Crkva Uspenja presvete Bogorodice na Palama
<s>Crkva Uspenja presvete Bogorodice na Palama, u opštini Pale, crkva je Srpske pravoslavne crkve i pripada Dabrobosanskoj mitropoliji.</s><s>Proglašena je za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Nacionalni spomenik sačinjavaju: crkva, pokretna imovina koju sačinjava ikonostas sa ikonama i Spomenik žrtvama iz Prvog svjetskog rata.</s>

<s>Historija 
Crkva Uspenja presvete Bogorodice u Palama sagrađena je 1909. godine (osvećena 11. septembra 1909. god.).</s><s>O tome svjedoči i kamena ploča postavljena u hramu i sačuvana do danas (izradio kamenorezac Petar Vekić iz Sarajeva).</s><s>Projektant crkve bio je slikar Lazar Drljača kao đak IV godine Zemaljske zanatlijske škole.</s><s>Crkva na Palama je njegov jedini izvedeni arhitektonski projekat, pošto je nakon jedne godine studija arhitekture u Beču, 1906. god prešao na studije likovnih umjetnosti.</s>

<s>Za vrijeme Prvog svjetskog rata austrougarski vojnici su u crkvi zatvarali konje.</s><s>U crkvenoj porti podignut je spomenik 72 žrtve austrougarskog terora, od oko 330 stradalih u tom području.</s><s>Crkveno zvono sa crkve je skinuto i odnešeno u topionicu.</s><s>U Drugom svjetskom ratu, crkva je ponovo pretrpjela oštećenja.</s><s>Crkvena arhiva u potpunosti je spaljena i uništena, kao i matične knjige, crkvene stvari, bogoslužbene knjige i inventar hrama.</s><s>Porušen je spomenik žrtvama iz Prvog svjetskog rata, a dom žrtava pretvoren u ustašku komandu.</s>

<s>Opis 
U porti crkve nalaze se sljedeći objekti: crkva, dva parohijska doma, novoizgađena kapela povezana novoizgrađenim natkrivenim trijemom i Spomenik žrtvama iz Prvog svjetskog rata.</s>

<s>Crkva pripada tipu centralne kubične građevine, sa bočnim pijevnicama koje daju spoljašnosti siluetu slobodnog krsta, poligonalnom (petostranom) apsidom na jugoistočnoj i zvonikom na sjeverozapadnoj strani.</s>

<s>Vanjski gabariti crkve iznose: 12,20 m x 9,60 m. Na crkvi postoje tri portala.</s><s>Unutrašnju organizaciju prostora crkve čine: priprata iznad koje se nalazi galerija; molitveni prostor (naos); oltarski prostor sa apsidom i zvonik.</s>

<s>Zvonik predstavlja monumentalni toranj kvadratne osnove postavljen na četiri ojačana stuba i visine oko 15 metara.</s><s>Pokriven je kriškastom kupolom, sastavljenom od osam sferičnih polja.</s><s>Kupola je postavljena na vitki, osmostrani tambur.</s><s>Na vrhu kupole je postavljen krst.</s><s>Naročito je obrađena i dekorirana strana zvonika koja odgovara ulaznoj fasadi.</s><s>Osim ulaza, ističe se obrada bifore, okulusa i u zoni osmostranog tambura prozorski otvori.</s><s>Od svog osnivanja u zvoniku je postavljeno samo jedno zvono, što je izuzetak, jer obično na ovakvim zvonicima biva postavljeno tri ili više zvona.</s><s>Crkva je građena od opeke i kamena.</s><s>Debljina vanjskih zidova crkve iznosi: 80 cm.</s>

<s>Ikonostas (širina 4,48 m, visina 7,30 m) crkve očuvan je u cjelosti in situ, a u stilskom pogledu odražava duh neoklasicizma.</s><s>Izveden je početkom 20. stoljeća.</s><s>Petnaest prizora, odnosno ikona, podijeljeno je u dvije zone, a dio ikonostasa sa dverima u tri.</s><s>Ikone prve zone imaju pravougaoni okvir, dok su ikone druge zone polukružno završene.</s><s>Kompozicija ikonostasa može se podijeliti u dvije horizontalne zone tematskog programa sa dverima i „velikim Raspećem” na vrhu.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura 
 protođakon dr Simić, Pribislav.</s><s>Crkvena umjetnost, pregled razvoja graditeljstva i živopisa.</s><s>Beograd: 2000. 
 protojerej-stavrofor Vasiljević, Momir.</s><s>Stotinu godina hrama Uspenja presvete Bogorodice u Palama.</s><s>Pale: 2009.</s><s>Slijepčević, Đoko.</s><s>Historija Srpske pravoslavne crkve.</s><s>II knjiga, Od početka XIX vijeka do kraja Drugog svjetskog rata.</s><s>Minhen: 1966. |korištene usluge biblioteke Bošnjačkog instituta, fondacija Adila Zulfikarpašića / Sarajevo; 1966|
 Papić, Mitar.</s><s>Istorija srpskih škola u Bosni i Hercegovini.</s><s>Veselin Masleša. str. 140.</s><s>Sarajevo: 1978.</s>

<s>Vanjske veze</s>

<s>Mitropolija dabrobosanska</s>

<s>Nacionalni spomenici u Palama
Mitropolija dabrobosanska</s>

