Al-Hajsam ibn Adi
<s>Abu Abdul-Rahman al-Hajsam ibn Adi al-Taji (; Kufa, oko 738. – Fam al-Silh, 822), srednjovjekovni muslimanski pisac, historičar, biograf i genealog, jedan od prvih predstavnika ranoislamske historiografije.</s><s>Karijeru je započeo u Kufi i nastavio u Bagdadu gdje se družio s abasidskim kalifima i tako postao dobro upućen u dvorske poslove.</s><s>Tokom života napisao je oko pedeset djela od kojih niti jedno nije u cjelosti sačuvano, međutim, znatan dio opusa preživio je prenošenjem u radovima kasnijih historičara.</s><s>Fragmenti njegovih tekstova važan su primarni izvor za abasidsku državnu upravu ranog 9. vijeka i posebno kronologiju hadiskih studija.</s>

<s>Biografija 
Biografske informacije o al-Hajsamu u primarnim izvorima su oskudne, no određeni detalji njegovog života mogu se rekonstruirati na temelju djela kao što su Kitab al-tabakat al-kubra od ibn Sada, Kitab al-davla al-abasija od ibn al-Nataha, Kitab al-buhala od al-Džahiza, Kitab al-ma'arif od ibn Kutajbe, Ansab al-ašraf od al-Balazurija, Ahbar al-kudat od Vakija, Murudž al-zahab va ma'adin al-džavahir od al-Masudija, Kitab al-agani od Abu al-Faradža al-Isfahanija, Kitab al-fihrist od ibn al-Nadima, Tarih Bagdad od al-Hatiba al-Bagdadija, Iršad al-arib ila marifat al-adib od Jakuta al-Hamavija, Inba al-ruvat ala anba al-nuhat od al-Kiftija, Vafajat al-ajan va anba al-zaman od ibn Halikana, Mizan al-itidal od al-Zahabija i Lisan al-mizan od ibn Hadžara al-Askalanija.</s>

<s>Precizan datum al-Hajsamovog rođenja nije poznat.</s><s>Prema Jakutovom Iršadu rođen je prije 130.</s><s>AH (747/748.</s><s>AD), što se vjerojatno temelji na pisanjima historičara ibn Sada i ibn Kutajbe koji navode da je al-Hajsam prisustvovao sprovodu Abdul-Malika ibn Omara, kufanskog kadije umrlog navedene godine.</s><s>Prema anonimnoj tvrdnji sumnjive vjerodostojnosti koju prvi citira al-Hatib, al-Hajsam je umro u dobi od 93 lunarne godine, odnosno implicitno rođen 114.</s><s>AH (732.</s><s>AD).</s><s>Suvremeni historičar S. Leder navodi da je rođen najmanje 25 godine prije Avanine smrti tj. do 740. (122.</s><s>AH), drugim riječima 730-ih godina.</s><s>C. Pellat piše da je rođen približno 738. (120.</s><s>AH).</s><s>Rodno mjesto al-Hajsama bio je irački grad Kufa, a porodica mu je potjecala iz sirijskog grada Manbidža.</s><s>Sam al-Hajsam tvrdio je da potječe od plemena Banu Taj, ali podatak nije pouzdan i bio je predmetom opovrgavanja još za vrijeme njegovog života, naročito od pjesnika Abu Nuvasa.</s>

<s>Prvi dio života al-Hajsam je proveo u rodnoj Kufi i prema svemu sudeći znanje je stekao kod Abdulaha ibn Ajaša al-Mantufa (u. 775), kufanskog kolekcionara i poznavalaca historijskih materijala, odnosno kod Avane ibn al-Hakama al-Kalbija (u. 764), kufanskog historičara specijaliziranog za omejadsku historiju.</s><s>Iz Kufe se kasnije preselio u Bagdad, najizglednije tokom vladavine kalifa al-Mansura (vl.</s><s>754–775), gdje je radio na abasidskom dvoru i izgradio reputaciju eksperta za hadise.</s><s>Historičari spominju al-Hajsamove uske veze s abasidskim vladarskim dvorom, započete još za vrijeme al-Mansurove vlasti i prema pisanju al-Kiftija kontinuirano nastavljene do vladavine Haruna al-Rašida (vl.</s><s>786–809).</s><s>Al-Masudi navodi ga kao učesnika dvorskih sastanaka u doba al-Mahdija (vl.</s><s>775–785), dok ga ibn Halikan bilježi i kao prijatelja (nadima) kalifa al-Hadija (vl.</s><s>785–786).</s><s>Neovisno o konkretnim vezama s vladarima, nedvojbeno je da se kretao među visokim krugovima društva i tako bio upoznat sa zbivanjima na abasidskom dvoru.</s>

<s>Uz al-Hajsamov život vezuju se dvije kontroverze.</s><s>Zbog tvrdnji da vuče porijeklo od uglednog plemena Banu Taj, upleo se u svađe s pjesnicima, posebno Abu Nuvasom koji mu je posvetio satiričke stihove i optužio ga da falsificira svoje genealoško stablo.</s><s>Također, zbog vlastitih satiričkih opaski na račun Abasa ibn Abdul-Mutaliba, ashaba i pretka abasidske dinastije, Harun al-Rašid dao ga je uhapsiti i zatvoriti.</s><s>Iz zatvora je pušten za vrijeme vladavine kalifa al-Amina (vl.</s><s>809–813).</s><s>Na temelju al-Hajsamove kunje (Abu Abdul-Rahman) poznato je da je imao sina Abdul-Rahmana.</s><s>Abul-Ahvas Muhamed ibn al-Hajsam (u. 892), kadija iz Ukbare kojeg često citira Vaki, nije sin al-Hajsama ibn Adija, kao ni izvjesni Muhamed ibn al-Hajsam ibn Adi kojeg spominju al-Tajalisi i ibn al-Natah.</s><s>Dodatnu konfuziju oko biografske rekonstrukcije ponekad stvara i to što ibn Kutajba u svom Ma'arifu obrađuje drugog al-Hajsama.</s><s>Al-Džahiz ga je grupirao među haridžite, međutim, po vjeroispovijesti je zapravo pripadao sunitskom islamu.</s><s>Posljednje godine života al-Hajsam je proveo na imanju al-Hasana ibn Sahla, abasidskog guvernera koji se povukao iz politike i okupio oko sebe krug književnika.</s><s>Umro je u ibn Sahlovoj rezidenciji u Fam al-Silhu, mjestu smještenom na ušću istoimenog kanala u Tigris, sjeverno od grada Vasita.</s><s>Godina smrti varira ovisno o izvorima i različito se navodi 206, 207. ili 209.</s><s>AH (821, 822. ili 824.</s><s>AD), a prema S. Lederu najpouzdanija je ona srednja.</s>

<s>Djela 
Al-Hajsam kao historičar spada među prve predstavnike formativnog perioda ranoislamske historiografije.</s><s>Prije njega djelovali su još Urvah ibn Zubajr (u. 712), al-Zuhri (u. 742), ibn Ishak (u. 761), Abu Mihnaf (u. 774) i Saif ibn Omar (u. 796), najviše u Medini i Iraku, dok su njegovi suvremenici bili Hišam ibn al-Kalbi (u. 821), al-Vakidi (u. 823), ibn Hišam (u. 835), al-Madaini (u. oko 840), ibn Sad (u. 845) i ibn Hajat (u. 854).</s><s>U ovo doba pojavljuju se dvije dominantne vrste kronika – prvo kalifske u kojima se događaji slažu prema vladavinama kalifa, a zatim i analističke koje nastaju po uzoru na prethodne.</s><s>Ibn Ishak u ovom kontekstu predstavlja najranijeg autora kalifske kronike, dok je al-Hajsam prvi analist.</s><s>Od žanra kalifskih kronika, razvijenog u vrijeme kada je moć kalifa bila na vrhuncu, proizišle su i detaljnije kronike koje listaju ne samo vladare, nego i guvernere, sudije i druge dužnosnike.</s><s>Sudeći prema zabilježenim naslovima njegovih djela, al-Hajsam pisao je i kronike takve vrste, tematski smještene u lokalne okvire Kufe, Basre i Horasana.</s><s>Veze s vladarskim dvorom i kreativan način kompiliranja učinili su ga jednim od najboljih izvora za abasidsku državnu upravu ranog 9. vijeka.</s><s>Al-Hajsam je također značajno doprinio kronologiji hadiskih studija, tada nove discipline čiji je utemeljitelj al-Vakidi.</s>

<s>Poznati naslovi al-Hajsamovih djela su:
 "Knjiga o arapskom plemstvu" (Kitab bujutat al-Arab), djelo o drevnoj historiji.</s><s>"Knjiga o savezu plemena Kalb i Tamim" (Kitab hilf Kalb va Tamim), djelo o drevnoj historiji.</s><s>"Historija (organizirana) po godinama" (Tarih (muratab) ala al-sinin), analistička zbirka na temu opće historije.</s><s>"Knjiga o historiji Perzijanaca (adžama) i Omejada" (Kitab tarih al-furs (adžam) va Bani Umaja), djelo o iranskoj i islamskoj historiji.</s><s>"Knjiga o državi" (Kitab al-davla), djelo o abasidskoj historiji.</s><s>"Knjiga o raseljavanju naroda" (Kitab hubut adam), djelo o arapskoj historiji Horasana i Savada.</s><s>"Knjiga o haridžitima" (Kitab al-havaridž), djelo o islamskoj historiji.</s><s>"Porijeklo Taja" (Nasab Taji), plemenska genealogija.</s><s>"Knjiga o starješinama" (Kitab al-muamarin), biografska zbirka.</s><s>"Knjiga o guvernerima Kufe" (Kitab vulat al-Kufa), biografska zbirka.</s><s>"Knjiga o čuvarima i zapovjednicima Iraka" (Kitab umal al-šurat li-umara al-Irak), biografska zbirka.</s><s>"Kadije Kufe i Basre" (Kudat al-Kufa va al-Basra), biografska zbirka.</s><s>"Biografski leksikon fakiha i muhadisa" (Tabakat al-fukaha va al-muhadisin), tzv. tabakat.</s><s>"Izvještaj o Zijadu ibn Abihu" (Ahbar Zijad ibn Abih), monografija.</s><s>"Izvještaj o Hasanu al-Basriju" (Ahbar al-Hasan al-Basri), monografija.</s><s>"Knjiga o kalifskim pečatima" (Kitab havatim al-hulafa), monografija.</s><s>"Knjiga o mladima" (Kitab al-šabab), monografija.</s><s>"Knjiga o ženama" (Kitab al-nisa), monografija.</s><s>"Knjiga anegdota" (Kitab al-navadir), monografija.</s><s>"Knjiga o eulogijama Sirijaca" (Kitab madih ahl al-Šam), monografija.</s><s>"Rječnik Kurana" (Lugat al-Kuran), leksikografsko djelo.</s><s>"Knjiga o ponosima Kufljana i Basrana" (Kitab fahr ahl al-Kufa ala ahl al-Basra), polemika o rivalstvu dva grada.</s><s>"Knjiga o manama" (Kitab al-masalib), dijeli se na velike (kabir), male (sagir) i rabijske.</s><s>"Knjiga o uglednicima" (Tarih al-ašraf), dijeli se na velike (kabir) i male (sagir).</s><s>"Glavne prostitutke Kurejša iz predislamskog perioda" (Asma bagaja Kurejš fi al-džahilija), kritika drevnog plemstva.</s>

<s>Historičari ibn al-Nadim i Jakut al-Hamavi pripisuju al-Hajsamu sveukupno pedesetak naslova, međutim, niti jedno njegovo djelo nije sačuvano u cjelosti.</s><s>Usprkos tome, velik dio njegovog opusa danas je poznat zahvaljujući prenošenju u djelima kasnijih historičara.</s><s>Takvi primjeri uključuju:
 Kitab al-bajan, Kitab al-buhala, Kitab al-bursan i Kitab al-hajavan od al-Džahiza.</s><s>Ansab al-ašraf od al-Balazurija.</s><s>Tarih al-Jakubi od al-Jakubija.</s><s>Kitab al-mudžalasa va džavahir al-ilm od al-Dinavarija al-Malikija.</s><s>Tarih al-rusul va al-muluk od al-Tabarija.
 al-Ikd al-farid od ibn Abd-Rabiha.
 al-Amali od al-Zadžadžija.</s><s>Murudž al-zahab va ma'adin al-džavahir od al-Masudija.</s><s>Kitab al-agani od Abu al-Faradža al-Isfahanija.</s><s>Kitab al-fihrist od ibn al-Nadima.</s><s>Divan al-ma'ani od Abu Hilala al-Askarija.</s><s>Masari al-ušak od al-Saradža.</s><s>Iršad al-arib ila marifat al-adib od Jakuta al-Hamavija.</s><s>Vafajat al-ajan va anba al-zaman od ibn Halikana.
 al-Bidaja va al-nihaja od ibn Kasira.</s><s>Hilijat al-fursan va šijar al-šudžan od ibn Huzaila.</s><s>Lisan al-mizan od ibn Hadžara al-Askalanija.</s><s>Hizanat al-adab od Abdul-Kadira al-Bagdadija.</s>

<s>Al-Hajsamovim djelima na Zapadu se ponajviše bavio S. Leder, njemački arabist i islamolog koji je 1991. objavio "Korpus al-Hajsam ibn Adija (u. 207/822): porijeklo, tradicija i oblikovanje ranih tekstova ahbarske literature" (), dosad najopsežniju analizu al-Hajsamovog izvornog opusa, temeljenu na habilitaciji s Univerziteta u Frankfurtu iz 1988. godine.</s><s>Prema Lederu, djela kasnijih autora sadrže oko 1000 individualnih ahbara preuzetih od al-Hajsama.</s><s>Ahbar (dosl. vijest ili izvještaj) kao sistem prenošenja formira velike dijelove arapske literature, mnogo više od autorstva, budući da autor umjesto izlaganja stavova vlastitim riječima radije citira materijale ranijih autoriteta.</s><s>Reprodukcija ovog tipa nije prisutna samo u historijskim djelima i hadisima, nego i u većini drugih područja.</s>

<s>U slučaju al-Hajsama, kao i kod brojnih drugih ahbarista, originalnost sadržaja je upitna jer su dokazi za to veoma oskudni i postoji samo nekoliko tekstova ili fragmenata koji mu se mogu direktno pripisati izvan razborite sumnje.</s><s>Sam al-Hajsam ponekad ima funkciju prenosioca i poziva se na starije autoritete kao što su Kufljanin al-Šabi (u. 721) i Abdulah ibn al-Dahak, doušnik historičara al-Galabija.</s><s>Čvrsti lanci prenosilaca (isnad) ne jamče autentičnost svih tekstova koji su kasnije pripisani al-Hajsamu s obzirom na to da su prenosioci često uređivali, preformulirali i na druge načine modificirali njegov materijal iz različitih razloga.</s><s>Ipak, sveobuhvatna analiza S. Ledera pokazala je da su kasnija pripisivanja potpuno novih materijala samo iznimke, zbog čega se al-Hajsamov opus ne bi trebao smatrati plodom kasnije produkcije.</s><s>Od generacije al-Hajsamovih učenika nadalje, može se pratiti prenošenje tematski definiranih skupova tekstova.</s><s>Uzimajući u obzir velik broj al-Hajsamovih djela, njihovo tematsko preklapanje i disperziju prikupljene građe, Leder navodi da bi svaki pokušaj grupiranja ahbara prema zabilježenim naslovima bio proizvoljan i labilan.</s>

<s>Al-Hajsamov opus pokriva širok dijapazon tema i nedvojbeno je bio autoritet za razne discipline.</s><s>Iako je najpoznatiji po svojim historijskim djelima, ibn al-Nadim u Fihristu bilježi da je pisao i ljubavne priče.</s><s>Usto, prvi je poznati muslimanski pisac o osobama s invaliditetom.</s><s>Uz ovu seriju o ljudima s manama (masalib), sastavio je i oprečnu seriju djela o ljudima s vrlinama (manakib).</s><s>Njegova historijska djela okvirno se dijele na drevnu i islamsku historiju, te biografije i genealogije.</s><s>Autor je jednog od prvih poznatih naslova o haridžitima, a predstavlja i značajan izvor za historiju šijitizma.</s><s>Primjerice, al-Hajsamovi izvještaji uključuju historiografski kontroverzne detalje vezane za smrt Hasana ibn Alija, kao i najčešće citiranu verziju o testamentu kajsanitskog vođe Abu Hašima.</s>

<s>Reputacija 
Reputacija al-Hajsama kao učenjaka bila je kontroverzna još za vrijeme njegovog života.</s><s>Njegov najoštriji kritičar bio je al-Džahiz koji ga je optužio da izmišlja hadise i izvore, ima površan pristup i iskorištava priče o osobama s invaliditetom isključivo u svrhu zabave.</s><s>Takve optužbe naišle su na plodno tlo kod brojnih suvremenika i al-Hajsam je u poznim godinama postao omražen do mjere da su mu negirali porijeklo i etiketirali ga haridžitom.</s><s>Loš glas imao je odjeka i kod kasnijih historičara i muhadisa.</s><s>Ipak, negativan stav vremenom je revidiran i historičari su počeli tvrditi da su optužbe protiv al-Hajsama bile neutemeljene i plod nečijih ličnih interesa.</s><s>Također, postoji izgledna mogućnost da je njegovo utamničenje bilo rezultat klevete.</s>

<s>Negativna reputacija prouzročila je sistematsku cenzuru al-Hajsamovih izvještaja, ili pak samo njegovog imena.</s><s>Al-Džahiz ga tako žestoko kritizira u Buhali, ali ga često citira u Hajavanu i Bajanu.</s><s>Al-Zahabi u Mizanu al-itidalu i ibn Hadžar al-Askalani u Lisanu al-mizanu gotovo u potpunosti ignoriraju al-Hajsama, međutim, uzimaju u obzir kronologije iz njegovog Tabakata i Tariha.</s><s>Al-Jakubi u svom djelu evidentno koristi al-Hajsamove naracije, ali bez navođenja imena.</s><s>Al-Hajsamovo ime ponekad izostavlja i al-Tabari, no više zbog cirkumlokucije nego ignoriranja.</s><s>S druge strane, al-Masudi u Murudžu al-zahabu opisuje al-Hajsama kao dobro informiranog o arapskoj historiji i često ga citira, kao i al-Balazuri koji je oponašao njegov Tarih al-ašraf.</s>

<s>Stavovi o al-Hajsamu variraju i kod suvremenih historičara.</s><s>J. Fueck opisuje ga piscem zabavnih djela koji je preferirao historijske teme, uvažava opaske o lažiranju porijekla i tvrdi da je znanje o skandaloznim sjevernoarapskim kronikama koristio za pisanje iz osvete arapskoj aristokraciji koga ga je ismijavala.</s><s>Na temelju naracije o padu Halida al-Kasrija, S. Leder navodi da al-Hajsam pretvara ahbar u medij književnog izražaja i da u strogom smislu književne kritike više predstavlja pisca nego historičara.</s><s>W. Madelung smatra ga generalno pouzdanim izvorom, a C. F. Robinson hvali njegov kreativan pristup prenošenju i opisuje ga autoritativnim u odnosu na autore prethodnog vijeka.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura</s>

<s></s>

<s>Irački pisci
Arapski historičari
Islamski historičari
Biografi
Genealozi
Biografije, Abasidski Kalifat
Biografije, Kufa
Biografije, Bagdad</s>

