Zašiversk
<s>Zašiversk je nestao grad u Rusiji.</s><s>Nalazio se izvan polarnih krugova, u srednjem toku reke Indigirke, sada u Momskom rejonu Jakutije.</s>

<s>Osnovan je 1639. godine kao zimovnik iza brzaka (rusko dijalektno шиверы — odatle ime grada).</s><s>U XVII — početkom XIX veka bio je mesto naplate jasaka, veliki komercijalni i administrativni centar u basenu Indigirke, sa populacijom do 500 ljudi.</s><s>Raskrsnica plovnih i kopnenih puteva (od Jakutska do Kolime).</s><s>Sa istrebljenjem životinje sa krznom nazadovao, nakon epidemije velikih boginja do 1880.ih godina prestao da postoji.</s><s>Pojedini stanovnici na mestu bivšeg naselja su ostajali još u 1920-im.</s>

<s>U književnosti se zove zapolarna, jakutska Pompeja; zapolarni Kitež, sibirski „grad Kitež”.</s><s>Sačuvale su se Spaska crkva i zvonik, koji tokom arheološke ekspedicije 1969—1971 su odvedeni u muzej Novosibirska.</s>

<s>Lokacija</s>

<s>Zašiversk se nalazio u zoni šuma i tundre, okružen planinama lanca Andrej-Tas i Momskog masiva, na poluostrvu Indigirke.</s><s>Indigirka, ranije poznata kao Pasja reka, ovde je plovna, ima brzu struju i vrtlozi.</s><s>Značajno više u toku Indigirke su brzaci na prazima Busika.</s><s>U prošlosti reka je više puta poplavila grad.</s><s>Poluostrvo je sada oko 5 km dužine i do 1,5 km širine, bila je prirodna odbrana protiv neprijatelja.</s><s>Na suprotnoj obali su strme stene visine do 400 metara[a] sa bizarnim uzorkom, na obrnutoj strani su pokrivene četinarskim šumama.</s><s>Područje je močvarno, sa niskim žbunjem.</s><s>Leti ovde se može videti bele noći; na livadama rastu trave i jarko poljsko cveće.</s><s>U prošlosti jedni putnici su se divili prirodi, drugi izražavali razočaranje (zbog planinskog predela i neplodnog zemljišta).</s><s>Severno od Zašiverska počinje tundra sa bezbrojnim jezerima i močvarama.</s><s>Zašiversk je bio sakriven u podnožju Stanovskog i Verhojanskog grebena i nikada nije imao kopnene letnje puteve.</s><s>Ranije je kontaktirao sa spoljašnjim svetom samo sa dve saobraćajne veze: leti — sa Indigirkom i planinskim stazima, a zimi — Jakutsko-Kolimskim saoničkim drumom.</s><s>Danas najbliža naselja trenutno su sela Kulun-Elbjut uzvodno pored Indigirke (rastojanje je u pravu — oko 70 km) i Kuberganja nizvodno (oko 85 km).</s>

<s>Teritorija bivšeg grada uključena je u stvoreni 1999. godine resursni rezervat (posebno zaštićenu prirodnu površinu) opštinskog značaja „Zašiversk” — delimično zaštićenu ključnu ornitološku teritoriju ruske Arktike.</s>

<s>Istorija</s>

<s>Zimovnik</s>

<s>Istorija Zašiverska potiče iz 1639. godine, kada je odred jenisejskog kozaka Posnika Ivanova, nakon sukoba sa Jukagirima, krenuo na obronak ispod brzaka i 11. oktobra iste godine izgradio zimovnik, kasnije zvani Zašiversk.</s><s>Mnogo niže nizvodno od Zašiverska istovremeno je Ivan Rebrov osnovao Podšiverskoje i još par zimovnika.</s><s>Ivanov je izveštavao: „Jukagirska zemljica je puna ljudi, a reka Indigirka je ribljiva; u jukagirskoj zemljici ima mnogo samura; i mnoge reke se u Indigir-reku uliše, a na svima onima recima mnogi pešački i jelenski ljudi žive; pa jukagirski ljudi imaju srebro.”</s>

<s>Kroz obale reke Koljadin, koja se uliva u Indigirku nasuprot gradu, bio je kopneni put od Jakutska prema Kolimi, u lokalnom folkloru zvani „carski”, to jest državni.</s><s>Komunikacija sa Jakutskom preko kopna u XVIII veku, prema predanju, se održavala preko basena reke Jane; jedan od puteva je prošao kroz Verhojansk i Žigansk.</s><s>Put do Jakutska (na konju) trajao je 3—4 meseca, pri tome su kretali uglavnom u leto.</s><s>Najbliže naselje je bilo na udaljenosti većoj od 300 km.</s>

<s>Zašiversk je služio kao privremeno prebivalište i baza za snabdevanje za putujuće kozace, služile i „ohoče ljude”.</s><s>Ovde su se snabdevali hranom, opremom i municijom.</s><s>Na ovom mestu su posetili istraživači Semjon Dežnjov, Selivanko Haritonov, Mihail Staduhin.</s><s>Tu su bile prodavnice i skladišta.</s><s>Gradili i remontirali brodove.</s><s>Grad su naselili činovnici i skupljači jasaka, trgovci i lovci.</s>

<s>U Zašiversk se dopremao jasak, ovamo s krznom su došli Jukagiri koji živeli u blizini, Evenki iz gornje Indigirke, pa čak ohotski Tunguzi.</s><s>Godine 1665.</s><s>Zašiverci su poslali molbu na sina bojarskog Andreja Buligina koji je ugnjetavao Jukagire.</s><s>Jukagiri i Eveni su odbili da plate jasak, 1666. godine su napali, a 1679. opsadili Zašiversk.</s>

<s>Ostrog</s>

<s>Zbog stalne pretnje opsade 1676. godine, u centru Zašiverska je bio izgrađen drveni tvrđavni zid, čime je grad postao jedino utvrđenje na Indigirce sa trajnim garnizonom kozaka i centrom velikih teritorija od reke Jane na zapadu do Kolime na istoku.</s>

<s>1721. godine Indigirski ostrog je dobio ime Zašiverska.</s><s>Za 1769. u Zašiverskoj parohiji bilo je 922 ljudi, uključujući 33 prognanika.</s><s>Među stalnim stanovnicima, čiji potomci do sada žive u Ruskom ušću i na Kolimi, postojala su prezimena: Posnikov, Tarabukin, Habarov, Sinicin, Berjozkin, Lebedev, Šelkanov i druga.</s><s>Deo stanovništva Indigirke bio je sa Ruskog severa.</s>

<s>Upravnici Zašiverskog ostroga:</s>

<s>|
{|
|valign="top"|Vasilij Burlak
|valign="top"|:
|1659
|-
|valign="top"|Ivan Žirok
|valign="top"|:
|1660—1662
|-
|valign="top"|Amos Mihajlov
|valign="top"|:
|1662—1663
|-
|valign="top"|Andrej Buligin
|valign="top"|:
|1665
|}
|
{|
|valign="top"|Litkin
|valign="top"|:
|
|-
|valign="top"|Stepan Ščerbakov
|valign="top"|:
|1668—1670
|-
|valign="top"|Leontij Trifonov
|valign="top"|:
|1670—1671
|-
|valign="top"|Jurij Križenovski
|valign="top"|:
|1675—1677
|}
|
{|
|valign="top"|Dmitrij Savin
|valign="top"|:
|
|-
|valign="top"|Gerasim Cipandin
|valign="top"|:
|1686—1688
|-
|valign="top"|Fjodor Krasnojar
|valign="top"|:
|1688—1689
|-
|valign="top"|Ivan Tobolski
|valign="top"|:
|1688—1690
|}
|}</s>

<s>Grad</s>

<s>Godine 1783.</s><s>Zašiversk, uzimajući u obzir prisustvo tvrđave i crkve, dobio je status grada i administrativnog centra Zašiverskog okruga, u sastavu [Jakutska oblast|Jakutske oblasti]] Irkutskog namesništva.</s><s>Ovde su se razmestili gradonačelnik i gradska većnica, okružni finansijski ured, okružni sud za krivične predmete, zemski sud i druge ustanove.</s><s>Otvoreni su krčme, prodavnice hljeba i soli.</s><s>Građani su bili angažovani u lovu, ribolovu i čak poljoprivredi.</s><s>Krajem XVIII veka pojavljuju se crkvene potrepštine ukrašene zlatom i srebrom.</s><s>Crkvena biblioteka je imala knjige o pomorskoj i vojnoj veštini.</s>

<s>Jukagiri, Eveni, i Jakuti su snabdevali građane mlečnim proizvodima, divljačima, jelenskim, medveđim i kravljim mesom.</s><s>Svake godine u novembru ili decembru održan je sajam: trgovci iz Jakutska su prodavali gvozdeno posuđe, tkanine, staklene perle, šećer, duvan, meštani — krznu (od veverice, lisice, samura, hermelina, sibirske kune), kljove morža i mamuta.</s>

<s>26. oktobra 1790. godine visočanstveno utvrđen je grb grada Zašiverska, istovremeno sa drugim grbima Irkutskog namesništva, sa sledećim opisom: „U gornjem delu štita je grb irkutski.</s><s>U donjem delu u crnom polju zlatna lisica, u znak da stanovnici ovog okruga se bavi lovom na ove zveri”.</s>

<s>Među građanima bilo je dosta Jukagira, Evena i Jakuta koji su radili u ruskim kućama.</s><s>Tu su živeli zanatlije i trgovci.</s><s>Vojni garnizon 1799. godine brojio 33 ljudi.</s><s>Tokom XVIII veka Zašiversk je proživio cvetanje.</s><s>Prema predanjima, broj kuća i jurta u gradu je dostigao 270.</s><s>Stanovništvo verovatno nikada nije prešlo 500 ljudi.</s><s>Državni tovari iz Jakutska do Zašiverska do njegovog ukidanja 1805. godine bili su isporučeni na putu kroz Tukulanski prelaz i rijeku Aldan, zatim kroz Nelgegu ili Borulah.</s><s>Na Indigirce uzvodno od Zašiverska komunikacije očigledno nije bilo, jer je teško proći kroz brzice.</s>

<s>Pad i propast</s>

<s>Zašiversk se našao po strani od Jano-Indigirsko-Kolimskog druma i počeo da postepeno nazadova.</s><s>Sveopšto istrebljenje životinje sa krznom je poslužilo kao razlog za smanjenje trgovačke vrednosti Zašiverska, i kao posljedica toga, smanjenje njenog stanovništva.</s><s>Tokom administrativno-teritorijalne reforme iz 1803. godine, koja je predviđala smanjenje broja „redovnih gradova” i njihovih okruga, Zašiversk „za mali broj stanovnika” je isključen iz broja okružnih gradova; 1804. godine, nakon dobijanja naloga, upravni centar sa svim okružnim institucijama, kao i sa katedrom protojereja, prebačen je u Verhojansk (400 km zapadno).</s><s>Neko vreme ovde još je ostajao odred kozaka i neki trgovačke ustanove.</s><s>1808. godine u gradu su živeli 120—130 ljudi.</s><s>Ostali stanovnici su verovatno umrli od epidemija malih i velikih boginja, koji su se desili u verhojanskoj okolini 1773—1776. i ponovo 1883.</s><s>Iz velikih boginja je nestalo i drevnog naselja Polousnog u blizini, u kome se još 1940.im godinama nalazila kapela.</s>

<s>U oktobru 1820. godine ovde je putovao polarni istraživač F. Vrangel, koji je pronašao u dogorevaćem Zašiversku samo pet stambenih kuća.</s><s>U decembru 1822. grad je posetio škotski putnik Džon Kokran, koji je napisao: „...</s><s>Krv se zamrznula u mojim žilama kada sam konačno video ovo mesto.</s><s>Ja... nikada nisam video takvu beskrajno tužnu sliku...</s><s>Naselje se sastojalo od sedam nesrećnih stana.”</s>

<s>Tokom 1840.ih godina ovde je došao putnik po prezimenu Vinogradov: „Nakon prelaska Indigirke, otvara se Zašiversk, stojeći na njenoj desnoj obali.</s><s>Božji hram i tri jurta, sveštenik sa crkvenjakom, ulusni pisar sa perom i upravnik stanice bez konja čine celu populaciju”.</s><s>Istih godina ovo mesto je posetio nadbiskup Nil, koji je ostavio priču o Spaskoj crkvi i njenoj parohiji, ali nije spomenuo ništa o samom gradu.</s><s>Zašiversk kao naselje u to vreme više nije postojao.</s><s>Crkvene potrepštine su odvedene u Krest-Majorsku i Momsku crkve na Indigirce.</s><s>Godine 1874. u Sankt Peterburgu razrađen je nacrt novog grba Zašiverska sa opisom: „U crnom štitu nalazi se zlatna lisica sa tamnocrvenim očima”, ali on nije utvrđen.</s><s>1878. godine u Istočni Sibir bio je administrativno proteran službenik Zahar Cigankov.</s><s>Iz Irkutskog zatvora se namenjivao k proterivanju u grad Zašiversk.</s><s>Kada su saznali da grad nije bio imao stanovnice, zatvorenik bio proteran u Verhojanski okrug.</s>

<s>Krajem 1920.ih godina članovi ekspedicije Narkomvoda SSSR-a zatekli su na mestu Zašiverska dvojicu ljudi, Jakuta po nacionalnosti, koji živeli u ambaru.</s><s>To su bili ribar Mitrej Slepcov i njegova mlađa sestra Jevdokija Fjodorovna Slepcova.</s><s>Nekoliko godina kasnije Slepcov je umro, njegova sestra preselila se u mesto koje se zove Tjogjurjok[g].</s><s>Slepcova je rekla: „Mi smo bili poslednji stanovnici grada”.</s>

<s>Arhitektura</s>

<s>Od nestale zapolarne Mangazeje u zapadnom Sibiru Zašiversk je razlikovalo prisustvo spomenika iznad zemlje koji su postojali do XX veka: šatorske crkve i nadvratne kapije tvrđave.</s><s>Zašiversk je naslikan u „Crtaćoj knjizi Sibira” sastavljenoj Semjonom Remezovim 1701. godine.</s><s>Grad je prikazan u crtežima L. Voronina i F. Matjuškina na prelomu XVIII i XIX veka.</s>

<s>Zašiversk bio je grad potpuno sagrađen od drveta.</s><s>Bedem izgrađeni 1676. godine prema arheološkim iskopavanjima 1969—1971. godina imao je dužinu od 46 metara i širinu 38 metara.</s><s>Debljina bedema postavljenog iz dva reda trupaca je bila oko dva metra.</s><s>Preko bedema su izgrađene dve kule sa kapijom, jedna kula na uglu i crkva Spasitelja (ugrađena u južni zid).</s><s>U planu, koji je izradio geodetar Turčaninov 1798. godine, prikazani su ambari za provijant i tamnica.</s><s>U crtežima L. Voronina krajem XVIII veka bedem tvrđave već je nestao.</s><s>Sudeći po napomenutom planu i crtežima, grad je imao neuređenu izgradnju bez ulica, kuće su se pripijali uza reku.</s><s>Krajem XVIII veka grad se širio i već se nalazio na poluostrvu i na susednom zapadnom ostrvu.</s><s>Kako su rekli starosedelaci, deo grada je takođe bio smešten na levoj obali Indigirke i na brdima iznad osnovnog dela grada.</s>

<s>U vreme dolaska arheološke ekspedicije 1969. godine, na mestu Zašiverska je bila crkva, napola srušen zvonik, dve napola srušene bravnare (verovatno sagrađene sredinom XIX veka) i stub za vezivanje konja.</s><s>Spaska crkva sa zvonikom izgrađena je 1700. godine lokalnom tesačem Andrejem Habarovom od ariša, isporučenog najverovatnije iz gornjeg toka Indigirke.</s><s>U prvoj polovini XX veka u crkvi se još nalazile izbledene i ogulite ikone „drevnog slikanja”.</s><s>Pošto je bilo nemoguće osigurati očuvanost spomenika u divljoj prirodi vlada Jakutske ASSR je dala dozvolu za njihov izvoz u Istorijsko-arhitektonski muzej na otvorenom u predgrađu Novosibirska.</s><s>Zvonik je prevezen 1970. godine, Spaska crkva — 1971. godine.</s>

<s>Zašiversk u folkloru</s>

<s>Zašiversk je nakon svog nestanka ostao u folklornom sećanju starosedelačkog stanovništva Indigirke: legendama i predanjima zabeleženima u različito vreme.</s><s>Tako, osnivanje grada, prema legendi, bilo je povezano sa jakutskim vitezom Bert-Čjorjogjorom: uz pomoć Rusa uspeo je da pobedi Tunguse, sa kojima Jakuti ranie bili u neprijateljstvu.</s><s>Prema drugoj verziji, Jorjo-Čjorjogjor je bio sprovodnik Rusa u Indigirku i pokazao mesto za polaganje grada.</s><s>U 1940—1950. godini spada zapisi predanja o epidemiji velikih boginja i propasti grada zbog njih.</s><s>Po verziji J. Frolova, šamani su povezivali dolazak velikih boginja — „bake”, kako su zvali je, početkom XIX veka sa „zlim duhom” koji se osvetio na toj način ljudima za istrebljenje životinje sa krznom.</s><s>Prema drugom predanju, dve sestre su sedele sedam dana na drvetima i sa žalošću gledali stanovnike Zašiverska.</s><s>To su bili dusi velikih boginja.</s><s>A kada su ih uvredio tunguski knez koji su prolazio mimoići oni se sručili svoju jarost na grad.</s><s>Legenda jakutskog ili tunguskog porekla koju su čuli učesnici naučne ekspedicije 1969—1970. godina u donjem toku Indigirke, priča da je jednom tokom sajma (u blizini gradske tvrđave) šaman video bogato okovanu škrinju sa dragocenostima, koja je bila zaražena bolesti, i naredio da baciti je u ledenu rupu, ali halapljiv sveštenik se usprotivio njemu, i kada su okovanu škrinju otvarali — ljudi su se bacili i razgrabili sve stvari koje ležele u njoj.</s><s>A sutradan su velike boginje zahvatili grad.</s><s>Svi su umrli, zajedno sa sveštenikom, preživela je samo devojčica Tarabukina, koja je živela do 105 godina i umrla 1913. godine.</s><s>U narečju stanovništva sela Ruskog Ušća na Indigirce za označavanje velikih boginja je sačuvan izraz „zašiverska gadost” ().</s>

<s>Istraživanja</s>

<s>Zašiversk se pominje u opisima putovanja ruskih istraživača G. Saričeva krajem XVIII veka i F. Vrangela početkom XIX veka.</s><s>Detaljan opis grada se nalazi u „Rečniku geografskom Ruske države” A. Ščekatova, objavljenom 1804. godine.</s><s>Posle svoje propasti grad se skoro nikada nije pomenuo.</s><s>Prvo detaljno istraživanje istorije Zašiverska (prema arhivskim materijalima) se odnosi na 1922. godinu, kada je u „Zbirce materijala za proučavanje Jakutije” Jakutski narodni komesarijat objavio članak pod naslovom „Grad Zašiversk” autora sa inicijalima „V. G.”.</s><s>Zašiversk su spomenuli V. I. Ogorodnikov u knjizi „Od istorije osvajanja Sibira.</s><s>Osvajanje jukagirske zemlje” (Čita, 1922), S. V. Bahrušin u „Otkrići Jakutije Rusima u XVII veku i njenog pripajanja Rusiji” (Jakutsk, 1957).</s><s>Postojanje crkve na mestu bivšeg grada u XX veku prvi put se pominje u izveštaju iz 1933. godine o održavanju Indigirske hidrografske ekspedicije, koja je 1931. godine slučajno otkrila ostatke grada.</s>

<s>Arheološki radovi</s>

<s>Arheološka iskopavanja na mestu Zašiverskog ostroga i, delimično, okolne teritorije sprovedena je 1969—1971. godina ekspedicijom sibirskog odeljenja Akademije nauka SSSR.</s><s>Iskopavanje omogućilo je uspostavljanje istorijskih podataka koji nisu bili u pisanim izvorima.</s><s>Kratko leto i permafrost (led počinjao na dubini od 25—30 cm) sprečili je arheologima da završe iskopavanja, posebno nije bio pronađen kulturni sloj XVII veka.</s>

<s>Tokom ekspedicije pod slojem treseta pronađeni su ostaci zidova, podova kula, kao i zanatske radionice 15 metara od zvonika.</s><s>Otkriveni su tragovi poplava i dva požara, od kojih je jedan uništio deo zidova tvrđave.</s><s>Pronađeni su bakrene monete iz XVIII veka; „idol” i šahovska figura od kostiju mamuta, staklene perle, komada liskuna i stakla, gvozdeni nož i druge predmete.</s><s>Na udaljenosti od 1,6 m i 10 cm od crkve na dubini od 80 cm u peskovitom tlu otkrivena je grupa sahranjivanja: žene i troje dece u mrtvačkim sanducima od tesanih dasaka; deteta u izdubljenom brvnu; devojke u sanduku izdubljenom od dva ariša.</s>

<s>Prema učesniku ekspedicije M. Ugrina, dvojica drugih učesnika — profesor Ivan Makovecki i snimatelj Oleg Maksimov bili su zaraženi sporima od velikih boginja i poginuli.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura</s>

<s>Vanjske veze</s>

<s>Tajne grada-aveti u Јakutiji (2016)</s>

<s>Gradovi u Rusiji</s>

