Atomska teorija
<s>Atomska teorija (ili atomistika) je naučna teorija po kojoj se tvar sastoji od diskretnih jedinica nazvanih atomima.</s><s>Filozofski koncept atomizma je postojao još u staroj Grčkoj, ali tek u 19. veku su otkrića u polju hemije pokazala da se materija zaista ponaša kao da je sastavljena od atoma.</s>

<s>Reč atom potiče od starogrčkog prideva atomos, što znači „nedeljiv“.</s><s>Hemičari 19. veka počeli su da koriste taj termin kako bi ukazali na relativne težine koje se mogu dodeliti jedinicama mase svakog od hemijskih elemenata.</s><s>Otprilike na prelazu u 20. vek, kroz razne eksperimente sa elektromagnetizmom i radioaktivnošću, fizičari su otkrili da je takozvani „nedeljivi atom“ zapravo konglomerat različitih subatomskih čestica (uglavnom elektrona, protona i neutrona), koji mogu postojati odvojeno jedni od drugih.</s><s>Zapravo, u određenim ekstremnim okruženjima, poput neutronskih zvezda, ekstremna temperatura i pritisak sprečavaju postojanje atoma u potpunosti.</s>

<s>Pošto je utvrđeno da su atomi deljivi, fizičari su kasnije izmislili termin „elementarna čestica“ za čestice koje su navodno nedeljive.</s>

<s>Istorija</s>

<s>Antički atomizam</s>

<s>Dugo se smatralo da je materija kontinualne (neprekinute) prirode, što potiče još od Anaksagore (oko 500 - 428. p. n. e.).</s><s>Drukčiji pogled, da je priroda materije diskretna (diskontinualna) izneo je Demokrit (oko 460 - 370. p. n. e.) koji je najmanje sastojke materije nazvao atomima (atomos - gr. nedeljiv).</s><s>Prema prvom shvatanju objekt može da se deli na delove bezgranično.</s><s>Prema drugom, proces deljenja ne može da se odvija dalje nakon što se dostignu dimenzije atoma.</s><s>Demokritov atomizam su rafinirali i dalje razradili pozniji grčki filozof Epikur (341 - 270 pne) i rimski epikurejski pesnik Lukrecije (oko 99 - 55 pne).</s><s>Tokom ranog srednjeg veka, atomizam je u zapadnoj Evropi bio uglavnom zaboravljen.</s><s>Tokom 12. veka, atomizam je postao poznat u zapadnoj Evropi po referenci na njega u novootkrivenim spisima Aristotela.</s>

<s>Diskusija među grčkim filozofima ostala je bez rezultata iako je bila veoma živa.</s><s>Ni za jedno gledište nije bilo eksperimentalne, iskustvene potvrde.</s><s>Rastuća vera geometričara da je prostor neprekidan dala je težinu teoriji o neprekidnoj građi materije.</s><s>Međutim ni tada, ideje o diskretnoj, čestičnoj strukturi materije nisu u potpunosti bile odbačene.</s><s>One su dobile jasnu podršku Lukrecija (97 - 55. p. n. e.) u poznatom delu „O prirodi stvari“ i mnogih poslerenesansnih naučnika uključujući Isaka Njutna i Ruđera Boškovića (1711 - 1787).</s>

<s>Atomska teorija</s>

<s>Tek su hemičari oko 1800. godine pružili prve eksperimentalne dokaze o ispravnosti atomističkog shvatanja.</s><s>U 18. veku nekolicina hemičara bavila se ispitivanjem osobina gasova i bili su poznati pod imenom „pneumatski hemičari“.</s><s>Između ostalih to su bili Džozef Blek, Džozef Pristli, Henri Kevendiš, Džon Dalton, Karl Vilhelm Šele i Antoan Lavoazje.</s><s>Savremena teorija o atomskoj strukturi materije nastala je iz istraživanja ove grupe hemičara.</s>

<s>Nešto posle 1850. godine, interes za osobine gasova i njihovo istraživanje pokazali su i fizičari, što je dovelo do razvoja kinetičke teorije gasova koju su utemeljili Džejms Klerk Maksvel i Ludvig Bolcman.</s><s>U toj teoriji, koja i danas važi, pretpostavlja se da se gasovi sastoje od malih čestica, atoma ili molekula, koje se nalaze u stanju neprekidnog, haotičnog kretanja.</s>

<s>Atomistički pogled prevladao je tek posle dugotrajne borbe sa “energetičarima”, kako su nazivani protivnici atomske hipoteze.</s><s>Uprkos mnogim dokazima o postojanju atoma mnogi su atomistiku smatrali “interesantnom hipotezom, dopustivom sa stanovišta naše spoznajne moći”.</s><s>Odbijanje atomske hipoteze od strane filozofa 19. veka ostavilo je traga i na naučnike toga doba od kojih su mnogi pružali žestok otpor.</s><s>Na primer, Šopenhauer je atome smatrao ničim drugim do “izmišljotinom apotekara neznalica”, dok je Mah “atomističare” nazivao “udruženjem vernika”, misleći na nedostatak očiglednog dokaza o postojanju atoma.</s><s>Mah je svakome ko bi mu se obratio braneći atomističku hipotezu odgovarao pitanjem: “Da li ste ikada lično videli atom?” Međutim, kada je 1910. godine video scintilacije alfa čestica na fluoroscentnom zaklonu, priznao je, sa rezervom, da najzad veruje u postojanje atoma.</s>

<s>Slično Mahu i najtvrdokorniji protivnici atomske hipoteze, pritisnuti novim dokazima, polako su prihvatali stvarnost postojanja atoma.</s><s>To se desilo na prelazu iz 19. u 20. vek, mnogo pre isteka 300 godina koliko je u očaju predskazao Bolcman, koji je na kraju, neshvaćen od svojih savremenika, sam sebi prekratio život.</s><s>Igrom sudbine, samo nekoliko godina kasnije, njegove ideje postale su opšte prihvaćene i neizmenjene do današnjih dana.</s>

<s>Tako je ideja o čestičnoj prirodi materije postala opšte prihvaćena, iako se o samim atomima veoma malo znalo.</s><s>Zbog toga je glavna briga fizičara s kraja 19. veka bila utvrđivanje unutrašnje strukture atoma.</s>

<s>Otkrivanje strukture atoma</s>

<s>Istorijski gledano, istraživanja atoma su se odvijala u tri paralelna pravca, koja je kasnije ujedinio Nils Bor u vidu čuvenih postulata i modela atoma.</s>

<s>Prva grupa u kojoj se isticao Džozef Džon Tomson ispitivala je električno pražnjenje u gasovima.</s><s>Godine 1897.</s><s>Tomson je pokazao da se katodni zraci sastoje od malih negativno naelektrisanih čestica - elektrona.</s><s>To je prvi sastojak atoma koji je bio ustanovljen.</s><s>Prisustvo elektrona opaženo je kasnije i u nekim drugim pojavama kao što su termojonska emisija, fotoelektrični efekat, x-zračenje i radioaktivnost.</s>

<s>Oko 1910. godine Tomson je ispitivao slabe pozitivne zrake i pokazao da se sastoje od pozitivnih čestica čija masa daleko prevazilazi masu elektrona.</s><s>On je pravilno zaključio da te čestice predstavljaju ostatak atoma posle odlaska elektrona sa njega.</s>

<s>Pre Tomsona atom je zamišljan kao mala bilijarska kugla.</s><s>Tomson nije samo odredio apsolutnu masu te kugle, već je ustanovio da male, negativno naelektrisane čestice mogu da se odvoje od nje, ostavljajući joj pozitivno naelektrisanje.</s><s>Na osnovu toga Tomson je predložio "plum puding" (puding od šljiva) model atoma.</s><s>Bez obzira na brojne slabosti, Tomsonov model imao je ogroman značaj jer je prvi put ukazano na postojanje unutrašnje strukture atoma.</s>

<s>Druga značajna grupa istraživača bavila se pojavom prirodne radioaktivnosti koju je otkrio 1896. godine Anri Bekerel (Henri Becquerel, 1852 - 1908).</s><s>Ključnu ulogu u ovoj grupi odigrao je Raderford, mada treba da se naglasi da su Pjer i Marija Kiri (Piere Curie, 1859 - 1906) bili istaknuti članovi grupe i u najvećoj meri zaslužni su za razvoj metoda za ekstrahovanje i koncentrovanje prirodno radioaktivnog materijala. (A. Bekerel i Marija i Pjer Kiri su su 1903. godine dobili Nobelovu nagradu za fiziku.</s><s>Sama Marija Kiri 1911. ponovo je dobila Nobelovu nagradu, ovoga puta za hemiju).</s>

<s>Radioaktivnost predstavlja raspad atoma.</s><s>Za vreme raspada emituju se tri vrste zračenja: alfa, beta i gama.</s><s>Raderford je prvi utvrdio razliku između njih i ispitao njihove osobine.</s><s>Pokazao je da alfa zrake sačinjava mlaz pozitivno naelektrisanih čestica, čijim je rasejavanjem na tankim zlatnim folijama postavio nuklearni model atoma, 1911. godine.</s>

<s>Treća grupa istraživača u kojoj je vodeću ulogu imao Maks Plank (Max Planck, 1858 - 1947) ispitivala je zakone zračenja crnog tela.</s><s>Najvažnije otkriće te grupe jeste da se emisija zračenja odvija u kvantima, tj. isprekidano, a ne neprekidno kao što je to predviđala klasična teorijska fizika.</s>

<s>Godine 1913.</s><s>Nils Bor je objedinio rezultate sva tri pravca istraživanja, predloživši model atoma kojim je postavio temelje današnjeg shvatanja strukture atoma.</s><s>Od prve grupe on je usvojio postojanje i osobine elektrona, od druge nuklearnu strukturu atoma, a od treće činjenicu da atom emituje svetlost u kvantima, a ne neprekidno.</s>

<s>Reference</s>

<s>Vidi još 
 Atom
 Atomizam</s>

<s>Spoljašnje veze</s>

<s>Ancient Atomism
 Discovery of the Neutron
 Atom: The Incredible World
 Atomism by S. Mark Cohen.</s><s>Atomic Theory - detailed information on atomic theory with respect to electrons and electricity.</s>

<s>Fizička hemija
Količina supstance
Hemijske teorije</s>

