Arheološki lokalitet Crkvina na Ilidži
<s>Arheološki lokalitet Crkvina na Ilidži je istorijsko područje sa ostacima predromaničke crkve i nekropolom stećaka.</s><s>Proglašeno je za nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Lokacija 
Vrutci su selo ispod Igmana, oko 3 km zapadno od Ilidže.</s><s>Na lokalitetu Crkvina, oko 500 m sjeverno od Vrela Bosne, a 300 m od seoskih kuća, uz aleju Ilidža – Vrelo Bosne.</s>

<s>Arheologija 
Od 1960. do 1962. godine izvršeno je probno arheološko iskopavanje na nekropoli sa stećcima.</s><s>Tom prilikom su pronađeni ostaci crkve.</s><s>Radove je obavio Šefik Bešlagić 1975. godine obavljena su sistematska arheološka iskopavanja kojima je rukovodila Margita Gavrilović.</s><s>Pokretni arheološki materijal pohranjen je u Arheološkom odjeljenju Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Opis 
Crkva je dimenzija (18,30  x 8,00 m) i pripada tipu jednobrodne longitudinalne građevine.</s><s>Unutrašnji prostor je podijeljen na dvije cjeline – svetište i prostor za vjernike.</s><s>Arheološkim iskopavanjima su ustanovljeni ostaci iz dvije različite faze gradnje.</s><s>Pronađeno je pedeset ulomaka kamena ukrašenog predromaničkim pleternim ukrasima.</s><s>Motivi su mrežasti prepleti izvedeni troprutim trakama,  kuke, plastična perforirana rebra i rozete.</s>

<s>Povelja Bele IV izdata u gradu Glažu, u Usori, 20. jula 1244. godine, pominje biskupska imanja sa crkvom sv. Stefana Prvomučenika (item Vrudchy , ubi est ecclesia s. Stephani protomartiris)  koja je ranije kao stare posjede potvrdio bosanski ban Matej Ninoslav.</s><s>Povelja je sačuvana u prepisu Papske kancelarije Grgura XI iz 1375. godine i čuva se u Vatikanskom arhivu.</s><s>O povelji postoje oprečna gledišta među kojima i ona, solidno potkrijepljena, da se radi o falsifikatu.</s>

<s>Nekropolu sa stećcima čini 80 spomenika u obliku sanduka.</s><s>Svi su dobro obrađeni, ali su prilično oštećeni, zbog lošeg kvaliteta kamena.</s><s>Nemaju ukrasa.</s><s>Neki od stećaka su postavljeni na zidove porušene crkve, ali ni jedan stećak nije bio u njenoj unutrašnjosti.</s>

<s>Pored ovih grobova, prilikom iskopavanja je pronađen i veliki broj ravnih grobova koji su ukopani u zemlju i pokriveni sedrenim komadima.</s><s>Većina grobova je bila zidana blokovima od sedre koji potiču sa građevine, bez upotrebe maltera.</s><s>Pokojnici su sahranjeni u drvenom sanduku ili položeni na dasku.</s>

<s>Pokretni materijal
 Dvije fragmentirane naušnice, datovane od 9. do 11. vijeka
 U grobu ispred pročelja crkve, ozidanom sedrenim blokovima koji potiču sa ruševina crkve, pronađeno 9 novčića (srebrni piccoli) venecijanskih duždeva Giovannia Dandola (1280.-1289.) i Pietra Gradeniga (1289.-1311.).</s><s>Naušnica od posrebrene bronze sa tri bikonične jagode, datovana od 9. do 15. vijeka, bronzani prsten i keramika.</s><s>Pod stećkom br. 29 pronađen je rimski žrtvenik posvećen rimskoj Trijadi, koji je tu najvjerovatnije dospio sa rimskog nalazišta na Ilidži.</s><s>Natpis na žrtveniku je oštećen i može samo djelimično da se pročita.</s>

<s>Područje je zapušteno, pokriveno visokim samoniklim rastinjem i ne može se sagledati niti utvrditi stanje stećaka, odnosno ostataka crkve.</s><s>Šire područje pripada vodozaštitnoj zoni.</s>

<s>Literatura 
 Šefik Bešlagić,  Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo 1982., 87-92.</s><s>-Izvještaj o probnom kopanju na Crkvini kod sela Vrutci 1960-1961. god 
 Tihomir Glavaš, Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo 1982., 93-122.</s><s>-Preromanička crkva u Vrutcima, 
 Lidija Fekeža, Margita Gavrilović, Ilidža Sarajevo, Sarajevo 2000., 171-190.</s><s>-Od dolaska Slavena do pada bosanskog kraljevstva</s>

<s>Reference</s>

<s>Nacionalni spomenici u Ilidži
I
I
Srednja Bosna</s>

