Savez jevrejskih opština Jugoslavije
<s>Savez jevrejskih opština Jugoslavije (SJOJ), je bila organizovana zajednica Jevreja, čiji je cilj za vrijeme postojanja bio da omogući život i kontinuitet jevrejske zajednice na području Jugoslavije, zaštiti njen identitet i neguje jevrejsku tradiciju i kulturu.</s>

<s>Povijest 
SJOJ je osnovan u Osijeku u julu 1919 godine kao "Savez jevrejskih veroispovednih opština Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca".</s><s>Neposredno posle završetka Prvog svetskog rata, nezavisnim inicijativama cionističkih vodja iz Beograda i Osijeka, dr. Huga Spitzer i dr. Fridriha Popsa, došlo se do zaključka da je potrebno da se rad svih jevrejskih veroispovednih opština u novoj državi objedini.</s><s>Za sedište SJOJ-a je bio određen Beograd.</s><s>Prvi predsednik je bio Hugo Špicer, a potpredsednik Fridrih Pops.</s><s>SJOJ je bila rezultat neophodnost osnivanja jedinstvene jevrejske organizacije koja bi istupala i štitila interese Jevreja rasutih u malim zajednicama diljem tadašnje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca tj. Kraljevine Jugoslavije, nedovoljno sposobnim da se izbore za svoja prava.</s><s>Na prostoru Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca živelo je oko 80.000 do 100.000 Jevreja u malim jevrejskim opštinama.</s><s>Bili su razjedinjeni, slabih pozicija, bez autoritativne zajedničke organizacije koja bi objedinjavala, predstavljala i zastupala njihove interese.</s><s>Prema Pravilima, koje je Ministarstvo vera Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca odobrilo 25. 8. 1921 godine, SJOJ je odlučivao o svim bitnim pitanjima života i bio je predstavnik Jevreja kao kolektiva pred državnim vlastima u celom međuratnom periodu.</s><s>Savez je odigrao veoma važnu ulogu u zaštiti kolektivnih i pojedinačnih prava Jevreja u Kraljevini i služio je kao uzor organizovanja nekim drugim evropskim zajednicama.</s><s>U medjuratnom periodu, na teritoriji Kraljevine Jugoslavije je postojalo 117 gradskih opština, od kojih je 105 bilo učlanjeno u jedinstveni SJOJ, a 12 je bilo izdvojeno u Udruženje ortodoksnih jevrejskih veroispovednih opština.</s>

<s>Stvaranje SJOJ-a u mnogome je izmenilo postojeće stanje stvari na uzburkanom balkanskom prostoru.</s><s>Između dva svetska rata od 1919 do 1941 godine SJOJ se bavio prvenstveno kulturnim, prosvetnim i verskim radom, ali je morao stupiti i na teren politike pošto je bilo nužno suprotstaviti se merama koje su pogađale Jevreje (npr. Uredba o izgonu stranaca iz 1919 godine), pojavama antisemitizma, povremenim antijevrejskim kampanjama, sve do zavođenja numerusa klauzusa u Kraljevini Jugoslavije 1940 godine, za upis Jevreja u srednje i visoke škole i zabrane bavljenja određenim poslovima kao što je trgovina hranom.</s><s>Posebnu pažnju nakon dolaska Adolfa Hitlera na vlast u Nacističkoj Nemačkoj, 1933 godine, SJOJ je posvetio pomoći Jevrejima koji su napuštali tu zemlju, a kasnije Austriju, Čehoslovačku i Poljsku i koji su preko Kraljevine Jugoslavije odlazili u zemlje koje su im pružile utočište.</s><s>Procjenjuje se da je na prostoru Kraljevine Jugoslavije prije Aprilskog rata živjelo oko 77.000 Jevreja.</s><s>Od toga je domicilnih bilo oko 75.000 i otprilike 2.000 onih koji su nakon 1939 prebjegli na teritorij Kraljevine Jugoslavije.</s><s>Nakon okupacije Kraljevine Jugoslavije nastupilo je najteže razdoblje u životu jugoslavenske jevrejske zajednice.</s><s>U Holokaustu je stradalo oko 80 posto (prema drugim istraživanjima 95 posto) Jevreja sa prostora Kraljevine Jugoslavije, a mnoge jevrejske općine diljem jugoslavenskih gradova su uništene.</s><s>Bilans ovog stradanja, koje je trajalo pune četiri godine, zaostaje jedino za tragedijom Jevreja u Poljskoj.</s><s>Pored 60.000 ubijenih, među onima koji su preživeli to užasno doba, bio je veliki broj onih koji se nikada nisu fizički i psihički opravili od strahovitih patnji i tortura kojima su bili podvrgnuti.</s><s>Jevrejska imovina je opljačkana, sinagoge porušene, a veliki deo grobalja zapušten ili potpuno uništen.</s><s>Rad SJOJ-a je bio u prekidu gotovo četiri godine do oslobođenja zemlje tj. uspostave vlasti na cijelom teritoriju novoformirane FNR Jugoslavije.</s><s>Posle Drugog svetskog rata preživeli Jevreji, uz volonterski rad pojedinaca i pomoć jevrejskih organizacija, obnovili su i nastavili rad svojih zajednica.</s><s>Fridrih Pops, koji je bio pretsednik SJOJ-a još od 1933 godine, ratne godine je proveo krijući se u Beogradu kod prijatelja.</s><s>Dva dana posle oslobodjenja Beograda 22. 10. 1944 godine je ušao u stare prostorije i na ulazu istakao natpis "Savez jevrejskih veroispovednih opština Jugoslavije".</s><s>Ovim simboličnim gestom je objavio i dalje  postojanje i ponovnu aktivnost jevrejske populacije i njenih organizacija u posleratnoj FNR Jugoslaviji.</s>

<s>Rad SJOJ-a je i formalno bio obnovljen decembra 1944 godine i on bio zvanično priznat kao legalni predstavnik jugoslovenskih Jevreja.</s><s>Vlasti FNR Jugoslavije su jevrejsku zajednicu simbolično priznale otvaranjem obnovljene jedine preostale Beogradske sinagoge, koje je bilo, radi potpunog utiska i simbolike bilo izvršeno na Šabat, tj. u subotu, 2. 12. 1944 godine u 10 časova pre podne.</s><s>Bila  je to zgrada bogomolje aškenskog obreda u Kosmajskoj (danas ulica Maršala Birjuzova) ulici 19.</s><s>Ovom činu je prisustvovala i delegacija Vlade koja je bila sastavljena od članova Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ) i članova nove jugoslovenske Vlade koju je predvodio Moša Pijade.</s><s>Prema raspoloživim podacima, neposredno po obnavljanju rada SJOJ-a krajem 1944 godine, na teritoriji Jugoslavije je živelo samo oko 1.200 Jevreja.</s><s>U procesu organizovane repatrijacije i pojedinačnih povrataka, ovaj broj se znatno povećao u toku 1946 godine.</s><s>Od 9.525 osoba, koliko ih je, prema prvim izvršenim popisima članova bilo početkom oktobra 1945 godine, njihov broj je do kraja novembra 1946 godine narastao na 12.495 osoba.</s><s>SJOJ je u posleratnom periodu bio rekonstruisan na bazi zakona koji je bio donet još za vreme Kraljevine Jugoslavije, a prema tom zakonu SJOJ je bio tretiran kao verska zajednica.</s><s>SJOJ je bio ustanovljen pod istim nazivom kakav je imao i tokom predratnog perioda.</s><s>Položaj svih posleratnih verskih zajednica je bio zasnovan na odredbama Ustava FNR Jugoslavije iz 1946 godine, čije odredbe su bile opšte i odnosile su se na sve verske zajednice koje su postojale i delovale na tlu FNR Jugoslavije.</s><s>Nije bilo nikakvog odredjenog zakona koji bi specijalno uredjivao status jevrejskih zajednica.</s><s>Iako su posleratne jevrejske zajednice bile obnovljene kao verske zajednice, jevrejsko rukovodstvo je, vremenom, počelo da, umesto verskog karaktera SJOJ-a potencira nacionalni, u nameri da ubrza proces prilagodjavanja.</s><s>Najvažniji zadatak koji se postavljao pred pripadnike jugoslovenske jevrejske populacije je bio da zajedno sa ostalim jugoslovenskim narodima rade na izgradnji "novog života u novoj Jugoslaviji", kako je glasila popularna krilatica tog vremena.</s><s>Novi društvenopolitički uslovi su iziskivali promene u načinu organizacije i realizacije novih sadržaja, uz negovanje starih tradicija.</s><s>Iz tog razloga je bilo nužno stalno pilagodjavanje novonastalim okolnostima i životnoj realnosti.</s><s>Proces prilagodjavanja i promene položaja i karaktera posleratne jevrejske zajednice je bio zvanično proklamovan na šestoj posleratnoj konferenciji jevrejskih opstina FNR Jugoslavije u septembru 1952 godine, što je bilo ozvaničeno uklanjanjem odrednice "veroispovednih"“ iz zvaničnog naziva Saveza.</s><s>Ovim nazivom je eksplicitno bilo sugerisano se da je, u okvirima jugoslovenske jevrejske zajednice, religija bila udaljena iz javne sfere u oblast privatnog duhovnog domena, čime se ona u potpunosti prilagodila proklamovanom komunističkom principu odvajanja crkve od države.</s><s>Bez uspeha su ostali i napori da se oživi Savez cionista Jugoslavije.</s><s>Jugoslovenski Jevreji, pristalice cionističke ideje su se, pri organizovanju Alija (pojam kojim se označuje doseljavanje Jevreja u Eretz Jisrael tj. Izrael i Palestinu), prvi osetili pozvanim da se prijave za iseljenje, tako da je u FNR Jugoslaviji, posle 1952 godine, ostao da živi veoma mali broj pristalica ove ideje.</s>

<s>Posle formiranja države Izrael, FNR Jugoslavija je bila jedna od prvih zemalja koje su ovu državu i zvanično priznale.</s><s>Pre Jugoslavije, Izrael su De facto priznale Sjedinjene Američke Države (SAD), a De jure Sovjetski Savez (SSSR).</s><s>Ovakav stav jugoslavenske vlade je naišao na negativan stav je naišao na negativnu reakciju u arapskim krugovima.</s><s>Između 1948 i 1952 godine, značajne aktivnosti SJOJ bile su usmerene na iseljavanje Jevreja u Izrael.</s><s>FNR Jugoslavija je dozvolila svim svojim jevrejskim gradjanima da se isele u ovu zemlju, bez ograničavanja i uslovljavanja, osim onih koja su već postojala i važila i za druge gradjane tj. dobijanjem otpusta iz državljanstva i saglasnosti vlasti da se iseljavanje odobri.</s><s>U nekoliko talasa (sveukupno šest Alija od 1948 do 1952) iseljavanja u tom periodu, otišlo je oko 8.618 jugoslovenskih Jevreja.</s><s>Od toga je 4.517 bilo poreklom iz NR Srbije, 2.747 iz NR Hrvatske, 974 iz NR Bosne i Hercegovine, 308 iz NR Makedonije, 68 iz NR Slovenije i 4 iz NR Crne Gore.</s><s>I pored toga je u FNR Jugoslaviji ostalo 6.175 Jevreja, većinom starijih, jevrejski život nije zamro zahvaljujući, između ostalog, pomoći koje su pružale jevrejske organizacije u svetu, pre svega američkog jevrejskog dobrotvornog društva JOINT.</s><s>U tom periodu je osnovan i Jevrejski istorijski muzej, obnovljena je izdavačka delatnost SJOJ-a i objavljen veliki broj naslova, nastavljen je i jevrejski kulturni, obrazovni i verski život.</s><s>Najvažniji posleratni javni dogadjaj koji je bio organizovan od strane SJOJ-a je bilo organizovano otkrivnje spomenika jevrejskim žrtvama fašizma, u periodu 28. 8. do 11. 9. 1952 godine u pet gradova FNR Jugoslavije: Zagrebu, Đakovu, Novom Sadu, Beogradu i Sarajevu.</s><s>Pored Jevreja, visoko rangiranih predstavnika jugoslovenskih civilnih vlasti i Jugoslovenske armije, ovim dogadjajima su prisustvovali i predstavnici Izraelskog poslanstva u Beogradu.</s>

<s>SJOJ je postojao sve do 1991 godine tj. raspada SFR Jugoslavije i bratoubilačkih ratova.</s><s>Stvaranjem novih država, od nekadašnjih jugoslavenskih republika, osnovali su se savezi jevrejskih opština, koji nose različite nazive: Savez jevrejskih opština Srbije, Koordinacija židovskih općina Hrvatske, Jevrejska zajednica Bosne i Hercegovine, Evrejska zajednica Makedonije, Judovska skupnost u Sloveniji, itd.</s>

<s>Predsjednici SJOJ-a 
 Hugo Spitzer (1919-1933)
 Fridrih Pops (1934-1948)
 Albert Vajs (1948-1964)
 Lavoslav Kadelburg (1964-1991)</s>

<s>Reference</s>

<s>Judaizam u Jugoslaviji</s>

