Jugoslavenska arhitektura
<s>Jugoslavenska arhitektura je zbirni naziv za arhitektonsko i urbanističko stvaralaštvo nekadašnje države u vrijeme njenog postojanja od 1918 – 1992. godine.</s>

<s>Arhitektura modernizma 
Arhitektonski modernizam je kulturni pravac iz prve polovine XX. stoljeća, koji je odbacilo historicizam i secesiju i priklonilo se načelima funkcionalizma i konstruktivizma.</s>

<s>Na razvoj novoga pristupa arhitektonskom stvaralaštvu u svijetu uticali su avangardni umjetnički pravci i skupine (futurizam, kubizam, ekspresionizam, purizam) te primjena novih industrijskih materijala (lijevano željezo, beton, staklo).</s>

<s>Najveći utjecaj na razvoj moderne arhitekture i urbanizma izvršili su:  
 Bauhaus, prva moderna visoka škola za gradnju i umjetničko oblikovanje, osnovana  u Wajmaru 1919,   
 Korbizije, začetnik i idejni tvorac funkcionalizma oko 1920-ih i  
 Međunarodno udruženje arhitekata CIAM, osnovano 1928. godine</s>

<s>Predstavljao je progres i civilizacijsku utemeljenost umjetnosti i građevinarstva.</s><s>Za razliku od drugih stilskih i formalnih konfiguracija koje su postojale na arhitektonskoj sceni — a prije svega različitim „nacionalnim” i regionalnim idiomima — modernizam nije bio opterećen bremenom utvrđenih nacionalnih ili etničkih zamišljanja i  identifikovao se kao savršenija kulturna formacija u odnosu na prošlost.</s>

<s>Modernističku arhitekturu prihvatili su novi politički i društveno-ekonomski sistemi, počev od Sovjetskog Saveza, fašizma u Italiji, revolucionarnih i totalitarnih režima u Srednjoj Evropi (Mađarska, Čehoslovačka, Rumunija i Poljska), režim  Kemala Ataturka, koji je upravo u to vrijeme bio u svom zenitu i Cionizam u vrijeme izgradnje Tel Aviva.</s><s>U svakom od navedenih slučajeva, arhitektonski modernizam legalizovao je ove nove režime kao napredne i reformske.</s>

<s>Arhitektura modernizma u prvoj Jugoslaviji 
To je doba dominacije pokreta moderna u evropskoj arhitekturi, čiji pobornici iskazuju značajan otklon od tradicije i ornamenta u arhitekturi.</s><s>U tom periodu preovladavaju ideje zdravog funkcionalizma koji zagovara skladnu sintezu sadržaja i forme posebno u kulturi stanovanja, u jedinstvu sa rezultatima tehničkog napretka.</s>

<s>Tokom dvadesetih i tridesetih godina, sa studija arhitekture završenih na nekim od najprestižnijih evropskih akademija, u Jugoslaviju se vraća grupa mladih arhitekata školovanih pod uticajem moderne (Dušan Smiljanić, Helen Baldasar, Nikola Dobrović, Braća Kadić)</s>

<s>Direktnu vezu sa pokretom modernizma ostvarila je, međutim, tek druga generacija znatno mlađih arhitekata, koji su na arhitektonsku scenu stupili kasnije: Milorad Pantović, Branko Petričić, Juraj Najdhart, Edvard Ravnikar, Jovan Krunić, Bela Auer, Drago Ibler i Ernest Vajsman i svi radili u ateljeu Le Korbizjea.</s><s>Kod Adolfa Loosa radili su Vladimir Potočnjak i Zlatko Nojman,  kod Hansa Pelciga Drago Ibler, Zdenko Strižić i Josip Pičman, kod Petera Behrensa Juraj Najdhart, te kod J. J. Pitera Ouda- Ivan Zemljak.</s>

<s>Umjetničke grupe 
Umjetnička grupa Oblik bila je jedna od najznačajnijih udruženja umjetnika u raznim oblastima u Jugoslaviji između dva svjetska rata.</s><s>Osnovana je 1926. godine u Beogradu i postojala je do 1939.</s><s>Zagovarala je modernizam u tadašnjoj umjetnosti.</s><s>Prvi put Grupa je izlagala na Šestoj jugoslovenskoj umjetničkoj izložbi u Novom Sadu 1927. godine, a kasnije u cijeloj Jugoslaviji i susjednim zemljama.</s><s>Od arhitekata, u Grupi su bili Nikola Dobrović a posle raspuštanja Grupe arhitekata modernog pravca 1934. godine, priključili su se Dragiša Brašovan, Milan Zloković, Branislav Kojić i Jan Dubovi.</s>

<s>Umetnička grupa Oblik je u procesu osavremenjivanja likovnog izraza isticala težnju ka uporednom kretanju cjelokupne jugoslovenske umjetnosti sa aktuelnim evropskim umjetničkim tokovima.</s><s>Bili su pobornici slobode umjetničkog stvaranja, ličnog izraza autora i autonomije likovne estetike.</s><s>To je bila Grupa savremeno opredeljenih stvaralaca koji su se beskompromisno zalagali za aktuelne svjetske umjetničke tendencije gradeći na taj način najviše i najvrednije domete jugoslovenske Moderne između dva svjetska rata.</s>

<s>U Beogradu 12. novembra 1928. godine osnovana je Grupa arhitekata modernog pravca, čiji su osnivači bili Milan Zloković, Branislav Kojić, Jan Dubovi i Dušan Babić.</s><s>Grupa je osnovana da bi se putem izrade arhitektonskih projekata, njihovom realizacijom i javnim nastupima, zalagala za principe moderne arhitekture.</s><s>U vrijeme svog najvećeg uspona, grupa je brojala osamnaest članova i djelovala je do 1934. godine.</s>

<s>Grupa Zemlja bilo je udruženje likovnih umjetnika, nastalo kao reakcije na društvene događaje u svijetu i zemlji.</s><s>Djelovalo je od 1929 do 1935 kada je rad udruženja policijski zabranjen.</s><s>Grupa je nastala kao rezultat organiziranog i programski artikuliranog okupljanja članova i simpatizera ljevičarske orijentacije − slikara, kipara i arhitekata.</s><s>To je bilo prvo umjetničko udruženje takve vrste u Hrvatskoj.</s><s>Predsjednik udruženja bio je arhitekt Drago Ibler.</s>

<s>Na umjetnike iz Grupe zemlja naročito na arhitekte, velik uticaj imele su ideje Bauhausa, i njegovog drugog direktora Hannesa Meyera, kao i ideje frankfurtskog urbanista Ernsta Maya, jer je Zagreb, odakle je većina osnivača grupe bila, tradicionalno bio pod utjecajem iz njemačkih zemalja.</s>

<s>Početkom 1929. godine dolazi do oštre promjene političkog kursa i stvaranja Kraljevine Jugoslavije umjesto Kraljevine SHS.</s><s>Modernizam je bio taj koji je mogao simbolički da odgovori političkim zahtevima za nacionalnom unifikacijom, kao i da predstavi sliku jugoslovenske nacije, kulture i države u kojima nije bilo plemenske zaslijepljenosti, niti duhovnog rasula — svega onoga što je prouzrokovalo promjenu političkog kursa.</s>

<s>Projektanti u Jugoslaviji su projektovali različite tipove zdravstvenih zgrada: opšte bolnice, specijalizovane bolničke paviljone, sanatorijume, domove starih i iznemoglih lica, materinske domove, manje ambulante i poliklinike, i naposljetku domove Crvenog krsta.</s><s>Zgrada Crvenog krsta u Sarajevu je podignuta u sklopu akcije izgradnje većeg broja objekata Društva Crvenog krsta Kraljevine Jugoslavije krajem dvadesetih i tridesetih godina XX vijeka.</s><s>U tom periodu podignuta je zgrada Glavnog odbora Društva Crvenog krsta Kraljevine Jugoslavije u Beogradu (1935. godina), kao i domovi u Novom Sadu, Užicu, Kragujevcu, Tetovu, Čačku, Čapljini.</s><s>Godine 1936. bili su pripremljeni i projekti domova Crvenog krsta u Zagrebu i Splitu.</s>

<s>Arhitektura modernizma u drugoj Jugoslaviji 
Do sredine tridesetih godina ideja funkcionalizma u potpunosti je sazrela i standardizirana i neće se bitnije mijenjati tokom idućih desetljeća.</s><s>U vrijeme kasne moderne - tokom pedesetih, šezdesetih i sedamdesetih godina ona je opšte prihvaćeni standard sa prirodnom evolucijom i dinamikom.</s>

<s>Socrealizam u arhitekturi Jugoslavije 
Prvo je razdoblje poslijeratne obnove između 1945. i 1948. godine, a određuje ga dilema na razmeđi između socrealizma i kontinuiteta moderne.</s><s>Poznati projekt u kojem su čitaju odrazi socrealizma je zgrada Doma Sindikata izgrađena 1948. god u Beogradu.</s><s>Na konkursu za Zgradu CK KPJ iz 1948, nije dodijeljena prva nagrada.</s><s>Zgrada je izgrađena desetak godina kasnije i izvana više podsjećala na američki neboder, nego na zgradu u maniri staljinističke arhitekture.</s>

<s>Socrealizam kao stil i estetska kategorija, nije ni postojao.</s><s>To je vještačka kovanica koja je trebala da objedini graditeljsko stvaralaštvo u vremenu koje se odnosilo neposredno na dane po završetku II svetskog rata i nužne obnove porušenih i popaljenih zemalja.</s><s>To je bilo vrijeme velikog siromaštva i oskudice, i u ljudima i u materijalu, često krpljenje golog života.</s><s>Kako su u ratu najviše stradali Sovjetski Savez i zemlje koje su Sovjeti oslobađali, tu je obnova bila najpotrebnija a neimaština najveća.</s><s>I danas u Frankfurtu, najmoćnijoj finansijskoj metropoli Evrope, u jednoj od glavnih gradskih longitudinala u istorijskom jezgru grada, postoji  niz zgrada za koji se može reći da su tipični primeri socrealističke arhitekture.</s>

<s>Dominacija moderne arhitekture 
U socijalističkoj Jugoslaviji nakon 1948. godine dolazi do prekida s Informbiroom i okretanja Zapadu.</s><s>Bilo je potrebno naći ne samo alternativni politički sistem državnom socijalizmu, nego je i u kulturnom smislu bilo potrebno napraviti razliku, što je bio važan aspekt u kulturnoj i političkoj konstrukciji jugoslovenskog posebnog puta u komunizam.</s><s>Ne postoji dekret kojim se sistem odlučio za modernizam kao “službenu estetiku”, nego se on afirmira zahvaljujući kulturnoj autonomiji arhitekture.</s><s>Baš kao i u periodu posle 1929, kada je integralnom jugoslovenstvu valjalo obezbediti materijalno, opipljivo obličje, tako je i specifičnost jugoslovenskog socijalizma legitimisana novom, modernističkom arhitekturom.</s><s>U oba slučaja, rezolutno okretanje od istoricizma i „nacionalnih” stilova, značilo je simbolički otklon od jednog ideološkog pravca, sistema vrijednosti i koncepta identiteta, te prelazak u sasvim drugi ideološko-identitetski domen.</s>

<s>Dubrovačko savjetovanje, održano 1950. godine, bilo je prekretnica u razvoju arhitekture u Jugoslaviji.</s><s>To je bilo prvo i najveće savjetovanje arhitekata i urbanista u Jugoslaviji.</s><s>Tada je proklamovana nužnost da se projektovanju obezbjedi puna sloboda stvaralaštva i nemješanje države u duhovne radnje arhitekata.</s>

<s>Socrealizma u arhitekturi, ako se isključe spomenici Narodnooslobodilačke borbe, na području Jugoslavije gotovo i nema.</s><s>Jugoslavija je u kulturnom i arhitektonskom smislu bila snažno orijentirana na modernizam apsorbiran prije Drugoga svjetskog rata, no u socijalizmu dolazi do njegove primjene u velikom mjerilu.</s><s>Prije Drugoga svjetskog rata modernistička arhitektura uglavnom je bila privilegija povlaštenih društvenih klasa.</s><s>Nakon rata, modernizam se primjenjuje u projektiranju dispanzera, bolnica, škola, kolektivnog stanovanja i ti se zadaci realiziraju na nivou komune, osnovnoga teritorijalno-političkog entiteta teorije samoupravnog socijalizma.</s>

<s>Arhitektura igra osnovnu funkcionalnu ulogu u modernizaciji, ali i više: ona je sredstvo emancipacije, posebno kada je riječ o naprednijim programima, kao što je to slučaj s Radničkim sveučilištem u Zagrebu ili sasvim nepoznatim a fascinantnim Domom kulture u Konjicu, koji je i danas, iako u fizički lošem stanju, jezgra svega modernoga u tom kraju.</s><s>Program korjenite transformacije društva pratila je napredna arhitektura.</s>

<s>Stambena izgradnja 1950-ih i 1960-ih</s>

<s>Mala naselja</s>

<s>Pedesete godine XX vijeka obilježene su izgradnjom malih naselja sa kućama sličnim  jedna drugoj.</s><s>Bile su to tipske ili identične kuće građene u istom duhu (tipska socijalna kuća - prema šemi grupe autora).</s><s>Uniformna arhitektura reflektovala je ideologiju i duh vremena na očit i direktan način.</s><s>Depersonilizacija je bila favorizovana, kolektivitet je bio istican.</s><s>Prema jednom podatku, u Srbiji je od 1953-1957 prodato 6.507 kuća, dok je oko 2.000 izgrađeno.</s><s>Stambeni kompleks na Džidžikovcu u Sarajevu iz 1947. godine po projektu braće Kadić, bila je prva značajna izvedba poslije Drugog svjetskog rata po dokumentaciji nastaloj prije rata</s>

<s>Jedan dio malih naselja bio je isključivo namijenjen radnicima.</s><s>Realizacija radničkog naselja Vareš Majdan počela je 1947., a radovi su završeni do 1954. godine.</s><s>Naselje je realizovano po projektu Juraja Najtharta iz 1939. godine.</s>

<s>Interpolacija 
Slijedeći vid izgradnje je interpolacija stambenih kolektivnih zgrada u postojeće gradsko tkivo sa njegovim obimom i izvedbom.</s><s>Brojni investitori (Pošta, sportska udruženja, kompanije kao što su Jugometal, Energoprojekt, Centrotekstil, Janko Lisjak i mnoga druga u Srbiji), podizali su stambene zgrade za svoje zaposlene na mjestima koja su bila devastirana tokom Drugog svjetskog rata.</s><s>Na ovaj način stvaran je hibridni koncept sa mješavinom karakteristika tradicionalne urbane kompozicije iz ranijih vremena i nove moderne arhitekture.</s><s>Uglavnom su ih projektovali arhitekte koji su već bili edukovani u predratnom vremenu u duhu moderne arhitekture.</s><s>Njihovo aktiviranje predstavljalo je sponu između predratne Moderne i postratnog perioda u traženju ideološke prikladne forme koja će na najbolji način predstaviti novo društvo.</s>

<s>Izgradnja novih naselja (gradova)</s>

<s>Velike slobodne površine uz gradove postale su središta izgradnje novih ulica, stambenih blokova i novih gradova sastavljenih od više naselja.</s><s>Primjeri su: Ulica grada Vukovara u Zagrebu, Liman u Novom Sadu, Grbavica i Hrasno u Sarajevu, Novi Zagreb, Novi Beograd, Novi Travnik i mnogi drugi.</s><s>Građeni su prema suvremenim urbanističkim principima sa pravilnom strukturom unutar koje su smještene stambene zgrade te građevine za druge sadržaje potrebne jednom takvom naselju.</s><s>Većina ovakvih naselja su „tipska“, sa ponavljanjem istih praksi i elemenata gradnje.</s><s>Tokom 1970. god.</s><s>Jugoslavija je koristila 27% ukupnih investicija za stambenu izgradnju, što je činilo 8% BND i svrstavalo Jugoslaviju na prvo mjesto u Evropi.</s>

<s>Hoteli i turistički objekti kao najveći izazovi arhitekata 
Odmah poslije 50-ih Jugoslavija je otvorila granice strancima, a turizam je postao perspektivna privredna grana.</s><s>Istovremeno, radničkoj klasi trebalo je omogućiti “pravo na odmor” u brojnim odmaralištima duž jadranske obale.</s><s>Hoteli i turistički resorti bili su među najuzbudljivijim temama za arhitekte.</s><s>Tako je od polovine 60-ih do polovine 70-ih proizašla različita, ali jako dobra tipologija hotela.</s><s>Neki od ovih primjera su kompleks hotela “Solaris” kod Šibenika (Boris Magaš, 1967-­1968.), hotel “Libertas” u Dubrovniku (Andrija Čičin-Šain i Žarko Vincek, 1968.­1972.), “Ambasador” u Opatiji (Zdravko Bregovac, 1968.), “Berulia” u Brelama (Ante Rožić, 1971.), “Croatia” u Cavtatu (Slobodan Miličević, 1973.), i drugi.</s>

<s>Kad je riječ o idejnim projektima, ističe se onaj sarajevskog arhitekta i Le Corbusierova učenika Jurja Neidhardta, koji je izazivao uvaženo poimanje “hotela kao hrama”, bio je duboko uronjen u svoju okolinu, s malim dizajnerskim sobama i velikim javnim prostorom, trebao je imitirati prirodu, a sam ga je arhitekt opisao kao “biljku od betona”.</s><s>Bio je to izuzetno napredan projekt za svoje vrijeme i šteta što nije izveden.</s>

<s>Brutalna arhitektura u Jugoslaviji 
U decenijama Moderne arhitekture, nametnula se kao radikalan moderan stil i Brutalna arhitektura, koja je promovisala snažne linije i funkcionalno odstupanje od ornamentalnosti, odnosno bilo kakvih ukrasnih detalja.</s><s>Osnovna ideja ovog stila leži upravo u insistiranju na funkcionalnosti.</s><s>Jednostavna neobičnost forme ovih brutalnih građevina rađenih sa betonom, apsolutno je upečatljiva.</s>

<s>U ono vrijeme, sve je finansirala država kojoj je bilo u interesu da izgradnja traje što kraće i što jeftinije, da bude funkcionalno i da služi namjeni.</s><s>Tokom šezdesetih godina XX vijeka trebalo je izgraditi ogroman broj objekata, a da to bude efikasno i jeftino.</s><s>Te je uslove najbolje ispunjavao beton, a ujedno je bio i noseći element i fasada i sve ostalo.</s><s>U ono vrijeme nije se mnogo mislilo na termiku, energija je bila pristupačna i jeftina.</s><s>Primjena betona nije bila posljedica neke filozofije, već iz krajnje praktičnih razloga.</s><s>Armirani beton je primijenjen u u 95% slučajeva.</s><s>Tada se mislilo da je beton vječan i tek će vrijeme pokazati da i on ima svoj vijek trajanja.</s><s>Brutalizam je iz navedenih razloga dugo trajao u Jugoslaviji.</s>

<s>Blokovi 22, 23, 28, 30, 61, 62, 63, Novi Beograd, izgrađen je natur-betonom 
 Geneks kula, odnosno Zapadna kapija Beograda, arhitekt Mihailo Mitrović
 Zgrada Saveznog izvršnog vijeća SIV III – Novi Beograd, arhitekt Ljupko Ćurčić
 Muzej Jugoslavije iz 1962. po projektu Mihajla Jankovića
 Opštinski sud Požarevac, 
 Opštinski sud S. Mitrovica, 
 Autobuska stanica Kikinda, 
 Urbanistički zavod u Beogradu
 Sava Centar (1979), projektant Stojan Maksimović
 Studentski dom Goce Delčev u Skoplju, 1969.</s><s>Arhiv grada Skoplja, 1970.</s><s>Zgrada Pošte u Skoplju, po projektu Janka Konstantinova.</s><s>Zgrada RTV Sarajevo</s>

<s>Javni objekti 
Politika liberalizacije pokrenuta krajem 1960-­ih i donošenje novog ustava Jugoslavije 1974. omogućili su veću nacionalnu emancipaciju u pojedinim saveznim republikama.</s><s>Reprezentativna arhitektonska postignuća, poput narodnih parlamenata, nacionalnih biblioteka, krovnih sveučilišta itd., spajala su kozmopolitski modernizam s modernističkim regionalizmom.</s><s>Neki od najznačajnijih primjera su:
 Narodna skupština BiH u Sarajevu (Juraj Najdhart, 1974.), 
 Trg revolucije u Ljubljani (danas Trg republike - Edvard Ravnikar, 1975. i ­1982.), 
 Zgrada Makedonske akademije znanosti i umjetnosti (Boris Čipan, 1970.), 
 Nacionalna knjižnica Srbije u Beogradu (Ivo Kurtović, 1965-­1973.), 
 Zgrada društveno­političkih organizacija Crne Gore u Titogradu (danas Podgorica); Radosav Zeković, 1978.), 
 Nacionalna i sveučilišna knjižnica u Prištini (Andrija Mutnjaković, 1971.-1982.) i
 Nacionalna i sveučilišna knjižnica u Zagrebu (skupina autora, 1978-­1995.), .</s>

<s>Kasna moderna arhitektura u Jugoslaviji - dominacija stakla  
U periodu osamdesetih godina, razvijaju se kao uticaji kasne moderne: dominacija stakla na pročeljima novih zgrada i primjena visoke tehnologije obrade pročelja i građenja uopšte kombinacijom metala, stakla i kamena.</s><s>Poslovno-sportski centar Cibone u Zagrebu prjektanata Marijana Hržića, Ivana Piteše i Berislava Šerbetića (1985-1988) s naglašenim visokim staklenim valjkom tornja, horizontalnom eliptoidnom dvoranom.</s><s>Poslovna zgrada INA-Naftaplina u Zagrebu arhitekata Ive Maroevića i J. Galjera iz 1983. godine, sa karakterističnim odnosom staklenih ploha i čvrste kamene opne.</s><s>Poslovna zgrada Vjesnika, Duška Rakića (1987).</s><s>Zgrada Elektroprivrede BiH u Sarajevu arhitekte Ivana Štrausa
 Poslovne zgrade Unisa u Sarajevu arhitekte Ivana Štrausa
Treći period od kraja šezdesetih godina obilježen je pojavom Novih tendencija, i kritičkim preispitivanjem ideje moderne, te potraga za novim oblikovnim mogućnostima i materijalima.</s><s>Tada se po prvi put počinje problematizirati i upotreba digitalne tehnologije.</s><s>Sedamdesete godina 20. stoljeća, je prijelazni period u kome ideja moderne pokazuje očite znakove umora.</s>

<s>Spomenici Narodnooslobodilačke borbe</s>

<s>u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji podignuto je oko 15.000 spomenika posvećenih Narodnooslobodilačkom ratu na lokacijama značajnih istorijskih bitaka iz Drugog svjetskog rata ili na mjestima velikih stradanja civila i boraca NOB-e.</s><s>Mnogi ovi spomenici srušeni su ili oštećeni tokom raspada SFRJ devedesetih godina.</s>

<s>Arhitektura postmodernizma u Jugoslaviji 
Postmoderna arhitektura se javlja sedamdesetih godina XX vijeka, vrlo često sa različitim tumačenjima.</s><s>Proizašla je udaljavanjem iz moderne arhitekture, njenom transformacijom u nove stilove, postajući eklektična i pluralistička.</s><s>Odbacuje se proizvedena uniformnost i homogenost, što je obilježje projekata poslije 2. svjetskog rata.</s><s>Dolazi do široke raznovrsnosti, upotrebe heterogenih i plastičnih stilova, životnosti, sponatanosti.</s>

<s>Namjerno se kombinuju nepodudarni stilove i oživljavaju djelići iz prošlosti kao npr. srednjovekovni stub ili klasični trg kako bi se stvorio kolaž različitosti.</s>

<s>Sedamdesete i osamdesete godine obilježene su  pluralizmom postmoderne, više u formalnom nego u sadržajnom smislu.</s><s>Postmoderna je u tragovima prisutna, nigdje u cjelini, nigdje kao dominantni proces, već kao dobrodošla dosjetka, koja će na pojedinim zgradama humanizirati neki njezin dio i otvoriti ga za kvalitetniji doživljaj korisnika.</s>

<s>To je vrijeme kada dolazi i do generacijske smjene stvaralaca, otvaraju se nove teme, kritički se preispituju svi segmenti naslijeđa moderne, uključujući i istorijsku valorizaciju.</s><s>Otvaraju se  i neke zapostavljene teme, poput individualnog stanovanja i sakralne arhitekture, koje su zbog ideoloških razloga dugo vremena bile potiskivane.</s>

<s>Krajem osamdesetih završava se i era postmodernizma.</s><s>Tada su uslijedile  devedesete godine i radikalna društveno - politička previranja, koja su rezultirala raspadom Jugoslavije.</s>

<s>Nagrada lista Borba</s>

<s>Na saveznom nivou bila je prisutna i godišnja Borbina nagrada za arhitekturu odnosno nagrada dnevnog lista “Borbe”, čija je svrha bila popularizacija najznačajnijih arhitektonskih dostignuća te godine.</s>

<s>Interesovanje za jugoslavensku arhitekturu 
Početkom XXI vijeka primjetan je povećani interes pojedinaca i stručne javnosti za arhitektonska ostvarenja u periodu socijalističke Jugoslavije.</s>

<s>Belgijski fotograf i suradnik na Kraljevskoj akademiji u Gentu Jan Kempenaers, oduševljen je apstraktnom ljepotom napuštenih spomenika NOB-u koje je snimao.</s><s>Ist stav iznio je fotograf Donald Nyebil obilazeći Jugoslaviju dvije godine i fotografišući spomenike.</s>

<s>Izložba u Londonu 
U londonskom Victoria&Albert muzeju  2009. godine održana je izložba “Dizajn u doba hladnog rata” Izložba je pokazala da nijedna država iza željezne zavjese nije imala toliko sluha za savremeni dizajn, arhitekturu i umjetnost poput bivše Jugoslavije.</s><s>Titu se nije moglo prigovoriti da nije prepoznao važnost dobrog dizajna u poslijeratnoj obnovi, a arhitekture socijalističkog realizma bilo je u zanemarivom postotku.</s><s>U stimulativnom se okruženju stvarala arhitektura koja je pridonosila kvaliteti svakodnevnice.</s>

<s>Izložba u Zagrebu 
U svojoj knjizi „Arhitektura u socijalističkoj Jugoslaviji” austrijski fotograf Wolfganga Thaler navodi: “U Jugoslaviji je u doba socijalizma stvoren zavidan opus modernističke arhitekture, koja ne može ući u postojeće, pojednostavljene klasifikacije pa ruši već uspostavljene kategorije modernizma u svijetu”.</s><s>Thaler vjeruje, a u tome nije usamljen, kako će se istorija moderne arhitekture pisati iznova nakon što svijet otkrije što su gradili komunisti u doba bivše Jugoslavije.</s>

<s>Thaler je pune tri godine putovao bivšom Jugoslavijom snimajući arhitekturu.</s><s>Fotografije je prvi put izložio u 2010. godine u zagrebačkoj galeriji Nazor, u sklopu konferencije na kojoj je pedeset istraživača s područja bivše Jugoslavije, uz slavnog britanskog antropologa Davida Harveya, istraživalo kakav je utjecaj izgradnja samoupravnog socijalističkog društva imala na arhitekturu.</s>

<s>Izložba u Mariboru 
Izložba “Nedovršene modernizacije – između utopije i pragmatizma organizovana je 2012. godine u Mariboru, a u naredne dvije godine i u: Beogradu, Zadru, Ljubljani, Sarajevu, Cetinju, Skoplju, Tirani, Zagrebu i Splitu.</s><s>Izložba je bila rezultat dvogodišnjeg istraživačkog projekta 30 istraživača s područja čitave bivše Jugoslavije koji su dokumentovali i analizirali arhitekturu i urbanizam u socijalističkoj Jugoslaviji.</s><s>Modernizacije iz socijalističkog perioda bile su najveći val urbanizacije regije u specifičnom društvenom i geopolitičkom kontekstu.</s>

<s>Projekat je pokrenulo Udruženje hrvatskih arhitekata u suradnji s Društvom arhitekata Beograda, Koalicijom za održivi razvoj (Skoplje), Umjetničkom galerijom Maribor (Maribor), Oris- kućom arhitekture (Zagreb) i Muzejem za arhitekturu i dizajn (Ljubljana) a sufinancirao fond Europske komisije Kultura 2007.-13.</s><s>Izložba se sastojala od pet tematskih cjelina – Prostori ideologije, Politika prostora, Prostori svakodnevnih praksi, Prostori globalne razmjene te Jugoslavenski arhitektonski prostor.</s><s>Predstavlja je 23 zasebna tematska istraživanja popraćena multimedijalnim sadržajem i serijom 76 autorskih fotografija arhitekture regije bivše Jugoslavije bečkog arhitekta Wolfganga Thalera.</s>

<s>Izložba u Njujorku 
Muzej moderne umetnosti (MoMA) u Njujorku, organizovao je u periodu 15.07.2018 - 13.01.2019. godine
reprezentativnu izložbu Toward a Concrete Utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948-1980 (Ka betonskoj utopiji: Arhitektura u Jugoslaviji, 1948-1980) Predstavljeno je više od 400 crteža, modela, fotografija i filmskih snimaka iz gradskih arhiva, privatnih i muzejskih kolekcija velikog broja autora među kojima su: Juraj Najdhart, Zlatko Ugljen i Ivan Štraus u Bosni i Hercegovini, Edvard Ravnikar, Milan Mihelič i Marko Mušič u Sloveniji, Vjenceslav Richter, Boris Magaš i Ivan Vitić u Hrvatskoj, Nikola Dobrović, Bogdan Bogdanović i Mihajlo Mitrović u Srbiji, Janko Konstantinov i Georgije Konstaninovski u Makedoniji, Kana Radević u Crnoj Gori.</s><s>Glavni kustos za arhitekturu i dizajn u MoMA Martino Stierli naveo je ključne razloge muzejske postavke:</s>

<s>To je prvo predstavljanje izuzetnih djela vodećih arhitekata socijalističke Jugoslavije američkoj i međunarodnoj javnosti.</s><s>Jugoslavija, Balkan i Istočna Evropa uglavnom su vidjeni kao periferni iz perspektive Zapadnog svijeta, a ova percepcija bila je pogoršana u periodu Hladnog rata.</s><s>Oficijelna istorija moderne arhitekture bila je usredsredjena na Zapadnu Evropu i Sjevernu Ameriku.</s><s>U MoMA smatraju da je potrebno kritički revidirati ovu istoriografiju jer su previdjene i nedovoljno predstavljene arhitekture Istočne Evrope, i naročito Jugoslavije, čija je modernistička arhitektura, podjednako bila na liniji, ali se i razlikovala od pristupa koje je bilo moguće vidjeti u ostatku Evrope i šire.</s><s>Jugoslavenska socijalistička vlast je započela ubrzanu modernizaciju i izgradnju, u cilju privrednog razvoja, unapređenja svakodnevnog života građana i afirmisanja raznovrsnosti kultura u regionu.</s><s>Država je proširila te napore i izvan granica, unapređujući urbanizam i izgradnju širom zemalja u razvoju, posebno nesvrstanih zemalja u Africi i na Bliskom Istoku u kojima je Jugoslavija uživala veliki ugled.</s><s>Primjer predstavlja rad građevinske firme “Energoprojekt”, aktivne u nesvrstanim zemljama, čija je posebnost bila u tome što su njegovi stručnjaci bili zaduženi za sve – od izbora terena pogodnog za izgradnju, razvoja urbanog plana i arhitekture, pa do izgradnje i nadzora cijelog projekta.</s><s>Moderna arhitektura u Jugoslaviji bila je upotrijebljena kao primarni alat za progres, modernizaciju i urbanizaciju pretežno prije-industrijskog društva i i kako je arhitektura služila kao simbol i agent progesa i “modernizacije.” Zbog specifične organizacije rada u arhitektonskoj profesiji u okviru “samoupravljanja,” sistem je proizvodio izvjestan “višak” sa velikim brojem strukturno inovativnih ili čak vizonarskih projekata, bez obzira na to da li su bili izvedeni ili ne.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura 
 Nedžad Kurto - Sarajevo 1492-1992, Oko, Sarajevo.</s><s>Emir Kadić - Arhitekt Reuf Kadić i počeci moderne arhitekture u Bosni i Hercegovini.</s><s>Sarajevo, 2010.</s>

<s>Vladimir Rozić, Umetnička grupa Oblik 1926—1939, Kancelarija za pridruživanje Srbije i Crne Gore Evropskoj uniji, Beograd, 2005
 Udruženja umjetnika, Enciklopedija likovnih umjetnosti, Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb, 1966</s>

<s>Vanjske veze</s>

<s>Izložba u Zadru
 Izložba u Zagrebu
 Nostalgični smo za boljim životom
 Nedovršene modernizacije: između utopije i pragmatizma</s>

<s>Arhitektura
Arhitektura po državama</s>

