Arheološko nalazište Založje
<s>Arheološko nalazište u Malom Založje nalazi se na padinama Grmeča, 6 km sjeveroistočno od Bihaća, Bosna i Hercegovina.</s><s>Iskopavanja su vršena 1954. godine na lokalitetu Gromile, pod vodstvom Irme Čremošnik, a sva relevantna građa je objavljena.</s><s>Materijal se nalazi u Muzeju Unsko-sanskog kantona u Bihaću.</s>

<s>Nalazi  
Na platou brežuljka Gromile otkrivena je jedna crkva i jedna zgrada.</s><s>Na ivici tog brežuljka, na udaljenosti nešto preko 100 m, otkrivena je druga crkva, sa ukopanim grobovima unutar zidova.</s><s>U grobu br. 2,  uz sjeverni zid crkve, nađena je ploča sa urezanim prikazom japodskih konjanika.</s><s>Služila je kao pokrovna ploča, a nalazila se u nivou poda, što znači da je grob istovremen sa crkvom.</s>

<s>Konzervacija crkava nije urađena.</s><s>Lokalitet nije bio stavljen pod zakonsku zaštitu.</s><s>Na mjestu nalaza na Gromilama danas je uglavnom šiblje i trava, a ostali dio terena je preoran ili pod travom.</s>

<s>Ranohrišćanske bazilike 
Slučaj dvaju vjerskih objekata iz istog vremena je pronađen i u Skelanima na Drini.</s><s>Jedan od njih je orijentiran prema istoku dok je položaj drugog proizvoljan i otprilike prema jugu.</s><s>Takva građevina u Založju bogato je ukrašena kamenim namještajem, dok je njima odgovarajuća građevina u Skelanima manjih dimenzija i jednostavna, ali u odnosu na naselje, postavljena na istaknutiji položaj.</s><s>Raspored i odnos dviju kultnih građevina govori o postojanju i dviju crkvenih organizacija u jednom mjestu.</s><s>Ako se ima u vidu vrijeme za koje se vežu (490-593 god.) onda se smatra da je jedna od njih služila kao bogomolja pripadnicima trinitetnog, nikejskog "pravovjernog" smjera, uglavnom domaćim žiteljima, dok je druga pripadala istočnogotskim arijancima.</s><s>Razlike između jedne i druge skupine bile su dogmatskog, a manje liturigijskog karaktera - radilo se o priznavanju Isusa kao božanstva - pa se na namještaju crkvi nije primjećivala znatnija razlika.</s>

<s>Ukras ovih crkvi se znatno razlikovao od onoga u srednjoj Bosni.</s><s>Izrazito antički karakter ornamenata, znak je prije svega blizine kulturnih centara Zapada.</s>

<s>Stambena zgrada 
Stambena zgrada u Založju, kao i ona u Rankovićima kod Novog Travnika, izvedena je u obliku izduženog pravougaonika, sa tri prostorije, od kojih je srednja mnogo uža od ostale dvije.</s><s>Razlika je u tome što se kod ove u Založju trijem nalazio oko cijele zgrade.</s><s>Zbog slabo sačuvanih zidova detalji građevine ostali su nepoznati.</s><s>Datirana je u isto vrijeme kada i bazilike.</s>

<s>Kamena ploča</s>

<s>Kamena ploča sa japodskim konjanicima iz Založja je od lapora, lokalnog kamena bihacita, dimenzija 1.94x0.74x0.1 m. Figuralne urezane predstave nalaze se na dužoj površini, a ostaci predstava na obje uske bočne površine.</s><s>Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 6. do 12. maja 2003. godine u Sarajevu, donijela je odluku da se ploča proglasi za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Datirana je u period I-II stoljeća naše ere.</s>

<s>Literatura 
 Irma Čremošnik -  Arheološka istraživanja u okolici Bihaća.</s><s>Glasnik Zemaljskog muzeja (Arheologija), nova serija, sveska XIII, Zemaljski muzej, Sarajevo 1958, 117-136.</s><s>Irma Čremošnik -  Spomenik sa japodskim konjanicima iz Založja kod Bihaća.</s><s>Glasnik Zemaljskog muzeja (Arheologija), nova serija, sveska XIV, Zemaljski muzej, Sarajevo 1958, 103-111.</s>

<s>Izvori</s>

<s>Rimska arheološka nalazišta u BiH
Ranohrišćanske bazilike u Bosni i Hercegovini
Japodi
Arheološka nalazišta u Bihaću</s>

