Bosanski Petrovac u rimskom dobu
<s>Bosanski Petrovac u Rimskom carstvu, zajedno sa najvećim dijelom ilirske teritorije, našao se nakon Oktavijanovog pohoda na Ilire u periodu 35. - 33. g. p.n.e. Formalno osnivanje provincije Ilirik bilo je 27. god. p.n.e.</s>

<s>Jedan broj gradinskih naselja iz predrimskog doba je uništen tokom Batonovog ustanka 6-9. god.</s><s>Kasnije, pacifikacijom Ilirika, dio gradina, onih sa većih kota, je napušten, a stanovništvo preseljeno u plodne doline, što je bila državna rimska politika osiguranja mira od novih potencijalnih ilirskih ustanaka.</s><s>Društvena organizacija plemenske zajednice Ilira (Deuri, Sardeati ili Japodi, i dalje je nejasno) na Petrovačkom polju, dolaskom Rimljana nije se bitnije promijenila.</s><s>Nastavili su živjeti u okvirima svoje teritorijalne zajednice - civitas, pod vodstvom svojih prvaka (principes, praepositil), ali pod nadzorom rimskih prefekata, kao uostalom i ostala ilirska plemena.</s><s>Koliko  je  poznato,  prvi  peregrini  su  rimsko  građansko pravo  stekli  početkom  2.  st.  (Trajan,  Hadrijan),  a  konačno  za  Karakale</s>

<s>Petrovačko  polje  je  za  Rimljane  imalo  u  prvom  redu  prometni značaj, kao raskršće putova za doline Une i Sane.</s><s>Naseljavanja (obično rimskih ratnih veterana) ovdje i nije bilo.</s><s>Romanizacija  je  bila  spontana  i  spora.</s><s>Ni  u  ovoj  se  konzervativnoj  sredini  društveni  razvitak  ne  razlikuje  mnogo  od  drugih  civitates u  planinskom  zaleđu Dalmacije</s>

<s>Komunikacije 
Osnovne rimske putne komunikacije kroz provinciju Ilirik bile su:
 Akvileja - Dirahion (Drač), uz obalu Jadranskog mora
 Akvileja - Emona (Ljubljana) - Siscia (Sisak) - Sirmium (Sremska Mitrovica) - Singidunum (Beograd), Viminacijum, uz rijeke Savu i Dunav</s>

<s>Klaudijev put 
Navedene ceste su međusobno bile povezane sa nekoliko putnih pravaca u smjeru jug - sjever.</s><s>Jedan od njih bio je pravac Salona - dolina rijeke Sane, kao veza Salone sa Panonijom.</s><s>Prvi dio trase do planine Uilice kod Bosanskog Grahova dužine 77,5 rimskih milja, urađen je za vrijeme prefekta Dolabele.</s><s>Nastavak ceste do doline Sane, završen je 47/48. god. n. e, u vrijeme cara Klaudija - via Claudia, a kasnije je cesta sagrađena do Siska.</s>

<s>Put je na petrovačko područje dolazio iz pravca Drvara, neposredno ispred naselja Oštrelja Poslije toga put se šumom spuštao u Petrovačko polje preko zaseoka Šekovca (Vedro Polje).</s><s>Dalje je išao južno od Bukovačkog brda i nastavljao prema Barama.</s>

<s>U Bari, kod vrela Vojvodnjača, postojali su svi uslovi da se odmore umorni putnici i stoka jer je put od Drvara preko Oštrelja bezvodan.</s><s>Danas ovdje nema vidljivih ostataka rimskih zdanja, čemu je razlog intenzivna obrada zemljišta, koje je najbolje na petrovačkom području.</s><s>Ali, da se ovdje nalazila jedna rimska naseobina tipa putne stanice vidi se po velikoj količini pronađene rimske zidne i krovne opeke, temeljnih zidova, i drugih nalaza.</s><s>Čak se i njive pored izvora Vojvodnjače nazivaju Ciglane zbog velikog broja iz njih izvađenih rimskih cigli.</s>

<s>Miljokazi 
O putnom pravcu još uvijek svjedoče miljokazi (krajputaši) pored puta i natpisi na njima.</s><s>Jedan miljokaz je pronađen u Krivodolu prije Oštrelja, jedan u samom Oštrelju, i na kraju jedan u Jelačića dolu.</s><s>Nakon spuštanja u Petrovačko polje, na njivi Jezerina nađen je miljokaz koji je pronašao Dimitrije Sergejevski), ali je kasnije nestao.</s>

<s>U Gorinčanima je nađen miljokaz sa oznakom LVI, a drugi u Zdenom dolu koji je nestao.</s><s>Oba su sa područja Bara.</s>

<s>Put je dalje išao prema selu Bravski Vaganac gdje je na izlazu pronađen miljokaz.</s><s>I danas se u Bravskom polju vide ostaci rimske ceste (Klaudijeva puta).</s><s>Miljokazi su pronađeni i u Kapljuhu, Jasenovcu, Klenovcu i kod prevoja Lanište, odakle se cesta spušta prema dolini Sane.</s>

<s>Krak ceste prema Bihaću 
Iz putne stanice u Bari odvajao se krak puta prema dolini Une kod Bihaća.</s><s>Išao je južnim obodom Petrovačkog polja, dolazio do Vrtoča i dalje prema Ripču i Raetiniumu u (Bihaću).</s><s>Uz ovu cesta bilo je nekoliko od ranije podignutih ilirskih gradina: gradina u Koluniću, jedan  od  najvećih objekata  te  vrste  sa  ostacima  snažnog  rimskog trostrukog  kamenog  bedema  na  nasipu  jedne  prethistorijske  gradine,  gradić na Žutoj glavici, Kadinjača, Bjelajski Vaganac i Vrtoče.</s><s>Sve su sa zidovima u malteru, tehnikom koju su starosjedioci preuzeli od Rimljana, i bunarom kao nezaobilaznim elementom naselja, pa se čini da je centar peregrinske civitas bio oko Kolunića i Revenika.</s><s>Na  tome  pravcu ima više izvora, dok je  današnji  pravac  ceste  bezvodan.</s><s>Time  je  i  ova  oblast  bila  integralno  uključena  u  rimsku saobraćajnu mrežu i na taj način otvorena za brži nastup romanizacije.</s>

<s>Ovu cestu u svojim radovima pominje istraživač Domaszewski nazivajući je "japodskom cestom" (Bosanski Petrovac - Bihać - Metulum).</s><s>Tragovi joj nisu otkriveni, u pitanju je put drugog reda.</s>

<s>Krak ceste prema Bosanskoj Krupi 
Drugi krak iz Bara išao je sjevernim obodom Petrovačkog polja, pored Vođenice i Krnjeuše.</s>

<s>Zapadno od Vođenice leži ruševina, koju narod naziva „Drenovac".</s><s>Sagrađena je od opeke i maltera, pa se zaključuje da je iz rimskog doba.</s>

<s>U Krnjeuši je bilo drugo, nešto značajnije rimsko naselje, takođe izraslo na  domaćem  supstratu.</s><s>Tragovi rimskog naselja iz 2-3 vijeka, nalaze se iznad sadašnjeg pravoslavnog groblja, sa ostacima rimske arhitekture i opeke.</s><s>Odavde potiče više stela (nadgrobnih ploča) ili dijelova stela.</s><s>To su ploče od krečnjaka, čije se dimenzije kreću u okviru v(0,6-1,8), š(0,5-0,7), d(cca 0,2), u metrima.</s>

<s>Naseobine i utvrđenja 
Veliki broj gradinskih naselja uništen je tokom pacifikacije Ilirije, mnoga su napuštena, a stanovništvo preseljeno u plodne doline, što je bila državna rimska politika osiguranja mira od novih potencijalnih ilirskih ustanaka.</s><s>Društvena organizacija plemenske zajednice Ilira, dolaskom Rimljana nije se bitnije promijenila.</s><s>Nastavili su živjeti u okvirima svoje teritorijalne zajednice -civitas, pod vodstvom svojih prvaka, ali pod nadzorom rimskih prefekata, kao uostalom i ostala ilirska plemena.</s><s>Arheološki je potvrđeno da su slijedeće gradine bile i rimska utvrđenja ili naselja: 
 Gradina u Koluniću, s unutrašnjim platoom velike površine, nalazi se na ispranom i ogoljenom mjestu koje dominira centralnim dijelom Petrovačkog polja.</s><s>Ima trostruki zemljani nasip, s ulazom na sjevernoj strani.</s><s>Širina bedema na zapadnoj strani je 5 m. Rimljani su bedem ojačali zidom.</s><s>U unutrašnjosti ima više manjih kružnih bedema.</s><s>Pronađeni su novčići.</s><s>Bila je centar peregrinske civitas.</s><s>Gradina Crkvine, Vrtoče.</s><s>Život u gradini se nastavio u rimskom periodu iz koje su Rimljani kontrolisali krak ceste Salona - Sisak koji se od naselja Bara odvajao prema Raetiniumu u dolini Une.</s><s>U srednjem vijeku u gradini se nalazio vjerski objekat i nekropola stećaka.</s><s>Jedan dio stećaka ostao je do današnjih dana, raspoređenih uz srpsku pravoslavnu crkvu.</s><s>Crkvina, Krnjeuša, sa tragovima rimskog naselja, arhitekture i opeke.</s><s>Odavde potiče stela i više ulomaka stela.</s><s>Mala Gradina, Lisčijak, Krnjeuša, uz drugi rimski put za dolinu Une, kroz današnja naselja Vođenicu i Krnjeušu.</s><s>Nalazi se skoro u ravni Petrovačkog polja, a to je odgovaralo i Rimljanima radi kontrole putnog pravca za dolinu Une.</s><s>Pronađeno je mnoštvo rimskog materijala i nekoliko nadgrobnih ploča.</s><s>Velika Gradina, Lisčijak, Krnjeuša,
 Bijela crkva (Crkvina), Busije, sa ostacima rimske zgrade, temeljnih zidova, cigle i novčića.</s><s>Gradina, Bjelajski Vaganac, rimsko naselje.</s><s>Pronađena rimska cigla.</s><s>Drenovac, Vođenica, ostaci zidova rimske građevine izrađeni kombinacijom opeke i maltera.</s><s>Na čitavoj površini nađeni su fragmenti keramike i kućnog posuđa.</s><s>Bukovača.</s><s>Do vrha brda Stražbenice ide put od kamena i krečnog maltera, u vidu serpentina, čiji tragovi na pojedinim dionicama su vidljivi i danas.</s><s>Gradina je iz ilirskog periodu, dok je u doba rimske vladavine u njoj bila rimska posada.</s><s>Fortifikacija je značajnijih gabarita, oko 400 metara.</s><s>Temelji su joj još vidljivi.</s>

<s>Miljokaz kod Stražbenice nalazio se uz nekadašnju rimsku cestu Salona - Siscia i jedan je od 7 komada pronađenih na području Bosanskog Petrovca.</s><s>Postavljeni su istovremeno u doba cara Klaudija, sredinom prvog stoljeća nove ere.</s><s>Rađeni su od istog, moguće bračkog kamena, u istoj radionici.</s>

<s>U ravnom dijelu Bukovače nalazi se ruševina, kao duguljasta (20m.) humka i prostire se pravcem sjever - jug.</s><s>Jednom prilikom se provalila pa je Dimitrije Sergejevski ustanovio da se radi o grobnici ns svod zidanoj bijelim kamenom iz rimskog perioda.</s><s>Na natpisnoj ploči otkrio je epigrafski natpis.</s>

<s>Početkom prošlog stoljeća na lokalitetu je nađeno mnoštvo zemljanog posuđa.</s><s>Sve je ovo navelo  Batu Kačara, stanovnika sela Bukovača i arheologa amatera da otpočne sa početnim istraživanjima i probnim sondiranjem vrha ovoga brda.</s><s>Rezultat njegovih istraživanja su:
 Srebrni novčić Antonia Pia (138–161 g.) i nekoliko bakarnih rimskih novčića, od kojih je jedan vladara Proba (276–282 g.), vjerovatno iz kovnice u Sisciji (Sisak) 
 Bronzani nakit za ukrašavanje ženske kose  
 Nekoliko bronzanih prstenova i narukvica
 Izrazito profilirane fibule sa potpornom gredom koja je u formi duge uske pločice.</s><s>Uloga ove grede – pločice je da sa tetivom učvrsti oprugu.</s><s>Prema svim karakteristikama može se uvrstiti u determiniranu varijantu V.12 posebno raširenu na prostoru današnje Bosne i Hercegovine.</s><s>Specifičnost ove varijante je deset spiralnih navoja na opruzi.</s><s>Zanimljiv detalj koji ih izdvaja u posebnu grupu je i glava fibule, koje je u formi elipse, kružnog presjeka u najdebljem dijelu.</s><s>Luk im je naglaššeno izvijen sa ukrasnim detaljima u obliku jednostrukih ili višestrukih diskova ili sličnih prstenastih zadebljanja.</s><s>Držač igle je dug i najčešće trougaonog presjeka.</s><s>Primjerci ove varijante osciliraju u dimenzijama od minijaturnih do masivnih.</s><s>Hronološki okvir njihovog korištenja stavlja se u period od 1. do 2. stoljeća.</s><s>Lukovičasta fibula za koju se veže bitan društveni kontekst.</s><s>Nosile su se najčešće na desnom ramenu, sa glavom fibule okrenutom nadolje, i nosili su ih prvenstveno muškarci, vojna lica.</s><s>Vremenom ih je počelo nositi i civilno stanovništvo, te žene i djeca.</s><s>Unatoč svim konstatiranim promjenama, konstanta lukovičastih fibula je da su odražavale rimsku društvenu hijerarhiju.</s><s>Keramički dijelovi razbijenog posuđa.</s><s>Potkove.</s><s>Sa velikom sigurnošću se može pretpostaviti da je masovnija upotreba potkova počela u periodu kasnog Rimskog Carstva, a što se može pretpostaviti i za primjerke sa lokaliteta Stražbenica, koji bi se mogli staviti u period kasne antike i ranog srednjeg vijeka.</s>

<s>Većina ove dragocijenosti je nestala u posljednjem rata.</s><s>Spletom sretnih okolnosti dio arheološkog materijala se zadesio u Banjaluci i on je sačuvan.</s>

<s>Crkvina Voćara, Janjila, mala rimska četverougaona građevina, uz ostatke građevinskog materijala.</s><s>Registrovao ju je Vejsil Ćurčić.</s><s>Grad Risovača, Smoljana, smješten na Latinskom vrhu u blizini izvora Hrsovac, sa ostacima zgrade, vjerovatno rimske utvrde.</s><s>Gradina 2, Smoljana, dimenzije 80x80 m. Potkovičastog je oblika, sa kamenim odbranbenim zidom )samo je južna strana prirodno zaštićena).</s><s>Površinski nalazi: mnoštvo keramičkih fragmenata, životinjske kosti i kućni lijep.</s><s>Preko bedema je podignut zid sa malterom i manja kula u rimsko doba.</s><s>Visoki, Jasenovac-Bravsko sa ostacima zidova sa malterom, kasnoantičkog utvrđenja dužine 12 m. Tu je pronađen lijepo otesan meki kamen sa likom i sa latinskim epigrafskim natpisom.</s><s>Pronađeni su dukat iz vremena cara Teodosija, čiji je lik na jednoj strani, i novčić na kojem su prikazani car Konstantin Veliki i carica Jelena sa krstom u ruci.</s>

<s>Epigrafski natpisi 
Knjiga ANTIQVI HOMINES BOSNAE autora Salmedina Mesihović je posvećena analizi antičke epigrafske i onomastičke baštine na prostoru današnje Bosne i Hercegovine.</s><s>Zahvaljujući podacima sa epigrafskih spomenika i iz literarnih vrela knjiga pruža na uvid javnosti više od 800 osoba koje su živjele na prostorima današnje Bosne u skoro šest stoljeća antičkog, historijskog razvitka.</s><s>I pored oskudnosti podataka iz izvorne građe, u određenom broju slučajeva detektiranje osobnosti je rezultiralo i sadržajnijim osvrtom.</s><s>Zahvaljujući tome, uspjelo se proniknuti i u određene aspekte individualnih života.</s><s>Bez pogrebnih natpisa poznavanje života običnih ljudi u vremenima antike na području Bosne bi bilo uznačajnom mjeri osiromašeno.</s>

<s>Petrovačko i drvarsko područje koje se oslanja na porječje Unca predstavlja jedinstvenu geografsku cjelinu iz čega se može predpostaviti drugačija narodnosna pripadnost njegovih ilirskih stanovnika u odnosu na japodsko srednje Pounje.</s><s>Ivo Bojanovski je iznio tezu da su drvarsko područje naseljavali Sardeati, a petrovačko Deuri.</s><s>Salmedin Mesihović smatra da su oba područja naseljavali Sardeati.</s><s>Na Pojtingerovoj karti se nalazi pomen naselja Sarute koje je od Salone udaljeno 51 rimsku milju (između 75 i 77 km.).</s><s>Sarute je možda bilo ilirsko (narodonosno) središte, a kasnije municipalno, koje se možda nalazilo na drvarskom ili petrovačkom području.</s>

<s>Na  vrlo  skromnom epigrafskom materijalu sa petrovačkog prostora od svega osam natpisa, dolaze Ulpii, Aelii i Aurelii.</s>

<s>Bukovača 
1.U sarkfagu (sanduk za pepeo) iz Bukovače nalazila se i ploča sa natpisom:</s>

<s>Ae7\lius   U[.........dom]o  Ast[uris(T)   [A"!]elio  infeli(cissimo)   [defun]cto  ann[orum]   [. .]XXX,</s>

<s>Dimitrije Sergejevski, Spom.</s><s>77, 11, br. 10 sa si.</s><s>Bukovača (sanduk za pepeo).</s><s>Čini se da nije u pitanju gentile Aelius, nego čitanje domo Asturis(T)</s>

<s>Krnjeuša 
Jedan  spomenik  iz  Krnjeuše  postavio  je  svome  ocu  Maximus  Diti  (filius),  dakle  peregrin  bez  civiteta.</s><s>Sve  su  to  domaći ljudi, ali već na putu romanizacijo (2. stoljeće).</s>

<s>2.ILJugIII, 1664.</s>

<s>Krnjeuša, Bosanski Petrovac1898. god.</s><s>Literatura : Sergejevski, 1934:9 - 10, br. 8; Bojanovski, 1988:259,</s>

<s>D M / MAXIMV/SDITIANO/RVM LXX /P V F / H S E</s>

<s>D(is) M(anibus) / Maximu/s Diti an(n)o/rum LXX /p(ius?) v(ixit?) f(ecit) / h(ic) s(itus)e(st)</s>

<s>Bogovima Manima, Maksim Diti, godina 70 za života učini na ovom mjestu je</s>

<s>3.ILJug III, 1665.</s>

<s>Krnjeuša, Bosanski Petrovac 1898. god.</s><s>Literatura : Literatura : Sergejevski, 1934:10, br. 9</s>

<s>D M 
 
D(is) M(anibus) / [</s>

<s>4.CILIII, 14973a</s>

<s>Krnjeuša, Bosanski Petrovac, Oktobar 1898. god.</s><s>Literatura :Pač, 1900:174 -175, 1902:106-107, br. 1; fig.</s><s>42 u. 43; Bojanovski, 1988:259
  
D AN / LXET•FILIO/M•V•RVSTI/CVS•SIT•REL /AN•X•P•M•T / P•S•P</s>

<s>] d(efuncto?) an(norum) / LX et filio / M(arcus) U(lpius?) Rusti/cus sit(?) rel(?) /</s>

<s>an(norum) X p(lus) m(inus) t(itulum) / p(ecunia) s(ua) p(osuit)</s>

<s>5.CILIII, 14973b</s>

<s>VEM[..] / […]X[</s>

<s>Krnjeuša, Bosanski Petrovac Oktobar 1898. god.</s><s>Literatura : Pač, 1900:174 – 175, sl. 5</s>

<s>6.CILIII, 14974</s>

<s>Krnjeuša, Bosanski PetrovacOktobar 1898. god.</s><s>Literatura : Pač, 1900:175, sl. 6; Isto, 1902:106-107, br. 2; fig.</s><s>44; Čremošnik,1957:223 – 224, sl. 3; Bojanovski, 1988:259, fus.</s>

<s>M / IA VRS / INFE / ISSIM /ILIO VR/ NO AN VIII / NE M REN</s>

<s>[D(is)] M(anibus) / [Ulp]ia(?) Urs/[ina] infe/[lic]issim[o] / 
[f]ilio Ur/[si]no an(norum)VIII / [be]ne m[e] ren[ti]</s>

<s>Jasenovac (Bravsko)
7. ILJug III, 1661.</s>

<s>Jasenovac, Bravsko, Bosanski Petrovac, Literatura : Sergejevski, 1934:11-12, br. 11</s>

<s>MIVSAI / VSIXXI / OSVISFINV / ARATR / VOBIINIIMII / R I I I / P I I I A P SV I I /PVTISVMISOC / IPIIITITISIMII</s>

<s>] / [---]mius Ai[---] / [---]usi[---]XXI[---] / [---]o suis f(---) inv/[---]aratr / [s]uo beneme/renti / [---]pe ap[---]suit / [---]ruti suae soc/[r]ui pie(n){ti}tis(s)im(a)e</s>

<s>Smoljana 
8. CILIII, 14014
U blizini ceste, sjeverno od Bosanskog Petrovca, nađen je nadgrobni natpis na pločici koji potiče iz kasnog doba Rimskog Carstva i koji otkriva postojanje jedne porodice aurelijevskog gentilnog imena koja je imala posjed na prostoru današnjeg sela Smoljana.</s><s>Slabo uparana slova naginju na uncijalno pismo.</s><s>Na rubu (profllu) je cik-cak ornamenat i koncentrični krugovi.</s><s>Tekst glasi:</s>

<s>Literatura : Pač, 1894:351 – 352, sl. 13; Bojanovski, 1988:259, fus.</s><s>13</s>

<s>D M / AVRELIISFORTVNIONIETFELICIS/SIMEQVIVIXSERVNTANVSXC /FECITENEMMIMORIAMAVRELIA /
QVARTAAVRELIO ROCINOCARIS /SIMOMARITOETSIBIIPSAIVS / QVIVIXSERVNTNVNOANNOS /??XIXPROCINVSVIXANOSLXXX</s>

<s>D.M. Aureliis Fortunioni et Felicissim(a)e.........</s><s>Aurelia Quarta Aurelio [P]rocino carissimomarito___ Procinus vixiit) an(n)os (Oznaka - LXXX, CIL III 14014 = Pač, WM BH IV, 1896, 256,Fig.</s><s>20,</s>

<s>Vrtoče 
Na nadgrobnim pločama u Vrtoču je natpis na latinskom, sa imenom umrlog, godine života i mnoštvom geometrijske i druge ornametike (palma, riblja kost, polumjesec, srcoliki list, rozeta, vijenac i sl.).</s>

<s>Ono što spomenike s petrovačkog područja posebno približava sepulkralnoj umjetnosti Pounja jesu dvostruko zasvođene niše (dvostruka volta), što ih dalje veže za Norik i Panoniju.</s>

<s>Literatura 
 Vejsil Ćurčić, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, godina 1902 - STARINE IZ OKOLINE BOSANSKOG PETROVCA
 Vjenceslav Radimski, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, godina 1894 – s.229-255
 Karl Pač, NOVE RIMSKE EPIGRAFSKE TEČEVINE BiH - Glasnik Zemaljskog muzeja 1900. godina</s>

<s>Izvori</s>

<s>Bosanski Petrovac
Rimska arheološka nalazišta u BiH
Bosna i Hercegovina u rimsko doba</s>

