Nekropola stećaka u Bjelosavljevićima
<s>Nekropola stećaka u Bjelosavljevićima nalazi se na lokalitetu Crkvina, opština  Sokolac, Bosna i Hercegovina.</s><s>Nekropola je i nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.</s>

<s>Historija 
Glasinac se prvi put spominje u darovnici kralja Dabiše nepoznatom vlastelinu, izdatoj 2. IV 1394. godine i  sačuvanoj u prepisu biskupa Ivana Tomka Mrnavića (1580–1639).</s><s>Dabiša je svom vlastelinu darovao Vojnićevo i Gudeljevo polje u imotskoj župi pored Posušja jer se borio protiv Osmanlija.</s><s>Taj sukob se odigrao 1391/1392 negdje na Glasinačkom polju kod Sokoca.</s><s>Osmanlijski napad predvodio je skopski krajišnik Pašajit ili lično sultan Bajazid.</s>

<s>Glasinac se u dubrovačkim izvorima najčešće pominje pod pravim nazivom (Glasinac, Glasinacium), ali ponekad i kao Glassinaca, Vlassinez, uglavnom u kontekstu srednjovjekovne crkve i carinarnice.</s><s>Arheološko svjedočanstvo o postojanju carinarnice nije potvrđeno, dok za crkvu postoje čvrsti argumenti da je to objekat otkopan na lokalitetu Crkvina u Bjelosavljevićima.</s><s>Crkva je podignuta u prvoj polovini 14. vijeka, najvjerovatnije kao zadužbina i grobna crkva lokalnog vlastelina, i oko nje se krajem 14. i u ranom 15. vijeku počinje formirati velika nekropola pod stećcima, čije će trajanje ići sve do prvih decenija 16. vijeka.</s>

<s>Interesantno je da je carina na Glasincu, iako duboko u teritoriji zemlje Pavlovića, jedno vrijeme kontrolisana ili bila u zakupu vojvode Sandalja Hranića.</s><s>Ista situacija ponavlja se i sa carinom u Olovu, čiji je dio zakupljivao Sandalj Hranić.</s><s>Davanje carina pod zakup bila je veoma česta i uobičajena pojava u srednjovjekovnoj Bosni.</s><s>Poslovanja porodice Hranić-Kosača se kasnije više ne prate u olovskoj carini.</s><s>Po svemu sudeći, sukob Pavlovića i Kosača, koji je 1438. godine rezultirao gubitkom primorskih posjeda, i učešće u drijevskoj carini vojvode Radoslava Pavlovića, vjerovatno je značio i kraj prisustva Kosača u olovskoj carini, ali i onoj na Glasincu</s>

<s>Devastacija 
Stećci nisu uživali poseban interes i značaj kao sakralni kompleksi, nego su posmatrani uglavnom u kontekstu građevinskog materijala koji je lako dostupan za transport i sekundarnu upotrebu.</s><s>Tako su austrougarske vlasti već u prvim godinama okupacije od stećaka s ovog lokaliteta napravile spomenik poginulim borcima u bici kod Šenkovića (1878. godine).</s><s>Spomenik je kasnije porušen, a njegovi ostaci se i danas mogu sporadično naći na terenu.</s>

<s>Najveću devastaciju lokalitet je doživio od 1948. godine, kada počinje izgradnja zadružnog doma u Bjelosavljevićima.</s><s>Nije poznat tačan broj stećaka koji je tom prilikom miniran i ugrađen u zadružni dom, ali s obzirom na veličinu zadružnog doma, broj sigurno nije bio mali.</s><s>Na lokalitetu se danas jasno mogu uočiti tragovi tih devastacija.</s>

<s>Na prostoru lokaliteta, u sjevernom dijelu, došlo je devastiranja terena 2008. godine skidanjem slojeva u dubini 0,20–1,5 m. Dislocirano je na desetine stećaka, dok su dijelovi nekad vidljive nekropole pokriveni slojem građevinskog šuta i zemlje.</s>

<s>Stećci su izloženi ubrzanom propadanju usljed nedostatka redovnog održavanja.</s><s>Pojedini su dijelom ili u potpunosti utonuli u zemlju, na njima se nalaze biljni organizmi (lišajevi i mahovina), u većoj ili manjoj mjeri, koji razaraju strukturu kamena.</s>

<s>Opis 
Na lokalitetu se nalazi 363 stećka; 2 ploče, 310 sanduka, 28 visokih sanduka, 19 sljemenjaka i 1 visoki sljemenjak.</s><s>Orijenitacija stećaka je u pravcu jugozapad – sjeveroistok, neznatan broj u suprotnom smjeru.</s><s>Od ukupnog broja stećaka, ukrasi su evidentirani na 10 primjeraka, na kojima su zastupljeni sljedeći motivi: manji jednakokraki krst, koji se javlja tri puta, linija, široka traka, svastika, polumjesec, krst, štap, mač, ljudska figura i predstava životinje – konja i konjanika sa kopljem.</s>

<s>Na ovom lokalitetu arheolog Ćiro Truhelka je evidentirao natpis koji u transkripciji glasi;</s>

<s>Natpis nije pronađen u kasnijim istraživanjima pa se smatra da je natpis uništen.</s>

<s>Arheološka istraživanja 
U stručnoj literaturi lokalitet je poznat te je nekoliko puta opisivan, ali nikad dosljedno obrađen i publikovan.</s><s>U toku sistematskih zaštitnih arheoloških istraživanja (2013–2014. i 2017. godine) na prostoru crkve i nekropole istraženo je ukupno 48 grobova.</s>

<s>Srednjovjekovna crkva 
Nekadašnji oblik osnove crkve moguće je rekonstruisati na osnovu temeljnih zona zidova glavnog naosa i bolje očuvanih dijelova apside.</s><s>Radi se o jednobrodnoj crkvi pravougaone osnove (7,20 x 13,20 m) s polukružnom apsidom na istoku.</s><s>Unutrašnji prostor crkve pilastrima je podijeljen na tri nejednaka, pravougaona traveja.</s>

<s>Ostaci kamenog namještaja su skromni.</s><s>Časna trpeza u obliku kvadratne kamene ploče pronađena je među dislociranim materijalom istočno od crkve.</s><s>Dio kamene bifore sa ostacima freskopisa pronađen je ispred ulaza u crkvu i sugeriše postojanje zasvođenog dvodijelnog prozora iznad ulaza.</s>

<s>Ostaci fresaka na dijelovima bifore i ostalim zasvođenim tesanicima ukazuju na to da je čitava crkva bila oslikana.</s><s>Prema koloritu sačuvanih fragmenata oni se razlikuju od poznatog korpusa srpsko-vizantijskog freskoslikarstva i bliži su gotičkom slikarstvu s Primorja.</s>

<s>Unutar crkve otkrivena je zidana grobnica sa skeletom.</s><s>Prema načinu zidanja, ovaj se grob po svemu razlikuje od ostalih grobnih cjelina sa lokaliteta i sa sigurnošću se može zaključiti da se radi o ktitorskom grobu.</s>

<s>Nekropola i grobovi 
Grobne jame su uglavnom uklesane u živu stijenu.</s><s>Javljaju se dva oblika jama – ovalne i pravougaone – u zavisnosti od broja pokojnika.</s><s>Sahranjivanje je obavljano na dubinama od 1 do 1,8 m. Jedna od posebnosti na ovom arheološkom lokalitetu predstavljaju grupne jame za više pokojnika, koji su bivali istovremeno sahranjivani.</s><s>Samo u jednom slučaju evidentirana je konstrukcija iznad groba u vidu pravilno postavljenih tesanika od sedre na koje je položen stećak.</s><s>Pronađeno je nekoliko dobro očuvanih ostataka drvenih konstrukcija iz grobnih jama.</s><s>Prvoj grupi pripadaju grobovi koji su oivičeni i pokriveni drvenim daskama, ponekad je očuvan samo po jedan elemenat.</s><s>Drugoj grupi, koja je izgleda bila dosta brojna, pripadaju grobovi koji su pokriveni masivnim poluoblicama od bijelog bora sa pritesanim ivicama i plitko obrađene površine.</s><s>Uglavnom je skinut površinski sloj kore drveta, bez tragova nekog oblika ukrašavanja.</s><s>Treći tip evidentiran je samo u slučaju grupne sahrane.</s><s>Riječ je o dva masivna sanduka, čija je gornja strana formirana od dasaka koje su spojene drvenim klinovima, dok su uglovi svakog sanduka ojačani velikim željeznim kovanim klinovima.</s>

<s>Pokretni arheološki materijal 
Na nekropoli u Bjelosavljevićima pronađene su dvije naušnice sa tri jagode.</s><s>Radi se o izrazito popularnom nakitu.</s><s>Osim na području Dalmatinske zagore, gdje su najbrojnije, trojagodne naušnice nalaze se i na području Like, primorske Hrvatske, Hercegovine, srednje i zapadne Bosne i južne Panonije i zapadne Srbije.</s>

<s>Osim trojagodnih naušnica, kasnosrednjovjekovni sloj obilježavaju i ostaci tkanine, pozamanterijskih traka maslinaste boje, s ostacima zlatnih niti i ovojnice od zlatnih niti.</s>

<s>Željezne pređice su funkcionalni dijelovi nošnje, najvjerovatnije pojasa.</s><s>Pravougaonog, skoro kvadratnog oblika, po svojim karakteristikama pripadaju grupi nalaza koji imaju izrazito dug vijek trajanja, a po obliku i materijalu su nepromjenljive.</s>

<s>Dva bronzana predmeta, romboična aplikacija s perforacijama i alka.</s>

<s>Jedini arheološki pokretni predmet iz crkve je željezni nož sa trnom za nasađivanje, koji spada u grupu višenamjenskih i univerzalnih predmeta i čiji se izgled i oblik nije mijenjao kroz stoljeća.</s>

<s>Novac 
Pronađeno je ukupno 4 novčića u 4 groba.</s><s>Jedan je dubrovački srebrni dinar, bez sigle.</s><s>Na aversu je prikaz lika sv. Vlaha s natpisom · S · BLASIV · S · RAGVSII.</s><s>Na reversu je prikaz Isusa Hrista u tačkastom obruču, s lijeve strane je monogram IⱭ, a desno XⱭ.</s><s>Promjer je 20 mm.</s><s>Prema tipologiji M. Rešetara, spada u tip 31/2 iz 1372–1421.</s><s>Drugi je srebrni dubrovački dinar sa siglom.</s><s>Na aversu ispod ruke sv. Vlaha je sigla u obliku petokrake zvijezde i oznaka S BLASIV S RAGVSII.</s><s>Na reversu je prikaz Hrista u tačkastom obruču, s lijeve strane je monogram IⱭ, a desno XⱭ.</s><s>Promjer je 20 mm.</s><s>Jedan srebrni novčić je jako oštećen pa s njega nije moguće iščitati pojedinosti.</s><s>Pronađena je i osmanlijska srebrna akča, analogna primjercima 16. vijeka.</s>

<s>Tumul 
Sistematska istraživanje srednjovjekovnog lokaliteta Crkvina na Glasinačkom polju otkrilo je i postojanje starije faze naseljavanja iz perioda kasnog bronzanog doba.</s><s>Ovo otkriće povećava broj poznatih gradina na području Glasinca.</s><s>U blizini ovoga lokaliteta otkrivena je i nekropola pod tumulima, vjerovatno povezanu s gradinskim naseljem na Crkvini.</s><s>Jedan od tih tumula iskopan je tokom kampanje 2014. godine.</s>

<s>Literatura 
 Šefik Bešlagić, Sarajevo: Veselin Masleša, 1971.</s><s>STEĆCI, KATALOŠKO-TOPOGRAFSKI PREGLED</s>

<s>Reference</s>

<s>Nacionalni spomenici u Sokocu
B</s>

