Nasirudin Tusi
<s>Abu Džafar Muhamad ibn Muhamad ibn Hasan Tusi je poznat po imenu Hadže Nasirudin Tusi ili Hadže ili Hadže-Nasir.</s><s>Rođen je u horasanskom gradu Tus, u severoistočnom delu Irana, 1201. godine.</s><s>Umro je u Bagdadu 1274. godine.</s><s>Rano je počeo da se bavi jurisprudencijom, metodologijom jurisprudencije i prirodnim naukama.</s><s>Kasnije je izučavao matematiku, medicinu, logiku, islamsku filozofiju.</s><s>Hadže Nasirudin Tusi je ostvario neprocenjive naučne rezultate u različitim disciplinama islamske učenosti.</s><s>Može se reći da niko u muslimanskim društvima nije imao veći doprinos od njega u razvoju celokupne baštine islamskih nauka.</s>

<s>Život i politički uticaj</s>

<s>U XIII veku, islamska filozofija je još jednom dobila neosporiv društveni značaj zahvaljujući neumornom radu i briljantnim rezultatima naučnog života Nasirudina Tusija, poznatog po imenu Hadže ili Hadže-Nasir.</s><s>Hadže je maestralno poznavao brojne discipline tradicionalnih nauka i njegovo ime neodoljivo podseća na doba ponovnog života i svestranog procvata islamskih nauka.</s><s>Rođen je u gradu Tus 1201. godine.</s><s>U svom zavičaju, pred svojim ocem koji je bio poznati jurist, izuzetno rano je počeo da studira jurisprudenciju, metodologiju jurisprudencije i osnove racionalnih nauka.</s><s>Najverovatnije u Tusu upoznao se i sa određenim delima iz logike, prirodnih nauka i metafizike.</s><s>Nakon toga, on odlazi u uticajne centre ondašnje učenosti, u obližnji grad Nišapur i kasnije u Bagdad, gde će završiti svoje najviše stepene stručnog tradicionalnog obrazovanja i odlično savladati značajna dela iz teologije (kalam), filozofije i matematike.</s><s>Hadže je filozofiju učio kod Faridudina Damada Nišaburija, koji je pripadao četvrtoj generaciji učenika Ibn Sine.</s><s>Pred njim je detaljno izučio tekst poznate Ibn Sinine filozofske knjige al-Išarat.</s><s>Medicinu je, na osnovu teksta, takođe Ibn Sinine, knjige Kanon, učio pred Kutbudinom al-Misrijem, a matematiku uglavnom kod glasovitog Kemaludina ibn Junusa.</s><s>Hadže je živeo u jednom od najsurovijih perioda u istoriji muslimanskih društava.</s><s>Tužne godine nove sudbine i patnje počinju onda kada se velikom Horasanu približavala nemilosrdna mongolska vojska iz centralne Azije i rušila i palila sve pred sobom.</s><s>Nestali su, jedan za drugim, velelepni simboli islamske civilizacije i učenosti.</s><s>Brojne škole i biblioteke od neprocenjivog značaja potpuno su izgorele.</s><s>U celom tom kraju, jedino su ismailitska vojna utvrđenja ostala zaštićena i relativno mirna.</s><s>Po zahtevu ondašnjeg zapovednika ismailita, Hadže se sklanja u njihove tvrđave gde, kao izvrsni naučnik, dobija poseban ugled i društveni uticaj.</s><s>Moćni mongolski vladar Hulagu-kan svrgnuo je ismailite s vlasti 1256. i zaposeo sve severne predele današnjeg Irana.</s><s>No, i on je pokazao izrazito poštovanje prema nauci i astronomiji, što je bilo uzrok da Hadže možda neočekivano postane njegov ugledni pomoćnik i naučni savetnik.</s><s>Uz podršku Hulagua, Hadže je 1259. osnovao spektakularnu opservatoriju u gradu Maraga, u današnjem iranskom Azerbejdžanu.</s><s>Opservatorija je bila opremljena najboljim instrumentima od kojih su neki bili konstruisani prvi put.</s><s>Za vreme Hulaguove vladavine, kao i za vreme vladavine njegovog naslednika Abake, Hadže je bio izuzetno ugledan i uticajan političar.</s><s>Umro je, nakon jednomesečne bolesti, u Bagdadu 1274. godine.</s>

<s>Naučno-filozofski rad 
Hadže Nasirudin Tusi je ostvario neprocenjive naučne rezultate u različitim disciplinama islamske učenosti.</s><s>Može se reći da niko u muslimanskim društvima nije imao veći doprinos od njega u razvoju celokupne baštine islamskih nauka.</s><s>Njegovom zaslugom, druga polovina XIII veka okarakterisana je kao slavno doba u istoriji astronomije i matematike u onom delu sveta.</s><s>Naučni radnici u opservatorijama u Samarkandu, Istanbulu i u zapadnim krajevima oslanjali su se na rezultate njegovih astronomskih istraživanja mnogo više nego što možemo pretpostaviti.</s><s>Isto tako, njegove studija iz oblasti matematike imale su veliki uticaj na celu kasniju muslimansku matematiku.</s><s>O skoro svim naučnim disciplinama u islamskoj civilizacijskoj sferi, Hadže je napisao oko sto pedeset dela na arapskom, persijskom i katkad na turskom jeziku.</s><s>Na osnovu širokog spektra njegovog stručnog znanja i nesvakidašnjeg društvenog uticaja, moguće je porediti ga sa samim Ibn Sinom.</s><s>Naravno, Ibn Sina je bio daleko bolji lekar, iako se Hadže ističe kao slavni matematičar i veštiji pisac na persijskom jeziku.</s>

<s>U domenu filozofije, Hadže je napravio pravi preokret i vratio puni sjaj islamskoj peripatetičkoj filozofiji.</s><s>Nakon njega, peripatetička škola i najznačajnije Ibn Sinine filozofske knjige biće ponovo u središtu pažnje svih studenata i istraživača racionalnih nauka.</s><s>Drugim rečima, Hadže je obnovio život islamske peripatetičke filozofije, njenu vitalnost i uticajni položaj u najznačajnijim tradicionalnim školama u istočnom delu islamskog sveta.</s><s>Tako nešto je u ono vreme bilo donekle nezamislivo jer, skoro dvesta godina, u školskim krugovima racionalnih nauka nije se moglo čuti ništa što bi išlo u korist peripatetičkoj filozofskoj orijentaciji.</s><s>Hadže je izvrsno znao koliko su bile temeljne i uticajne svestrane kritike čuvenog Fahrudina Razija koje je on, u prethodnom veku, usmerio protiv Ibn Sinine peripatetičke škole.</s><s>Fahr Razi je napisao opširan i detaljan komentar na al-Išarat, najvažniju Ibn Sininu filozofsku knjigu.</s><s>Hadže je kasnije pisao da cilj tog komentara nije bilo tumačenje (šarh) sadržaja knjige, nego ranjavanje (džarh) same biti filozofske misli predvodnika muslimanskih peripatetičara.</s><s>Hadže-Nasir zbog toga počinje da ispisuje novi komentar na Ibn Sinin al-Išarat.</s><s>U samom uvodu u svoj komentar početnog dela o logici u toj knjizi, on sledećim rečima opisuje metodološki pristup Fahrudina Razija: „[...] Opovrgavajući u svojim objašnjenjima razne stavove autora knjige, on je otišao u krajnost i prekoračio granicu umerenosti u pogledu nekih njegovih učenja.</s><s>I pored velikog truda, on je njega samo korio.</s><s>Zato su neki njegovo tumačenje dosetljivo nazvali ranjavanjem.</s><s>Obaveze komentatora jeste to da, koliko mogu, pruže pomoć nečemu što nameravaju da komentarišu i da odstrane sve što opterećuje temu njihovih pojašnjenja na isti način na koji bi to odstranio sam autor, kao sledbenik te discipline.</s><s>Tada će oni biti komentatori, a ne odbacivači.” U svom opsežnom komentaru, Hadže s punom skrupuloznošću i naučnom ljubavlju meditira o svakoj kritici Fahrudina Razija, temelljno je opovrgava i iznova pojedinačno dokazuje ispravnost svih tvrdnji grandioznog Ibn Sine.</s><s>Zanimljivo je da ovaj komentar, i danas, nakon više od sedam vekova, biva korišćen kao osnovni udžbenik iz islamske peripatetičke filozofije na skoro svim tradicionalnim islamskim univerzitetima, posebno u savremenom Iranu.</s>

<s>Hadže nipošto nije bio običan sledbenik i komentator ibn Sinine filozofije iako sam, u početnim rečenicama svog komentara na deo o filozofiji u knjizi al-Išarat, eksplicitno ističe da želi da ostane privržen metodološkim okvirima islamske peripatetičke filozofije, ne iznoseći svoje lične filozofske poglede.</s><s>On piše: „Ja uslovljavam sebe da se ne upustim u spominjanje onoga na šta se ja oslanjam onda kada se suočim s nečim što je suprotno mojim uverenjima.</s><s>Jer, objasniti nije isto što i odbaciti, te tumačiti nije isto što i kritikovati.</s><s>A Bog će pomoći i samo se u Njega uzdam.” Međutim, u nekoliko navrata, u istoj knjizi, Hadže iznosi inovativne stavove koji nesumnjivo pokazuju da je on svakako bio sklon Suhravardijevoj iluminativnoj filozofiji.</s><s>Hadže je, u stvari, preduzeo pionirske korake u procesu zbližavanja, odnosno inkorporacije islamske peripatetičke i iluminativne filozofske baštine.</s><s>Ova orijentacija će jasno doći do izražaja u delima njegovog najznačajnijeg učenika Kutbudina Širazija, koji je, kao što smo videli, ostavio za sobom sjajan komentar na Suhravardijevu knjigu Hikmat al-išrak.</s><s>Na polju dogmatičke teologije, tradicionalno nazvane u islamskom svetu imenom ilm al-kalam, Hadže će takođe ostati posebno pamćen.</s><s>Naime, prvi put u istoriji racionalnih nauka u islamu, on je napisao knjigu o dogmatičkoj teologiji ostajući privržen utemeljenim metodološkim okvirima filozofskih demonstracija.</s><s>U svojoj originalnoj knjizi iz naučne discipline kalam, Hadže je koristio utvrđene sadržaje, terminologiju i demonstrativne metode filozofije koji će nužno unaprediti i učvrstiti doktrinarnu strukturu islamske dogmatike.</s><s>Otuda, njegova knjiga Tadžrid al-i'tikad biće okarakterisana kao slavno štivo u kojem Hadže maestralno prikazuje racionalnu i demonstrativnu utemeljenost teoloških uverenja u islamu.</s><s>Zato ne treba da nas čudi podatak da je do danas objavljeno preko četiri stotine komentara i glosa koji samostalno pojašnjavaju sadržaje te uticajne knjige.</s><s>Najpoznatije komentare napisali su markantni šiitski teolog i jurist Alama Hili (umro 1325), koji je svoj komentar nazvao Kašf al-murad, i glasoviti sunitski matematičar, astronom, jurist i teolog Alaudin Ali ibn Muhamed Samarkandi, poznat kao Mula Ali Kušći (umro 1474).</s>

<s>Napokon, ne možemo prenebregnuti uticaj koji je Hadže imao na kasniji razvoj islamskog misticizma i posebno doktrinarne gnoze.</s><s>Njegove dve izvanredne dnostičko-etičke knjige Avsaf al-ašraf i Agaz va anđam biće nedvosmileno merodavne za sve one koji budu razmišljali o približavanju filozofije i gnoze.</s><s>U prvoj rečenici svoje poslanice na persijskom Agaz va anđam [Početak i kraj], u kojoj govori o stanjima čovekova bića u različitim univerzumima, Hadže pokazuje da savršeno dobro poznaje prefinjene aspekte ezoteričnog gnostičkog tumačenja islamskog monoteizma.</s><s>On piše: „Hvala Stvoritelju od koga sve počinje i do koga se sve završava i koji jeste - samo sve.</s><s>Hadže je bio izuzetno cenjen kod ondašnjih najznačajnijih predstavnika islamske doktrinarne gnoze.</s><s>Imao je redovnu korespodenciju sa Sadrudinom Kunavijem.</s><s>U svojim pismima oni su razmenjivali mišljenja o najvažnijim naučnim temama iz islamske peripatetičke filozofije i doktrinarne gnoze.</s><s>O tome koliko je Hadže-Nasir bio uvažen u očima Sadrudina Kunavija, dovoljno govore reči kojima se ovaj potonji njemu obraća u početku jednog od svojih pisama, izražavajući želju da se trajno sluša „veliki Hadže, vlasnik svih vrlina, ponos kasnijih i pređašnjih generacija, predvodnik filozofa našeg vremena, blagodat ovog doba, pomagač (nasir) objave i vere.” U odgovoru, Hadže jasno ilustruje svoju naklonost glavnim predstavnicima doktrinarne gnoze iz onog vremena i Sadrudina Kunavija predstavlja kao „predvodnika grandioznog, vođu najvećeg, stožera mistika i namesnika svih verovesnika, autoritet koji poziva ka realnosti božjoj i upućuje sve stvoreno, poglavara (sadr) objave i vere, čast islama i muslimana.</s>

<s>Izvori</s>

<s>Literatura 
 Halilović Tehran, Halilović Seid, Halilović Muamer (2014).</s><s>Kratka istorija islamske filozofije .</s><s>Centar za religijske nauke „Kom”.</s><s>Beograd. str. 126-127.</s>

<s>Eksterni linkovi</s>

<s>(PDF version)
 
 Biography by Islamic Philosophy Online
 Biography by The Internet Encyclopedia of Philosophy
 Kerry Magruder, History of Science Online: Islamic and Early Medieval Science, University of Oklahoma
 Islam Online.
 http://www.famousmuslims.com/NASIR%20AL-DIN%20AL-TUSI.htm
 
 The Rekhaganita.</s><s>An 18th century Sanskrit translation of Nasir al-Din al-Tusi's recension of Euclid's Elements.</s>

<s>Iranski astronomi
Iranski matematičari
Perzijski filozofi
Islamski filozofi
Srednjovjekovni filozofi
Biografije, Horezmijska Monarhija
Biografije, Ilhanidska Monarhija
Biografije, Mašhad
Biografije, Bagdad</s>

