Lutkarstvo
<s>Lutkarstvo je grana teatra u kojoj predstavu izvode lutke, koje na sceni pokreću glumci - lutkari, najčešće skriveni od gledaoca, oni umjesto lutaka izgovaraju tekst uloge koju glumi lutka.</s><s>Lutkarstvo je i zanat umijeće izrade lutaka.</s>

<s>Tipovi lutaka 
Postoji puno različitih tipova lutaka.</s><s>Svaki ima svoje karakteristike, a za svaki postoji adekvatni dramski materijal.</s><s>Određeni tipovi razvili su se pod određenim kulturnim ili geografskim uvjetima.</s><s>Najvažniji tipovi su;</s>

<s>Ručna lutka (ginjol, zijevalica)  
Englezi takve lutke zovu puppet, Talijani burattino, Francuzi guignol, Nijemci puppe.</s><s>Te lutke imaju šuplje tijelo pokriveno tkaninom koja prekriva ruku lutkara, pa on prstima može ući u glavu i ruke lutke i tako je pomicati.</s><s>Publika vidi lutku od struka prema gore, a umjesto nogu tkaninu nalik na suknju.</s><s>Kako su bile lake kako težinom tako i za manipulaciju, bile su jako popularne kod manjih putujućih teatara po čitavoj Evropi (praktički je samo jedan lutkar mogao održati čitavu predstavu) a bile su popularne i po Kinii.</s>

<s>Štapna lutka (javajka)</s>

<s>Takvim lutkama se manipulira odozdo - štapovima.</s><s>Lutkar većim i dužim pomiče čitavog lutka, a manjim pomiče ruke i po potrebi noge.</s><s>Taj tip lutaka tradicionalan je na indonezijskim otocima [[Java (otok)|Javi i Baliju, gdje su poznate kao wayang golek.</s><s>U Evropi su dugo vremena bile ograničene na Porajnje, sve dok ih početkom 20. vijeka Richard Teschner nije počeo koristiti u Beču.</s><s>U Moskvi je sa njima eksperimentirala Nina Efimova, i time možda inspirirala moskovski državni teatar kog je vodio režiser Sergej Obrazcov, da tokom 1930-ih postavi na scenu brojne predstave sa tim tipom lutaka.</s><s>Nakon Drugog svjetskog rata Obrazcov je često gostovao po zemljama Istočne Evrope pa je to utjecalo na lutkare u tim zemljama da i oni počnu raditi sa takvim lutkama.</s><s>Takve lutke zahvalne su za spore pokrete, ali za normalne i brže treba i po 2-3 lutkara da manipuliraju jednom lutkom na sceni.</s>

<s>Marioneta (lutka na koncima)</s>

<s>To su lutke kojima se upravlja odozgo, pomoću konaca ili žičica (što je šešće).</s><s>Oni vode do svih ekstremiteta i ostalih važnih dijelova lutka, tako da se pomicanjem može izazvati razne pokrete, od sjedenja, ležanja, skakanja, okretanja - zapravo gotovo sve što se zamisli.</s><s>Jer čak i jednostavna marioneta može imati devet žičica, po jednu za svaku nogu, ruku, rame i uho (da se može pokretati glava), i jednu na bazu kralježnice (za klanjanje).</s><s>Ukoliko su potrebni specijalni efekti broj žičica se može udvostručiti pa i utrostručiti.</s><s>Manipulacija marionetama sa mnogo žičica je vrlo kompliciran posao i zahtjeva veliku vještinu, jer je križem na kom su nanizane sve te žičice vrlo teško upravljati.</s>

<s>Plošna lutka (teatar sjena) 
Pored trodimenzionalnih, postoji i čitava porodica dvodimenzionalnih plošnih lutaka.</s><s>Njima se manipulira isto tako odozgo kao marionetama.</s><s>Izgleda da nastale u Engleskoj kao nusprodukt štamparija oko 1811. kao svojevrsni teatarski suvenir.</s>

<s>Sjene</s>

<s>To je specijalni tip plošne lutke, čija se sjena vidi na prozirnom zaslonu.</s><s>One su se izrezivale od kože ili nekog drugog neprozirnog materijala.</s><s>Takvi su ttradicionalni teatri na Javi, Baliju i Tajlandu, do Evrope su stigli u 18. vijeku.</s>

<s>Ostali tipovi</s>

<s>Tih pet tipova nisu i svi koje koriste teatri, jer postoje i lutke koje pred publikom nose njihovi animatori to su japanske lutke - bunraku, nazvane po njihovom kreatoru iz 18. vijeka Uemuru Bunrakukenu.</s><s>Tim velikim lutkama upravlja čak tri lutkara, glavni animator kontrolira kretnje glave, obrva i očiju i desne ruke, drugi animator pomiče lijevu 
ruku a treći se brine o nogama.</s>

<s>Postoji još jedan tip a to su lutke za ples (marionnettes à la planchette), koje su bile popularne tokom 18 - 19. vijeka.</s><s>Njih su koristili ulični svirači.</s><s>Te male figure bile su napravljene da izgledaju kao da plešu, kretnje su im bile manje-više slučajne, sa malim varijacijama, jer su samo jednim koncem bile povezane sa sviračevim koljenom.</s>

<s>Historija 
Lutkarstvo je vjerojatno nastalo iz ritualnih maski i običaja korištenja minijaturnih ljudskih figura u magijske svrhe.</s>

<s>Prvi pisani dokumenti o lutkarskom teatru u Evropi sežu do 5. vijek pne., o njemu je pisao grčki historičar Ksenofont u Simpoziju  (Συμπόσιον).</s><s>422. pne. - da je prilikom posjeta kući Atenjanina Kalije gledao predsavu lutkara - Foteina Sirakužanina.</s><s>Kako slični dokumenti ne postoje za stanje u Kini, Indiji, Javi i drugdje po Aziji, nije moguće precizno odrediti kad su se počele prikazivati prve predstave, ali i one su startale davno.</s><s>Neki stručnjaci smatraju da se lutkarstvo rodilo u Indiji, pa da je preko Perzije i Arabije došlo do Grčke i Rima.</s>

<s>Prva je razvijena - marioneta, lutka koja se pokreće koncima.</s><s>Za nju su znali antički narodi Egipćani, Indijci i Grci.</s><s>Aristotel je fino opisao marionetu pišući o vrhovnom božanstvu, po njemu on/ono upravlja ljudima isto kao lutkar - pomičući konce.</s><s>Marioneta je ime dobila u Francuskoj za srednjeg vijeka kad je riječ mariote (mariette ili mariolette) bila sinonim za lutku Djevice Marije.</s><s>Ta lutka se koristila kao igračka, ali i u predstavama - crkvenim prikazanjima biblijskih sadržaja.</s><s>Ta se praksa nastavila i nakon Tridentskog koncila 1563. koji je načelno bio protiv lutkarskih predstava.</s><s>U Evropi od srednjeg vijeka tinja rivalitet između dva tipa lutaka; marionete i male ručne lutke drvene glave sa ekstremitetima koji se pokreću.</s><s>Marionete su oduvjek bile na većoj cijeni kod viših klasa na dvorovima a ručne lutke kod sirotinje na sajmištima.</s>

<s>Marionetski teatri su svojim repertoarom, raskošnom scenografijom i kostimografijom postali konkurencija drugim teatrima i ostalim formama elitne kulture, pa su postali omiljeni na plemićkim dvorovima, a nakon tog i među običnim građanima kad su se počele graditi teatarske zgrade.</s><s>Teatri sa ručnim lutkama bili su mali (porodični) putujući, često puno socijalno osjetljiviji i kritičniji, ali su masovno bankrotirali u međuratnom periodu.</s>

<s>Na Siciliji su tokom 16. vijeka počeli izrađivati poprilično velike lutke (gotovo ljudskih dimenzija), za uprizorenje viteških poema kao što su Pjesma o Rolandu ili Bijesni Orlando za koje im je trebalo i do 300 lutaka.</s><s>Iz te tradicije rodila se Opera dei Pupi koja je 2008. uvrštena na UNESCO-v Popis nematerijalne svjetske baštine u Evropi.</s>

<s>Lutkarstvo je u Italiji bilo naročito popularno u periodu između 18 - 19. vijeka, kad je svaki veći grad imao po barem jedan lutkarski teatar, a za vrijeme sajma i po nekoliko, jer bi se tad sjatilo i po nekoliko putujućih teatara, koji su procvali u tom vremenu.</s><s>Po Španjolskoj su se najčešće izvodile viteške  legende i romanse.</s><s>Po zemljama njemačkim zemljama Svetog Rimskog carstva je tradicija putujućih marionetskih teatara dokumentirana još u 10. vijeku.</s><s>Tokom 16. i 17. vijeka bio je jak utjecaj putujućih iz trupa iz Engleske zvanih - Englische Komödianten, koji su često izvodili miješane predstave sa 
glumcima i marionetama zajedno.</s><s>Te iste trupe pokupile su sa tih turneja legendu o Doktoru Faustu i prenjele je u Englesku.</s><s>Ona je inspirirala Christophera Marlowa da napiše svog Doctor Faustus, koji se adaptiran izvodio kao marionetska predstava i kao takav uticao na Goethea.</s><s>U to vrijeme dotad nomadski - marionetski teatri počeli su dobijati status vrhunske dvorske zabave.</s><s>U toj atmosferi je Joseph Haydn komponirao muziku za pet lutkarskih opera koje su izvođene na dvorovima Esterházya, a Heinrich von Kleist je 1810 napisao u berlinskim novinama Abendblättern esej Über das Marionettentheater, u kom je marionete pretpostavio ljudskoj nesavršenosti.</s>

<s>Francuskoj su se marionetski teatri počeli širiti krajem 16. vijeka, u Parizu su postale popularne predstave sa klasičnim talijanskimi likovima iz teatri kao što su Pulcinella i Arlecchino.</s><s>Nakon perioda velike slave koju su uživali za vladavine Louisa XIV., početkom 18. vijeka su izgubili popularnost. zbog narasle konkurencije pa su odtad životarili po sajmištima.</s><s>U Engleskoj su Marionetski teatri uspješno egzistirali od polovice 16. vijeka i uspijevali opstati i onda kad su ostali teatri bankrotirali, zahvaljujući burleskama sa likovima kao što su Punch i Judy.</s><s>Posustali su u 19. vijeku kad su njihov posao po sajmovima preuzeli teatri sa lako prenosivim - Ručnim 
lutkama (zjevalicama).</s>

<s>Marionetski teatri su doživjeli renesansu početkom 20. vijeka, kad su slavni pisci i muzičari kao; Maeterlinck, Jarry, Ghelderode, Lorca i Artaud počeli stvarati djela za njih.</s><s>U to vrijeme je avangardni redatelj Erwin Piscator otkrio da su marionete iskoristive u propagandno-političke svrhe zbog svoje sugestivnosti.</s><s>I brojni drugi teatarski reformatori u njima vidjeli velike mogućnosti, kao ruski simbolist Fjodor Sologub ili engleski modernist Edward Craig koji je u eseju The Actor and the Über-Marionnette objavljenom 1908. iznio tezu o idealnom izvođaču - Über-Marionetti (super-lutki), budući da se jedinstvo stila kojem je težio, može postići jedino sa impersonalnim marionetama a ne sa glumcima koji u komad unose previše vlastite ličnosti.</s>

<s>U to doba veliki uspjeh doživio je komad Ubu roi francuskog književnika Alfreda Jarrya.</s>

<s>Nakon Prvog svjetskog rata lutkarstvo se snažno razvilo u Češkoj u tom je prednjačio Josef Skupa koji je izmislio satiričke likove Spejbla i Hurvineka (otac i sin) i uveseljavao publiku u svom plzenskom teatru - Loutkové divadlo Feriálních osad i na gostovanjima po čitavoj zemlji.</s><s>Tad je u Pragu - 1929. osnovano međunarodno udruženje - UNIMA (Union Internationale des Marionettes), koje je i danas krovna organizacija lutkara svijeta.</s>

<s>Nakon Drugog svjetskog rata lutkari su počeli tražiti inspiraciju u magijskoj i likovnoj snazi lutaka, kao Dario Fo u Italiji ili Peter Schumann i njegova američka trupa - Bread and Puppet Theater koja je 1960-ih eksperimentirala sa lutkama nadnaravne veličine.</s>

<s>Veliki uspjeh postigle su lutke iz Muppeta koje je kreirao Jim Henson sa ženom Jane, one su se počele se počela emitirati u novembru 1969. u emisiji Sesame Street.</s>

<s>Na Dalekom istoku prevladava tradicija Lutaka na štapu, koje su po kineskim teatrima različite veličine, zbog različite tradicije po pokrajinama.</s><s>Zajedničko im je da najčešće nemaju noge i da su im lica obojena u stilu Pekinške opere pa boje određuju njihov karakter.</s><s>Japanski - bunraku je specifičan žanr teatra sa velikim, ali laganim lutkama i vlastitim repertoarom.</s>

<s>Lutkarstvo po južnoslavenskim zemljama</s>

<s>Prvi Teatar marioneta u Hrvatskoj osnovan je Zagrebu 1920., krajem 1940-ih početkom 1950-ih osnovani su slični teatri u Splitu, Osijeku, Rijeci i Zadru.</s><s>Zagrebački međunarodni lutkarski festival PIF, osnovan je 1968.</s>

<s>U Sloveniji je prvi poluprofesionalni teatar Slovensko marionetno gledališče započeo sa radom 1920.</s>

<s>Prvi lutkarski teatar u Srbiji - Pozorište mladih osnovan je u Novom Sadu 1931.</s>

<s>Izvori</s>

<s>Vanjske veze</s>

<s>Puppetry 
 Lutkarstvo</s>

<s>Teatar</s>

