Butmirska kultura
<s>Butmirska kultura je grupa neolitskog doba, koja se rasprostirala u centralnoj Bosni i Hercegovini, gornjem porječju rijeke Bosne, od Zavidovića do Sarajeva.</s><s>Na istom području u ranijem periodu, živjela je neolitska zajednica kojoj pripada Kakanjska kultura.</s><s>U fazi degeneracije ove kulture, dolaze iz tri pravca nove mase migranata.</s>

<s>Prva struja stigla je sa sjevernog Jadrana, iz zaleđa Zadra i Šibenika, donoseći u novu sredinu mnogo toga šro su njihovi preci stekli, u prvom redu spiralnu dekoraciju.</s>

<s>Dolinom rijeke Bosne, iz Podunavlja stigla je druga struja migranata.</s><s>Ona je donijela neke karakteristične oblike posuda i manir ukrašavanja pravolinijskim geometrijskim ornamentom.</s>

<s>Na područje Balkana iz Male Azije stigao je jedan ogranak velike grupe neolitskih zemljoradnika, i tu postao nosilac Vinčanske kulture.</s><s>Pridošlice sa područja Vinčanske kulture donijeli su u Butmir crno poliranu keramiku i dali podstrek za razvoj plastičnih figura u kojima dominira ljudski, tačnije ženski lik.</s>

<s>Ovaj susret rasa i kultura nije rezultirao sukobima nego sintezom i napretkom. nastala je kultura koju karakteriše veliki domet u umjetničkom smislu, kao posljedica estetskog osjećaja.</s>

<s>Ime je dobila po rezultatima sa prvog i dosada najvećeg (5306 m2) arheološkog lokaliteta Butmira kod Ilidže iz doba neolita na teritoriji Bosne i Hercegovine.</s><s>Istraživanja su obavljena 1893 – 1896.</s><s>Ovim nalazima se pridružuju i rezultati sa lokaliteta: 
 Obre II kod Kaknja u dolini Trstionice, 
 Brdo u Kiseljaku, 
 Nebo i Mujevina u dolini Bile kod Travnika, 
 Crkvine u Turbetu, 
 Okolište kod Visokog i 
 Kraljevina kod Novog Šehera.</s>

<s>Mlađi neolit je podijeljen u tri perioda.</s><s>Prema radikarbonskim analizama, život u ovim naseljima trajao je od 5100. do 4500. godine prije naše ere:</s>

<s>Butmir I, 5100 - 4900. godine,
 Butmir II, 4850 - 4750. godine (naselje u Butmiru, rezultati do 1979. godine),
 Butmir III, do 4500. godine (Gimbutas, 1974, 16) (rezultati iz 2002. godine).</s>

<s>Naselja</s>

<s>Butmir 
Konstatirano je postojanje nadzemnih nastambi i zemunica ili poluzemunica.</s><s>U Butmiru je otkriveno oko 90 zemunica koje su grupirane u 5 skupina.</s><s>Zemuničke jame bile su raspoređene u nekoliko skupina i kružno poredane oko slobodnih površina kao centralnih mjesta tih skupina.</s><s>Skoro sve zumunice su jednodjedelne, poneke i sa kućnim ognjištem za zimski period.</s><s>Ognjišta su pretežno vanjska i zajednička.</s>

<s>Nađeni su ostaci pšenice, ječma i sočiva, ali su nađeni i ostaci raznih divljih sorti kao što su divlja jabuka i lješnjak.</s>

<s>Životinjske kosti su nađene u malom broju i to od goveda, svinja i koza.</s><s>Prema nalazu kosti, najviše se lovila krupna divljač (jelen, srna, divlja svinja).</s>

<s>Izrada kremenog i kamenog alata se vršila na posebnom radioničkom mjestu u naselju, i to između kuća na slobodnom.</s><s>Najviše su zastupljeni raznovrsni tipovi strelica, kamenih sjekira, sjekira-čekića sa rupom za nasađivanje, dugih retuširanih noževa, kao i kremeni noževi sa usjecima za vezivanje pri donjem kraju oruđa.</s><s>Od koštanog materijala su zastupljeni svi mogući oblici raznih alatki izrađenih od kosti.</s>

<s>Nakit nije nađen u Butmiru, za razliku od naselja u Nebu i Obrama II gdje su nađeni skupocjeni uvezeni materijali (ritoni i nakit od školjke – spondilus, sve sa Jadrana).</s>

<s>Okolište 
Početkom 21. og stoljeća obavljena su nova istraživanja lokaliteta Okolišta uz pomoć geomagnetske prospekcije i došlo se do novih saznanja.</s>

<s>U visočkom su bazenu početkom 5. milenijuma pr. n. e. postojala fortificirana, organizovana sela u kojima je živjelo do hiljadu stanovnika.</s><s>Nađeni su tragovi utvrđenja i kuća planski građenih u redovima.</s><s>Naselje u Okolištu, kao i neka druga, uništeno je u požaru.</s><s>U vremenu oko 4800. godine pr. n. e na čitavom području visočkog bazena moglo je biti oko 3500 stanovnika, što u prosjeku čini gustinu naseljenosti od 31 stanovnika po km2.</s>

<s>Rekonstrukcija obradivih površina daje sliku organizovanog sistema oranica koje se pružaju duž doline rijeke Bosne.</s>

<s>Planinska područja i zemljište nepogodno za poljoprivredu korišteni su kao pašnjaci, ali njih na ovom prostoru nije bilo u dovoljnoj u mjeri za stacionarno stočarstvo.</s><s>Zbog toga se pretpostavlja postojanje mobilne stočarske privrede.</s>

<s>Proračun kasnoneolitske gustine naseljenosti pokazuje da je na cjelokupnom butmirskom području živjelo oko 32000 stanovnika.</s>

<s>Nebo 
Neolitsko naselje Nebo se nalazi u blizini sela Brajkovići u dolini rijeke Bile, pritoke rijeke Lašve.</s><s>Dimenzije iznose otprilike: 70 x 47m. Istraživano je u dva navrata, 1949. god. i 1951. god.</s><s>Tokom iskopavanja otkriveno je ukupno osam stambenih objekata od kojih je sedam zemuniĉkog tipa i jedan nadzemni objekat koji pripada kasnijoj fazi naselja.</s>

<s>Zemunice se mogu podjeliti na sličan način kao i objekti iz Lisičića.</s><s>Većinu ĉčne zemunice sa manjom izbočinom.</s><s>U samo dva objekta pronađeni su ostaci koji se mogu identifikovati kao vatrište dok u ostalim nedostaju tragovi unutrašnjeg vatrišta.</s><s>Zidovi su pravljeni od debljeg sloja pletera i lijepa.</s><s>Unutar zemunica pronađene su jame od kojih je u jednoj pronađen čitav žrvanj.</s><s>Pored objekata su pronađena vanjska ognjišta i jame.</s><s>Jame koje sadržavaju ostatke pepela i pruća su korištene kao podzemne peći dok su neke korištene kao sekundarno odlagalište kućnog lijepa.</s>

<s>Tehnika izgradnje naseobinskih objekata na lokalitetu Nebo gotovo je istovjetna tehnici koja je primjenjena na lokalitetu Lisičići.</s><s>To ukazuje da je naselje Nebo u prvoj građevinskoj fazi korišteno sezonski.</s><s>Za razliku od Lisičića, otrkiveni lokaliteti u Nebu su većinom bez ognjišta.</s><s>U Nebu kao i u Lisičićima lov je bio jedan od glavnih naĉina obezbjeđivanja hrane ali za razliku od Lisičića u Nebu su pronađeni ostaci domestikata, prvenstveno govečeta, dok za svinju nije sasvim jasno da li je bila domesticirana.</s><s>U Nebu nisu pronađeni ostaci žitarica, što dalje govori o sezonskoj prirodi naselja.</s><s>Naselje u Nebu je osnovala i koristila lovačko-stočarska zajednica koja je lovačko-skupljačku aktivnost kombinovala sa stočarstvom kao načinom privređivanja.</s>

<s>Postojanje dvije strategije osiguravanje hrane uticalo je na društvene odnose unutar zajednice u Nebu.</s><s>Pojedine grupe su se specijalizovale za lov dok su druge aktivnije učestvovale u stočarstvu.</s><s>Zavisno od dominantnosti jedne ili druge grupe formirali su se i  društveni odnosi unutar naselja.</s>

<s>Karakteristike naselja Neba ukazuju da su kao i u Lisiĉićima na prostoru Bosne i Hercegovine egzistirale visoko mobilne zajednice čiji se način života razlikovao od ustaljenog modela neolitskih zajednica.</s><s>Proizvodnja keramike i stila ukrašavanja ne može biti jedini kriteriji pri analizi društvenih zajednica u neolitu.</s>

<s>Keramika</s>

<s>Keramika butmirske kulturne skupine je najraznovrsnija i najdekorativnija keramička roba u čitavoj prelaznoj zoni.</s><s>Zahvaljujući keramici, koja se odlikovala specifičnim osobinama, i uz to često velikim umjetničkim vrijednostima, sam lokalitet Butmir je dugo vremena zauzimao posebno mjesto u južnoj Evropi.</s>

<s>Posude 
U fazi Butmir II se znatno povećao repertoar oblika.</s><s>Uz konične zdjele, kao standardan oblik ove faze, nastaje tip koničnih posuda sa blago uvijenim gornjim dijelom.</s><s>Zatim su zastupljene ovalne, poluloptaste i bikonične forme posuda sa manje izvijenim i kraćim cilindričnim vratom, vaze na nozi i plitke grube zdjele sa valovito oblikovanim obodom.</s><s>Bikonične zdjele su ukrašene kanelurama ili sa nizom plastičnih dugmadi.</s><s>Posebnu grupu čine kruškolike vaze sa malim otvorom.</s>

<s>Drške su brojnije nego u fazi I, a pored trakastih i tunelastih ističu se drške u vidu stiliziranih životinjskih glava.</s><s>U Butmiru se u ovoj fazi fina keramika javlja u tri osnovne vrste: crnoglačana, spiralno-trakasta i keramika hvarsko-lisičićkog tipa.</s>

<s>Velika većina keramičkih proizvoda pripadala je jednostavnim oblicima grubih površina, namijenjenih za čuvanje zaliha hrane, za držanje vode i za kuhanje.</s><s>Tek manji dio arheolozi nazivaju fina keramika zbog činjenice da predstavljaju umjetničko djelo.</s><s>U pogledu obrade i ukrašavanja površine finih keramičkih posuda, moguće ih je podijeliti u tri grupe.</s>

<s>Keramika sa tamnosivom ili crnom sjajnom površinom 
Ovaj stil su donijeli vinčarski doseljenici kao rezultat neprekinutih veza sa brojnim istočnim susjedom koji traju sve vrijeme Butmirske kulture.</s><s>Praizvor ovog stila je na Kavkazu odakle se preko Male Azije prenio i na Balkan, razvijajući na tom putu mnoge varijante.</s>

<s>Stil sa geometrijskim motivima 
Posude sa različito kombinovanim geometrijskim motivima.</s><s>Jedan od osnovnih elemenata ovog stila je traka (ravna, izlomljena i ponekad povijena), koja se povezuje sa podunavsko i srednjoevropskim elementom, značajnim u genezi stanovnika Butmirske kulture.</s><s>Bio je to samo osnovni impuls koji se u umjetnosti u Butmirske kulture razvio u jedan poseban stil, znatno raznovrsniji i po tehnici i po motivima nego što je to slučaj u matičnoj (srednjoevropskoj) oblasti tzv. trakaste keramike.</s><s>Tu se prepoznaju i neki stariji domaći motivi, ukrasi preuzeti sa Mediterana i oni specifični butmirski.</s><s>Složeni su u horizontalne i vertikalne redove, nerijetko kombinovani na istoj posudi.</s><s>Površine tih geometrijskih likova šrafirane su paralelnim linijama ili samo popunjene ubodima.</s><s>Linije i ubodi su popunjavani masom bijele boje a površine između linija su bojene crvenom bojom. tako se dobivao vizelni efekat da su linije i ubodi samo pozadina iz koje iskaču ravne površine koje i same imaju karakter geometrijskih likova.</s>

<s>Dekorativni stil 
Ovaj stil, čiju osnovu čini spirala, predstavlja najveći domet zanatske vještine.</s><s>Taj su stil u Butmirsku kulturu unijeli doseljenici sa Jadrana.</s><s>Tamo su već korišteni S i C motivi, a u zametku je bila i upotreba reljefne spirale.</s><s>U umjetnosti Butmiraca plastična spiralna dekoracija dostiže svoj vrhunac u cijelom neolitskom svijetu Evrope.</s><s>Tek će u bronzanom dobu umjetnici sa Egeja nadmašiti Butmirce u razvoju spiralnog ornamenta.</s>

<s>Figuralne predstave 
Keramički predmeti plastične umjetnosti predstavlja najviši likovni domet Butmirske kulture.</s><s>Pronađeno je ukupno 115 primjeraka figuralnih predstava, od toga 100 u samom Butmiru, prosječne visne 8 - 12 cm.</s><s>Sve su modelirane slobodnom rukom, od gline sa istim primjesama kao i posude, u bojama od sivožute do crne, u crnoglačanoj tehnici.</s><s>Urezima su naglašeni pojedini detalji tijela ili odjeće.</s>

<s>Najviše su zastupljeni prikazi ljudskih figura.</s><s>Najbrojniji su ženski likovi kod kojih su naglašene osobine tijela, što se povezuje sa matrijarhalnim odnosima koji su vladali u neolitskom periodu, ali i sa kultnim radnjama i magijskim obredima.</s><s>Jedan broj sačuvanih glava ljudskih figurina ima određene osobine realistične umjetnosti, koje omogućavaju naziranje tri osnovna rasna tipa: armenoide, negroide i europeide (alpski tip).</s><s>Rasne odlike istaknute na butmirskim statuama upućuju na rasne mješavine stanovnika Butmira.</s><s>Donji dio tijela završava kao valjkasta cjelina sa malim proširenjem na dnu (suknja?), a rijetko su prikazane i noge.</s>

<s>Pored realističnih prikaza, nađeni su i šematični prikazi ljudskog lika i to u dvije varijante: varijanta 1, “likovi sa maskama”, i varijanta 2, “adoranti”.</s>

<s>Životinjske figure su zastupljene u malom broju, a prikazuju najčešće rogate domaće životinje, odnosno goveda, ali bez smisla za realizam.</s>

<s>Nepostojanje kulta mrtvih 
Kod svih neolitskih grupa u Bosni i Hercegovini ne postoji kult mrvih, jer nema ostataka.</s><s>Predpostavlja se da su mrtve pripadnike rodovske zajednice, ili spaljivali, ili izlagali divljim životinjama.</s>

<s>Postoje samo tragovi ukopa male djece.</s><s>Radi se o žrtvovanju djece u fazi formiranja naselja, kako bi se osigurao njegov razvoj i zaštita stanovništva.</s>

<s>Lista neolitskih kultura u Evropi</s>

<s>Literatura 
 H. Rudolf,  Landscapes and Human Development: The Contribution of European Archaeology.</s><s>2010. 182-190.</s><s>W. Radymský / M. Hoernes, Die neolithische Station von Butmir bei Sarajevo in Bosnien.</s><s>Ausgrabungen im Jahre 1893 (Wien 1895).</s><s>F. Fiala / M. Hoernes, Die neolithische Station von Butmir bei Sarajevo in Bosnien.</s><s>Ausgrabungen in den Jahren 1894–1896.</s><s>II.</s><s>Teil (Schlussband) (Wien 1898).</s><s>A. Benac, Obre II – Neolitsko naselje butmirske grupe na Gornjem polju.</s><s>Glasnik 26, 1971, 5–300.</s><s>M. Gimbutas, Chronology of Obre I an Obre II.</s><s>Wiss.</s><s>Mitt.</s><s>Bosnisch-Herzegowin.</s><s>Landesmus.</s><s>4, 1974, 15–35.</s><s>S. Peric, Butmirska kultura.</s><s>Geneza i razvoj.</s><s>Butmir culture.</s><s>Origin and development.</s><s>Posebna Izdanja Arheoloski Institut (Beograd 1995).</s><s>Z. Kujundžić-Vejzagić / J. Müller / K. Rassmann / T. Schüler, Okolište – Grabung und Geomagnetik eines zentralbosnischen Tells aus der ersten Hälfte des 5. vorchristlichen Jahrtausends.</s><s>In: B. Hänsel (Hrsg.), Parerga Praehistorica: Jubiläumsschrift zur Prähistorischen Archäologie.</s><s>15 Jahre UPA.</s><s>Universitätsforsch.</s><s>Prähist.</s><s>Arch.</s><s>100 (Bonn 2004) 69–81.</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Glasnik zemaljskog muzeja  sveska 50/51 - 2008/2009.</s><s>Most broj 131
 Kantonalni zavod za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Sarajevo Zaštitna arheološka istraživanja na lokalitetu Butmir
 Grad Sarajevo 
  Izvještaj o prekopavanju na Debelom brdu kod Sarajeva
 Butmirska kultura
 Arheološko otkriće kod Sarajeva</s>

<s>Bosna i Hercegovina u neolitu
Butmirska kultura
Ilidža
Visoko
Kakanj</s>

