Ranokršćanska bazilika u Žitomislićima
<s>Ranokršćanska bazilika u Žitomislići, nalazila se na lokalitetu Crkvina, u naselju Žitomislići, opština Mostar, Bosna i Hercegovina.</s><s>Proglašena je za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Nacionalni spomenik čini arheološko područje sa bazilikom, zgradom za stanovanje, nekropolom sa stećcima i dio pokretnog naslijeđa pronađenog na arheološkom području, koje se nalazi u Muzeju Hercegovine u Mostaru, a koje je popisano u inventarnim  knjigama nalaza Muzeja.</s>

<s>Lokacija 
Dvojna bazilika je smješten na lokalitetu Crkvine, u istočnom dijelu aktivnog pravoslavnog groblja u Žitomislićima, između desne obale rijeke Neretve i magistralnog puta Mostar-Metković.</s><s>Selo Žitomislići je udaljeno 18 km od Mostara uz magistralni put ka jadranskoj obali.</s>

<s>Istraživanja 
Od juna 1970. do 1973. godine izvedeno je sistemsko arheološko iskopavanje.</s><s>U toku 1972. i 1973. godine izvedeni su konzervatorski radovi pod rukovodstvom Ive Bojanovskog.</s><s>U Muzeju Hercegovine u Mostaru nalazi se jedan fragment kamene ploče.</s><s>Ostali arheološki materijal nije sačuvan.</s>

<s>Bazilika u Žitomislićima okvirno se datira u 5. odnosno 6. stoljeće.</s>

<s>Opis 
Bazilika se sastoji iz sjeverne i južne crkve.</s><s>Ukupna dužina je 17 m, a širina 25,57 m.  Sjevernu crkvu čine: naos sa prezbiterijem, baptisterij, narteks, đakonikon i protezis.</s><s>Naos sa prezbiterijem je pravougaona središnja prostorija sa polukružnom apsidom na istočnoj strani.</s><s>Tragovi poda, debljine 8 cm, sačuvani su na maloj površini desno od apside.</s><s>Sastojala se od sloja riječnih oblutaka i preko njih vapnene žbuke.</s><s>Jedan sačuvani ulomak muljike in situ najvjerojatnije je ostatak male oltarske pregrade.</s><s>Bazilika je zidana od lomljenog i malo pritesanog kamena vapnenca, složenog u vodoravnim slojevima (opus incertum), u krečnjačkom malteru.</s>

<s>Južna crkva je podignuta u isto vrijeme kad i sjeverna.</s><s>Sastoji se od dvije prostorije: naosa  i narteksa.</s>

<s>Najvećim dijelom pronađeni kameni ulomci pripadaju oltarskoj pregradi: bazamenti, stupovi i pluteji.</s><s>Kao dekorativni motivi pojavljuju se stilizirani listovi u obliku virovitih rozeta, listovi i grozdovi vinove loze, ljiljani, čempres, troprutasta pletenica, zatim prikazi životinja, ptice i jagnjeta.</s><s>Na jednom malom komadu ploče nepoznate funkcije je niz urezanih kvadratića, motiv koji predstavlja jedinstven primjer kod nas.</s><s>Na stupovima se vide kružni paralelni urezi.</s><s>Kapiteli su ukrašeni volutama i lišćem sličnim akantusovim</s>

<s>Među malobrojnim sačuvanim arhitektonskim fragmentima ističe se jedan impost, na čijoj je kosoj strani vaza sa vinovom lozom i grožđem.</s><s>Između listova loze nalaze se volute, a iznad njih plastični krug sa krstom (crux coronata).</s><s>Na drugoj strani je krst sa proširenim krajevima i sa dužim okomitim krakovima (crux commissa).</s>

<s>U literaturi još nije dovoljno razjašnjena namjena dvojnih crkava u kasnoantičkom dobu.</s><s>Sjeverna crkva je bila glavna crkva, za južnu crkvu su date razne pretpostavke.</s><s>Smatra se da se radi o crkvama unutar manastirskih zajednica.</s>

<s>Sadašnje stanje 
Konzervirani zidovi bazilike i objekta za stanovanje su u dobrom stanju.</s>

<s>Literatura 
 Enver Imamović, Ranohrišćanske bazilike u Bosni i Hercegovini</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
Nacionalni spomenici u Mostaru
Ranokršćanska arheološka nalazišta u BiH
Ž</s>

