Popovo polje
<s>Popovo polje (također Popovo i Popovska vala) je kraško polje površine 118,90 km2 u južnoj Hercegovini, Bosna i Hercegovina.</s><s>Teritorijalno pripada opštini Trebinje, Republika Srpska i opštini Ravno, Hercegovačko-neretvanski kanton, Federacija BiH.</s>

<s>Geografija 
U širem smislu obuhvata područje okruženo planinama — Vjetrenik, Gradina, Čavaška gradina, Mala gradina, Vranjak i Bjelasnica sa sjevera i sjeveroistoka od Trebinja, a Veliki Lisac, Rujnica i Oblo brdo sa juga i jugozapada do Hutova.</s><s>Dijeli se na tri manje cjeline:
 Mokro polje južno od Trebinja, klinastog oblika površine 18 km2 i nadmorske visine 275-268 m; 
 Trebinjsku šumu od Trebinja do Poljica, kamenita zaravan duga 23 km, prosječne širine 4-8 km i površine oko 115 km2.</s><s>Dio od Dražina Dola do Huma se naziva Šuma, a dio do Poljica naziva se Lug.</s><s>Potpuno je bez nanosa, sa mnogobrojnim vrtačama i ponorima.</s><s>Nadmorska visina 270-250 m;
 Popovo polje u užem smislu između Poljica i Hutova koje se dijeli na dva dijela: Gornje polje od Poljica do Ravnoga i Donje polje od Ravnog do Hutova.</s><s>Ovaj dio čine plodni (aluvijalni) nanosi dužine oko 37 km, širine 1-3 km.</s><s>Nadmorska visina je 250-220 m.</s>

<s>U potpunosti polje je ispunjeno ponorima, a dolinom teče i rijeka Trebišnjica, jedna od najpoznatijih ponornica u svijetu.</s><s>Klima Popova polja je sredozemna sa žarkim i suvim ljetima.</s>

<s>Vjetrenica 
Na obodu se nalazi i pećina Vjetrenica sa brojnim životinjskim vrstama, od kojih su neke endemske.</s><s>U Vjetrenici živi bogati “pećinski” svijet, u kojem je zabilježeno gotovo 200 različitih životinjskih vrsta, od kojih je 37  prvi put pronađeno i opisano na ovom mjestu.</s><s>Vjetrenica je i prirodni i arheološki lokalitet.</s><s>Među mnogim arheološkim pronalascima nalaze se i ostaci pećinskih medvjeda i leoparda, pećinski crteži čija starost se procjenjuje na 10 000 godina.</s>

<s>Pećina je poznata u svjetskim razmjerama sa svojim geološkim, biološkim i ekološkim osobinama čija je budućnost neizvjesna.</s><s>Zbog toga je Vlada Bosne i Hercegovine nominovala Vjeternicu, zajedno sa Zavalom, na UNESCO Tentativnu listu prirodne baštine, sa namjerom da zaštiti pećinu i njen biodiverzitet i eventualno je upiše na UNESCO listu svjetske baštine.</s><s>Za realizaciju inicijative bit će potrebno riještiti više pitanja kao što su prevrednovanje statusa Vjetrenice, obnoviti ratne ruševine u Zavali, ukloniti ili onemogućiti prijetnje zagađenju, i formirati tijelo koje bi se brinulo o Vjetrenici.</s><s>Također, Vjetrenica je upisana na Smaragdnu mrežu (Emerelad network), nakon što je BiH pristupila Bernskoj konvenciji.</s>

<s>Geološka građa 
Tlo Popovog polja predstavlja jednu od najplodnijih podloga u jugoistočnom dijelu Evrope.</s><s>Čine ga glina, šljunak i crnica.</s><s>Ispod njih se nalazi kraš ispresijecan rasjedima, s brojnim vrtačama i ponorima.</s><s>Počevši od Poljica, debljina kvartarnog nanosa iznosi dva do tri metra, između Zavale i Ravnog oko 10 metara, a na završetku polja oko 25-30 metara.</s><s>Najdublji slojevi su razne fine gline.</s><s>Iznad njih su nataložene pjeskovite i šljunkovite gline.</s>

<s>Hidrografija</s>

<s>Ranije stanje 
U Popovu je postojao dvostruki režim voda.</s><s>Tokom kišnog režima od oktobra do juna, u Popovo polje pristizale su ogromne količine vode.</s><s>Slijevale su se niz okolne padine, izbijale po obodu polja, većinom sa sjeverne strane, a najviše ih je dolazilo Trebišnjicom.</s><s>Pri ljetnom minimumu protoka od 3,3 m³/s cijela Trebišnjica ponirala je neposredno iza Trebinja i otjecala u Rijeku dubrovačku, a pri srednjem nivou ona je prelazila ove ponore i plavila Popovo polje.</s><s>Rijeka se tada gubila u oko 100 ponora i pukotina.</s><s>U Donjem polju stvaralo se jezero različite veličine i trajanja.</s><s>Narod ga je zvao blato.</s><s>Dubina mu je dosezala 30 metara.</s><s>U velikoj poplavi 1883. god. na polju je bilo 350 milijuna m3 vode.</s><s>Voda bi se u prosjeku zadržala po 250 dana, a 1915. god. 303 dana.</s><s>Osnovno zanimanje stanovništva tada je bio ribolov, prvenstvene ulov endemične ribe – popovske gaovice, za koju se vjerovalo i da ima afrodizijačke osobine.</s>

<s>S vremenom, voda se povlačila s površine, a ostajala su biološki vrijedna vlažna staništa i močvarni dijelovi obrasli prostranim i teško prohodnim tršćacima, šašicima ili cretovima.</s><s>Ova pojava zanimljiva je zbog dvojnog načina života riba.</s><s>Tokom sušnog perioda ribe su odlazile u podzemlje, ali malo se zna o njihovu životu u to doba godine.</s><s>Vrste koje naseljavaju takva staništa imaju mogućnost prilagođavanja koja im omogućuju dulje preživljavanje u podzemlju, pa tako mogu izdržati dulje vrijeme gladovanja i podnositi nisku koncentracĳu kiseonika.</s><s>Vrlo se malo zna o njihovoj biologiji tokom boravka u podzemlju.</s>

<s>Za vrijeme sušnog režima, u vrijeme ljeta, voda se nalazila u podzemnim šupljinama na različitim visinama.</s><s>Stanovništvo se tada bavilo poljoprivredom: vinogradarstvo (grožđe, reznice vinove loze), voćarstvo (breskva, jabuka, višnja, lubenica), ratarstvo (kukuruz, pšenica, duhan, krompir) i stočarstvo.</s>

<s>Austrougarski inžinjer Filip Balif, proučavajući Popovo polje, prvi je izveo melioracione radove i instalirao dijelove pumpne stanice.</s><s>Sistem je trebao obezbijediti da dijelovi polja (Koteško i Strujićko polje) budu zaštićeni od poplava, ali nikad nije zaživio.</s><s>Dijelovi sistema, koji nisu uništeni radovima na uređenju Trebišnjice i danas se nalaze u selu Strujići, na sjevernoj strani polja.</s>

<s>Donji horizonti</s>

<s>Sredinom XX vijeka etapno je izgrađen hidroenergetski sistem Donji horizonti.</s><s>Njegovom izgradnjom promijenjen je nekadašnji dvostruki režim voda.</s><s>Sistem se sastoji od nekoliko objekata:  
 Bilećko jezero sa branom Grančarevo Hidroelektranom Trebinje I
 Trebinjsko jezero sa branom Gorica i Hidroelektranom Trebinje II
 HE Dubrovnik 
 HE Čapljina sa akumulacionim jezerom
Nakon izgradnje hidroelektrana s akumulacijama na Trebišnjici i betoniranja njenog korita nizvodno od Trebinja omogućeno je reguliranje protoka vode (odvodnja viška vode zimi, odnosno natapanje polja ljeti).</s><s>Od brane Gorica izgrađen je kanal, uglavnom trasom korita rijeke Trebišnjice.</s><s>Kanal je dug 65 km, a površina betonske obloge je 2.200.000 m², što je za ono vrijeme bio izuzetan građevinski poduhvat.</s><s>Voda iz kanala, u dnu Popova polja formira gornji kompenzacijski bazen HE Čapljina, površine 70 ha, u neposrednoj blizini mjesta Hutovo.</s><s>Rijeka Trebišnjica, nekada najveća rijeka ponornica u Europi, danas je betonirana čime je izgubila prirodnu vezu sa poljem, a njen  hidropetencijal se uglavnom koristi u energetske svrhe.</s>

<s>U cijelom polju iz njezina hidrološkog sistema izbačeno je oko 500 ponora!</s><s>Ponori su prestali prihranjivati vodonosnike, čije podzemlje ovisi sada isključivo o padavinama.</s><s>Na površini je zadržano i podzemlju oduzeto četiri milijarde kubnih metara vode.</s><s>Hutovo blato je dijelom meliorirano i u njegovu prirodnom kompleksu napravljena je reverzibilna akumulacija zbog koje okoliš trpi česte neprirodne promjene
nivoa vode.</s><s>Malostonski zaljev je ostao bez značajnih količina slatke vode.</s><s>Jedinstven sistem od 43 vodenice izgrađene nad ponorima Popova polja potpuno je izbačen iz upotrebe.</s><s>Protok vode kroz Popovo polje u ljetnim mjesecima spusti se, prema nekim tvrdnjama, ispod 2 m³/s, pa se zagađenje višestruko poveća.</s>

<s>Poplave u polju su smanjene i skraćene što bitno utječe na održivost ribe gaovice, ali i na druge životinjske vrste koje obitavaju u
podzemlju krša.</s><s>O toj problematici vrlo malo se vodi računa i ne zna gotovo ništa.</s>

<s>Željeznička pruga 
Austro-Ugarska vlast izgradila je prugu Čapljina-Zelenika, poznatu i kao Dalmatinska pruga, koja je najvećim dijelom prolazila kroz Popovo polje.</s><s>Puštena je u u saobraćaj 17. jula 1901. god.</s><s>Imala je prvenstveno vojni značaj, ali je značajno uticala na ekonomski razvoj Popovog polja.</s><s>Od Huma jedan krak je vodio preko Trebinja prema Podgorici i Crnoj Gori.</s><s>Druga raskrsnica bila je u Uskoplju prema Gružu kod Dubrovnika.</s><s>Ukidanjem uskotračne pruge 1. juna 1976. godine, Jadranska magistrala dodatno je dobila na značaju.</s><s>Bio je to jedan od niza razloga ekonomskog slabljenja Popovog polja.</s><s>U zadnjem ratu polje bilo je prva linija razgraničenja, predio žestokih vojnih sukoba, a danas je granica dva entiteta.</s><s>Broj stanovnika se smanjuje svake godine.</s>

<s>Istorija</s>

<s>Ilirski period 
Kao i u čitavoj Hercegovini i u Popovom polju su brojni nalazi tumula (lokalno nazvanih gomila) kao potvrda ilirske kulture.</s><s>Predstavljaju najstarije ljudske tvorevine u Popovom polju (Tumuli u Gomiljanima).</s><s>Ilirskom vremenu pripadaju i gradine, raspoređene po obodu polja: Gradina Varina gruda u Dživaru, Gradina  Kličanj u Krajkovićima, Gradina Brijeg u Mostaćima.</s>

<s>Srednji vijek 
Prvi podaci o Popovu potiču iz XII vijeka, kada se spominje kao župa u Humskoj zemlji.</s><s>Popovo se spominje i kao župa u povelji srpskog kralja Uroša I (1254-1264), kojom je potvrđena ranija darovnica humskog kneza Miroslava.</s><s>U XIII vijek datira se pismo «popovske opštine» u kojem se Dubrovčani pozivaju na stanak u Zaton iz čega proizilazi da je postojala popovska «opština» kao i institucija stanka na kojem je ova politička zajednica rješavala sporove sa susjedima.</s><s>Od sredine XIII vijeka u Popovu se kao župani pojavljuju potomci humskog kneza Andrije: Bogdan, Tvrtko, Bogdan, Tvrtko.</s><s>Iako nose titulu župana, po karakteru svoje vlasti više predstavljaju feudalne, zemaljske gospodare.</s><s>Nešto kasnije kao župan spominje se Nikola, potomak Bogdana, od kojeg potiču Nikolići, koji su dugo gospodarili župom Popovo.</s>

<s>Tokom druge četvrtine XIV vijeka oblasti Huma počele su da ulaze u sastav srednjovjekovne bosanske države.</s><s>Popovska župa se spominje u velikom broju pisanih izvora XIV i XV vijeka ali tako što nije izričito spomenut termin župa, nego samo pojam Popovo.</s>

<s>Osmanski period 
Nakon pada Jajca i drugih gradova Bosne pod osmansku vlast 1463. godine, krajem 1465. godine Popovo je bilo pod vlašću Osmanlija.</s><s>Kod prvog osmanskog popisa stanovništva ovog kraja 1469. godine Popovo je upisano pod imenom Popovska.</s><s>Već 1470. godine osnovan je Hercegovački sandžak sa sjedištem u Foči, a Popovo, Lug, Šuma i područje južno od Trebinja predstavljali su pogranični predio tog sandžaka prema Hercegovini kojom je vladao Vlatko Hercegović (sin Stefana Vukčića Kosače), odnosno tu je bila uska granica između Dubrovnika i Osmanskog carstva sve do 1482. godine.</s><s>Pored predstavnika osmanske vlasti, u Popovu su i dalje postojali narodni glavari-knezovi, pa čak i vojvode, a bilo je i spahija-hrišćana.</s>

<s>Popovske vojvode, najprije hrišćani, a zatim i muslimani, spominju se sve do kraja XVI vijeka.</s><s>Tek od tog vremena područje Popova se potpuno integriše u redovni sistem osmanske lokalne uprave, a sjedište kadiluka postaje Ljubinje.</s><s>Takvo stanje ostaje do kraja osmanske vlasti u Bosni i Hercegovini, što je prihvatila i Austro-Ugarska, a kasnije i Jugoslavija.</s><s>U SFR Jugoslaviji dio stare župe Popova pripadao je opštini Ljubinje, dok je drugi dio pripadao Trebinju.</s>

<s>Do početka XVIII vijeka centar regije bio je Novi (Herceg Novi).</s><s>Padom Novog i Risna u mletačke ruke, javila se hitna potreba da Osmanlije organizuju pozadinu svojih posjeda u Hercegovini.</s><s>Iz tih potreba nastao je novi trebinjski grad koji se u dubrovačkim izvorima za prve četiri decenije XVIII vijeka zove Ban-virom, po mjestu gdje je najdublja rijeka Trebišnjica.</s><s>Centralne turske vlasti izdale su nalog da se izgradi utvrđenje, i Trebinje postaje središte jedne šire vojničke oblasti i središte lokalne uprave.</s><s>Već u to doba oko grada počelo se formirati i malo trgovačko naselje u kome se spominju kuće i trgovine.</s><s>Za razvitak grada u tursko vrijeme najveću zaslugu ima Osmanpaša Resulbegović.</s><s>Godine 1715. godine iskopan je kanal (hendek) oko grada u koji je dovedena voda iz Trebišnjice.</s><s>Radovi na utvrđivanju grada nastavljeni su narednih godina kada je u Dubrovniku poručena jedna barka u koju je mogla stati velika količina materijala i čije je dno široko.</s><s>Kanal je postojao do 1910. godine kad je djelomično zasut a konačno je nestao 1932 g.</s>

<s>Austrougarski period 
Aneksijom Bosne i Hercegovine u septembru 1878, grad je ponovo utvrđen i postao je pravi vojnički logor, a u samom Starom gradu je na mjestu današnjeg muzeja Hercegovine izgrađena kasarna.</s><s>Pored toga Austrija je izgradila čitav niz utvđenja na širem području Trebinja, koja i danas predstavljaju atrakciju ali i potvrđuju geostrateški značaj regije u tadašnjim okolnostima.</s>

<s>Literatura 
 Zavod za vodoprivredu d.d.</s><s>Sarajevo -Broj ugovora 03-21-185-3/11 -Studija uticaja hidroenergetskog postrojenja Dabar na životnu sredinu – Integralni pristup uspostavi ciljne strukture
 Dr. Mijo Vranješ, Dr. Maja Prskalo, Mr. Tatjana Džeba, 2013 -HIDROLOGIJA I HIDROGEOLOGIJA SLIVA NERETVE I TREBIŠNJICE, OSVRT NA IZGRADNJU DIJELA HE SUSTAVA - GORNJI HORIZONTI
 Ivo Lučić - Presvlačenje krša.</s><s>Povijest poznavanja Dinarskog krša na primjeru Popova polja
 Dinarski krš u Bosni i Hercegovini</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 MOJA HERCEGOVINA - Fenomen Popova polja: Pustoš s najplodnijom zemljom na Balkanu, samo desetak kilometara od mora
 Kraška polja - Popovo polje 
 Die Provence von Bosnien und Herzegowina: Popovo Polje
 Popovo polje - PROLEKSIS ENCIKLOPEDIJA
 Vjetrenica Cave-Popovo polje (Popovo Plain)
 Stari grad u Trebinju</s>

<s>Trebinje
Kraška polja u Bosni i Hercegovini</s>

