Nekropola sa stećcima u Gornjem Šljivnu
<s>Nekropola sa stećcima u Gornjem Šljivnu, u zaseoku Moconje, gradu Banja Luka, sadrži nadgrobnike iz istorije Bosne i Hercegovine u srednjem vijeku.</s><s>Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj od 6. do 8. marta 2007. godine, nekropola je proglašena za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović, Ljiljana Ševo (predsjedavajuća) i Tina Wik.</s><s>Nacionalni spomenik čine srednjovjekovna nekropola sa 7 stećaka i staro pravoslavno groblje sjeverno od nekropole.</s>

<s>Lokacija 
Groblje i nekropola se nalazi u predjelu jugozapadno od vojnih kasarni koje su smještene oko starog asvaltiranog puta, iz Banje Luke u Mrkonjić Grad preko Dobrinje i Manjače, na užem području sela Gornje Šljivno.</s><s>Od kasarni se skreće ka zapadu na stari makadamski put koji vodi uz Šljivanjsku rijeku.</s><s>Lokalitet je od pomenute raskrsnice udaljen oko 2,5 km, a oko 150 m južno od rijeke i makadamskog puta.</s><s>Sjeverno od lokaliteta je brdo Stražbenica, a sjeverozapadno se nalazi lanac brda Rudača i Krst.</s><s>Na vrhu Vlaščića se vidi mjerna sprava koja služi za gađanje.</s><s>Između Šljivanjske rijeke i groblja nalazi se u jednom šibljiku nekropola sa 7 stećaka.</s>

<s>Historija 
Planinski predio između Banje Luke i Mrkonjić Grada, u kome se nalazi i selo Šljivno pripadao je srednjovjekovnoj župi Zemljanik, u sastavu Donjih Krajeva, kasnije Krajine.</s><s>Župa Zemljanik se spominje u povelji bosanskog bana Prijezde II iz 1287. godine.</s><s>Ova župa je tada predstavljala najsjeverozapadniji dio srednjovjekovne bosanske države i zauzimala je prostor od Vrbasa, s jedne, te Majdana, Kmećana, Vilusa, Hazića, Pavića, Sokolova na domak Sane, Stražica, Orahovljana i Ponikvi (Ponora), sa druge strane.</s>

<s>Na nekoliko nekropola stećaka na tom području kao što su one u Pervanu, Golešima, Pavićima, Lusićima, Han Kolima i Dujakovcima zabilježen je broj od 70 do 180 stećaka.</s><s>To su velike nekropole seoskih opština ili rodova.</s><s>U mnogim selima bile su razasute male porodične nekropole do 10 spomenika.</s><s>Na teritoriji župe bili su gradovi-utvrđenja u Vilusima, Bočcu i Krupi na Vrbasu.</s>

<s>Padom pod osmansku vlast 1528. na terenu Zemljanika nastaje nahija Zmijanje sa neznatno različitim granicama.</s><s>Njeno ime prvi put se spominje u popisnim defterima 1541.</s><s>Tada je naseljeno Srbima pravoslavne vjere.</s><s>Islamizacija u ovom kraju nikada nije uspjela, niti imala pristalica za sve vrijeme osmanske uprave.</s><s>Stanovništvo se od vajkada bavilo stočarstvom, prvenstveno ovčarstvom.</s><s>Pod Turcima Zmijanjci su uživali određenu autonomiju na osnovu martološke službe i imali su status filuridžija.</s><s>Periferijom Zmijanja je prošao poznati putopisac Benedikt Kuripešić i zapisao da ovde „stanuje mnogo martolosa i ovčara”.</s><s>Unutar nahije Zmijanje upravljali su domaći knezovi.</s>

<s>Opis 
Pravoslavno groblje ispod Straževice u zaseoku Moconje zauzima površinu od oko 4000 m2.</s><s>Gustina grobova na groblju je neravnomjerna kao i raspored starijih i novijih grobova.</s>

<s>Na groblju su tri osnovna tipa nadgrobnih spomenika.</s><s>Najstariji su krstovi raznih veličina isklesani u sedri i lokalnom šupljikavom, sivom kamenu.</s><s>Osnovne karakteristike ovih krstova su: na vrhu sa proširenim gornjim krakom na čijim su krajevima urezi, dok su poprečni krakovi srazmjerno kratki.</s><s>Poneki imaju isklesanu jabuku na bočnim stranama krakova.</s><s>Ukras na istočnoj strani ovih krstova je izveden ili u plitkom reljefu ili je jednostavno tanko urezan.</s><s>Motiv je uvijek krst najčešće u gornjoj polovini spomenika tako da se sredine oba krsta poklapaju.</s><s>Među sedrenim krstovima ističe se najviši krst na groblju, visok 2,7 m, raspona poprečnih krakova 0,95 m i debljine 0,3 m. U najstarije spomenike može se ubrojiti nekoliko običnih kamenih, visokih, jedva oklesanih ploča pravougaonog oblika.</s><s>Na ovim spomenicima nema natpisa.</s><s>Kojem periodu pripadaju ovi spomenici nije moguće tačno ustanoviti, ali vjerovatno stanovništvu od 17. do početka 19. vijeka.</s><s>Najveći broj tih najstarijih spomenika je nagnut.</s>

<s>U drugi tip spadaju spomenici u obliku ploča, datirani ćiriličnim natpisima u vrijeme prije II svjetskog rata.</s><s>To su kamene ploče koje imitiraju stilizovane krstove, serijske izrade.</s><s>Visoke su oko metar, tanje od rukom klesanih starijih krstova, jedva naglašenih stilizovanih poprečnih krakova.</s><s>Od poprečnih krakova nagore tijelo ploče se koso sužava i završava krstom.</s><s>Krakovi krstova su na rubovima stesani.</s>

<s>Treći tip spomenika je uglavnom iz perioda četrdesetih i pedesetih godina 20. vijeka.</s><s>To su manji tipski krstovi sa tri jednako dugačka kraka, te nešto dužim i širim donjim krakom.</s><s>Natpisi su u visini poprečnih krakova.</s><s>Tri kraka završavaju ispupčenim polukuglama.</s>

<s>Mnogi od spomenika su nagrizeni zubom vremena, nekima su odlomljeni poprečni krakovi.</s><s>Mnogi spomenici su nagnuti a poneki su izvaljeni.</s><s>Na pojedinim mjestima teren je izrovan.</s>

<s>Na prostoru južno od pravoslavnog groblja nalazi se, na malom uzvišenju zaraslom u šibljik, mala nekropola sa sedam stećaka u obliku sanduka.</s><s>Spomenici su dobro obrađeni, prosječne visine do 0,75 m, dužine 1,8 m, a širine od 1,2 m do 0,90 m. Orijentisani su zapad–istok bez ukrasa.</s><s>Neki spomenici su utonuli.</s>

<s>Literatura 
 Milan Karanović - Granice srednjovjekovne župe Zemljanik, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu XLVIII, 1936, sv. 1, Sarajevo, 1936, 27-36.</s><s>Vladislav Skarić - Župa Zemljanik i stara nahija Zmijanje, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu XLIX, sv. 1, Sarajevo, 1937, 37-53.</s><s>Karanović, Milan, „Još koju o župi Zemljanik”, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu XLIX, sv. 1, Sarajevo, 1937, 105-107.</s><s>Vasić, Milan, „Etničke promjene u Bosanskoj krajini u XVI vijeku”, Godišnjak Društva istoričara Bosne i Hercegovine, godina III /1962.</s><s>Sarajevo, 1963, 233-250</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi</s>

<s>Zvanični sajt komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine</s>

<s>G
Nacionalni spomenici u Banjoj Luci
Donji Kraji</s>

