Nekropole stećaka Trnovo
<s>Nekropole stećaka u Trnovu iz kasnijeg srednjeg vijeka, predstavljaju značajne dokumente za proučavanje istorije perioda samostalnosti Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Historija 
Do druge polovine 14. vijeka područje Trnova bilo je u župi Vrhbosna, a u 15. vijeku u posjedu Kosača.</s><s>Stilske karakteristike motiva srednjovjekovnih stećaka ovog kraja ukazuju na vezu sa stećcima Stoca i Bileće, što se dovodi u vezu sa migracijama stočara-Vlaha iz ovih krajeva Huma u planinska područja južno od Sarajeva.</s><s>Okvirno se datiraju u 14. i 15. vijek, a manji broj u prve godine 16. vijeka.</s><s>Od 1958. do 1961. godine, a zatim u toku 1965.</s><s>Šefik Bešlagić prikupio je podatke o osamnaest nekropola na području Trnova i Kalinovika.</s><s>Jedan dio proglašen je za nacionalni spomenik.</s>

<s>Na području Trnova, kao i u većini drugih krajeva Bosne i Hercegovine, za nekropole stećaka su vezana kasnija kršćanska ili muslimanska sahranjivanja.</s><s>U Prečanima, 50 m zapadno od nekropole sa stećcima nalazi se veoma staro muslimansko groblje sa nišanima na kojima su uklesani motivi sablje, luka sa strijelom, jabuke i buzdovana.</s><s>Nišani su kameni, pravougaoni ili kvadratni, ili u obliku stele.</s><s>Postoji i veći broj kamenih santrača.</s>

<s>Brojnost stećaka na nekropolama važan je pokazatelj kretanja u društvu srednjovjekovne Bosne XIV i XV vijeka.</s><s>S obzirom da najveći broj nekropola sadrži manje od 10 stećaka, a da je broj nekropola sa 300 i više primjeraka koje pripadaju većim zajednicama izuzetak, mala se groblja uopšteno mogu smatrati porodičnim, što govori o poodmaklom procesu rastakanja starog rodovskog društva i izdvajanju malih porodičnih zajednica koje, kao znak «novoga» identiteta, organizuju svoja vlastita groblja.</s>

<s>Ukrašavanje 
Motivi ukrašavanja stećaka se klasificiraju kao: dekorativni, simbolički i ostali (figuralne predstave koje mogu biti i simboli).</s>

<s>Dekorativnu grupu sačinjavaju geometrijske i biljne stilizacije.</s><s>Najzastupljeniji motivi su: 
 niz kosih paralelnih crtica u vidu bordure, 
 povijene linije sa malim trolistovima ( motiv koji je toliko karakterističan za stećke da se smatra klasičnim motivom ove vrste spomenika kulture) 
 cik-cak linija 
 jednostavne plastične i tordirane plastične vrpce, 
 niz običnih rozeta i rozeta u kružnim vijencima, 
 niz naizmjenično poredanih kružnih vijenaca i kosih krstova 
 pravougaonici
 dva plastična kruga povezana debelom trakom.</s>

<s>Simbolični motivi su zastupljeni u najvećem broju sa: 
 rozeta koja predstavlja zvijezdu kao nebesko tijelo 
 krst i kružni vijenac (predstava sunca)
 polumjesec (solarno-lunarni motiv)
 polujabuka</s>

<s>Figuralne predstave su: 
 pet muškaraca koji nose vijence na glavama  
 figura muškarca koji u jednoj ruci drži napet luk sa strijelom, a drugu ruku je podbočio   
 scena muškog kola   
 scena lova u kojoj je lovac na konju, a ispred njega jelen.</s><s>Ostali motivi su zastupljeni sa arkadama, isključivo na vertikalnim stranama visokih sanduka raznih nekropola.</s><s>Ponekada se lukovi ovih arkada završavaju šiljasto , ponekad polukružno, ali najčešće su lukovi skoro puni krugovi, odnosno kružni vijenci.</s><s>Osim toga, lukovi su ojačani još jednom linijom ili su tordirani.</s><s>Stubovi su nejednake debljine i počesto imaju naznačene kapitele.</s><s>Drugi motiv po broju primjeraka jest štit, sa mačem ili bez mačeva.</s><s>Javlja se i motiv buzdovana.</s>

<s>Nacionalni spomenici</s>

<s>Nekropola u Delijašu 
Nekropola sa stećcima u Delijašu je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s><s>Prema brojnosti, ubraja se u deset najvećih nekropola u Bosni i Hercegovini.</s>

<s>Nekropola Kaursko groblje u Prečanima</s>

<s>Nekropola sa stećcima u Kaurskom groblju u Prečanima, stari muslimanski nišani i ostaci zidova su nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s><s>Selo Prečani se nalazi u podnožju planine Treskavice, oko 15 km je od Trnova.</s><s>Planina Treskavica se prvi put spominje u pisanim izvorima Dubrovačkog arhiva u augustu 1373. godine, u povodu prenosa 100 tovara soli iz Dubrovnika.</s><s>Tada se spominje kiridžija, katunar, Vlah Brajan Pribojević.</s>

<s>Na jednom stećku urezan je natpis na neuobičajen način, odozdo prema gore, gledajući sa južne strane.</s><s>U natpisu se kaže da tu leži Ivan na svojoj zemlji.</s><s>Na sjevernoj, bočnoj strani stećka urezane su tri figure i drugi dio natpisa koji govori o pisaru Radiču.</s><s>Prevod u cijelosti glasi:</s>

<s>Oblik slova u tekstu i ligature u pojedinim riječima ukazuju da se radi o pisaru iz XIV. ili XV. stoljeća.</s>

<s>Na području Trnova, kao i u većini drugih krajeva Bosne i Hercegovine, za nekropole stećaka su vezana kasnija kršćanska ili muslimanska sahranjivanja.</s><s>U Prečanima, 50 m zapadno od nekropole sa stećcima nalazi se veoma staro muslimansko groblje sa nišanima na kojima su uklesani motivi sablje, luka sa strijelom, jabuke i buzdovana.</s><s>Nišani su kameni, pravougaoni ili kvadratni, ili u obliku stele.</s><s>Postoji i veći broj kamenih santrača.</s>

<s>Uz nišane,  na površini od oko 300 m² su ostaci zidova nepoznatih građevina.</s><s>Na jedom mjestu se razaznaje polukrug prečnika 2,20 m  koji podsjeća na apsidu crkve.</s><s>Zidine su neistražene.</s>

<s>Nekropola sa stećcima na lokalitetu Han u Šabićima 
Nekropola sa stećcima na lokalitetu Han u Šabićima je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s><s>Šabići se nalaze na jugoistočnim padinama planine Bjelašnice, na lijevoj obali Rakitnice, na nadmorskoj visini oko 1160 m. Nekropola stećaka nalazi se u sred sela na lokalitetu Han.</s>

<s>Tokom rata 1993-1995. godine na ovoj lokaciji bio je pozicioniran dio francuskog bataljona UNPROFOR-a, čiji su pripadnici pomjerili dvije skupine stećaka.</s><s>Iza rata 1999. godine, teren je sređivan i mnogi od spomenika znatno su oštećeni ili prepukli.</s><s>Nije bilo moguće izvršiti rekonstrukciju prvobitnog stanja nekropole.</s><s>Sva dokumentacija sa arheoloških istraživanja i postavljanja stećaka na staru lokaciju, nalazi se u Kantonalnom zavodu za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa u Sarajevu</s>

<s>Arheološkim istraživanjima tokom ljeta 2001. godine otkriven je 21 grob.</s><s>Grobovi su bili ukopani u laporovitu glinu.</s><s>Ukopi su vršeni na nekoliko načina: pokojnici su polagani direktno u zemljanu raku (12 grobova), u drvene sanduke zakovane željeznim ekserima (7 grobova), a jedan grob je imao kamenu konstrukciju u vidu dvoslivnog krova.</s><s>Svi pokojnici su polagani na leđa.</s><s>Priloga u grobovima nije bilo, što bi se prije moglo pripisati ujednačenom socijalnom statusu članova roda, nego uništenosti nalaza.</s>

<s>Nekropola Kapova selišta (Borija) u Ledićima 
Koordinate:</s>

<s>Nekropola u Ledićima je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Ledići su smješteni u sjevernom podnožju planine Treskavice.</s><s>Od Trnova su udaljeni oko 8 km vazdušne linije u pravcu zapada.</s><s>U Osredcima, blizu kuća, evidentiran je kamenolom za stećke.</s>

<s>Ovu nekropolu karakteriše jedinstveni motiv triju ljudskih glava, evidentiranih na gornjoj vodoravnoj strani sanduka br. 10.</s><s>Nekropola pripada široj zajednici.</s><s>Tek na periferiji nekropole nazire se neznatno izdvajanje pojedinih grobova, što se očituje boljom obradom nadgrobnika, njihovom veličinom i bogatijom ukrašenošću.</s><s>I krstače su situirane na kraju nekropole, zbog čega se s razlogom datiraju na kraj perioda stećaka.</s><s>Kao i u drugim krajevima Bosne i Hercegovine uz nekropole vezuju se kasnija hrišćanska ili muslimanska groblja, takva situacija je i na ovom lokalitetu, gdje su sa stećcima ispreplitani nadgrobnici – krstovi novijih ukopa.</s><s>U sjevernom dijelu nekropole nalazi se pravoslavno groblje u koje se sahranjuju stanovnici Ledića, što indicira kontinuitet življenja na navedenom prostoru.</s>

<s>Nekropola sa stećcima na lokalitetu Zlatarić u Ledićima 
Nekropola sa stećcima u Ledićima je nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Nekropole stećaka u Umoljanima 
Nekropole sa stećcima, starim nišanima i ostaci srednjovjekovne građevine na lokalitetu Dolovi, naselje Umoljani su nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Nekropola Umoljani nalazi se na listi 28 srednjovjekovnih nekropola stećaka koje su 2016. godine proglašene Svjetskom baštinom UNESCO-a.</s><s>Na listi su 20 nekropole u Bosni i Hercegovini, po 3 u Srbiji i Crnoj Gori, a 2 u Hrvatskoj.</s>

<s>Nacionalni spomenik čine: 
 nekropola sa 47 stećaka;
 nekropola sa 11 starih nišana;
 zemljom prekriveni ostaci objekta na lokalitetu Crkvina;
 osamljeni stećak;
 nekropola sa pet stećaka.</s>

<s>Stećci u Umoljanima javljaju se kao dio neprekinutog sepulkralnog kontinuiteta na bosanskom području čiji korijeni sežu duboko u prahistorijsko vrijeme, gdje se uočava njihova vezanost za lokalitete starijih epoha – prahistorijska naselja i kultna mjesta, antičke aglomeracije i groblja, kasnoantičke i ranosrednjovjekovne crkve i utvrđene gradove.</s><s>Njihova geneza i razvoj može se pratiti od sredine XII do početka XVI stoljeća.</s>

<s>Na udaljenosti par stotina metara od nekropole stećaka, u pravcu sjevera, evidentirano je jedanaest starih nišana, koji potiču iz druge polovine XV i prve polovine XVI stoljeća, kojem pripadaju i najraniji primjeri nišana u Bosni I Hercegovini.</s><s>Na lokalitetu Crkvina istraživači su evidentirali građevinu koja nikad nije istraživana.</s>

<s>Literatura 
 Šefik Bešlagić, Sarajevo: Veselin Masleša, 1971.</s><s>STEĆCI, KATALOŠKO-TOPOGRAFSKI PREGLED
 Pavao Anđelić - Osnovne značajke teritorijalnopolitičke organizacije u srednjovjekovnoj Bosni”, u Studije o teritorijalnopolitičkoj organizaciji srednjovjekovne Bosne.</s><s>Sarajevo:  "Svjetlost", 1982, 9-25.</s><s>Vesna Mušeta-Aščerić -Srednjovjekovna župa Vrhbosnan, Problem granica i vlasti”, u: Prilozi.</s><s>Sarajevo: Institut za istoriju u Sarajevu, 1985, 257-268.</s><s>Vesna Mušeta-Aščerić- Srednjovjekovna naselja na mjestu današnjeg Sarajeva”, u: Prilozima istoriji Sarajeva.</s><s>Sarajevo: Radovi sa naučnog simpozijuma «Pola milenija Sarajeva» održanog od 19. do 21 marta 1993. godine, Institut za istoriju i Orijentalni institut, 1997, 36.</s>

<s>Reference</s>

<s>Nacionalni spomenici u Trnovu (FBiH)
Trnovo (FBiH)
Stećci sa natpisom</s>

