e. kada je za vrijeme namjesništva Dolabele bila dovršena cesta koja je do njega dolazila iz Salone, prijestolnice rimske provincije Dalmacije.</s><s>Poslije Dolabele cesta je produžena do Argentarije.</s><s>Na Tabuli Peutingeriani je obilježena kao linija Salona – Argentaria.</s><s>Vodila je trasom Salona (Solin) – Tilurio (Gardun kod Trilja) – Ad Libros (Bukova Gora) – In monte Bulsinio (Privala, Žbanica) – Bistue Vetus (Tomislavgrad) – Ad Matricem (Otinovci kod Kupresa) – Bistue Nova (Bugojno) – Stanecli (Sarajevsko polje) ...</s><s>Argentaria (Srebrenica).</s><s>Bila je duga 122 rimskih milja, odnosno dužine 183 km.</s><s>Dolabela je ovu cestu počeo graditi kao vojničku cestu – via munita - radi kontrole glavnog uporišta Dezitijata Castellum Hedum u blizini Breze, kao i nadzora ostalih usputnih područja u unutrašnjosti provincije.</s><s>Hedum je postojao i u predrimsko vrijeme, u formi gradinskog naselja.</s>

<s>Osim solinskog natpisa više ne postoji nijedan jedini podatak koji bi se odnosio na ovaj dezitijatski kastel.</s><s>Za sada se još uvijek nije poznata tačna ubikacija, pa se Hedum locira na više lokacija: 
 južne oblasti Srednje Bosne (Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine):
 Artur Evans i Ivo Bojanovski ga smještaju „negdje oko Breze ili Kiseljaka“ (na Gracu u selu Podgori kraj Župče, oko 3 km prije Breze, gdje je u blizini pronađen i poznati natpis Batona, sina Likajeva (Bato Liccai), arheološki nalaz sa najviše ilirskih imena.</s><s>Esad Pašalić i Karl Pač navode „Breza ili njena okolina“ 
 Ivo Paškvalin ga locira u Brezu 
 Salmedin Mesihović ga smješta u naseobinski kompleks Zlatište – Debelo Brdo – Soukbunar (u Sarajevu) ili u širu zonu Višnjica – Podastinje - Kiseljak.</s>

<s>Hedum i Desnik 
Salmedin Mesihović je iznio teoriju kojom povezuje Hedum sa Desnikom, srednjovjekovnim naseljem u Bosni koji pominje Konstantin Porfirogenet, čija lokacija takođe nije utvrđena.</s><s>Ako je Hedum nastavilo postojati i u toku antičkog perioda, onda je možda dočekao i naseljavanje Slavena, pa se u ranoj bosanskoj historiji pretvorio u srednjovjekovnu tvrđavu.</s>

<s>Reference</s>

<s>Bosna i Hercegovina u rimsko doba
Dezitijati
Rimski gradovi u BiH</s>

