Aquae S...
<s>Aquae S... predstavlja naziv rimskog naselja na području današnjeg naselja Lužani, na Ilidži, kod Sarajeva.</s><s>Puni naziv naselja još uvijek ostaje nepoznat.</s><s>Za sada je pronađen natpis na kojem se naziv naselja spominje djelimično, dok za nastavak S... postoje razne teorije i pretpostavke.</s>

<s>Današnji ostaci rimskog naselja predstavljaju arheološko područje koje je proglašeno za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Nalazi pokretnog arheološkoga materijala, danas se čuvaju u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Istorija 
Najznačajnije naselje u Sarajevskom polju u periodu vladavine Rimskog carstva, je ono na Ilidži.</s><s>Gradski ager Res publicae Aquarum S... sastojao se od većih i manjih naselja – pagi, vici domaćeg stanovništva u ruralnom području, te od ekonomskih zaselaka zemljoposjednika villae rusticae, kao i manjih zanatskih i trgovačkih naselja.</s><s>Kolonija Aquae S... postala je upravni i politički centar ovog područja, a vremenom je postigla i poseban ugled kao lječilište i trgovačko središte.</s><s>Planski se razvijala za vrijeme cara Marka Aurelija (161.-180.).</s><s>Tada je  veliki procenat isluženih vojnika (veterana) dobio zemlju na prostoru Ilidže.</s><s>Aquae S... je u 3. st. n. e. tri puta unapređivala svoj status od municipija, preko kolonije do res publike u vrijeme cara Dioklecijana.</s>

<s>Arheologija i nalazi 
Prva istraživanja Ilidže započela su za vrijeme Austro-Ugarske monarhije 1882 i 1883. godine, i trajala su do 1990. godine.</s><s>U istraživanjima učestvovali su arheolozi Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Naselje 
Pronađen je objekat vile urbana sa peristil odjeljenjem i portikom, i sa tipičnim unutrašnjim rasporedom bogate rimske kuće, ukrašene vrijednim mozaicima i freskama.</s><s>Bila je kvadratnog oblika, s trideset prostorija različitih dimenzija i funkcija.</s><s>Krov je bio od tegule i imbricesa.</s><s>Vanjske površine zidova bile su obložene pločastim lomljenim kamenom nepravilnog oblika i pravilno tesanim kvadratnim kamenom.</s><s>Ispod podova su nađene naprave za centralno zagrijavanje zgrada.</s>

<s>Uz nju se nalazilo više objekata koji su bili povezani kolonadama stubova i bedema.</s><s>Zgrada hospicijuma (hospitium / hospitalium), građena je u više vremenski odvojenih faza.</s><s>Objekat je bio javne namjene.</s><s>U osnovi je izduženi pravougaonik, s nizom odaja oko unutrašnjeg dvorišta.</s><s>Arheološka istraživanja pokazala su da je objekat prvobitno imao termalni karakter, s lječilištem (pars balnearia) i rekreativnim centrom.</s><s>Poslije je dograđen gostinjski dio - hospitium.</s><s>Građevina je bila opremljena raznim savremenim uređajima, vodovodnim i kanalizacijskim instalacijama.</s><s>Grijalo se pomoću hipokaustnog sistema uređaja.</s>

<s>Pokretni nalazi 
Prilikom istraživanja, 1894. godine otkriveni su oltar, žrtvenik i dva portreta posvećeni  Apolonu Tadenskom.</s><s>Mozaik sa oltara postao je kasnije motiv za grb opštine Ilidže.</s><s>Apolon je bio božanstvo lječilišta i streličarstva.</s><s>Otkriven je i natpis koji  su tadašnji građani postavili caru Dioklecijanu (Gaius Aurelius Valerius Dioclectianus 284-305), sa imenom naselja, koje od  tada postaje administrativni centar današnjeg sarajevskog područja, sa statusom kolonije (colonia).</s>

<s>Zanimljiv bronzani predmet s Ilidže su tri noge neke sprave, s lavljim glavama i tri ljudska poprsja.</s><s>Željezni dvostruki kladivci služili su u zidarskom zanatu kao vitilj ili dlijeto.</s><s>Otkriveni su željezna kuka za vješanje (jednostavne kuke za haljine), željezni noževi, koštani cilindrični držak od noža s bronzanim kolutom, oštrice od željeza, stvrdla, šilj, igla, željezne nožice na pero, šestar, potkovice.</s><s>Od kamena je ulomak jedne zdjelice sa žljebićem, zatim mnogo ulomaka raznog pribora, posuda od žežene ilovače, okrajak trbušastog lonca, okrajci posuda, lonac s tri ručke, grlić boce od žučkaste ilovače, fragmenti zdjelica.</s><s>Među nalazima su i svjetiljke s natpisima C. Des[si] i VIBIANI399, fragmentarni predmeti od stakla (suđe bez boje ili bijele, zelene, zagasite i modre boje), kao i ulomak debele pločaste cigle s preciznim otiskom sandale, klincima potkovane.</s><s>Nađeno je mnogo fragmenata kućica nekog morskog puža, životinjskih kostiju i ljudskih lobanja.</s>

<s>U Sarajevskom Polju je radilo šest antičkih figlina za proizvodnju keramike i cigle.</s><s>Svoje proizvode žigosali su pečatima NIMIXAM = (Maximin) i CONST […].</s><s>U radionici na Ilidži su se izrađivale amfore sa žigom COSSII.</s>

<s>Pronađeno su 63 komada novčića (50 bronzanih, devet bilonskih i četiri srebrena), u dvije gomile.</s><s>Najstariji je iz 42. godine i najmlađi iz 364.-375. godine.</s>

<s>Mozaici  
Otkriveno je postojanje 12 mozaika u vili urbana.</s><s>Zajednička karakteristika ovih mozaika je postojanje četvrtastih polja u kojima se nalaze fguralne predstave ptica, pozorišnih maski, klasičnih geometrijskih motiva, rozeta, Gordijevog čvora, polja ispunjenog nizom trokuta, okvira u vidu pletenica, prikazi delfina, nimfi, ribe.</s><s>Na mozaicima se nalaze i prikazi predstava hipokampa - morskog lava kojeg jaše Amor (dio scene tzv. thiasosa – povorke s vjenčanja Tetide i Posejdona), predstava velike morske zmije, mozaik s oštećenim centralnim medaljonom
 
Među najbolje očuvane mozaike na Ilidži može se uvrstiti primjerak koji pripada tipu sa centralnim motivom.</s><s>Ukras se sastoji od sfernog romba, oko kojeg je prostor podijeljen u četiri eliptična i četiri trapezoidna polja.</s><s>Navedeni dijelovi su uokvireni motivom  beskonačne pletenice.</s><s>U centralnom dijelu nalazi se prikaz nimfe.</s><s>Aquae S... od 2. st. n. e. imao je vlastitu radionicu u kojoj su izrađivani mozaici pronađeni na Ilidži i u njenoj okolini.</s>

<s>Ostala nalazišta 
Vila na Stupu, podijeljena na dva dijela, bila je izgrađena od ćerpića ili od kamena, s podnicom od ilovače.</s><s>Pronađeno je dosta kuhinjskog posuđa, ulomaka stakla, oruđa, kliješta, sjekire, kose, testera, verige, makaze, srp i lemeš.</s><s>Interesantan nalaz predstavlja mač.</s><s>Vila je bila u posjedu imućnog zemljoradnika ilirskog porijekla.</s><s>Po nalazu novca, datira se oko 300. godine, što dokazuje novac careva.</s>

<s>U Švrakinom Selu su ustanovljeni tragovi rimske naseobine, gdje je pronađena ara s natpisom404 čiji je dedikant bio Aurelijan Maksimin, veteran legije VIII Augusta.</s><s>Osim are, konstantovani su i fragmenti rimske cigle i obrađenog kamena, što ukazuje na stambenu aktivnost na ovom prostoru.</s>

<s>Rimska aglomeracija postojala je u Trnovu, gdje su konstatovani nalazi novčića, kamene cilindrično-valjkaste urne i ostali predmeti.</s><s>Na Naklu u Vojkovićima postojala je stražarnica za čuvanje ulaza u Sarajevsko Polje, a na prostoru Hrasnice bila je naseobina vezana za poljoprivredno dobro.</s><s>Tragovi naseljenosti zabilježeni su i u Semizovcu i na području Vogošće, posebno uz potok Jošanicu i oko sumpornog vrela, gdje su zabilježeni ostaci rimskih građevina.</s>

<s>Literatura 
 Karl Pač, - Arheološko-epigrafska istraživanja povijesti  rimske provincije Dalmacije, VII dio, Glasnik Zemaljskog muzeja  u Sarajevu XVIII, Sarajevo, 1906., 151-181 
 Đuro Basler, Ruševine zgrada iz rimskog doba na Ilidži kao konzervatorski problem, Naše starine VI, Sarajevo, 1959.,1 67 -172.</s><s>Esad Pašalić -Rimsko naselje u Ilidži kod Sarajeva, Glasnik Zemaljskog muzeja  u Sarajevu XIV, 1959., 113 -134.</s><s>Esad Pašalić -Antička naselja i komunikacije u Bosni i Hercegovini, Posebna izdanja Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Sarajevo, 1960.</s><s>Enver Imamović -Antički kultni i votivni spomenici na području   Bosne i Hercegovine,  Sarajevo, 1977.</s><s>Mirza Hasan Ćeman -Res Publica Aquarum S...</s><s>U: Ilidža Sarajevo, Sarajevo 2000, 123-170.</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Aquae S  
 
 
Ilidža
Rimska arheološka nalazišta u BiH
Rimski gradovi u BiH</s>

