F-4 Phantom II
<s>F-4 fantom II () je dvomotorni američki supersonični lovac-bombarder sa dva sjedišta.</s><s>Za potrebe Američke mornarice, kopnenih snaga i ratnog vazduhoplovstva SAD, razvio ga je Makdonel Daglas .</s><s>U službu je ušao 1960, kada je postao sastavni dio američkih vazdušnih snaga, čiji je oslonac bio tokom 70-ih i 80-ih godina kada se postepeno počinje povlačiti nakon uvođenja modernijih aviona poput F-15 igla i F/A-18 Horneta.</s><s>Avion je korišćen kao lovac, bombarder i izviđač u mnogobrojnim sukobima, dok su najpoznatija ratišta u kojima je korišćen bili vijetnamski i arapsko-izraelski rat 1973.</s><s>Razvijen je kao lovac za odbranu nosača aviona, ali je zbog odličnih letnih i borbenih osobina usvojen i u RV SAD, i korišćen i kao bombarder, izviđač, za elektronska dejstva i druge namjene.</s><s>Poslednji sukob u kojem je učestvovao je bio Zalivski rat 1991. gdje je obavljao ulogu izviđačkog aviona, nakon čega se 1996. konačno povlači iz službe.</s><s>Preostali avioni su se koristili kao vazdušne mete, a ukupno je napravljeno 5195 primjeraka ovog aviona.</s><s>Izvožen je i u 11 drugih zemalja svjeta, neke elemente su proizvodile kooperantske fabrike u SR Nemačkoj, a po licenci ga je proizvodila firma Micubiši Japan (F-4EJ).</s>

<s>Razvoj 
Fabrika Makdonel erkraft je 1953. godine započela sa razvojem nasljednika svog aviona F-3X demon.</s><s>Razvijeno je nekoliko projekata uključujući verziju koju je trebalo da pokreće Rajt J67 motor ili Dženeral Elektrik J79.</s><s>Verzije sa ovim motorima su imale maksimalnu brzinu od 1,97 maha, pa je Makdonel predložio mornarici novi „super demon“.</s><s>Novi avion je trebalo da ima i promenljivi nosni konus, u koji se po potrebi misije mogao smještati radar, kamera ili topovi.</s><s>Mornarica je bila zainteresovana za novu verziju, ali kako su već postojeći projekti Graman XF9F-9 i Vot XF8U-1 bili dovoljni nije bilo potrebe za novim nadzvučnim avionom.</s><s>Zbog toga je Makdonel rekonstruisao svoj projekat u lovca-bombardera za djelovanje u svim vremenskim uslovima, pa je 18. oktobra 1954.</s><s>Makdonel dobio nalog da izradi YAH-1 prototipove.</s><s>Predstavnici mornarice su 26. maja 1955. došli sa potpuno novim zahtjevima, budući da je u tom trenutku za jurišne zadatke postojao A-4 skajhok, a F-8 krusejder za neposredne vazdušne borbe.</s><s>Zbog toga je novi avion preinačen u avion za odbranu flote i dobio je kopilota koji je upravljao radarom.</s>

<s>XF4H-1 protorip</s>

<s>XF4H-1 je bio konstruisan da nosi 4 AAM-N-6 „sperou III“ rakete sa radarskim navođenjem.</s><s>Imao je dva J79-GE-8 motora, koja su kao i kod aviona F-101 vudu, bila smještena nisko u trupu kako bi bio maksimalno iskorićen prostor za gorivo, pri čemu su motori uzimali vazduh kroz dva fiksirana usisnika na bokovima.</s><s>Vrhovi krila su bili zakrivljeni prema gore kako bi omogućili bolju kontrolu pri niskim brzinama.</s>

<s>Testiranja u aerotunelu su ipak otkrila neke nestabilnosti, pa su vrhovi krila zakrivljena za dodatnih 5 stepeni.</s><s>Repne površine su dosta pokretljive, a horizontalni stabilizator je spušten nadolje za 23 stepena u odnosu na vertikalni stabilizator.</s><s>Uz to, na usisnike su dodate pokretne površine koje su ograničavale količinu vazduha koji je ulazio.</s><s>Mogućnost presretanja u svim uslovima je bila velika zbog snažnog AN/APQ-50 radara.</s>

<s>Poslije znatnih izmjena, prototip novog aviona je prvi put poletio 27. maja 1958. godine .</s><s>Pilot je bio Robert Litl.</s><s>Predlagana imena su bila Satan i Mitra, ali je na kraju odlučeno da se koristi ime Fantom.</s><s>Pošto je Makdonel već imao raniji lovac sa tim imenom FX-1 fantom, Fantom 2 je postalo službeno ime aviona.</s><s>Avion je počeo da se uvodi u naoružanje 1960. godine, a početna oznaka prve verzije F4X-1 je promijenjena u F-4A u semptembru 1962.</s>

<s>Proizvodnja 
Na početku proizvodnje, radar je unapređen na veći i snažniji AN/APQ-72 što je rezultovalo povećanjem nosa i preradom pilotske kabine kako bi kopilot imao više prostora.</s><s>F-4B je pobjedio u takmičenju za lovca Američkog ratnog vazduhoplovstva protiv aviona F-106 delta-dart u januaru 1962.</s><s>Ratno vazduhoplovstvo je pozajmilo dva mornarička aviona i privremeno ih označilo sa F-110A spektre kako bi ih prilagodio svojim potrebama.</s><s>Za razliku od mornarice koja je preferirala presretačke uloge, Ratno vazduhoplovstvo je F-4 zamišljalo isključivo u ulozi lovca-bombardera, što se na kraju ostvarilo verzijom F-4C, koja je prvi put polijetela 27. maja 1963. i u prvom letu postigla brzinu veću od 2 maha.</s>

<s>Proizvodnja F-4B „fantoma“ u SAD je prekinuta 1979. kada je brojka proizvedenih aviona dosegla 5195 (138 aviona je proizvedeno u Japanu) što ga čini drugim najproizvođenijim i izvoženim američkim avionom.</s><s>Od 5195 aviona, 2874 su napravljena za USAF, 1264 za mornaricu, dok je ostatak napravljen za strane kupce.</s><s>Posljednji proizvedeni avioni su otišli u Tursku, dok je baš posljednji F-4 proizveden 1981. u Japanu (verzije F-4EJ).</s><s>Tokom 2001. godine je bilo oko 1100 aviona u službi širom svijeta.</s>

<s>Rekordi 
Uprkos svojim velikim dimenzijama, maksimalnoj masi prilikom uzletanja od 27.000 kg, F-4 je imao maksimalnu brzinu od 2,23 maha i brzinu penjanja od 210 m/s pa je odmah prilikom ulaska u službu oborio 15 svetskih rekorda.</s><s>Mogao je poneti 8480 kg naoružanja na 9 spoljnih podvesnih tačaka, a arsenal mu se sastojao od raketa vazduh-vazduh, vazduh-zemlja, nevođenih bombi i nuklearnog naoružanja, a kako se u vreme njegovog uvođenja u službu F-8 „krusejder“ koristio za blisku borbu, F-4 kao i ostali lovci presretači nije imao ugrađen top.</s><s>Posadu je činio glavni pilot i kopilot koji je pomagao u vizuelnom i radarskom otkrivanju neprijatelja i navigaciji.</s><s>Postignut je niz apsolutnih rekorda sa Fantomom, uključujući najveću brzinu na maloj visini od 1452 km/h, brzinski rekord na visini od 2585 km/h, visinski rekord od 30.040 m i drugi.</s><s>Rekord brzine na maloj visini se održao 16 godina.</s><s>6. decembar 1959. drugi XF4H-1 postavlja novi svetski visinski rekord od 30.040 m koji je do tada držao sovjetski prototip Suhoj T-43-1.</s><s>5. septembar 1960.</s><s>F4H-1 je leteo 500 km srednjom brzinom od 1958 km/h.
 25. septembar 1960. je leteo 100 km brzinom od 2237 km/h.
 24. maj 1961. tokom proslave 50 godišnjice vazduhoplovstva u mornarici, prelijeće ceo kontinentalni deo SAD za 2 sata i 47 minuta.</s><s>28. avgust 1961.</s><s>F-4 fantom prelijeće udaljenost od 4,8 km brzinom 1452 km/h pri visini manjoj od 40 m.</s>

<s>Operativna upotreba</s>

<s>Vijetnamski rat</s>

<s>Mornarica SAD i marinci 
Lovačka eskadrila BF-121 „pismejkeri“ je 30. decembra 1960. postala prvi korisnik F-4 fantoma, a prva eskadrila sa borbeno spremnim verzijama F4X-1 je bila BF-74 „bi-devilers“ koja je svoje avione dobila 8. jula 1961.</s><s>U oktobru 1961. „fantomi“ završavaju pripreme za službu na nosačima, a prva služba je započela u periodu između 1962—1963. na nosaču aviona Ju-es-es Forestal.</s><s>Do incidenta u Tonkin zalivu 13 od 31 mornaričke eskadrile su bile opremljene ovim avionom, a prvi borbeni letovi su se odvijali 5. avgust 1964. iznad Vijetnama sa nosača aviona Ju-es-es Konstelejšon.</s><s>Prva Fantomova vazdušna pobjeda je dobijena 9. aprila 1965, kad je F-4B iz lovačke eskadrile BF-96 kojim je pilotirao Terens Marfi oborio sjevernovijetnamski MiG-17.</s><s>Fantom je i sam oboren greškom iz drugog Fantoma, pretpostavlja se raketom Sperou.</s>

<s>Sredinom maja 1972. poručnik Rendi Djuk Kaninghem () i Vilijam P. Driskol () u F-4J fantomu obaraju tri MiG-17 aviona i tako postaju prvi asova.</s><s>U njihovom petom dobijenom dvoboju, veruje se da su oborili Severno vijetnamskog asa poručnika Tuna, ali to nije potvrđeno.</s><s>Prilikom povratka sa misije ih je pogodila i teško oštetila raketa zemlja-vazduh, nakon čega su se katapultirali tek što su došli iznad okeana kako ne bi bili zarobljeni.</s>

<s>Tokom rata, po američkim tvrdnjama, mornarički Fantomi su oborili 40 neprijateljskih aviona i izgubili 71 Fantoma (5 od lovaca, 13 od PV raketa, 53 od artiljerije PVO).</s><s>Još 54 Fantoma su izgubljena u udesima.</s><s>Od neprijateljskih aviona, 22 su bili MiG-17, 14 MiG-21, 2 An-2, i 2 MiG-19.</s><s>Osam je oboreno sa Sperou raketama, 31 Sajdvajnderima.</s>

<s>Marinci su uništili 3 neprijateljska aviona, a izgubili 75 u borbi, uglavnom zbog PV artiljerije, i 4 u udesima.</s>

<s>Američko RV</s>

<s>Iako je na početku američko RV nevoljno prihvatio mornarički avion, kasnije je postao najveći korisnik F-4 fantoma.</s><s>Prvi fantomi SAD RV u Vijetnamu su bili F-4C 555-te taktičko lovačke eskadrile koji su pristigli u decembru 1964.</s><s>Na dan 10. jula 1965. oboren je prvi MiG-17 sa raketama Sajdvajnder.</s><s>Fantom iz 45-e eskadrile je postao prvi Američki avion oboren od strane neprijateljskih raketa zemlja-vazduh, dok je dana 5. oktobra 1966, prvi američki avion, F-4C fantom oboren od strane rakete vazduh-vazduh ispaljene sa sjevernovijetnamskog aviona MiG-21.</s>

<s>Od dolaska Fantoma u Vijetnam, oni su obavljali misije lovca za prevlast u vazduhu i bombardera.</s><s>Napadali su i mete u Laosu.</s><s>Zbog velikih gubitaka aviona F-105 tanderčif (), Fantomi su sve više morali da obavljaju uloge bombardera, da bi poslije novembra 1970, postali glavni bombarder USAF-a u jugoistočnoj Aziji.</s>

<s>Gubici Fantoma USAF-a su bili, po američkim tvrdnjama:
 USAF - 445, 337 u borbi, od toga 193 iznad sjevernog Vijetnama (33 od MiG-ova, 30 od PV raketa, 307 od PV artiljerije).</s><s>Izviđački RF-4C - 83, 72 u borbi
 ukupni USAF gubici - 528 F-4 i RF-4 fantoma
 ukupni mornarički i marinski gubici - 233
 ukupni gubici Fantoma snaga SAD u jugoistočnoj Aziji - 761</s>

<s>Pregled oborenih sjevernovijetnamskih aviona od strane F-4 fantoma američkog RV je prikazan u tabeli.</s>

<s>Izraelska upotreba Fantoma 
Izrael je bio najveći korisnik „fantoma“ van SAD.</s><s>Prvi avioni F-4E i RF-4E su primljeni 1969, a zatim 1970.</s><s>Prva upotreba aviona je bila u ratu iscrpljivanja između Egipta i Izraela, zatim u Jom Kipurskom ratu 1973, a zatim u svim sukobima sve do 2004. godine.</s>

<s>Korisnici</s>

<s>(RV, mornarica, marinci)
  (privremena upotreba prilikom čekanja na F-111)</s>

<s>Naoružanje 
 Do 8848 kg oružja (bombi, raketa, kontejnera) na 9 podvjesnih tačaka
 Streljačko: 1 šestocijevni top Vulkan od 20 mm (M61 Vulcan)
 Rakete vazduh-vazduh: 4 Sperou (AIM-7 Sparrow), 4 Sajdvajnder (AIM-9 Sidewinder).</s><s>Fantomi drugih zemalja mogu nositi ili su nosili i rakete AMRAAM (grčki, njemački), Skajfleš (britanski), AAM-3 (japanski)</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura</s>

<s>Spoljašnje veze</s>

<s></s>

<s>Američki lovački avioni 1950-ih
McDonnell Douglas</s>

