Um (budizam)
<s>Um (pali: citta ili mano) je temeljni pojam u budizmu, ono iz čega sve nastaje.</s><s>Takođe, um (mano, latinski: mens) se smatra jednim od šest čula Budinoj psihologiji, odgovornim za registrovanje misli i osećaja.</s>

<s>Osnova Budinog učenja leži u vežbanju i ovladavanju umom.</s><s>Ono što je bog za neke religije, to je na neki način um za budizam.</s><s>Dok vernici svu pažnju okreću Bogu, središte pažnje budista je um.</s><s>Sve moći, sposobnosti i prividna čuda koje vernici pripisuju Bogu, budisti smatraju rezultatom aktivnosti uma.</s>

<s>Buda je govorio da je neophodno čistiti prljavštine uma.</s><s>Pročišćavanje uma je istrajan napor da se um oslobodi nečistoća, štetnih mentalnih stanja koja iskrivljuju mišljenje i postupke.</s><s>Tri glavne nečistoće, koje je Buda označio “korenima lošeg”, su pohlepa, mržnja i obmana, a iz njih nastaju mnoge druge: bes i okrutnost, tvrdičluk i zavist, prevara i arogancija, licemerje i taština, mnoštvo pogrešnih stavova.</s>

<s>Dhammapada sažima praktikovanje Budinog učenja u tri jednostavna pravila: odustani od lošeg, razvijaj dobro i pročisti um.</s><s>Oslobođenje uma je konačni cilj budističke prakse.</s><s>Probuđenje se često opisuje kao oslobađanje uma uklanjanjem nečistoća, a uz pomoć mudrosti uvida.</s>

<s>Sama nirvana, cilj budističkog učenja, definiše se kao oslobođenost uma od pohlepe, mržnje i obmanutosti.</s>

<s>Etimologija</s>

<s>Buda je za ono što zovemo umom koristio tri različita termina (pali: citta, mano ili viññāṇa).</s><s>Svaki od ovih termina je ponekad korišten generički, a nekad u svom zasebnom preciznijem značenju.</s><s>Termin viññāṇa se obično prevodi kao svest.</s>

<s>Budino učenje</s>

<s>Pretežni deo Budinog učenja posvećen je opisivanju prirode uma, istraživanju različitih njegovih karakteristika i sposobnosti, kao i razradi načina na koji se on može menjati i osloboditi.</s><s>On je tvrdio da um i telo zavise jedno od drugog, "na isti načina kao što dva otkosa u snopu stoje oslanjajući se jedan na drugi" (S.II,14).</s>

<s>Um kao izvor</s>

<s>Prema Budinom učenju, sve nastaje iz uma:</s>

<s>Smatrao je da sve stvari, dobre i loše, um stvara:</s>

<s>Um kao čulo</s>

<s>Um kao čulo (manāyatana) registruje jedno potpuno drugačije područje, nedostupno drugim čulima, a to su: misli, ideje, sudovi, pojmovi, sećanja, pla­novi, maštanja, tumačenja, teorije itd.</s>

<s>Ipak, funkcija uma je drugačija od ostalih čula, koja imaju svako svoj predmet.</s><s>Oko vidi samo slike, ali ne i zvukove, uho registruje samo zvukove, ali ne i mirise i tako dalje.</s><s>No, um raspoznaje predmete svih ostalih čula i pridaje im značenje.</s><s>Um povezuje, upoređuje, tumači i uspostavlja odnose među predmetima raznih čula.</s>

<s>Na kraju, um je uslov za pojavu raznih stanja svesti.</s>

<s>Prljanje i čišćenje uma</s>

<s>Takođe, um je izvor uprljanosti i pročišćenja bića:</s>

<s>Zatrovan um donosi patnju i najgora stanja, a pravilno korišćen um je prepun sreće:</s>

<s>Zbog toga je neodložna obaveza svakog podvižnika da čisti svoj um:</s>

<s>Oslobođenje uma</s>

<s>Prema Budinom učenju, sva dobra stanja koje donosi čist um samo su koraci na putu.</s><s>Krajnji cilj je potpuno oslobođenje uma:</s>

<s>Dogen je sveo budizam na praktikovanje zazena ili „sedeće meditacije“, gde se svesni tok sadržaja uma posmatra bez zaustavljanja na bilo kom pojedinačnom predmetu, sve dok se ne smiri i ne sabere, ne doživljavajući više nikakvo uplitanje.</s><s>U ovom stanju je moguće doživeti probuđenje.</s>

<s>Um u zen budizmu</s>

<s>Zen tradicija je poznata po svojim paradoksalnim objašnjenima prirode uma.</s><s>Jedna zen priča prenosi dijalog učenika i zen učitelja Daijua o umu, nastao u osmom (ili devetom) stoljeću.</s><s>Redovnik upita Daijua:</s>

<s>"P: Jesu li riječi Um?"
 "O: Ne, riječi su izvanjske okolnosti; one nisu Um."
 "P: Osim u izvanjskim okolnostima, gdje treba tražiti Um?"
 "O: Ne postoji Um koji je neovisan o riječima. (to jest, Um je u riječima, ali se ne smije poistovjetiti s njima.)"
 "P: Ako nema Uma koji je neovisan 0 riječima, što je Um?"
 "O: Um je bez lika i oblika.</s><s>Istina, Um nije ni neovisan ni ovisan o riječima.</s><s>On je vječno miran i slobodan u svom djelovanju.</s><s>Patrijarh kaže: 'Kad spoznaš da Um nije Um, tad razumiješ Um i njegovo djelovanje.'"</s>

<s>Još jedna zen priča govori o prirodi uma:</s>

<s>Zen majstor Basui je jednom svom učeniku na samrti napisao pismo u kojem mu objašnjava suštinu uma na sledeći način:</s>

<s>Literatura 
 D. T. Suzuki, Uvod u zen budizam, Zagreb, 1998.</s><s>Kembridžova ilustrovana istorija religije, Stylos, Novi Sad.</s><s>2006. .</s>

<s>Izvori</s>

<s>Vidi još 
 Svest (budizam)
 Nečistoća (budizam)
 Budistička terminologija</s>

<s>Spoljašnje veze 
 Bhikkhu Bodhi, Pročišćenje uma</s>

<s>Budistički pojmovi
Filozofska terminologija
Psihologija</s>

