Operacija Compass
<s>Operacija Kompas je bila prva saveznička vojna operacija na Severnoafričkom frontu tokom Drugog svetskog rata.</s><s>Britanske i druge komonveltske snage su napale italijanske snage u zapadnom Egiptu i istočnoj Libiji od decembra 1940. do februara 1941.</s><s>Operacija je bila veliki uspeh za saveznike.</s><s>Savezničke vojske su napredovale iz Egipta u centralnu Libiju pretrpeviši vrlo male gubitke u zarobivši 115.000 italijanskih vojnika.</s><s>Italijani su izgubili na stotine tenkova i više od hiljadu artoljerijskih oruđa i aviona.</s>

<s>Britanski položaj u sjevernoj Africi u trenutku početka Drugog svjetskog rata izgledao je beznadežno.</s><s>No, Velika Britanija nije imala namjeru dići ruke od svojih afričkih posjeda te već sljedeći dan nakon italijanske objave rata, zapovjednik britanskih snaga u Egiptu, general Arčibald Vavel je izveo kratkotrajni napad na otalijanske snage u Libiji.</s><s>U septembru 1940. godine italijanska vojska sa područja Libije je napala višestruko malobrojnije britanske jedinice u Egiptu.</s><s>No, nakon britanskog protivnapada invazija je završila katastrofalnim italijanskim porazom.</s><s>Kao posljedica italijanskog neuspjeha u sjevernu Afriku je stigao Njemački afrički korpus.</s><s>Italijanski poraz u sjevernoj Africi poklopio se s debaklom invazije Grčke i naznačio je početak kraja fašističkog režima u Italiji koji će uslijediti 1943. godine.</s><s>Razloge italijanskoj katastrofi u sjevernoj Africi 1940. godine treba tražiti u opštoj nespremnosti italijanskih oružanih snaga za rat, potpunoj nesposobnosti italijanskog vrhovnog zapovjedništva i lošem snabdevanju jedinica u Africi.</s>

<s>Pozadina</s>

<s>Italija je okupirala Libiju 1911. godine nakon Italijansko-turskog rata, koja tako uz Etiopiju postaje kruna njenog kolonijalnog carstva u Africi.</s><s>Godine 1940. u Italiji je čvrsto na vlasti Musolinijev fašistički režim koji ima velike ambicije u Africi.</s><s>Italijanska vojska početkom Drugog svjetskog rata ima u svom sastavu 72 divizije, većinom nemehanizovane pešadije, pa je gledano u cjelini u slabom stanju.</s><s>Oklopne jedinice su vrlo loše, a pešadija je nedovoljna uvježbana i vođena lošim oficirskim kadrom.</s><s>Uprkos tome, Italija je 10. juna 1940. objavila rat Velikoj Britaniji i Francuskoj i pridružila se Njemačkoj u posljednjoj fazi napada na Francusku.</s><s>Međutim, malobrojne francuske jedinice na italijansko-francuskoj granici uspješno su zadržavale italijanski napad.</s><s>Uprkos lošem stanju u oružanim snagama, Musolini se odlučio da nastavi projekat širenja italijanske kolonijalne vlasti u Africi.</s>

<s>U susjednom Egiptu se pak od 1882. godine nalazila kolonijalna čizma Velike Britanije.</s><s>Iako je sredinom tridesetih godina potpisan Anglo-egipatski sporazum o povlačenju dijela britanskih snaga iz Egipta s izuzetkom prostora Sueckog kanala, u trenutku izbijanja Drugog svjetskog rata u Egiptu se nalazilo trideset šest hiljada britanskih vojnika, velikim dijelom jedinica iz britanskih dominiona.</s><s>Osim, zbog nadzora nad Sueckim kanalom, Egipat je za London bio važan i zbog važnih naftnih nalazišta.</s>

<s>Italijanski napad na Egipat 
Italijanskom objavom rata Velikoj Britaniji, Drugi svjetski rat se preneo se i na afrički kontinent.</s><s>Već sljedeći dan nakon italijanske objave, zapovjednik britanskih snaga u Egiptu, general Arčibald Vavel je izveo kratkotrajni napad na italijanske snage u Libiji.</s><s>Gledano u cjelini britanska pozicija u sjevernoj Africi je u tom trenutku izgledala beznadežno; manje od četrdeset hiljada britanskih vojnika stacioniranih u Egiptu i Sudanu nalazilo se između 200.000 italijanskih vojnika u Libiji i još 250.000 južnije u Etiopiji.</s><s>No, Velika Britanija nije imala namjeru lako predati svoje afričke posjede.</s><s>Idućih mjeseci se u sjevernoj Africi nastavljaju čarke između italijanske i britanske vojske i uzajamni vazdušni napadi, a u više navrata britanski bombarderi napadali su i italijanske gradove.</s><s>U avgustu 1940. godine na istočnom rogu Afrike, 25.000 italijanskih vojnika je porazilo mali britanski garnizon i okupiralo britanski Somalilend.</s><s>Nakon dolaska maršala Rodolfa Gracijanija, početkom jula 1940., za zapovjednika italijanskih snaga, Italija počinje pripreme za ofanzivu na Egipat.</s>

<s>Sredinom 1940. godine na području sjeverne Afrike nalazilo se gotovo pola miliona italijanskih vojnika.</s><s>Pet italijanskih divizija s oko 200 tenkova 13. septembra 1940. prešlo je libijsko-egipatsku granicu i kroz pustinju brzo napredovalo u unutrašnjost Egipta.</s><s>Italijanski prodor je bio usmjeren prema gradu Sidi Barani, koji su zauzeli treći dan od početka napada.</s><s>Italijanskoj vojsci na putu se nalazile britanske 7. oklopna i 4. indijska divizija, koje su dobile naređenje za povlačenje i uspostaljanje odbrambene linije kod grada Mersa Matruh na mediteranskoj obali.</s><s>Međutim, kod Sidi Baranija italijanska vojska je zaustavila dalje napredovanje i započela da utvrđuje položaje.</s>

<s>Britanski protivnapad - Operacija Kompas 
Iako je raspolagao sa deseterostruko manjim snagama, britanski general Vavel započeo je planirati protivofanzivu koja će italijansku vojsku protjerati iz Egipta i odbaciti dalje od Sueckog kanala i naftnih polja.</s><s>Britanski protinapad pod nazivom "operacija Kompas" počeo je 9. decembra 1940., a izvele su ga 7. oklopna divizija i 4. indijska divizija, koja je nakon nekoliko dana zamenjena 6. australijskom divizijom.</s><s>Trideset hiljada britanskih vojnika je brzo probilo italijanske linije, pa je u samo prva dva dana zarobljeno gotovo četrdeset hiljada italijanskih vojnika.</s><s>Sljedećih dana Britanci su vratili u svoje ruke Sidi Barani, te su uprkos italijanskom otporu u pojedinim mjestima, kao u gradiću Bardija, u samo deset dana Britanci potpuno izbacili italijansku vojsku s područja Egipta.</s><s>Britanska ofanziva tu nije stala već se sljedećih nedelja nastavila prodorom u Libiju.</s><s>Britanske jedinice su napredovale mediteranskom obalom, pa su 22. januara 1941. zauzele grad Tobruk, a u februaru je kod mjesta Beda Fom Italijanima nanesen još jedan težak poraz.</s><s>Osim Tobruka, zauzet je Bengazi i cijela libijska provincija Kirenaika, a britanski tenkovi su stigli do mjesta El Agejila duboko u libijskoj teritoriji.</s>

<s>Italijanska vojska je odbačena gotovo 800 kilometara dalje od tačke na kojoj se nalazila u trenutku početka britanske protivofanzive i tek je dolazak njemačke pomoći spasio od potpunog gubitka položaja u sjevernoj Africi.</s><s>U britanskom protivnapadu zarobljeno je 130 hiljada italijanskih vojnika, uključujući i više visokih oficira.</s><s>Budući britanski premijer Entoni Idn koji se tada zatekao u Egiptu, parafrazirajući ranije Čerčilove riječi, rekao je da se "nikad u istoriji nije toliko velik broj ljudi predao toliko malom broju".</s>

<s>Razloge italijanskoj katastrofi u sjevernoj Africi 1940. godine bi trebalo tražiti u opšoj nespremnosti italijanskih oružanih snaga za rat, potpunoj nesposobnosti italijanske vrhovne komande i lošem snabdevanju jedinica u Africi.</s><s>Ilustrativan podatak o stanju u italijanskim oružanim snagama je smrt italijanskog generalnog guvernera Libije, maršala Itala Balboa u junu 1940., koji je poginuo tako što je avion kojim je putovao srušila italijanska protivvazdušna odbrana.</s><s>Ipak, velik dio snaga pod kasnijim Romelovim zapovjedništvom su činile italijanske jedinice, kojima pripada i dio zasluga za uspjeh njegove dve ofanzive.</s>

<s>Posledice 
Italijanska katastrofa u Egiptu je iznenadila i Adolfa Hitlera, koji je na italijanske zahtjeve za slanjem pomoći odlučio u januaru 1941. poslati Italijanima Afrički korpus pod zapovijedanjem generala Ervin Romela.</s><s>Romel je stigao u sjevernu Afriku sredinom februara 1941., pa će u njegovom korpusu Britanci već u martu iste godine pronaći više nego dostojnog protivnika.</s><s>Romelov protivnapad će Britance brzo vratiti natrag u Egipat, pa će se pustinjski rat nastaviti tokom sljedeće dvije godine.</s><s>Poraz u sjevernoj Africi se vremenski poklopio s italijanskim debaklom pri invaziji Grčke, naznačivši početak kraja fašističkog režima u Italiji koji će doći 1943. godine.</s>

<s>Reference</s>

<s>Severnoafrički front
1940
1941</s>

