Gradina Varvara (Prozor)
<s>Gradina Varvara je staro i dugotrajno naselje iz  ilirskih vremena na vrelu rijeke Rame, Bosna i Hercegovina.</s>

<s>Arheologija</s>

<s>Bakarno doba 
Na lokalitetu Velika gradina u Varvari izvršena su istraživanja u 1960., 1963., 1967., i  Borivoj Čović 1978. god.</s><s>Utvrđeno je nekoliko Arheologija|arheoloških slojeva.</s><s>Prvi sloj pripada eneolitu i nalazi pokazuju da je dolina Rame bila prelazni region gdje su se susretale dvije bliske kulture,  Ljubljanska, koja je dolazila obalom Jadranskog mora, i Vučedolska kultura, dolinama pritoka Save.</s>

<s>Gradina Varvara je također jedan od lokaliteta na kojem je pronađen metalurški pribor.</s><s>Nađena su tri kalupa izrađeni od gline, ali veoma oštećeni.</s><s>Za jedan je moguće pretpostaviti da je služio za izlivanje tankih bakrenih šipki.</s><s>Pronađen je i jedan šuplji keramički predmet, vjerovatno sopalj ljevačkog  mijeha.</s>

<s>Bronzano doba 
Naselje iz srednjeg bronzanog doba imalo je površinu oko 4.000 m2.</s><s>Ovo je prvi lokalitet gdje je kamen upotrebljen kao građevinski materijal (služio je da se dobije horizontalnost na kosom terenu).</s><s>Dužina kuća je od 9-12 metara, širina do 8 metara, sa dvije ili tri prostorije.</s><s>U prostoriji sa uzdignutim podom bila je kalotna peć.</s>

<s>Pored peći je tkalački stan kao obavezan element domaćinstva, ukopani keramički sudovi i žrvnjevi za mljevenje žita.</s><s>U ovo vrijeme se javljaju i pokretne peći za kuhanje na otvorenom prostoru.</s>

<s>Po prvi put se javlja i ukrašavanje, kako unutrašnjih tako i vanjskih zidova.</s><s>Arhitektonski elementi su premazivani slojem gline i reljefno ukrašavani.</s>

<s>U kasno bronzano doba (krajem drugog i početkom prvog milenijuma), gradina je veoma značajan centar produkcije bronzanog oruđa, oružja i nakita.</s>

<s>Željezno doba 
U najmlađem sloju, koji se može datirati u IX stoljeće, nađeni su minimalni ali pouzdani ostaci željezne troske.</s><s>Prizmatični idoli su minijaturni modeli različitih realnih predmeta nađeni zajedno u jednoj grupi u najmlađem kulturnom sloju.</s><s>Tu su modeli kalotnih peći, velikog posuđa – pitosa i amfora, ali modeli predmeta koji su u prirodi bili od drveta, kao što je sto, stolica.</s><s>Prizmatični modeli malih dimenzija predstavljaju modele velikih, po svoj prilici drvenih idola, čije su realne dimenzije odgovarale prirodnoj veličini ljudskog lika.</s>

<s>Ornamenti na keramici su urezanog tipa, što se postizalo djelovanjem određene alatke (najčešće tekstilni predmeti) na svježu glinu.</s>

<s>Zdjela iz Varvare s tekućom S-spiralom je najstariji trag kontakta između Bosne i prostora istočnog Balkana 
s kojeg ovaj ornament potječe.</s><s>Pretpostavlja se da se radilo o direktnom kontaktu vezanu za jednu određenu osobu koja je ukrasila posudu (matrimonijalne veze među zajednicama koje ne graniče jedna s drugom).</s>

<s>Početkom željeznog doba u lončarstvu dolazi do pojave zapadnobalkanskog geometrijskog stila.</s><s>Pod uticajem fine dekoracije na metalu, nastala je nova lončarska proizvodnja koju karakteriše bogat i raznovrstan ukras na keramici.</s><s>Najvažnija karakteristika ovog stila je stroga simetričnost.</s><s>Nalazi sa ovog lokaliteta pripadaju Srednjebosanskoj kulturnoj grupi</s>

<s>Literatura 
 Borivoj Čović , Velika gradina u Varvari - I dio (slojevi eneolita, ranog i  srednjeg bronzanog doba</s>

<s>Izvori</s>

<s>Prozor
Gradine u Bosni i Hercegovini
Varvara
Dezitijati
Srednjebosanska kulturna grupa</s>

