Katran
<s>Katran (od tursko - arapskog: qaṭrān - قطران ) ili tar / ter (od staroengleskog teoru = drvo) je gusta ljepljiva tamna (smeđa do crne) tekućina, proizvod karbonizacije 
(suhe destilacije) fosilnih goriva; drva, treseta, ugljena i nekih drugih organskih suptanci.</s>

<s>Najveći proizvođači katrana su zemlje s razvijenom industrijom zemnog plina i koksa; SAD, Rusija, 
Kanada, Ujedinjeno Kraljevstvo, Francuska, Nizozemska, Njemačka.</s>

<s>Karakteristike</s>

<s>Po kemijskom sastavu to je smjesa ugljikovodika i njegovih derivata.</s><s>Količina i kvaliteta katrana zavise najviše o temperaturi na kojoj se obavlja suha destilacija te o tipu i kvaliteti sirovine.</s><s>Industrijski se proizvodi katran od antracita, lignita i drva.</s><s>Za industriju je najvažniji katran od antracita, jer se od njega proizvode brojni komercijalno važni spojevi.</s>

<s>Katran antracita (kamenog ugljena) je crna gusta tekućina specifičnog mirisa, gustoće od 1,1 do 1,2 mg/cm³.</s><s>On je bazna sirovina za proizvodnju umjetnih boja, lijekova, eksploziva, polimera, otapala i brojnih drugih korisnih 
proizvoda.</s><s>U odnosu na temperaturu destilacije, razlikuju se visokotemperaturni i niskotemperaturni katran.</s>

<s>Visokotemperaturni katran</s>

<s>Visokotemperaturni katran je prvenstveno onaj koji se proizvodi u koksarama, suhom destilacijom na temperaturi od 
750 do 1300 °C. Sastoji se uglavnom od ugljikovodika: benzena, naftalena, antracena i njihovih derivata.</s>

<s>Frakcijskom destilacijom katran se rastavlja na više frakcija (ulja): lako, srednje, teško i antracensko 
ulje.</s>

<s>Nakon destilacije preostaje katranska smola, koje u katranu ima više od 50%.</s><s>Daljnjom obradom pojedinih frakcija 
(rektifikacijom i kemijskom obradom) dobija se čitav niz proizvoda.</s><s>Iz lakog ulja dobija se benzen i njegovi derivati.</s><s>Sirovi benzen, onečišćen toluenom i ksilenima, prodaje se kao tehničko otapalo, 
čisti benzen upotrebljava se za proizvodnju boja, a toluen za proizvodnju eksploziva.</s>

<s>Srednje ulje sastoji se od fenola i dobrog dijela naftalena kog u katranu ima dosta.</s><s>Fenol je jak antiseptik, koji se koristi za proizvodnju 
pikrinske kiseline (eksploziv) i salicilne kiseline, sirovine za proizvodnju brojnih 
medicinskih preparata.</s><s>Naftalen služi za proizvodnju boja, ftalne kiseline i drugih derivata.</s>

<s>Teško ulje ima dosta naftalena i brojnih drugih organskih spojeva, a koristi se za impregnaciju željezničkih 
pragova i kao loživo ulje.</s>

<s>Antracensko ulje sadrži antracen, koji se filtrira hlađenjem i kristalizacijom, zajedno sa drugim sličnim spojevima (fenoterol, 
fluoren ecc).</s><s>Preostalo tekuće ulje koristi se kao loživo ulje, kao premaz za impregnaciju željezničkih 
pragova, ali i kao sirovina za proizvodnju preparata za zaštitu drveća i voćaka (karbolineum).</s><s>Katranska smola upotrebljava se za proizvodnju izolacijskih materijala, kitova, premaza za željezne konstrukcije, ugljenih briketa i 
slične svrhe.</s>

<s>Nakon uklanjanja piridina i drugih destilata, dobija se smolasta materija koja se koristi u aluminijskoj industriji 
za proizvodnju elektroda.</s>

<s>Katran antracita je prva materija za koju je naučno dokazano još 1916. - 18. da ima kancerogeno djelovanje.</s>

<s>Niskotemperaturni  katran</s>

<s>Niskotemperaturni katran (zvan i švelni katran, primarni katran) dobija se karbonizirajom antracita, treseta, lignita ili drva na temperaturama koje ne prelaze 700 °C.</s>

<s>On se sastoji od viših fenola i brojnih alifatskih ugljikovodika (nafteni, laki benzin), i po tome se jako razlikuje od visokotemperaturnih katrana, i sličniji je katranima od lignita i nafte.</s>

<s>Iz katrana antracita se destilacijom dobijaju katranske kiseline - fenolni spojevi koji reagiraju s otopinom 
natrijeva hidroksida i formiraju soli topive u vodi.</s><s>Jedna od komponenata koja se dobija je piridin, bezbojna nitrogenska tekućina oštra mirisa iz koje se proizvode brojni derivati 
važni za farmaceutsku industriju.</s>

<s>Katran lignita (smeđi ugljen) dobija se suhom destilacijom bituminoznih vrsta lignita na niskoj temperaturi.</s><s>Smeđe je boje - neugodna mirisa, na sobnoj temperaturi je gust kao maslac.</s><s>Po sastavu je sličan niskotemperaturnom katranu i nafti.</s>

<s>Drvni katran</s>

<s>Drvni katran je proizvod karbonizacije ili suhe destilacije drva na temperaturi do 400 °C.</s>

<s>Postoje dvije vrste; katrani od tvrdih drva (bukva, hrast) i smolasti katrani, proizvedeni iz četinarskih drva.</s>

<s>Sirovi drvni katran može se koristiti kao gorivo ili kao premaz za impregnaciju užadi i drva i za brtvljenje.</s><s>I taj katran se može  destilirati kako bi se dobio kreozot, ulja i smola.</s>

<s>Iz katrana od tvrdih drva destilacijom se dobija etanska kiselina, aceton i metanol.</s>

<s>Katrani proizvedeni od smolastih vrsta drva razlikuju se od katrana od tvrdih drva, jer imaju ugodan miris mješavinu terpena poznatijeg kao terpentin.</s><s>Katran crnogoričnih drva, često se zove stockholmski ili arhangelski jer se proizvodi u velikim šumama Rusije, Švedske i Finske.</s><s>Proizvodi se tako da se nakon karbonizacije prvo destilacijom odstrani terpentin, obično uz pomoć vodene pare.</s><s>On se naširoko koristi u proizvodnji impregniranih užadi i vlakana i nešto manje u farmaceutskoj industriji kao sastavni dio nekih topikalnih ljekova i antiseptika.</s><s>Destilat borovog katrana naročito kreozot, koristi se u metalurgiji kod flotacije.</s>

<s>Historija primjene</s>

<s>Za Drvni katran znali su još u Antičkoj Grčkoj, a po Skandinaviji se vjerojatno koristio od željeznog doba.</s><s>Negdje od 14. vijeka - katran je postao jedan od najvažnijih švedskih izvoznih proizvoda.</s><s>Švedska je tako 1615. izvozila 
13.000 barela katrana, a na vrhuncu potražnje 1863. - 227,000 barela.</s>

<s>Proizvodnja katrana gotovo je zamrla početkom 20. vijeka, kad su druge kemikalije zamijenile katran, a drvene brodove čelični.</s>

<s>Ipak se tradicionalni drveni brodovi i dalje (mada sve rijeđe) katraniziraju.</s>

<s>Pogledajte i ove starnice</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjske veze</s>

<s>Katran na portalu Leksikografski zavod Miroslav Krleža</s>

<s>Prirodni materijali
Građevinski materijali</s>

