Stećci u Trebinju
<s>Nekropole stećaka u Trebinju iz kasnijeg srednjeg vijeka, predstavljaju značajne dokumente za proučavanje istorije perioda samostalnosti Bosne i Hercegovine, posebno istorije i umjetnosti XIV i XV vijeka.</s>

<s>U drugoj polovini XII vijeka Trebinje sa okolinom spadalo je u oblast Hum (Zahumlje), koju je Nemanja zajedno sa Travunijom, uskoro prisjedinio srpskoj državi.</s><s>U vlasti Nemanjića ovaj kraj je ostao sve do blizu polovine XIV vijeka, kada su ga Stjepan I Kotromanić i Tvrtko I pripojili Bosni.</s><s>Nikolići su bili  feudalni gospodari, nekada kao neposredni vazali bosanskog kralja, ali češće su bili vazali Sankovića i Kosača.</s>

<s>Nekropole</s>

<s>Stećak župana Grda 
Najstariji datirani stećak je nadgrobni spomenik trebinjskog župana Grda iz sredine XII vijeka, pronađen tokom obnove crkve svetog Jovana u Poljicama i bio je ugrađen u ogradu crkve.</s><s>Druga, jednako važna pronađena ploča je župana Pribilše, koja je bila prag crkve.</s><s>Značajne su jer se po prvi put na njima, kao materijalnim spomenicima, pominje ime grada Trebinja.</s><s>U 10. vijeku Konstantin Porfirogenit pominje ime Travunije ali pod različitim nazivima i izgovoru – Tribunia, ali ploča župana Grda iz 1171. pokazuje da se već tada pominje ime Trebinje, koje je bilo središte župana od 9. do 12. vijeka.</s><s>Trebinje svoje ime ne mijenja od 12. vijeka, što je kuriozitet na ovim prostorima.</s>

<s>Stećak je sa natpisom koji je jedan je od najstarijih ćiriličnih spomenika na području Bosne i Hercegovine i najvrijednije spomeničko svjedočanstvo sačuvano do danas iz vremena trebinjskih župana.</s>

<s>Aranđelovo 
Nekropola stećaka u Aranđelovu proglašena je za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Selo Aranđelovo se nalazi udaljeno 25 kilometara istočno od Trebinja.</s><s>Nekropola sa stećcima se nalaze na pravoslavnom groblju, ispod srednjovjekovnog grada Klobuka.</s><s>Krajem pedesetih godina 20. stoljeća na nekropoli je evidentirano 76 spomenika, a u oktobru 2005. godine 52 stećka, od toga 20 ploča i 56 sanduka, od kojih je 5 ukrašenih motivima mača, luka i strijele i bordurama od tordirane trake i povijene lozice.</s>

<s>Veličani 
Selo Veličani je smješteno u centralnom dijelu Popovog polja – istočna strana, uz put Mostar-Ljubinje-Trebinje.</s><s>Nekropola stećaka proglašena je za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Od ukupnog broja stećaka (62) na  ploče je otpadalo 31, sanduke 20, 1 sljemenjak, 2 krstače i 8 stubaca.</s><s>Ukrašeno je ukupno 18 primjeraka: 1 sljemenjak, 7 sanduka, 6 ploča, 2 krstače i 2 stupca.</s><s>Najbrojniji motivi ukrasa na stećcima su bordure i frizovi od kosih paralelnih crta, povijene lozice sa trolistovima, tordirana traka, rozete i krstovi.</s><s>Na nekim stećcima javljaju se štitovi sa mačevima, polujabuke, polumjesec, mač, ljiljan i kvadrat.</s>

<s>Godine 1963. ekipa Zavičajnog muzeja iz Trebinja izvršila je iskopavanje tri groba.</s><s>Predmeti iz grobova nalaze se u Muzeju Hercegovine u Trebinju.</s>

<s>Na stećcima se nalaze i natpisi pisani starobosanskom ćirilicom majuskulom.</s><s>Prvi grob pripada Radi Galčiću:</s>

<s>U drugom je, u drvenom sanduku, sahranjena monahinja Polihranija:</s>

<s>U trećoj grobnici ispod sljemenaka, dubokoj oko 1.40 m, nalazio se pokojnik sahranjen u dugoj haljini sa srebrnim, pozlaćenim trakama.</s><s>Kao prilog nalazila se kupasta staklena čaša sa isturenim širokim obodom.</s><s>Tijelo čaše, od tankog bijelog stakla, visine 8 cm, je  ukrašeno sitnim aplicikovanim kapljicama, a obod dna  talasastom trakom.</s><s>Radioničko porijeklo ove čaše još nije ustanovljeno.</s><s>Čaše istog tipa, debljih stijenki i drugačije boje nađene su u Sarajevu, Gackom i na Bobovcu, i sigurno su datovane u XV vijek.</s><s>U grobu je bio i jedan dubrovački novčić emisije od polovine XIV do polovine XV vijeka.</s>

<s>Mesari 
Nekropola stećaka u Mesarima od Trebinja je udaljena 17 kilometara vazdušne linije prema sjeverozapadu.</s><s>Proglašena je za nacionalni spomenik BiH.</s><s>U nekropoli je 8 stećaka u jednoj i 9 u drugoj grupi.</s><s>Među njima je i stećak sa uklesanim raspećem, a na nekim se još primjećuju ostaci ukrasa.</s><s>Osim ovih stećaka uočavaju se tri uzidana u zid platoa sa zapadne strane.</s>

<s>Kličanj u Krajkovićima
Nekropola stećaka Kličanj proglašena je za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Nacionalni spomenik čine ostaci praistorijskog naselja, ostaci crkve, nekropola sa osamdeset stećaka i pokretno nasljeđe pronađeno na arheološkom području koje se nalazi u Zavičajnom muzeju Trebinje.</s><s>Crkva i nekropola sa stećcima Kličanj mogu okvirno da se datiraju u drugu polovinu 14. vijeka, 15. vijek i početak 16. vijeka.</s>

<s>Oko crkve se prostire nekropola od osamdeset stećaka, od čega je pedeset ploča i trideset sanduka.</s><s>Obrada je različita, a veći broj primjeraka je dobro obrađen.</s><s>Pet primjeraka je ukrašeno.</s>

<s>Strujići 
Nekropola stećaka u Strujićima sastoji se od 4 stećka, od kojih je samo jedan stećak ukrašen.</s><s>Orijentirani su u smjeru istok-zapad.</s><s>Materijal od kojeg su klesani je krečnjak.</s><s>Nekropola je proglašena za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s><s>Stećci Popova po oblicima, ukrasima, natpisima i svim drugim osobinama ni po čemu ne izlaze iz vremenskog okvira stećaka Bosne i Hercegovine.</s><s>Za datiranje stećaka u Strujićima može pomoći jedini ukras -„kamenice“ okružene rozetom (na stećku br. 1), kakav je nađen i u Ljubinju.</s><s>Kako su stećci u okolini Ljubinja s dosta sigurnosti datirani u XIV i XV stoljeće, nema razloga da se i stećci iz Strujića analogijom ne smjeste u ovaj period.</s>

<s>Drijenjani 
Nekropola stećaka u Drijenjanima sastoji se od 8 stećka, od čega 6 sanduka i 2 ploče.</s><s>Orijentirani su u smjeru istok-zapad.</s><s>Nekropola je proglašena za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Literatura</s>

<s>Konstantin Jireček, Vlastela humska na natpisu u Veličanima, Glasnik Zemaljskog muzeja IV, Sarajevo, 1892, str. 279-285.</s><s>Milenko Filipović,  – Ljubo Mičević, Popovo u Hercegovini, Naučno društvo, Sarajevo, 1959.</s><s>Marko Vego, Novi i revidirani natpisi iz Hercegovine, Glasnik Zemaljskog muzeja (Arheologija) n.s. sv. VII, Sarajevo,1962, str. 191-243.</s><s>Marko Vego, Zbornik  srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine II, Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1964.</s><s>Šefik Bešlagić, Popovo-srednjovjekovni nadgrobni spomenici, Zavod za zaštitu spomenika kulture Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1966.</s><s>Ljubinka Kojić – Marian Wenzel, Veličani - srednjovjekovna nekropola i pregled srednjovjekovnog stakla Bosne i Hercegovine,  Starinar n.s. XVIII/1967, Arheološki institut Srpske akademije nauka, Beograd, 1968, st. 139-155.</s><s>Pavao Anđelić, Srednjovjekovna župa Popovo.</s><s>Tribunija 7, Zavičajni muzej Trebinje, Trebinje, 1983, 61-79.</s>

<s>Reference</s>

<s>T
Nacionalni spomenici u Trebinju
Hum
Stećci sa natpisom</s>

