Panoni
<s>Panoni je naziv za stanovnike antičke Panonije.</s><s>Pitanje da li su Panoni dio sjeverne grupacije ilirskih plemena, kako se navodi u antičkim izvorima (Apijan), ili su posebna narodnosna zajednica različita od Ilira i dalje je predmet rasprave</s>

<s>Širenje Kulture polja sa urnama 
U 13.vijeku iz Podunavlja i Panonije krenuli su prema Apeninskom i Balkanskom poluostrvu pokreti velike mase srednjoevropskog stanovništva poznatog pod imenom naroda polja sa urnama.</s><s>Neki od tih pohoda bili su pljačkaški, drugi su imali karakter seoba i naseljavanja novih teritorija.</s><s>Nosioci kulture polja sa urnama  u širem prostoru srednjeg Podunavlja, zamjenjuju, potiskuju ili se nameću i miješaju sa nosiocima kulture grobnih humaka (tumula), koja bi se mogla sa sigurnošću označiti kao proto-ilirska, doneseći svuda jedno od svojih osnovnih obilježja – sahranjivanje pepela spaljenih mrtvaca u urnama.</s><s>Područje između Drave, Save i Dunava, i neznatno u Vojvodini, koje je bilo ilirsko (Protoiliri), prešlo je u ruke doseljenika.</s><s>Sjeverna Bosna, oko rijeke Save i donjih tokova njenih pritoka pripala je takođe ovim plemenima.</s>

<s>Na tom prostoru, prema stilskim varijacijama osnovnih tipova keramičkih i metalnih proizvoda moguće je izdvojiti više novih regionalnih kulturnih grupa koje su postale osnova za uspostavu etničke strukture stanovništva starijega željeznog doba.</s><s>Na hrvatskom prostoru izdvojene su 4 manje kulturne grupe.</s>

<s>Arheolog Zdravko Marić postavio je tezu da su Panoni bili jedinstven narod, izdvojen iz ilirskog etničkog kruga, i da su potomci nosilaca kulture sa urnama istočnoalpskog i zapadnopanonskog područja.</s><s>Arheološki materijal sa područja oko rijeke Save i sjeverno od nje znatno se razlikuje od materijala iz centralnog ilirskog područja (uključujući i  način sahranjivanja).</s><s>Daljska kultura (sa nalazištima - Dalj, Batina, Erdut, Vukovar, Šarengrad) pripada Kulturi polja sa urnama iz kasnog bronzanog doba od X. do VIII. st. pne, a kasnije je prerasla u željeznodobnu kulturu.</s><s>Osnovna karakteristika je spaljivanje kao način sahranjivanja, sa pepelom u trbušastim keramičkim urnama, cilindrična vrata i razgrnuta oboda, ukrašenih kaneliranjem.</s>

<s>Tokom vremena skeletno sahranjivanje je preovladalo nad spaljivanjem pokojnika, tendencija koja se odvijala i na drugim područjima čija su prethodna ili prvobitna osnova bili nosioci kulture polja sa urnama u bronzanom dobu.</s><s>Skeletno sahranjivanje vršeno je dvojako: polaganjem pokojnika u zemlju ili u drvenim sanducima.</s><s>O vjerovanju u zagrobni život svjedoči i stavljanje posuda za jelo i piće u mnoge grobove.</s>

<s>Rasprave o pripadnosti  
Salmedin Mesihović smatra da su narodi i zajednice koje su antički pisci prepoznavali kao Panone, predstavljali sastavni dio ilirskog kompleksa, i da su baštinili određene zajedničke  osobine sa  drugim  ilirskim  komponentama,  narodima  i  zajednicama.</s><s>Panonska  ili  sjeverna  ilirska  komponenta plemena je  bila  smještena  na  najprometnijem prostoru  jugoistočne  Evrope,  koje povezuje  srednju Evropu i Balkan.</s><s>Zbog toga su često bili na udaru vojnih pohoda ili seoba drugih naroda, što je uticalo i na razvitak tamošnjih naroda i zajednica.</s><s>Gubili su dio teritorija i predavali ga drugim etničkim kompleksima (posebno keltskim narodima), ili su morali da u sebe apsorbiraju i dosta stranih elemenata.</s>

<s>John Wilkes, poznati engleski historičar ne izdvaja Panone iz ilirskog kruga.</s><s>On polazi od činjenice da su Grci grupi naroda koji govore indoevropski jezik sa obe strane crnogorsko-albanske granice, sjeverno od Epira i Makedonije, nazvali zajedničkim imenom Iliri.</s><s>Na sjeveru od njih postojali su drugi narodi, nastanjeni između Jadrana i Drave, koji su govorili jezik sličan onom pravih Ilira (Illyrii proprie dicti).</s><s>Na njih se primjenjivalo ilirsko ime, zajedno sa rimskim geografskim izrazom Ilirik u godinama prije osvajanja, ali koje se općenito određivalo kao Dalmete i Panone.</s><s>Izvan njih, venetski narodi sjeveroistočne Italije, sjevernog Jadrana i istočnih Alpa, koje su antički pisci ponekad uključivali u Ilire, svojim se jezikom izdvajaju iz te dvije glavne ilirske grupe.</s>

<s>Antički izvori (Strabon) među Panone ubrajaju i Desitijate, što bi značilo da bi panonskom trebali smatrati srednjobosansku kulturnu grupu.</s><s>Treba reći da ta grupa ne potiče iz kulture polja sa urnama, mada je apsorbovala neke njene elemente.</s>

<s>Dolazak Kelta</s>

<s>Kelti su indo-evropski narod sa područja srednje Evrope, gdje su u starijem željeznom dobu bili isključivi nosioci Halštatske kulture (800-450. pne).</s><s>U kasnijem periodu, od 450. god do potpunog priključenja keltskih teritorija u Rimsko carstvo, doći će do trans-kulturne difuzije, kao posljedica velikih keltskih migracija širom Evrope.</s><s>Taj period se naziva Latenska kultura.</s>

<s>Pravci kretanja Kelta prema Panoniji, polazili su iz sjevernijih dijelova jadranskoga zaljeva i srednje Evrope, prastarim kopnenim putem preko Ajdovščine i Ljubljanskih vrata dalje prema istoku.</s>

<s>Do početka 3. vijeka pne. stanovništvo Panonije gotovo se u potpunosti keltiziralo..</s>

<s>Nakon stalnog naseljavanja Panonije, početkom III stoljeća p.n.e, i propalog pohoda u Delfe u Grčkoj, keltsko pleme Skordisci, oko ušća Drave i Save u Dunav, osnivaju državu – Skordiska.</s>

<s>Na području Panonije pronađen je veliki broj latenskih artefakata.</s><s>S obzirom na njihove specifične karakteristilke, nazivaju se noričko-panonskom varijantom keltske kulture.</s><s>Kelti su se okoristili plodnim zemljištem oko panonskih rijeka, razvili poljoprivredu i keramiku, kao i iskorištavali rudnike u današnjoj Sloveniji.</s><s>Tako se razvilo novo veliko keltsko područje koje se pružalo od današnjeg Beča do rijeke Tise.</s>

<s>Keltski metalni (nakit i oružje) i keramički materijal se javlja u znatnoj količini u periodu od 250. pne. do početka naše ere.</s>

<s>Prestanak keltske dominacije 
Krajem II stoljeća pne, keltska moć i hegemonija, izražena preko keltskih naroda Tauriska, Boja i Skordiska počela je slabiti.</s><s>Najprije su germanska plemena Cimbra i Teutona u velikoj masi prokrstarili panonskim i djelomično balkanskim oblastima.</s><s>Nakon toga i Rimljani su izveli nekoliko vojnih pohoda u  periodu  114-109.  god.  pne., a zatim i jedan 84. god. pne.</s><s>Na kraju su Dačani  predvođeni  Bojrebistom srušili keltsku konfederaciju.</s>

<s>Ilirsko-panonske  zajednice  su  obnovile  svoju  punu  samostalnost.</s><s>Breuci su sve više izgrađivali svoju samostalnost i u okviru nje svoj politički i društveni sistem.</s><s>Tako su se Rimljani kada su  se  za  vrijeme  Oktavijana  pokrenuli  prema  srednjem  Dunavu,  suočili  prvenstveno  sa sjevernoilirskim,  panonskim  narodima  koji su bili nezavisni u odnosu  na keltske.</s>

<s>Panoni i Rimljani</s>

<s>Rat sa Oktavijanom 
U svom ratu protiv Ilira na Balkanu i Panoniji od 35-33 god. pne, Oktavijan je osam dana pustošio zemlju Segestana, dok nije, usprkos jakog otpora, prodro do Segeste, dobro utvrđenog grada (oppidum) pri ušću Kupe u Savu kod današnjeg Siska.</s><s>Oktavijan ga je osvojio nakon tridesetodnevne krvave opsade.</s><s>Tada je na suprotnoj obali Kupe, na mjestu današnjeg Siska, sagradio vojno uporište Sisciju  te u nju smjestio 25 kohorti (pente kai eikosi speirôn) pod zapovjedništvom Fufija Gemina.</s><s>Izgradnjom Siscije bio je u dubini Panonije osiguran mostobran za dalja osvajanja.</s>

<s>Nakon Oktavijanovih ratova protiv Ilira, i odluke rimskog senata o formiranju provincije Ilirik, ne spominje se Panonija, pa se smatra da su u tom trenutku Panoni bili nezavisni.</s>

<s>Panonski rat 
Tokom 16. god. pne.</s><s>Panoni su sa Noricima prodrli do Istre, ali su ih Rimljani porazili.</s><s>Već 14 god. pne borbe, u kojima Rimljane predvodi Agripa, se nastavljaju.</s><s>U ratu od 12-9. god. pne rimski vojskovođa je budući car Tiberije, dok je Panone predvodio Baton Breučki, mnogo poznatiji iz pobune iz 6. god.</s><s>Tek poslije ovog rata panonske zemlje su jednostavno inkorporirane u sastav provincije Ilirik i u njenu administrativnu šemu, kao peregrinske civitates.</s>

<s>Batonov ustanak</s>

<s>Ilirska pobuna iz perioda 6.- 9. god. bila je prirodna posljedica velikog nezadovoljstva stanovnika Ilirije nastale kao:
 Sveopšta frustracija promjenama koje je donijela nova vlast
 Okrutnost i nesposobnost nove uprave
 Visoki porez
 Mobilizacija (masovna regrutacija za rat protiv Germana)
Nakon sloma Batonovog ustanka 9. god, Rimljani su provinciju Ilirik podijelili na dvije nove provincije: Gornji Ilirik (Dalmacija) i Donji Ilirik (Panonija).</s><s>Ovim ustankom završila se jedna epoha, a sa njom i način života i opšti kulturni razvitak.</s>

<s>Panonska plemena 
Oserijati (sa obe strane Save), Breuci (sa obe strane Save), Kolapijani, Amantini, Jasi</s>

<s>Ilirsko panonska plemena 
Japodi, Mezeji, Desitijati, Dicioni</s>

<s>Literatura 
Borivoj Čović, Glasnik Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine u Sarajevu: 52 / 2010, : 277-286 -Bronzano doba sjeverne Bosne u svjetlu novih istraživanja</s>

<s>Reference</s>

<s>Bosna i Hercegovina u vrijeme Ilira
Panoni</s>

