Medijski sistem
<s>Medijski sistem je skup organizovanih oblika masovnog komuniciranja, institucija i delatnosti, kojima se obezbeđuje slobodan protok informacija i zadovoljavaju komunikacione potrebe građana.</s>

<s>Pojam i elementi 
Medijski sistem je normativno određeni, dinamički i međuzavisni splet različitih društvenih subjekata (institucija, organizacija, asocijacija), medijskih organizacija sa delovima (mas)medija u sebi.</s><s>U svakodnevnoj teoriji i praksi društvenog komuniciranja, kao simentrični pojmovi medijskom sistemu (relativni sinonimi), koriste se i izrazi: 'informaciono-komunikacioni sistem', 'mas-medijski sistem', 'sistem masovnog komuniciranja', 'sistem javnog informisanja'.</s><s>Sadržajno najrasprostranjeniji od ovih izraza svakako je ‘informaciono komunikacioni sistem’, jer uključuje sve aspekte ovog fenomena (one koji se odnose na masovno komuniciranje, kao i one koji se odnose na interpersonalno i grupno komuniciranje).</s><s>Ostale sintagme, čija je upotreba, prihvatljiva u kolokvijalnom govoru, značenjski su osujećene na neki aspekt funkcionisanja medijskog, kao i informaciono komunikacionog sistema.</s><s>Strukturu svakog medijskog sistema čine:
 društvene norme različitog stepena obaveznosti, koje regulišu funkcionisanje medijskog sistema;
 društveni subjekti sa najvećim potencijalima uticaja na funkcionisanje medijksog sistema, tzv. agensi medijskog sistema;
 produkcioni podsistem medijskog sistema, tzv. medijski kompleks (sektor ili sfera), tj. celina delujućih medijskih organizacija u njemu;
 recepcijski podsistem medijskog sistema – građani kao pripadnici masovne publike;
 javno masovno komuniciranje, kao dominantno, koje se neprestano ostavruje kroz dinamičku i razvojnu interakciju između podsistema.</s><s>Tako shvaćen medijski sistem neposredni je društveni kontekst u kojem funkcionišu svi mas-mediji i internet, odnosno u kojem djeluju medijske organizacije.</s><s>One se oformljuju oko pojedinačnih medija, koji su nezaobilazna funkcionalna pretpostavka njihovog postojanja, ali nisu i ne mogu biti izolovane u socijalnom ambijentu.</s>

<s>Razvoj ljudske komunikacije i posebno tehničkih mogućnosti za razmenu informacija i poruka, doveo je do uobličavanja posebnog polja društvenosti i ljudskog delovanja, koje prepoznajemo kao medijski sistem.</s><s>Osnovno značenje riječi medij, koja se oslanja na riječ medijum je: „ono što se nalazi u sredini ili što predstavlja sredinu..., posrednik, pomoćno sredstvo...“ Nešto savremenije tumačenje objašnjava medij kao: „sredstvo, posrednik, a) sredstvo komunikacije i izražavanja (npr reči, muzika, karikatura) i b) sredstvo javnog informisanja (novine, radio, TV, internet, itd)“ Ovo drugo značenje je ono koje nam je potrebno.</s><s>Medij kao posrednik, kao kanal za protok informacija, poruka i drugih sadržaja.</s><s>Riječ sistem u osnovi znači: „ono što je sastavljeno, sastav, celina... od raznorsnih stvari ili saznanja sastavljena celina, skup određenih delova...“
Medijski sistem može biti otvoren i zatvoren.</s><s>Po prirodi stvari on bolje ostvaruje sve svoje društvene funkcije kada je otvoren i unutar sebe i prema okruženju.</s><s>Tada on legitimiše celokupno društvo kao otvoreno i demokratsko.</s><s>Najkraća definicija za ovaj pojam mogla bi da glasi: „Medijski sistem je skup organizovanih oblika masovnog komuniciranja, institucija i delatnosti, kojima se obezbeđuje slobodan protok informacija i zadovoljavaju komunikacione potrebe građana“.</s><s>S obzirom na činjenicu da u konstituisanju medijskog sistema, njegovom uobličavanju i razvoju učestvuju i drugi faktori, onda se definisanju medijskog sistema dodaju posebni elementi, a to su: mediji i medijske delatnosti.</s><s>U širem smislu elementi medijskog sistema mogu da podrazumijevaju i:
 privredni subjekti i organizacije koji su tehnička podrška promociji medijskih sadžaja (štamparije, distributivni servisi, radio i TV studiji, sistemi prenosa tj. predajnici i repetitori, kablovski i satelitski distributivni sistemi);
 izvori informacija;
 državni organi i institucije koji imaju ingerencije u odnosu na medije i medijski sistem;
 oglašivači;
 publika;
 organizacije koje se bave medijskim istraživanjima;
 medijska pravila (regulacija i samoregulacija).</s>

<s>Struktura medijskog sistema 
Medijski sistem je normativno određeni, dinamički i međuzavisni splet različitih društvenih subjekata (institucija, orhganizacija, asocijacija), medijskih organizacija sa delovima (mas)medija u sebi.</s><s>U svakodnevnoj teoriji i praksi društvenog komuniciranja, kao simentrični pojmovi medijskom sistemu (relativni sinonimi), koriste se i izrazi: 'informaciono-komunikacioni sistem', 'mas-medijski sistem', 'sistem masovnog komuniciranja', 'sistem javnog informisanja'.</s><s>Sadržajno najrasprostranjeniji od ovih izraza svakako je ‘informaciono komunikacioni sistem’, jer uključuje sve aspekte ovog fenomena (one koji se odnose na masovno komuniciranje, kao i one koji se odnose na interpersonalno i grupno komuniciranje).</s><s>Ostale sintagme, čija je upotreba, prihvatljiva u kolokvijalnom govoru, značenjski su osujećene na neki aspekt funkcionisanja medijskog, kao i informaciono komunikacionog sistema.</s><s>Strukturu svakog medijskog sistema čine:
 društvene norme različitog stepena obaveznosti, koje regulišu funkcionisanje medijskog sistema;
 društveni subjekti sa najvećim potencijalima uticaja na funkcionisanje medijksog sistema, tzv. agensi medijskog sistema;
 produkcioni podsistem medijskog sistema, tzv. medijski kompleks (sektor ili sfera), tj. celina delujućih medijskih organizacija u njemu;
 recepcijski podsistem medijskog sistema – građani kao pripadnici masovne publike;
 javno masovno komuniciranje, kao dominantno, koje se neprestano ostavruje kroz dinamičku i razvojnu interakciju između podsistema.</s><s>Tako shvaćen medijski sistem neposredni je društveni kontekst u kojem funkcionišu svi mas-mediji i internet, odnosno u kojem djeluju medijske organizacije.</s><s>One se oformljuju oko pojedinačnih medija, koji su nezaobilazna funkcionalna pretpostavka njihovog postojanja, ali nisu i ne mogu biti izolovane u socijalnom ambijentu.</s>

<s>Normativni oblik medijskog sistema 
Ne postoji ni jedan medijski sistem, kako u savremenosti, a tako i u prošlosti, koji nije regulisan, u većoj ili manjoj mjeri, setom društvenih normi: običajnih, pravnih i etičkih.</s><s>Običajne norme su dominirale u predistoriji masovnog komuniciranja, koja je trajala od polovine XV do kraja XVIII vijeka, tačnije do okončanja buržoaskih revolucija u Evropi i Sjevernoj Americi.</s><s>Predominacija pravnih normi u regulisanju funkcionisanja medijskog sistema manifestuje se kroz tzv. medijski normativizam koji je imanentan etatističkim društvima i onima u tranziciji, koja su nasuprot medijskim kompleksima u liberalnim društvima u kojima se insistira na samoregulaciji, tj. zameni pravnih normi profesionalnim pravilima izvedenim iz etičkih normi.</s><s>Ipak, čak i u takvim societalnim kontekstima pravne norme su neizbežne i moraju se javiti o određenim broju pravnih propisa, jednostavno što usklađivanje interesa ljudi u društvu mora obezbeđivati država.</s><s>Što se tiče regulacijske strukture medijskog sistema, imamo tri nivoa.</s><s>Prvi nivo predstavlja samo jedan zakonski akt – osnovni zakon/ustav, odnosno skup supstitujušćih propisa u zemljama bez klasičnog ustava, koji reguliše osnove medijskog, te slobode i prava građana, uključujući i njihova ograničenja u javnom komuniciranju.</s><s>Drugi nivo regulacije jesu sistemski zakoni u oblsti javnog komuniciranja.</s><s>Od zemlje do zemlje njihovi nazivi se razlikuju,ali je riječ o pozitivnim pravnim propisima kojima se profiliše medijski sistem.</s><s>Ovim zakonima reguliše se, javno komuniciranje kao društveni odnos, tehničke pretpostavke funkcionisanja sistema i rad elektronskih medija.</s><s>Nasuprot pravnim, kao njihova dopuna, supstitucija ili negacija, nalaze se etičke norme kojima se, takođe, reguliše funkcionisanje medijskog sistema.</s><s>One se u praksi grupišu u profesionalnim/etičkim kodeksima (samoregulacija) različitih subjekata javnog komuniciranja i različitog nivoa uticaja.</s><s>Svoja etička pravila utvrđuju profesionalni komunikatori (novinari, snimatelji, reditelji...), vlasnici medijskih organizacija, medijski menadžeri(...), a ona mogu imati međunarodni značaj (npr. Kodeks federacije novinara), nacionalnu primenu (kodeks novinara u nekoj zemlji).</s>

<s>Tipovi medijskih sistema 
Za razumijevanje prirode i karaktera svakog medijskog sistema, njegovih specifičnosti i funkcionalno profilifisanje neophodno je prepoznati ključne subjekte u samom medijskom sistemu i izvršiti seloktovanje prema njihovom uticaju na javno komuniciranje.</s><s>Pod subjektima/agensima medijskog sistema podrazumevaju se „istitucije i grupe koje posjeduju pokretačku komunikacionu energiju ili izvore uticaja na društveno komuniciranje u toku“.</s>

<s>Govorimo o državi, političkim organizacijama, vlasnicima medijskih organizacija i interesnim grupama kapitala, organizacijama profesionalnih komunikatora, specijalizovanim agencijama u javnom komuniciranju, sindikatu, crkvi, nevladinim/civilnim organizacijama i nauci.</s>

<s>Ako dobro pogledamo sve ove subjekte/agense medijskog sistema, možemo zaključiti da je svakako najznačajniji – država.</s><s>Ona posjeduje nekoliko ekskluzivnih prava javnom komuniciranju, koja su ostalim agensima formalno nedostupna.</s><s>Ono što država ima, a drugi agensi nemaju jeste zakonodavno regulisanje društvenog odnosa.</s><s>Država ostvaruje i direktan ili indirektan uticaj na licenciranje radio i televizijskih programa, na mogućnost pružanja usluga na internetu, rad informatičkih agencija, a u pojedinim zemljama kontroliše štampanje i objavljivanje novina i drugih pojedinačnih štampanih mas-medija.</s><s>U državnim rukama je upravna i sudska kontrola medijskog kompleksa, odnosno sankcionisanje odgovornosti fizičkih i pravnih lica u javnom komuniciranju.</s>

<s>Bez formalnih, tj. zakonskih ovlašćenja u medijskom sistemu, osim kao pravnih lica koja ravnopravno sa svim drugim fizičkim i pravnim licima mogu pokretati novine, a znatno ređe radio ili TV programe, u suštini najznačajniji agensi medijskog sistema u velikom broju zemalja jesu ili mogu biti političke organizacije: partije, koalicije i pokreti.</s><s>Partije mas-medijima daju gotovo presudan značaj u nastojanju da ostvare svoje „vitalne“ ciljeve: da budu na vlasti ili da dođu do nje.</s><s>Za procenu i utvrđivanje uticaja partija na mas-medije mogu se primenjivati četiri varijable britanskog teoretičara Kolina Sejmur-Jura:
 organizacione veze partija – mas-medij;
 odanost mas-medija partijskim ciljevima;
 podrška koju publika jednog mas-medija daje određenoj partiji;
 odnos veličine publike i procentualna podrška glasova određenoj političkoj partiji.</s>

<s>Prvu komparativnu analizu medijskih sistema i njihovu klasifikaciju, prepoznavanjem različitih tipova, ponudili su 1956. godine Fred Sibert (Fred Siebert), Teodor Peterson (Theodore Peterson) i Vilbur Šram (Wilbur Schramm) u poznatoj knjizi „Četiri teorije štampe“ ().</s><s>Oni su u hronološkoj vertikali, u skladu sa vremenom njihovog pojavljivanja, polazeći prvenstveno od uloge štampe, odnosno novina u društvu, identifikovali četiri tipa medijskih sistema.</s>

<s>Prvi je autoritarni tip, nastao u 16. i 17. veku, čija se funkcija iscrpljivala u transmisiji vlasti autoritarnog suverena.</s><s>Ovaj tip je nakon buržoaskih revolucija u Evropi i SAD, potisnut liberalnim medijskim sistemom, čiji je jedini regulator tržište, a politička funkcija – kontrola vlade.</s><s>Danas ovaj tip imamo samo u SAD, Australiji i Novom Zelandu.</s><s>Do sredine 20. veka, prvenstveno u Evropi, razvijen je tip medijskog sistema zasnovan na društvenoj odgovornosti masovnih medija u kojem država ima pravo da interveniše u strukturu i dinamiku medijskog sistema (u ovim medijskim sistemima afirmisan je model organiѕovanja medija kao javnih službi).</s><s>Četvrti tip medijskog sistema pomenuti autori nazvali su komunistički, budući da je funkcionisao i funkcioniše u zemljama tzv. realnog socijalizma pod vlašću komunističkih partija.</s>

<s>Na tragu trojice prethodnih autora, svoju podelu medijskih sistema predstavio je i Franc Ronenberger (Franz Ronneberger) 1978. godine.</s><s>On osim komunističkog (Istok) i liberalnog medijskog sistema (Zapad), prepoznaje medijske sisteme na jugu planete (karakteristika za zemlje u razvoju), i to njihove dve verzije:
 politički aktivni mediji koji su opunomoćeni i kontrolisani od vlade u ostvarenju vodeće uloge u društvu;
 u drugoj verziji ovih sistema mediji ostvaruju relativnu autonomiju, ali i dalje su u skladu sa politikom vlade na čiju podršku moraju da računaju.</s>

<s>Naglašeno empirijski pristup izabrao je Rodžer Blum (Roger Blum).</s><s>Uzimajući kao kriterijume: sistem vladavine, političku kulturu, vlasništvo nad medijima, način njihovog finansiranja, uticaj političkih partija i države na medije, medijsku kulturu i uređivačku orjentaciju medija, ovaj autor prepoznaje šest tipova medijskih sistema:
 atlansko-pacifistički liberalni (SAD, Australija, Novi Zeland);
 južnoevropski klijentelistički (Portugal, Španija, Malta, Kipar, Grčka);
 srednjeevropski model javne službe (Nemačka, skandinavske zemlje i zemlje Beneluksa, Francuska, modernizovane zemlje Istočne Evrope, npr. Estonija);
 istočnoevropski šok model (Rusija, Ukrajina, Belorusija, Turska);
 arapsko-azijski patriotski model (Sirija, Tunis, Maroko, Indonezija);
 azijsko-karibski komandni model (Kina, Severna Koreja, Kuba, Burma, Vijetnam).</s><s>Na osnovu spomenutih empirijskih karakteristika, Blum smatra za prva tri tipa da pripadaju demokratskim društvima, četvrti i peti tip autoritarnim, a šesti tip totalitarnim društvima.</s>

<s>Oslanjajući se na saznajne vrednosti skiciranih pristupa u prepoznavanju različitih tipova medijskih sistema, ovde će biti ponuđena još jedna klasifikacija koja prepoznaje četiri osnovna tipa medijskih sistema:
 etatistički;
 tržišni;
 etatističko-tržišni;
 društveno-civilni.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura 
 Colin Seymour-Ure (1974): The Political Impact of Mass Media, Communication and society (New York, N.Y.), 4., London, Constable; Beverly Hills, California: Sage Publications, 
 Marko Miletić (2014): Struktura i dinamika medijskog sistema Srbije, Beograd: Hrestomatija
 Fred S. Siebert, Theodore Peterson i Wilbur Schramm (1956): Four Theories of the Press: The Authoritarian, Libertarian, Social Responsibility and Soviet Communist Concepts of What the Press Should Be and Do, Urbana: University of Illinois Press
 Rade Veljanovski (2012): Medijski sistem Srbije, Beograd: Fakultet političkih nauka, Čigoja štampa,</s>

<s>Sistem</s>

