Arheološko područje Nebo
<s>Arheološko područje Nebo nalazi se u naselju Brajkovići, udaljeno od Travnika oko osam km. u pravcu istoka.</s><s>Proglašeno je za  nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s><s>Većina arheološkog materijala s lokaliteta Nebo, deponirana je u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu, a manji broj površinskih artefakata, smješten je u Zavičajnom muzeju Travnik.</s>

<s>Lokacija 
Lokalitet, poznat i kao “Sikirište” (prema brojnim pronađenim sjekirama) i “Nastinice”, smješteno je na malom platou, koji se diže iznad ravnice uz rijeku Bilu pa se u literaturi uz naziv ovog arheološkog područja navodi naziv susjednog naselja Nova Bila.</s><s>Obuhvata površinu dužine 150 m i širine 100 m.</s>

<s>Istraživanja 
Mlađi neolitik u središnjoj Bosni obilježen je butmirskom kulturom, nazvanoj po istoimenom i prvom istraženom lokalitetu Butmiru kod Sarajeva.</s><s>Odlikuje se originalnim oblicima posuda, specifičnim ornamentalnim sustavom, bogatom i raznovrsnom figuralnom plastikom.</s><s>Naselja ove kulture raspoređena su na nešto širem prostoru nego što je onaj koji je pokrivala kakanjska kulturna grupa.</s><s>Samo su Obre II, u početnoj fazi ove grupe, locirana u blizini samog Kaknja, a naselja razvijene i kasne faze, osim Okolišta, podignuta su dosta daleko od tog središta.</s><s>Tako je i sam Butmir smješten u blizini izvora rijeke Bosne, a Brdo u Kiseljaku iznad Fojnice.</s><s>Idući dolinom Lašve udaljavaju se prema zapadu naselja Nebo, Mujevine i Crkvina, dok je u srednjem toku Bosne locirano naselje u Kraljevinama.</s>

<s>Arheološka istraživanja neolitičkog naselja Nebo obavljena su 1948. i 1951. godine i vodio ih je Alojz Benac.</s><s>Doprinijela su boljem poznavanju butmirske kulturne grupe, kojoj pripada.</s><s>Na lokalitetu Nebo nije bilo prekida kulturnog sloja, koji se slagao u kontinuitetu.</s><s>Na otkopanom prostoru kulturni sloj bio je bogat, jedinstven i bez prekida, što ukazuje na dugotrajan život naselja.</s><s>Kada je naselje napušteno, na ovom mjestu život više nije obnavljan.</s>

<s>Do pronalaska ovog lokaliteta, Butmir je smatran posebnim nalazištem, ali od otkrića lokaliteta Nebo, Butmir se promatra kao nalazište u okviru određene kulture.</s>

<s>Opis dobra</s>

<s>Naseobinski objekti 
Neolitsko naselje Nebo se nalazi u blizini sela Brajkovići u dolini rijeke Bile, pritoke rijeke Lašve.</s><s>Dimenzije iznose otprilike: 70 x 47m. Istraživano je u dva navrata, 1949. god. i 1951. god.</s><s>Tokom iskopavanja otkriveno je ukupno osam stambenih objekata od kojih je sedam zemuniĉkog tipa i jedan nadzemni objekat koji pripada kasnijoj fazi naselja.</s>

<s>Zemunice se mogu podjeliti na sličan način kao i objekti iz Lisičića.</s><s>Većinu čine zemunice sa manjom izbočinom.</s><s>U samo dva objekta pronađeni su ostaci koji se mogu identifikovati kao vatrište dok u ostalim nedostaju tragovi unutrašnjeg vatrišta.</s><s>Zidovi su pravljeni od debljeg sloja pletera i lijepa.</s><s>Unutar zemunica pronađene su jame od kojih je u jednoj pronađen čitav žrvanj.</s><s>Pored objekata su pronađena vanjska ognjišta i jame.</s><s>Jame koje sadržavaju ostatke pepela i pruća su korištene kao podzemne peći dok su neke korištene kao sekundarno odlagalište kućnog lijepa.</s>

<s>Tehnika izgradnje naseobinskih objekata na lokalitetu Nebo gotovo je istovjetna tehnici koja je primjenjena na lokalitetu Lisičići.</s><s>To ukazuje da je naselje Nebo u prvoj građevinskoj fazi korišteno sezonski.</s><s>Za razliku od Lisičića, otrkiveni lokaliteti u Nebu su većinom bez ognjišta.</s><s>U Nebu kao i u Lisičićima lov je bio jedan od glavnih naĉina obezbjeđivanja hrane ali za razliku od Lisičića u Nebu su pronađeni ostaci domestikata, prvenstveno govečeta, dok za svinju nije sasvim jasno da li je bila domesticirana.</s><s>U Nebu nisu pronađeni ostaci žitarica, što dalje govori o sezonskoj prirodi naselja.</s><s>Naselje u Nebu je osnovala i koristila lovačko-stočarska zajednica koja je lovačko-skupljačku aktivnost kombinovala sa stočarstvom kao načinom privređivanja.</s>

<s>Postojanje dvije strategije osiguravanje hrane uticalo je na društvene odnose unutar zajednice u Nebu.</s><s>Pojedine grupe su se specijalizovale za lov dok su druge aktivnije učestvovale u stočarstvu.</s><s>Zavisno od dominantnosti jedne ili druge grupe formirali su se i  društveni odnosi unutar naselja.</s>

<s>Karakteristike naselja Neba ukazuju da su kao i u Lisiĉićima na prostoru Bosne i Hercegovine egzistirale visoko mobilne zajednice čiji se način života razlikovao od ustaljenog modela neolitskih zajednica.</s><s>Proizvodnja keramike i stila ukrašavanja ne može biti jedini kriteriji pri analizi društvenih zajednica u neolitu.</s>

<s>Ostali nalazi 
U kulturnom sloju nađene su kosti životinja (zub vepra, čeljusne kosti i zubi svinje, goveda i psa), a najveći broj pripadao je rogovima jelena, tako da se može zaključiti da je lov bio važan u životu stanovnika naselja.</s><s>Na otkopanom dijelu pronađeno je 28 cijelih i 16 fragmentiranih kamenih oruđa, uz mnoštvo kremenih strugalica i tri kremene strelice.</s><s>Oruđe je bilo lijepo modelirano i polirano, a izrađivano je u samom naselju, čiji su se stanovnici služili isključivo kamenim glačanim oruđem, što je bitna odrednica za dataciju u neolitičko razdoblje.</s>

<s>Pored kamenog oruđa, Nebo je obilovalo i koštanim oruđem, a naročito su bila brojna šila u dva oblika: jedna duža i tanja, a druga kraća i deblja.</s><s>Nađena je i jedna fragmentirana udica od kosti, kao dokaz o bavljenju ribarstvom.</s>

<s>Keramika s lokaliteta Nebo bila je brojna, raznovrsna oblicima, bogato ornamentirana, a po svemu navedenom, odgovarala je keramici iz Butmira.</s><s>Naročito su česte bile bikonične i zaobljene kupe (skifosi), sa oštrim ili blagim prelazom između gornjeg i donjeg dijela.</s><s>Veliki broj kupa imao je na gornjem dijelu vertikalna udubljenja.</s><s>Kao ukras na kupama javljala su se i plastična dugmad.</s><s>Zanimljiv je nalaz kupe s plastično izvedenim cik - cak ornamentom.</s><s>Sve kupe izrađivane su od crnopečene zemlje, površina je bila nepažljivo glačana, a najčešće su one na visokoj nozi (cilindričan oblik, noge s raširenim dnom, noge sa zadebljenjem u sredini, s kanelurama) koje u potpunosti odgovaraju nalazima iz Butmira.</s>

<s>Na Nebu su plastične tvorevine veoma rijetke, ali su potpuno identične onima u Butmiru, pa se ovdje radi o kvantitetu a ne o kvalitetu.</s><s>Na jednoj figuri se primjećuju prave armenoidne rasne osobine, dok je druga figura prikazana na prijestolju, jedini primjerak te vrste u butmirskoj civilizaciji.</s><s>Noge su kratke i šematične, a trup je predstavljen u suknji.</s>

<s>Na lokalitetu Nebo, pronađen je čitav niz ulomaka keramike s urezanim ornamentom.</s><s>Izvođeni su različiti motivi: trake, rombovi, trokutovi, tzv. “vučji zubi”, spirale, šahovska polja, kvadratna polja i sl.</s><s>Na Nebu se dosta koristila crvena boja za farbanje čitavih površina, kao i za inkrustiranje.</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Neolit u BiH</s>

<s>Reference</s>

<s>Nacionalni spomenici u Travniku
Nebo
Butmirska kultura</s>

