Leusinium
<s>Leusinium je naziv rimskog naselja koje se u izvorima spominje kao naselje na putnom pravcu Narona - Nikšić.</s><s>U prvoj polovini I stoljeća, Rimljani su na teritoriji provincije Dalmacije izgradili brojnu putnu komunikaciju među kojima je bila i navedena cesta, kao dio značajnog putnog pravca Salona - Dirahium (Drač) u današnjoj Albaniji.</s><s>Dio istraživača (Dimitrije Sergejevski, Esad Pašalić) bavili su se određivanjem itinerera navedene trase, sa donekle različitim rješenjima.</s><s>Razlike su se očitovale i u ubikaciji naselja na trasi.</s><s>Lesinium je smještan u Trebinje i Grančarevo.</s>

<s>Podizanjem brane Grančarevo na rijeci Trebišnjici, stvoreno je Bilećko jezero.</s><s>Voda je prekrila nekoliko naselja, među kojima i naselje Panik.</s><s>Osim kuća i imanja, ispod Bilećkog jezera tada je ostalo i bogato kulturno-istorijsko naslijeđe na dva lokaliteta, Crkvina-Parežani i Dračeva strana.</s>

<s>Krajem pedesetih i tokom šesdesetih godina, da bi se djelimično spasilo veliko kulturno naslijeđe, vođeni su istraživački radovi.</s><s>Irma Čremošnik vodila je istraživanja na teritoriji naselja Panik.</s>

<s>U Paniku se u rimsko doba na epihorskoj osnovi, na raskrsnici puteva prema Nikšiću, s jedne strane, a prema Bileći i Gacku sa druge strane razvilo bogatije naselja.</s><s>Način građenja zidova ovog naselja, ukrašavanje njegovih prostorija mozaicima i freskama, zagrijavanje prostorija hipokaustom pokazuju uticaj rimskog građevinarstva i na ove krajeve.</s>

<s>Na osnovama rezultata ispitivanja Irme Čremošnik u Paniku, Ivo Bojanovski je zaključio da je naselje u Paniku rimsko naselje Leusinium.</s><s>Trasa puta išla je itinererom: Narona - Tasovčiči - Stolac - Leusinium - Nikšić, što je kontinentalna varijanta trase, za razliku od ranije, "primorske ceste", koja je je išla preko Popova polja..</s>

<s>Natpis iz Kosijereva 
Godine 1959, Dimitrije Sergejevski pronašao je natpis na lijevoj obali Trebišnjice, oko 1 km. od mjesta gdje je stajao most (Mostište), kojim je rimska cesta produžavala prema Nikšiću.</s><s>Natpis je bio uklesan na živoj kraškoj stijeni, zarastao u mahovinu i šikaru, oštećen algama i lišajevima.</s><s>Natpis spominje guvernera Dalmacije od 80-83. god.</s><s>Kasnije je pronađen još jedan natpis i oba su 1967. god, pred potapanje, izrezani iz stijene i prebačeni u muzej u Nikšiću.</s>

<s>Lokalitet Crkvina-Parežani 
U kontesktu konsolidacije rimske vlasti, uspostavljanja običaja i načina života uslovljenih razvojem ekonomije i dolaska isluženih vojnika, stvaraju se latifundije – u smislu postojanja i razvoja velikih zemljišnih posjeda, i rustične vile (villa rustica) koje predstavljaju objekte ili skup objekata izvan ili podalje od grada i zadovoljavaju osnovne potrebe vlasnika u smislu stambene i gospodarske funkcije.</s><s>Ovakvo imanje bilo je kompleksna poljoprivredna jedinica na čijem je čelu stajao upravik – villicus.</s><s>Kasnije se grade raskošne palate – villa urbana.</s>

<s>Villa urbana na lokaliteu Crkvina-Parežani bila je smještena na najljepšem položaju uz rijeku Trebišnjicu, izgrađena u obliku tzv. „U vile“.</s><s>Dva kompleksa prostorija koja su ležala naspramno, i obuhvatala banju i reprezentativne prostorije, bile su na jednom kraju vezane trijemovima i tako zatvarali veliki četverougaoni prostor, vjerovatno vrt.</s><s>Gabariti objekta, sitni nalazi, luksuznost u opremanju, posebno stambenih dijelova, blizina manjih vila rustika koje su ulazile u domen ovih velikih zdanja ukazuju da je ova vila bila sjedište jednog velikog posjeda.</s><s>U jednoj od prostorija nađeni su najraniji tragovi hrišćanstva u BiH.</s><s>Prostorija je u obliku krsta i predstavlja najvjerovatnije prostor namjenjen za tajne hrišćanske aktivnosti u vremenu kada je hrišćanstvo bilo van zakona i proganjano.</s><s>U njoj se u određenoj mjeri sačuvao mozaik izuzetnih umjetničkih vrijednosti i simbolične sadržine.</s><s>Mozaik se sastojao iz dva dijela – kvadratnog polja sa centralnom figurom Orfeja i duguljastog polja ispod njega sa bistom Muze.</s><s>Oba mozaika vezana su u jednu cijelinu dvostrukim okvirom.</s><s>Orfej je prikazan u zelenoj tunici sa crvenim opasačem i ogrnut crvenim plaštom.</s><s>Na desnoj ruci su tri znaka krsta, jedan ispod drugog.</s><s>Orfej je okružen životinjama, desno od njega je bik, a iznad njega zmija.</s><s>Vidljive su i noge neke životinje i dio drveta ispod koga sjedi, panter koji goni divokozu i ptice na granama.</s><s>Muza je prikazana u zelenoj tunici sa perjem na glavi.</s>

<s>Jasno poredani krstovi na Orfejevom rukavu upućuju na hrišćansku simboliku – slika Orfeja kao pastira svoga stada odnosno preteča Hrista kao dobrog pastira, u periodu sa kraja III vijeka kada je hrišćanstvo još zabranjeno.</s><s>Muza istorije simbolizuje mudrosti i znanje Orfeja, odnosno Hrista kao spasitelja svijeta, dakle na rukavu Orfeja pjesnika iz grčke mitologije javljaju se predstave krsta, odnosno kriptohrišćanski elementi koje na ovom prostoru prvi put susrećemo u ovako ranom periodu.</s><s>S druge strane, na freskama se javlja glava meduze kao simbol zla i fragmentarna figura sa dva uzdignuta prsta desne ruke koji u hrišćanstvu predstavljaju znak blagosiljanja.</s><s>Takođe, i stakleni prilozi pronađeni u jednoj od grobnica – loptasta, bočica, čaša i krčag, karakteristični su za hrišćanske grobove III i IV vijeka.</s>

<s>Vlasnici ovog fundusa bile su pristalice hrišćanstva prije nego što je ono prihvaćeno od države.</s><s>To su, prema istraživanjima, najraniji tragovi hrišćanstva do sada ustanovljeni na teritoriji Bosne i Hercegovini.</s>

<s>Ostaci mozaika konstatovani su još u sedam prostorija.</s><s>Riječ je o geometrijskim mozaicima od kojih većina nije polihromna, nego samo u bijelo-plavoj boji.</s><s>Motivi su jednostavni i siromašni, te se dosta ističe bijela pozadina, a omiljeni su pelta, čvor, krugovi, rombovi, pletenice.</s><s>Na osnovu analogija sa sličnim mozaicima uklapaju se u period III vijeka.</s><s>Po svemu sudeći, vlasnik vile na Paniku bio je bogati Italik, predstavnik aristokratskog zemljoradničkog sloja.</s><s>Ovakva pretpostavka temelji se na veličini objekta, kao i njegovoj luksuznosti i opremljenosti.</s><s>Navedeni elementi dokazuju visoke stambene standarde koje je na prostore istočne Hercegovine mogao donijeti doseljeni Italik.</s>

<s>Lokalitet Dračeva strana 
Vila rustika na Dračevoj strani, je posjedovala pomoćne prostorije u funkciji radionica, ostava, staja i slično.</s><s>U neposrednoj blizini ove vile može se nazrijeti stan villicusa, nadzornika ovog imanja.</s><s>Nadzornik imanja je dokaz da vlasnik posjeduje više imanja sa vilama, zbog čega je prinuđen da ga angažuje radi vođenja poslova na dotičnom imanju.</s>

<s>Prema sistematskim ispitivanjima koja su provedena 1968. godine, utvrđeno je postojanje i tri grupe zgrada koje se sastoje od uskih i dugih krakova jednakih širina i u njima se nalaze jedan red velikih ili dva reda manjih prostorija.</s><s>Po nalazima poljoprivrednog oruđa i velikih kamenih sudova za preradu poljoprivrednih proizvoda (mlinovi za mljevenje žita) može se zaključiti da su ove gospodarske prostorije služile, prije svega, za radove u vezi sa poljoprivredom.</s><s>Kompleks zgrada na Dračevoj strani nastao je najvjerovatnije krajem I i u II vijeku n.e.</s>

<s>U vilama rustikama na Dračevoj strani nađeni su samo pojedinični fragmenti mozaika crveno ili bijelo obojeni.</s><s>Većina nađenih motiva predstavlja motive arhitekture, ali je uočeno i prisustvo biljnih motiva, dok su likovni prikazi malobrojni.</s><s>Pokretni nalazi i reprezentativni mozaici preneseni su u prostorije muzeja.</s>

<s>Iznad rimskog građevinskog kompleksa datiranog u doba Galijena, pronađena je mala starohrišćanska crkva koja je izgrađena još u VI vijeku, a kasnije je iznad nje sagrađena mala starohrišćanska crkva oko koje se sahranjivalo stanovništvo.</s>

<s>Reference</s>

<s>Bileća
Rimska arheološka nalazišta u BiH
Rimski gradovi u BiH</s>

