Ranokršćanska bazilika u Brezi
<s>Ranokršćanska bazilika u Brezi, općina Breza, Bosna i Hercegovina, proglašena je za nacionalni spomenik BiH na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj 6. do 10. jula  2004. godine.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, Amra Hadžimuhamedović (predsjedavajuća), Dubravko Lovrenović,  Ljiljana Ševo.</s><s>Bazilika je izgrađena krajem V. ili u prvoj polovini VI. stoljeća.</s><s>Uništena je u požaru tokom provale  Avara i Slavena krajem VI. ili početkom VII. stoljeća.</s>

<s>Lokacija 
U Brezi, pronađene su dvije kasnoantičke bazilike, jedna na lijevoj obali rijeke Stavnje, na lokalitetu Srđ, i druga, na desnoj obali Stavnje, na lokalitetu Crkvina, nedaleko od centra grada.</s>

<s>Istorija 
U praistorijskom i antičkom periodu, područje Breze pripadalo je cetralnoilirskom području i etničkoj oblasti plemena Desitijata.</s><s>Područje Breze spominje se početkom n.e.  Tu se razvilo jedno od važnijih centara Desitijata, u izvorima zabilježen He/dum?/ /c/astellum Desitiatium.</s><s>Od 9. god, teritorija današnje Bosne i Hercegovine je dio Rimskog carstva, sve do 476. god. kada vlast u Rimu preuzimaju Germani.</s><s>U narednih preko 50 godina, Bosna i Hercegovina biće dio države Istočnih Gota.</s><s>Za vrijeme vladavine Justinijana I (527-565), od  536. godine Panonija i Dalmacija vraćene su Istočnorimskom carstvu.</s><s>Najezdom Avara i Slavena, i padom Salone 614. godine, područje južno od Save je u sastavu Avarskog kaganata.</s>

<s>Istraživanja 
Gregor Čremošnik, kustos Zemaljskog muzeja u Sarajevu, vršio je prva iskopavanja na lokalitetu 1930. i 1931. godine i otkrio je ostatke kasnoantičke bazilike.</s>

<s>Od 1961. do 1968. godine izvršeni su konzervatorsko-restauratorski radovi (elevacija zidova i djelimična rekonstrukcija arhitektonske plastike kolonade).</s>

<s>Tokom 2000. godine, izvršeni su konzervatorsko-restauratorski radovi na zidovima i stupovima bazilike, koji su u posljednjem ratu devastirani.</s><s>Pokretni arheološki materijal je deponiran u prostorijama Zemaljskog muzeja u Sarajevu.</s><s>Na osnovu tog materijala, određene su arhitektonske karakteristike objekta.</s><s>Dio autora za vrijeme nastanka bazilike navode period od Justinijana, dok drugi smatraju da je mogla nastati i u V vijeku ili početkom VI vijeka.</s>

<s>Opis 
Kasnaoantička crkva (dimenzija 31,5 x 19 m) je bazilikalnog tipa, sa tri strane je bila okružena trijemovima, a na četvrtoj se završavala istaknutom polukružnom apsidom.</s><s>Prostorna koncepcija građevinea je neuobičajna za ovu vrstu objekata.</s>

<s>Orijentacija je sjever – jug, pri čemu je apsida okrenuta prema jugu.</s><s>Na sjevernoj strani građevine je narteks dimenzija 7x10 m, u koji se ulazilo iz  istočnog trijema.</s><s>Iz narteksa se ulazilo u naos, dimenzija 14 x 10 m, koji je bio direktno povezan sa zapadnim trijemom.</s><s>Sa istočne i zapadne strane apside su dvije, kvadratične prostorije.</s><s>Jedna se koristila kao đakonikon, a druga kao martirij i krstionica (baptisterij) u isto  vrijeme.</s><s>Na ove prostorije se, u istoj širini duž narteksa i naosa, nadovezuje portik koji se spaja na prednjoj sjevernoj strani.</s><s>Portik je bio nošen stupovima od pješčara.</s><s>Istočni ulaz je bio naglašen masivnom dogradnjom.</s><s>Zidovi bazilike izvedeni su u tehnici opus incertum, mjestimično kombiniranim sa opus spicatum ("riblja kost").</s><s>Debljina unutrašnjih zidova iznosila je 70 cm, a vanjskih 50 cm.</s><s>Bila je pokrivena drvenom krovnom konstrukcijom i pokrovom od letvica.</s><s>Na uglovima su se nalazila dva tornja, pokrivena dvovodnim krovom,</s>

<s>Stupovi su rađeni na tokarskom kolu i dekorirani prstenovima od plitkih žljebova.</s><s>Entazis se nalazi otprilike oko sredine korpusa.</s><s>Baza je četvrtasta, bez naglašene plinte, sa udubljenjima na uglovima.</s><s>Kapitele, koji svojim oblikom podsjećaju na imposte, čine dvije plinte između kojih su raspoređeni oštri lukovi.</s><s>Pronađeni su i drugi, manji tipovi stupova za koje se pretpostavlja da su pripadali čeonoj trifori.</s><s>Prednja strana kapitela ovih stupova ukrašena je krstom u mandorli.</s><s>Tri stilizirane protome u obliku veprove glave, i uz njih fragmenat protome u obliku ovnovske glave, pronađene su uz vanjski zid apside.</s><s>Njihovo mjesto na objektu nije bilo moguće precizno odrediti.</s>

<s>Osebujnost i originalnost građevine čini ne samo njena prostorna koncepcija, nego i bogata kamena plastika.</s><s>Stupovi su rađeni na tokarskom kolu i dekorirani prstenovima od plitkih žljebova.</s><s>Entazis se nalazi otprilike oko sredine korpusa.</s><s>Baza je četvrtasta, bez naglašene plinte, sa udubljenjima na uglovima.</s><s>Kapitele, koji svojim oblikom podsjećaju na imposte, čine dvije plinte između kojih su raspoređeni oštri lukovi.</s><s>Pronađeni su i drugi, manji tipovi stupova za koje se pretpostavlja da su pripadali čeonoj trifori.</s><s>Prednja strana kapitela ovih stupova ukrašena je motivom krsta sa dva jagnjetau mandorli.</s><s>Tri stilizirane protome u obliku veprove glave, i uz njih fragmenat protome u obliku ovnovske glave, pronađene su uz vanjski zid apside.</s>

<s>Zidovi bazilike su stajali nakon požara još neko vrijeme, što potvrđuju ulomci ranoslavenske keramike sa češljastim ornamentom (Kammstrichmuster) koji su mjestimično pokrivali gornji sloj gara, posebno u dijelu narteksa.</s><s>Keramika je datirana u 7. stoljeće.</s>

<s>Germanska runska abeceda 
Na jednom od stupova je ugravirana latinička abeceda, a na drugom germanska runska abeceda, od 24 karaktera.</s><s>Visina runa kreće se od 0,5 do 2,6 cm.</s><s>Na pojedinim fragmentima stupova nađeni su i latinski grafiti (latinski alfabet, riječ “mise/ricordia/”,slovo “P” i crtež konja)   Nađen je i rimski natpis Ulpije Prokule, ugrađen kao spolij.</s><s>U natpisu se spominju Valens, sin Varonov,  (princeps Daesitiatium), odnosno uglednik ilirskog plemena Desitijata i jedan kastel (castellum Daesitiatium).</s><s>Prilikom iskopavanja u gareži su pronađeni ulomci tegule, rastopljenog prozorskog stakla i avarska strelica.</s>

<s>Literatura 
 Enver Imamović, Ranohrišćanske bazilike u Bosni i Hercegovini</s>

<s>Reference</s>

<s>Nacionalni spomenici u Brezi
Ranohrišćanske bazilike u Bosni i Hercegovini
Ranokršćanska arheološka nalazišta u BiH
Bosna i Hercegovina u Gotskom kraljevstvu</s>

