Rimska cesta Salona - Siscia
<s>Rimska cesta Salona - Sisak, predstavljala je vezu Salone s Panonijom.</s><s>Građena je u nekoliko navrata, prvi dio Salona – Andetrium, zatim dio preko Burnuma i Knina do planine Uilice kod Bosanskog Grahova pod nazivom ad imum montem Ditionum Ulcirum, u vrijeme namjesnika Dolabele od 16. do 20. god n.e. Nastavak ceste od Uilice do doline rijeke Sane, izgrađen je 47/48. god. n. e. u vrijeme cara Klaudija - via Klaudia.</s>

<s>Sjeverozapadпi dio Воsпе obuhvatao је rudпike oko današпjeg Sanskog Mosta, Prijedora i Novog Grada i опе koji su se nalazili u  međurječju Sane i Japre.</s><s>Navedena rudišta su imala veliki privredni značaj za rimsku državu.</s><s>Iskopano zlato i srebro је uglavnom isporučivano i upućivano u Salonu, centar Provincije, ili u ovdašnje kovnice novca.</s><s>Željezo se isporučivalo u Sisciju i Sirmium (Sremska Mitrovica) gdje su se nalazile čuvene radionice oružja i druge vojne oprerme, iz kojih su se uglavnorn naoružavale podunavske legije.</s><s>U obrnutom pravcu pretežno je dolazio građevinski materijal.</s>

<s>Trasa puta 
Cesta je rađena u dionicama i u različitim vremenskim periodima.</s>

<s>Salona - Andetrium - Burnum 
Dio trase do Andetriuma, poznat je pod nazivom Via Gabiana ab Salonis Andretium.</s><s>Njena dužina iznosila je svega 24 km.</s><s>U suštini je bila priključak Salone na transverzalni put Akvileja - Dirahion na obali Jonskog mora.</s><s>Kada se govori o samom nazivu Via Gabiana postoji nekoliko mišljenja.</s><s>Prvo mišljenje je da je cestu izgradio konzul Aulo Gabinije, pa stoga ona i nosi njegovo ime.</s><s>Prema drugom mišljenju naziv cesti je dat zbog zahvalnosti prema Gabiniju koji je poginuo na ovom putu, tačnije između Muća i Kljaka.</s>

<s>Za Andetrium je zanimljivo spomenuti da je bio posljednje utočište slobode Dalmata, zauzet je od strane Tiberija 9. godine, prilikom gušenja Batonovog ustanka.</s>

<s>Od Andetriuma cesta je prolazila pored Promone i dolazila do Burnuma.</s>

<s>Promona je poznata iz Oktavijanovog pohoda protiv Dalmata 35-33. god. p.n.e. Rimljani su stigli 34. godine i to upadom sa sjevernog pravca, sa područja Liburna.</s><s>Suočivši se sa značajnim, brojnim i snažnim invazionim trupama Dalmati su primjenjivali dvostruku taktiku.</s><s>Utvrdili su se u svojim gradinskim naseljima, a izvodili gerilske napade na rimske trupe.</s><s>Dalmatski vojskovođa Verzo se ulogorio sa oko 12. 000  boraca u gradu Promoni.</s><s>Oktavijan je prvo zauzeo okolne strateške pozicije, a onda je započeo i napad na samo naselje.</s><s>Drugi dalmatski vojskovođa Testimos je krenuo u pomoć opsjednutom naselju, ali su mu Rimljani uspješno prepriječili put, i prisilili na povlačenje.</s><s>I pored pojedinih uspjeha, Verzo i dalmatska vojska u Promoni na kraju su se predali.</s>

<s>Burnum je bio jako vojno uporište Rimljana (vojni logor augzilijarnih jedinica), rimsko naselje sa statusom municipia i jedno od značajnih raskrsnica puteva (prema Zadru, Akvileji i dolini Sane).</s>

<s>Do Uilice 
Cesta je dalje išla pravcem Burnum - Knin - Bosansko Grahovo - Resanovci.</s><s>Izgrađena je u vrijeme prefekta Dolabele.</s><s>Nakon teškog uspona iz doline Butižnice padinama Dinare, u ravni Grahovskog polja, razvila se manja aglomeracija funkcionalno vezana za put, što potvrđuju i nalazi troske iz kovačnica koje su radile za potrebe putnika.</s><s>Uz naselja bilo je vrelo Begovac koje je zadovoljavalo potrebe putnika i stanovništva.</s><s>U ovom su naselju 1973 otkopane dvije zgrade, naslonjene jedna na drugu, debljine zidova 0,5 metara.</s>

<s>Rimsko naselje, poznato je pod imenom Stridon i rodno je mjesto Svetog Jeronima.</s><s>Izraslo je na ranijoj ilirskoj (pleme Dicioni) osnovi.</s><s>Nalazilo se na lokalitetu Pločevice (širi areal Rust), dimenzija 800x300 metara, gdje je nađeno obilje građevinskog materijala iz rimskog perioda (opeka, keramika).</s><s>U grobovima nađeni su fragmenti rimskih spomenika i kovanice (novci Servilia, Augustus, Vespasianus, Iustinianus).</s>

<s>Kraj Dolabeline ceste je bio u klancu ispod gradine Matas u Strmici na Uilici.</s><s>Udaljenost od Salone do Uilice (Ulcira) se slaže sa salonitanskim natpisom, a iznosi 115 km.</s>

<s>Drvarsko i petrovačko područje 
Prema dolini Sane cesta je produžena 47. – 48. g. n. e. i nazvana je prema caru Klaudiju kao Via Klaudia - Klaudijeva cesta.</s><s>Išla je pravcem Uilica - Drvar - Bosanski Petrovac – Dolina Sane.</s>

<s>Miljokazi 
Veliku ulogu u lociranje ove trase svakako imaju pronađeni miljokazi, koji potpomažu u boljem sagledavanju puteva kojim je trasa išla, ali i ubiciranju stanica.</s><s>Jedan od značajnih miljokaza ovog dijela jeste onaj pronađen u Rasenovcima kod Bosanskog Grahova, koji potvrđuje da se ova trasa nadovezuje na Burnum.</s><s>Na kraćem odsjeku od svega devet milja (oko 13 km) od Drvara (oko 470 m n.v.) do Oštrelja (1033 m) sačuvalo se čak devet miljokaza, a na nekima se sačuvao i formular natpisa cara Klaudija.</s>

<s>Trasa je potvrđena i sa 7 miljokaza na području Bosanskog Petrovca.</s>

<s>Jedan miljokaz je pronađen u Krivodolu prije Oštrelja, jedan u samom Oštrelju, i na kraju jedan u Jelačića dolu.</s><s>Nakon spuštanja u Petrovačko polje, na njivi Jezerina nađen je miljokaz koji je pronašao Dimitrije Sergejevski), ali je kasnije nestao.</s><s>Na području sela Bara (Bosanski Petrovac), u Gorinčanima je nađen miljokaz sa oznakom LVI (udaljenost od Burnuma u rimskim miljama), a drugi u Zdenom dolu koji je nestao.</s>

<s>Put je dalje išao prema selu Bravski Vaganac gdje je na izlazu pronađen miljokaz.</s><s>I danas se u Bravskom polju vide ostaci rimske ceste (Klaudijeva puta).</s><s>Miljokazi su pronađeni i u Kapljuhu, Jasenovcu, Klenovcu i kod prevoja Lanište, odakle se cesta spuštala prema dolini Sane.</s>

<s>Fortifikacije 
Ova kategorija cesta zbog svog izuzetnog značaja Ьila је pod posebnom državnom brigom i zaštitom.</s><s>Metali koje su davali ovdašnji rudnici predstavljali su stratešku robu i zbog toga bila је sprovedena posebna organizacija za čitav proces rada, počev od slžbe obezbjedenja i bdjenja nad brojnom radnom snagom (prvenstveno robovi), do obezbjeđenja transporta gotovih proizvoda do odredišta, naročito plemenitih metala.</s><s>U tu svrhu uz cestu je Ьio izgrađen znatan broj utvrđenja i stražarnica sa stalnom posadom, prvenstveno dograđivanjem i korištenjem ilirskih gradina iz predrimskog vremena.</s>

<s>Na Gradini kod Bastasa u blizini Drvara su se sačuvali temelji rimske četvrtaste utvrde (kule), moguće još iz vremena pacifikacije zemlje.</s><s>Na Gradini Morača i danas se naziru temelji neke rimske gradevine monumentalnog profila, sudeći po brojnim dobro klesanim kvaderima.</s><s>Antičko naselje se razvilo na lijevoj obali Unca  
otprilike 700 metara uzvodno.</s><s>Prostiralo se u ravnici na površini od nekoliko hektara na kojoj se još uvijek nalaze uiomci rimske keramike, opeka i crijepa, i kamena iz temelja.</s><s>Odavde potječe i ulomak are s posvetom te ulomci stupova opeke iz hipokausta i drugo.</s><s>Ovdje su otkopani kasnoantički grobovi sa presvođenim grobnicama</s>

<s>Jedno rimsko utvrđenje dužine 400 m. bilo je na mjestu nekadašnje ilirske gradine na brdu Stražbenici u današnjoj Bukovači, Bosanski Petrovac.</s><s>Temelji su mu još vidljivi.</s><s>Poznaje se i put do vrha Stražbenice, gdje je početkom XX stoljeća nađeno mnoštvo zemljanog posuđa, srebrni i nekoliko bakarnih rimskih novčića, kompletan bronzani nakit za ukrašavanje ženske kose, nekoliko bronzanih prstenova i narukvica, kopči za toge - fibule, kao i bezbroj keramičkih dijelova razbijenog posuđa.</s><s>Drugo utvrđenje bilo je na brdu Visoko kod sela Jasenovca.</s><s>Tu je pronađen lijepo otesan meki kamen sa likom i sa latinskim natpisom koji je oštećen pa do kraja nije bilo moguće rekonstruisati natpis.</s><s>Pronađen je i dukat iz vremena cara Teodosija, čiji je lik na jednoj strani, i novčić na kojem su prikazani car Konstantin Veliki i carica Jelena sa krstom u ruci.</s>

<s>Dolina Sane</s>

<s>Vrlo značajno središte rudarstva i metalurgije nalazilo se u Starom Majdanu, kod Sanskog Mosta.</s><s>Otprilike jedan kilometar od Starog Majdana nizvodno — uz potok Željeznicu — nalazi se veliko troskovište, gdje je djelovala jedna veća officina ferraria.</s><s>Manji pogoni su djelovali i u Donjoj Sanici, Kijevu, Sasini, Šehovcima, u Staroj Rijeci između Starog Majdana i Ljubije, i drugi.</s>

<s>Bogata rudišta željezne rude ležala su oko Ljubije i Stare Rijeke, koja su još i danas aktivna.</s><s>Ovaj rudarski revir oko Ljubije razdvaja južne ferarije (Stari Majdan) od sjevernih (Japra).</s><s>I jedne i druge su glavninu rudače dobijale iz Ljubijskih majdana (kopova) tzv. Majdanske planine.</s><s>Rudišta je bilo i u drugim (manjim) rudnicima u širokom prostoru između planinskih masiva Grmeča i Kozare.</s><s>Talionice oko Prijedora su se, sirovinom, vjerojatno, snabdijevale iz Tomašice, istočno od Sane, a one južno od Sanskog Mosta (Kozica, Kijevo, Sasina i druge) iz rudišta planine Behremaginice.</s>

<s>Uz obalu гijeke Japre, nalaze se brojni tragovi rimskih naselja, te brojna troskovišta koja svjedoče о intenzivnim rudarskim i metaluгškim radovima.</s><s>Na području Blagaja otkriveni su ostaci naselja na lokalitetu Crkvina i Bare, а u Majdaništu kod Maslovara utvrđenje i ostaci metaluгških pogona.</s><s>Uzvodno uz Japru, kod današnjih Čela nalazilo se jedno znatnije rimsko naselje, а na brdu Ovangrad utvrđenje koje је štitila to naselje i tamošnje metalurške pogone.</s>

<s>Bogati nalazi i tragovi rimske kulture utvrdeni su i u predjelu Novog Grada, а osobito u Dervišima, Čitluku, Dvorištu, Rakanskim Baricama i Maloj Rujiški.</s>

<s>Literatura 
 Vejsil Ćurčić, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, godina 1902 - STARINE IZ OKOLINE BOSANSKOG PETROVCA
 Vjenceslav Radimski, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, godina 1894 – s.229-255
 Karl Pač, NOVE RIMSKE EPIGRAFSKE TEČEVINE BiH - Glasnik Zemaljskog muzeja 1900. godina</s>

<s>Reference</s>

<s>Rimske ceste u Bosni i Hercegovini
Rimska arheološka nalazišta u Hrvatskoj
Rimska Dalmacija
Novi Grad
Sanski Most
Bosanski Petrovac
Drvar
Bosansko Grahovo
Knin</s>

