Careva džamija (Sarajevo)
<s>Careva džamija , (Hatibova, Stara sultan Mehmeda, Stara-Atik, Gazi sultan Fatih Mehmed-hanova džamija), nalazi se u opštini Stari Grad u Sarajevuu, Bosna i Hercegovina.</s><s>Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 2. do 8. novembra 2004. godine je donijela odluku da se džamija proglasi za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Amra Hadžimuhamedović (predsjedavajuća), Dubravko Lovrenović, Ljiljana Ševo i Tina Wik.</s>

<s>Historija 
U turskim dokumentima se spominje prvobitno postojanje jedne manje džamije na mjestu današnje Careve džamije za koju se, na osnovu jednog kasnijeg zapisa, zna da ju je podigao Isa-beg Isaković.</s><s>Sam prostorni položaj te džamije u odnosu na prostorni razmještaj ostalih objekata, koji se izričito navode kao Isa-begove zadužbine, potvrđuje prethodnu tvrdnju.</s><s>Iz navedenog proizlazi da je Isa-beg džamiju gradio u slavu sultana Mehmeda II Osvajača, kome ju je poklonio, pa iz tog razloga sredstva za njeno održavanje i plaće službenicima nije  predvidio svojom vakufnamom.</s>

<s>Krajem novembra ili početkom decembra 1480. godine, za vrijeme trodnevnih napada, osvajanja, pljačkanja i paljenja, vojska mađarskog kralja Matije Korvina, predvođena Vukom Grgurevićem i banovima Ladislavom od Egervara i Petrom Dojčinom je zapalila grad, a iz jednog kasnijeg sudskog iskaza iz 1565. godine se saznaje da je u tom požaru teško oštećena i Careva džamija.</s>

<s>Godine 1565, je temeljno dograđena (kamena munara i kupola).</s>

<s>Godine 1697, prilikom osvajanje Sarajeva od strane princa Eugena Savojskog, u katastrofalnom požaru, teže je oštećena Careva džamija i svi objekti u njenoj neposrednoj okolini.</s>

<s>Nakon Berlinskog kongresa, austrougarske okupacije i oružanog otpora sarajevskog stanovništva austrijskoj vojsci, grad je 19. augusta 1878. godine zauzet, a nekoliko džamija je pretvoreno u skladišta, uključujući i Carevu, koja do kraja 1891. godine ostaje zatvorena.</s>

<s>Godine 1910. izgrađen je objekat Ulema-medžlisa, a džamija obnovljena.</s><s>Projekat je uradio arhitekta Karlo Paržik.</s>

<s>U periodu 1995-2000. godine, u Carevoj džamiji su, uz saglasnost Kantonalnog zavoda za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Sarajevo, uglavnom sanirana ratna oštećenja,</s>

<s>Opis 
Graditeljsku cjelinu danas čine džamija sa natkrivenim ulaznim trijemom i dva trakta trijema sa kolonadama stupova natkrivenim kupolama, koji povezuju džamiju sa zgradom Ulema-medžlisa i formiraju unutrašnje dvorište sa šadrvanom, harem sa nišanima i turbetom šejha Bistrigije, kameni zidovi ograde, dvije kapije kao i objekat Isa-begove banje.</s>

<s>Sam objekat džamije je tokom svog postojanja prošao nekoliko faza arhitektonskih dogradnji.</s><s>Najstariji dio džamije iz 1565. godine jeste centralni kubus, kome su oko 1800. godine dodane dvije bočne lađe sa arkadama.</s><s>Obje tetime su oko 1848. godine zazidane i spojene sa centralnim molitvenim prostorom vratima.</s><s>Nova Isa-begova banja sagrađena je 1891. godine, a Palata Ulema-medžlisa sagrađena je 1910. godine.</s><s>U arhitektonskom pogledu Careva džamija u Sarajevu, tačnije njen središnji deo koji je nastao 1565/66 - molitveni kubus s kupolom na trompama i minaret prislonjen uz njegovu desnu stranu, pripada standardnom tipu jednoprostorne kupolne džamije sa trijemom i jednim minaretom.</s><s>Centralni kubus džamije je ukupnih vanjskih gabarita 15,63x15,66 m.</s>

<s>Objekat Ulema-medžlisa 
Praveći određeni otklon od eklekticizma, u svojoj namjeri ka razumijevanju Islamska arhitekturaislamske arhitekture i pravljenja sinteze oblikovnih, funkcionalnih i konstruktivnih elemenata, arhitekti Paržik daje primjer kvalitetne primjene organskog jedinstva forme i dekoracije u arhitekturi na tlu Bosne i Hercegovine u periodu 1878-1914. godine.</s><s>Primjenjen je princip prostorne organizacije oko centralnog dvorišta, što asocira na koncept osmanskih medresa.</s><s>Ulaz u kompleks rješaven je pasažom postavljenim u osovini ulaza u džamiju, koji vodi u unutrašnje dvorište.</s>

<s>Visinski, objekat je raščlanjen na niži prizemni dio, u sredini objekta, dužine od cca 17,50 m, i bočne dijelove visine dvije etaže.</s><s>Posmatrajući objekat sa druge strane obale Miljacke, objekat ne spriječava  vizure na objekat džamije u pozadini kompleksa.</s><s>Dispoziciono, objekat je rješen dvotraktno.</s><s>U užem traktu su komunikacije i sanitarni blok, a u širem traktu su radne prostorije orijentirane prema ulici, šetalištu i rijeci.</s><s>Glavni ulaz u kompleks džamije i u sam objekat, naglašen je ulaznim portalom i jednostrešnom drvenom nadstrešnicom poduprtom drvenim kosnicima.</s><s>Pasaž ima širinu od 3,70 m, a ukršten je sa koridorskim dijelom prizemnog objekta, preko kojeg se, lijevo od pasaža, pristupa prostorijama i  biblioteci.</s><s>Preko divanhane i stepeništa pristupa se desnoj spratnoj etaži na kojoj su smještene prostorije za medžlis, hodnik desnog spratnog krila i tri prostorije za ulemu.</s><s>Iznad koridorskog dijela prizemnog dijela objekta postavljene su 4 manje kupole na osmougaonom tamburu čija su tjemena na koti +6,60 m i jedna centralna nešto veća na koti +7,85 m. Dva spratna kubusna volumena zgrade, lijevo i desno od prizemnog dijela, pokrivena su kupolama na  tamburima visine 70 cm.</s><s>Tjemena tih kupola se nalaze na koti +10,45 m. Kupole su pokrivene bakrom, a iznad preostalog dijela krovišta izvedeno je drveno dvostrešno krovište pokriveno bakrenim limom.</s>

<s>Kod rješavanja fasade, koristi se formu doksata, koji se ovdje pojavljuje u drvenoj formi spratnih  natkrivenih balkona, replicira oblik dimnjaka, a primjenjuje i koncept prelaska sa kvadratne, preko osmougaone u kružnu formu. .</s>

<s>Ukrašavanje 
Kupola, potkupolni prostor, prostor nad mihrabom i površine zidova prekriveni su ornamentima orijentalnih stilskih odlika, geometrijskog i biljnog porijekla.</s><s>Lukovi nad trompama i prozorima sadrže frizove biljnog i geometrijskog porijekla.</s><s>Ovi ornamenti raspoređeni su u simetričnim kompozicijama i pravilnim tokovima frizova.</s><s>U tjemenu kupole nalazi se rozeta od koje se radijalno šire 8 vertikalnih nizova lančano povezanih polja ispunjenih cvjetnom ornamentikom.</s><s>U tjemenima polukalote trompi oslikan je latičasti cvijet od kojeg se radijalno šire 4 vertikalna niza lančano povezanih polja ispunjenih cvjetnom ornamentikom.</s><s>U vrhu i dnu tambura su frizovi geometrijskog porijekla, a prostor između tih frizova, oslikanim je stupovima sa kapitelima podijeljen  na polja u kojima se alterniraju geometrijski motivi prozora sa cvjetnim vazama i biljnim frizom sa motivima stiliziranog drveća sa cvjetnom krošnjom, koje izrasta iz saksije.</s><s>Polje oko mihraba oslikano je cvjetnom ornamentikom gustog prepleta, a kao boje su primijenjene crvena, svijetloplava, blijeda zelena, smeđa i narančasta.</s><s>Reljefna plastika četiri niza stalaktita u vrhu polukružne mihrabske niše je dodatno naglašena bojenjem geometrijskih površina svijetlosivom, svijetlozelenom i narančastom bojom.</s><s>Polje ispod prvog niza stalaktita je ukrašeno floralnom dekoracijom koja se sastoji od pet, u nizu poredanih, procvjetalih grančica sa žutim cvjetnim izdancima.</s><s>Lijevo i desno od mihraba, kako u razini prvog pojasa prozora, tako i drugog, oslikani su motivima stiliziranog drveća sa cvjetnim krošnjama ili listovima, koji izrastaju  iz saksija.</s><s>Lunete iznad prozora i ulaznog portala su oslikane geometrijskim i floralnim motivima, a upotrebljene su svijetlozelena, plava, narančasta, crvena i svijetlosiva boja.</s>

<s>Ispod pandatifa raspoređeno je osam kaligrafskih natpisa.</s><s>Natpisi su pisani žutom bojom u kružnicu svijetloplave podloge.</s><s>Nad glavnim ulazom u džamiju, na kamenoj ploči, uklesan je natpis u stihovima na turskom jeziku.</s><s>Pisan je pismom nesh-talik.</s>

<s>Literatura 
 Behija Zlatar, Zlatni period Sarajeva: Prilozi historiji Sarajeva, Institut za istoriju, 1997</s>

<s>Reference</s>

<s>Džamije u Sarajevu
Nacionalni spomenici u Sarajevu
Bosanski stil u arhitekturi</s>

