Arheološka teorija
<s>Arheološka teorija se odnosi na različite intelektualne mehanizme putem kojih arheolozi tumače arheološke podatke.</s><s>Arheološka teorija funkcioniše kao primena filozofije nauke na arheologiju, a ponekad se naziva filozofija arheologija.</s><s>Ne postoji jedinstvena teorija arheologije, jer se mnogi ne slažu kako vršiti interpretaciju.</s><s>Tokom istorije discipline, različiti oblici arheoloških teorije su se pojavili, dostizali vrhunac, i u nekim slučajevima nestale.</s><s>Arheološke teorije se razlikuju po tome šta su ciljevi discipline i kako oni mogu biti postignuti.</s>

<s>Neke arheološke teorije, kao što je procesna arheologija, iznose da arheolozi mogu da dobiju pouzdane i objektivne informacije o drevnim društvima na osnovu primene naučnog metoda istraživanja.</s><s>Suprotno od ove ideje, postprocesna arheologije tvrdi da su svi arheološki dokazi ukaljani ljudskom interpretacijom i društvenim faktorima, što znači da su sva tumačenja prošlosti subjektivna.</s>

<s>Druge arheološke teorije poput marksističke arheologije vrše tumačenja na osnovu viđenja kako društvo funkcioniše.</s>

<s>Pozadina</s>

<s>Od početka 20. veka, većina viđenja arheološke metodologije su prihvatila da se nalazi koji se dobijaju arheološkim iskopavanje interpretiraju kroz teorijsku perspektivu.</s><s>Međutim, arheološka zajednica se deli na osnovu toga koji je teorijski pristup najbolji.</s><s>Sa jedne strane postoje i oni koji smatraju da su neke arheološke metode – na primer, iskopavanje ili beleženja – neutralne i prevazilaze granice teorije.</s><s>Neki se ne slažu sa ovim viđenjem i veruju da su i iskopavanja i beleženja takođe pod uticajem teorijskih razmatranja.</s><s>Arheolog Ijan Hoder, istaknuti pobornik ove tačke gledišta, kritikuje alternativni pristup naglašavajući da metodoloških rešenja kao što su gde otvoriti rov, kako marljivo kopati stratigrafski sloj i da li sačuvati svaki artefakt koji je otkriven, zavise od prethodnih teorijskih viđenja.</s><s>Neki arheolozi su u svojim radovima pokušali da odvoje podatke i svoju interpretaciju, ali njih kritikuju arheolozi poput Hodera koji iznose da je arheološka interpretacija deo arheološke metodologije i da se zato ne može odvojiti od podataka.</s>

<s>Metju Džonson je izneo pregled zašto je arheološka teorija toliko važna disciplini i zašto svi arheolozi treba da uče o njoj.</s><s>Prvo, on je istakao da su svi argumenti o tome zašto je arheologija korisna društvu zasnovani na teoriji, te da je arheolozima potrebno poznavanje teorije kako bi branili svoju disciplinu od kritika.</s><s>Drugo, on je naglasio da je teorija neophodna kako bi se uporedile dve ili više interpretacija prošlosti i odlučilo koja je verovatnija.</s><s>Treće, on je tvrdio da je teorija neophodna arheologu kako bi prihvatio i priznao svoja predubeđenja i ciljeve prilikom interpretacije.</s><s>Na kraju je izneo da je teorija najpotrebnija zato što arheolozi kao ljudska bića funkcionišu na osnovu "teorija, koncepata, ideja i pretpostavki" i zato arheologija ne bi mogla ni da funkcioniše bez istih.</s><s>Zbog svega ovoga on iznosi da za interpretaciju arheoloških podataka nije potreban "zdrav razum", već jasna teorijska tačka gledišta.</s>

<s>Arheološka teorija</s>

<s>Antikvarstvo i imperijalizam 
(videti takođe: Istorija arheologije)</s>

<s>Interesovanje ljudi za prošlost postoji od drevnih vremena.</s><s>U zapadnom svetu tokom srednjeg veka šest osnovnih koncepta je stvoreno koji će u određenoj meri uticati arheološku teoriju:</s>

<s>1) Svet je nov, star svega par hiljada godina, i ima natprirodno poreklo</s>

<s>2) Fizički svet je degradirao od Božijeg stvaranja</s>

<s>3) Čovečanstvo je nastalo u Edenskom vrtu</s>

<s>4) Standardi ljudskog ponašanja su prirodno opadali</s>

<s>5) Istorija sveta je niz jedinstvenih događaja</s>

<s>6) Kulturno, društveno i intelektualno su ljudi iz prošlosti bili identični kao ljudi danas</s>

<s>Dolazak renesanse je podstakao interes za prošlosti, ali to je bilo više na nivou prikupljanja artefakata i stvaranja idealističkih teorija njihovog porekla.</s><s>Sve do 19. veka nisu nastali ptavi elemetni sistematskog proučavanja starih civilizacija, a od ovog je njihovo proučavanje podržavalo imperijalni nacionalizam veličajući "napredne" civilizacije imperijalnih sila.</s>

<s>Kulturno-istorijska arheologija i preteče (1860 - trenutno) 
Razvoji u 19. veku, posebno Hatonova i Lajelova teorija uniformizma i Darvinova teorija prirodne selekcije, postavili su temelje savremenog naučnog istraživanja porekla čovečanstva.</s>

<s>Nakon Darvinove teorije se pojavio pravac u arheologiji poznat kao kulturno-istorijska arheologija, prema kojoj se nalazi sa lokaliteta i sami lokaliteti grupišu u pojedinačne "kulture", što omogućava da se odredi geografska distribucija i periodizacija ovih kultura, kao i da se rekonstruiše interakciju i razmena ideja između njih.</s><s>Kao što ime sugeriše, ova vrsta arheologije je bila blisko povezana sa istorijom.</s><s>Istoričari kulture su koristili normativni model kulture, princip prema kome je svaka kultura set normi koji utiču na ljudsko ponašanje.</s><s>Dakle, jedna kultura se može lako razlikovati od druge praćenjem proizvodnje; na primer, ako je jedan fragment keramike ukrašene trouglastim obrazcem, a drugui kružnim, onda oni najverovatnije pripadaju različitim kulturama.</s><s>Takav pristup dovodi do pogleda na prošlost kao skup različitih grupa stanovništva, klasifikovanih po njihovim razlikama.</s><s>Promene u ponašanju su se objašnjavale difuzijom i migracijom.</s><s>Migracionisti tvrde da je dolazilo do migracija stanovništva i tako su se direktno menjali norme i kulture.</s><s>Difuzionisti tvrde da je do promena dolazilo putem društvenih i ekonomskih veza koje su postajele među kulturama</s>

<s>Australijski arheolog Gordon Čajld je bio jedan od prvih koji su počeli da istražuju i da proširuju ovaj pojam odnosa između kultura, posebno u kontekstu praistorijske Evrope.</s><s>Pod uticajem političkih previranja u međuratnom periodu Čajld je tvrdio da su revolucije dovele do brojnih promena u prošlim društvima.</s><s>On je uveo pojam neolitska revolucija koja je po njemu inspirisala ljude da se nasele i bave poljoprivredom, a ne lovom i sakupljanjem.</s><s>To je dovelo do značajnih promena u društvenoj organizaciji koje su dovele do urbane revolucije koja je stvorila prve gradove.</s><s>Ovakvo makro razmišljanje je bilo revolucionarno i Čajldove ideje su ostale uticajne do danas, iako je sama kulturno-istorijska arheologija dosta kritikovana.</s>

<s>Istorijski partikularizam (1880 - 1940) 
Franc Boas je tvrdio da su kulture jedinstveni entiteti koje određuje jedinstveni nizovi događaja.</s><s>Kao rezultat toga nema jedinstvenog standarda po kome jedna kultura može biti u odnosu sa drugima.</s><s>Ova misao je u kombinaciji sa konceptom Džona Laboka da će zapadna civilizacija uništiti primitivne kulture proizvela krizu među antropolozima, koji su počeli da sprovode brojne studije o ovim ugroženim kulturama pre nego što nestanu.</s>

<s>Nacionalna arheologija (1916 - danas) 
Nacionalna arheologija je koristila kulturno-istorijske pojmove da usadi ponos i podigne moral određenim nacionalnostima ili rasnim grupama, a u mnogim zemljama je i dalje glavni metod arheologije.</s>

<s>Sovjetska arheologija (1917 - danas) 
Adaptacijom nekih pojmova darvinovske prirodne selekcije za upotrebu van discipline evolucione biologije, sa korišćenjem marksističke istorijsko-ekonomske teorije dijalektičkogo materijalizma, sovjetski arheolozi su počevši od 1930-ih pokušali da objasne promene u arheološkoj hronici pomoću društvene dinamike.</s>

<s>Procesna arheologija (nova arheologija) 
Tokom 1960-ih godina veliki broj mladih, prvenstveno američkih arheologa poput Luisa Binforda, pobunio se protiv kulturno-istorijske paradigme.</s><s>Oni su predložili takozvanu "novu arheologiju", koja bi bila više "naučna" i "antropološka".</s><s>Oni su gledali na kulturu kao skup procesa ponašanja i tradicija.</s><s>Ova nova paradigma je nazvana procesna arheologija.</s><s>Pristalice ove paradigme su pozajmili ideje testiranja hipoteza i naučnog metoda od prirodnih nauka.</s><s>Oni su verovali da arheolog treba da razvije jednu ili nekoliko hipoteza o kulturi pri istraživanju i sprovede iskopavanja sa ciljem da se provere ove hipoteze u pogledu novih dokaza.</s><s>Oni su takođe bili frustrirani učenjem starije generacije koja se najviše bavila kulturom, a ne ljudima koji su pravili te predmete koje studiraju.</s>

<s>Postprocesna arheologija 
Tokom 1980-ih britanski arheolozi Majkl Šenks, Kristofer Tili, Danijel Miler i Ijan Hoder pod uticajem postmodernizma su predvodili novi pokret u reviziji arheološke teorije.</s><s>Oni su žestoko dovodili u pitanje korišćenje naučnog metoda od strane procesnih arheologa, jer su smatrali da su arheolozi (kao i ostali naučnici) pristrasni ma koliko oni pokušavali da ne budu.</s><s>To je posebno važno za arheologiju, gde sprovedeni eksperimenti (iskopi) ne mogu biti ponovljeni od strane drugih istraživača, što je osnova naučnog metoda.</s><s>Ova nova paradigma je nazvana postprocesna arheologija i njene pristalice nisu analizirale samo arheološke ostatke, već i sebe: svoja mišljenja i stavove.</s><s>Njihov zaključak je da različiti pristupi arheološkim dokazima koje svaki čovek donosi prilikom interpretacije rezultira u različitim konstruktima prošlosti.</s><s>Procesni arheolozi kritikuju ovaj pristup zbog nedostatka naučne vrednosti.</s><s>Oni ističu da će naučnik prilikom analize sebe biti skloniji pristrasnosti više nego prilikom analize artefakta i stoga analiza sebe ne čini hipotezu validnijom.</s>

<s>Postprocesna paradigma omogućava nastajanje mnogih pod-disciplina koje se ne slažu sa procesnim modulom kulture.</s><s>Smatrajući da procesni arheolozi zanemaruju individualnost nastali su mnogi pravci uokviru ove paradigme poput marksističke arheologije, feminističke arheologije, rodne arheologije imnogih drugih.</s>

<s>Globalni pregled 
Ova raznolikost u arheologiji nije se podjednako i ujednačeno svuda razvijala, jer se na nasledstvo predaka negleda svuda isto.</s><s>Arheolozi u Australiji i mnogim drugim državama gde se vrše iskopavanja domorovaca imaju mnogih problema oko njihovog viđenja predaka.</s><s>Zbog ovoga su skloniji posprocesnoj paradigmi.</s><s>Za razliku od njih, arheolozi u Sjedinjenim Američkim Državama su mnogo skloniji procesnoj paradigmi (Binford bio amerikanac), ali nije svaki arheolog u ovim državama pristalica dominantne paradigme.</s>

<s>Razvoj 
Dejvid Klark koji radi na Univerzitetu u Kembridžu je 1973. godine objavio naučni rad u kom tvrdi da je arheologija kao disciplina prešla sa originalne "plemenite nevinosti" na "samosvest" i zatim na "kritičku samosvest", što je simptom većeg priznanja i pažnje arheološkoj teoriji.</s><s>Kao posledica toga, on je izneo da je arheologija izgubila njenu "nevinost", kako su arheolozi postali skeptičniji prema radu svojih prethodnika.</s>

<s>Uticaj ideologije 
Arheologija je bila i ostaje kulturno, rodno i političko ratno polje.</s><s>Mnoge grupe su pokušale da koriste i koristile su arheologiju da dokažu savremena kulturna ili politička viđenja.</s><s>Marksisti i marksistički orijentisani arheolozi u SSSR-u i Ujedinjenom Kraljevstvu (između ostalih) često pokušavaju da dokažu istinitost dijalektičnog materijalizma ili da se naglasi u prošlost (i sadašnjosti) uloga konflikata između grupa (na primer, muškaraca i žena, starijih i mlađih, radnika i vlasnika) u oblikovanju društvenih promena.</s><s>I danas se arheologija korisi kako bi grupe iznele svoje "istorijsko pravo" na posedovanje određene zemlje.</s><s>Mnoge škole arheologije su bile patrijarhalne, jer su pretpostavljale da su u praistoriji muškarci snabdevali najveći deo hrane zbog lova, a žene sa sakupljanjem nisu igrale značajnu ulogu; novija istraživanja su utvrdila neadekvatnost mnogih od ovih teorija.</s><s>Neki su koristili teoriju napretka kojom objašnjavaju progres zapadnog društva.</s><s>Ideologija je uvek igrala značajnu ulogu u arheološkoj teoriji.</s>

<s>Izvori</s>

<s>Reference</s>

<s>Bibliografija 
Monografije na engleskom
 Hodder, Ian. (1991).</s><s>Postprocessual Archaeology and the Current Debate.</s><s>In Processual and Post-Processual Archaeologies: Multiple Ways of Knowing the Past, Edited by R. Preucel, pp.</s><s>30–41.</s><s>CAI Southern Illinois University at Carbondale, Occasional Paper No.</s><s>10.</s><s>Izquierdo-Egea, Pascual (2012).</s><s>Economic Archaeology of Grave Goods.</s><s>Advances in Archaeology 1, ISSN 2254-187X. Graus. .</s><s>McGuire, Randall H. (1992).</s><s>A Marxist Archaeology.</s><s>Academic Press, Inc, New York.</s><s>McGuire, Randal H. (2008).</s><s>Archaeology as Political Action.</s><s>University of California Press, Berkeley.</s><s>Praetzellis, A. (2000).</s><s>Death by Theory: A Tale of Mystery and Archaeological Theory.</s><s>AltaMira Press.</s><s>Trigger, Bruce G. (2007).</s><s>A History of Archaeological Thought (Second Edition).</s><s>New York: Cambridge University Press.</s><s>Naučni članci na engleskom
 
 Monografije na srpskom
 
 Naučni članci na srpskom</s>

<s>Teorija
Naučne teorije</s>

