Kastel (Banja Luka)
<s>Tvrđava Kastel je dio grada i istorijsko područje koje se nalazi u Banjoj Luci, Bosna i Hercegovina.</s>

<s>Lokacija 
U Banjoj Luci postoje dva arheološka lokaliteta: Gornji Šeher, oko 3-5 km južno od centra grada i Donji Šeher i Tvrđava Kastel u centru grada.</s><s>Tvrđava Kastel nalazi se uz lijevu obalu Vrbasa, pored rječice Crkvene.</s>

<s>Arheologija 
U periodu 1971.-1974. godine obavljena su sondažna iskopavanja pod vodstvom Irme Čremošnok u organizaciji Zemaljskog muzeja iz Sarajeva i Muzeja Bosanske krajine iz Banja Luke (L. i Z. Žeravica).</s>

<s>Od 1980.-1986. godine u organizaciji Zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirode, Banja Luka (B. Graljuk) otkriveno je:  osnove vojnih objekata, podzemni prolazi, prostorije, tajni prilazi Vrbasu i Crkvenoj, obalni bedem uz Vrbas, dijelova tabije prema Čaršiji, dijelova malog i velikog hendeka (jarka) i velike čatrnje.</s><s>Antički dijelovi otkopani su na prostorima između kule 1 i kule 2, ispod tabije 3 do ušća Crkvine u Vrbas i ispred velike čatrnje.</s><s>U toku 1987. godine iskopana je kasnoantičke bazilike u dvorištu II u Kastelu.</s>

<s>Sav pokretni arheološki materijal se nalazi u Muzeju Republike Srpske ili u Zavodu za zaštitu kulturnog i prirodnog nasljeđa Republike Srpske u Banja Luci, osim žrtvenika nađenog 1895. godine, koji je još te godine prenešen u Zemaljski muzej u Sarajevu.</s>

<s>Historija</s>

<s>Prahistorija 
Iz perioda gornjeg paleolita nađene su kremene alatke.</s><s>Iz neolita je nađena keramika.</s><s>Iz doba eneolita (bakarno doba) otkriveno je naselje sa keramikom badenske kulturne grupe i keramika vučedolske kulturne grupe.</s><s>Pored keramike, pronađeni su kremeni nožići i životinjske kosti.</s><s>Na Kastelu je konstatovan pokretni arheološki materijal iz kasnog bronzanog i željeznog kada je područje bilo naseljeno Ilirskim plemenom Oserijata.</s>

<s>Antičko doba 
Na osnovu ispitivanja od 1980. do 1988.</s><s>Godine i antičkih geografskih karata (Tabula Peutingeriana i Itinerarium Antonini), ustanovljeno je postojanje antičkog (Rimskog) utvrđenja Castra iz perioda III i IV vijeka , u kojem je bila putna stanica (mansio), vojni logor (castrum ), civilno naselje uz logor (canabae) i beneficijarna stanica (statio).</s><s>Pripadala je teritoriji provincije Gornje Panonije, a Naselje Castra nalazilo se na komunikaciji koja je polazila iz Salone (Solin), tadašnjeg političkog centra rimske provincije Dalmacije, do Servicijusa (Bosanske Gradiške), tadašnjoj luci na Savi.</s>

<s>Srednji vijek  
Polovinom XVII vijeka u Banja Luci, u putopisu Evlije Čelebije, a i nekih drugih putopisaca, pominju se dva grada, jedan u Gornjem Šeheru, a drugi u Donjem Šeheru (područje sadašnjeg Kastela)
Ime Banja Luka prvi put se pominje 1494. godine u jednoj ispravi ugarskog kralja Ladislava II Jagelovića.</s><s>Tada se Banja Luka nalazila u sastavu Jajačke banovine.</s><s>Radi se o tvrđavi u Gornjem Šeheru, koju mnogi autori nazivaju i Vrbaški grad.</s><s>Između Habsburškog i Osmanskog carstva, dolazi do rata (1683.-1699.).</s><s>U tom su ratu austrijske trupe, pod komandom markgrofa Ludviga Badenskog,  nakratko zauzele Banja Luku avgusta 1688. godine.</s><s>Od tog vremena se više ne pominje tvrđava u Gornjem Šeheru.</s>

<s>Osmansko doba 
Početkom 1528. godine, cijelo područje Jajačke banovine, od Jajca do Save, palo je pod osmansku vlast.</s><s>Banja Luka 1554. godine postaje sjedište bosanskog sandžak-bega.</s><s>Kada je 1580. godine  osnovan Bosanski pašaluk (beglerbegluk, ajalet), sjedište pašaluka bilo je u Banja Luci.</s><s>Za prvog beglerbega postavljen je Ferhad-paša Sokolović, koji je razvio veliku graditeljsku aktivnost u Donjem Šeheru, današnjem centru grada, gdje je dao da se izgradi  216 objekata.</s><s>Među njima sagrađen je, i arsenal, koji je pretvoren u tvrđavu u periodu 1595.-1603.</s><s>Za razliku od Starog grada u Gornjem Šeheru, nazvana je Novi grad.</s>

<s>Pri obnovi za vrijeme 1712. –1714. godine, tvrđava dobija konačne gabarite.</s><s>Proširena je po principu Vobanovog sistema.</s><s>Tvrđava je opet popravljana  tokom 1737.-1738. godine.</s><s>Iz anonimnog opisa, pisanog oko 1785. godine, u tvrđavi je bilo 50 topova.</s><s>Posljedna opravka tvrđave bila je 1868. godine.</s><s>Austrijskom okupacijom, u tvrđavi boravio je jedan bataljon.</s><s>Iza II svjetskog rata pa do 1959. godine, Tvrđava Kastel je i dalje služila u vojne svrhe.</s><s>Od 60-ih godina nadalje, prostor Kastela je korišten u raznovrsne svrhe.</s>

<s>Opis 
Lokalitet Kastel zauzima površinu od 26 610 m2  unutar zidova tvrđave i izvan bedema oko 21 390 m2.</s><s>Bedemi joj jedva nadmašuju tlo.</s><s>Kastel je ravničarska artiljerijska tvrđava poligonalne osnove u obliku izduženog trapeza.</s><s>U omotaču tvrđave ima 7 isturenih tabija.</s><s>Zidovi tabija su debeli oko 2,5 m.
Sa unutrašnje strane na bedeme su prislonjena tri arsenala, pa su tu zidovi debeli 6,5 metara.</s><s>Tvrđava je građena od pravougaonog priklesanog kamena, naslaganog na različit način i vezanog malterom.</s><s>Uz bedeme su još tri uvučene kule kvadratne osnove.</s>

<s>Sastavni dio  odbrambenog sistema tvrđave bio je šanac, širok 20-30 m, koji je opkoljavao Kastel sa svih strana, osim uz Vrbas, tako da je tvrđava bila kao na ostrvu.</s><s>Danas je šanac zatrpan.</s><s>U nasipima uz bedeme su se nalazili tajni podzemni prolazi.</s>

<s>Na pjeskovitoj obali Vrbasa iskopana su dva dobro pokrivena i maskirana bunara.</s><s>U njima je bila riječna voda, prethodno filtrirana kroz slojeve pijeska.</s><s>Iz tvrđave su do “velike čatrnje”, tj. bunara, vodile specijalno izgrađene nadsvedene i maskirane stepenice, a do “male čatrnje” se pristupalo kroz vrata na bedemu.</s>

<s>Istorijsko područje – Tvrđava Kastel u Banja Luci proglašeno je za nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Literatura 
 Ivo Bojanovski, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1988 - BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA
 Esad Pašalić,  Posebna izdanja Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Sarajevo, 1960. – ANTIČKA NASELJA I KOMUNIKACIJE U BOSNI I HERCEGOVINI
 Ljiljana Ševo, Opština Banja Luka, Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka, Banja Luka, 1996., 13-79 – URBANISTIČKI RAZVOJ BANJA LUKE
 Hamdija Kreševljaković,  Izabrana djela, II, Sarajevo 1991 -GRADOVI U BOSNI I HERCEGOVINI</s>

<s>Reference</s>

<s>B
Nacionalni spomenici u Banjoj Luci
K
K
Rimski gradovi u BiH
K
Rimska arheološka nalazišta u BiH
Rimski vojni logori u BiH</s>

