Nekropole sa stećcima i nišanima u Sarajevu
<s>Nekropole stećaka i prvih nišana u Sarajevu sadrže nadgrobnike iz istorije Bosne i Hercegovine u srednjem vijeku i u vrijeme osmanskog carstva.</s>

<s>Historija 
U srednjem vijeku, na području sarajevskog i visočkog polja, formirana je župa Vrhbosna, koja je obuhvatala prostor gornjega toka rijeke Bosne i slivove njezinih pritoka Miljacke, Željeznice i Zujevine.</s><s>Nastanak feudalnih oblasti pratio je proces rastakanja ranofeudalnih župa, jer ranije župe nisu odgovarale kasnofeudalnom konceptu vlasti.</s><s>Krajem XIV i početkom XV stoljeća, nakon smrti kralja Tvrtka I,  prostor nekadašnje župe Vrhbosna, pretvoren je u četiri nove župe – Vrhbosna, Gradčac-Smučka, Mokro-Glasinac i Pale.</s><s>Središnji dio ranije župe Vrhbosna (Sarajevsko i Visočko Polje) zadržao je stari naziv, dok su novoformirane župe dobile naziv po tvrđavama i trgovima, koji su postali središta.</s><s>Župa Gradčac-Smučka (današnje područje Hadžića) je ostala u široj oblasti kojom je gospodario bosanski kralj, u tzv – "contrata del re" – Kraljevoj oblasti.</s><s>Ostale tri župe bile su sastavni dio zemlje Pavlovića.</s><s>Sa prvim dolaskom osmanske vojske, prostor župe Vrhbosna pretvoren je u Bosansko krajište, koje se pod ovim imenom prvi put pominje u pismu hercega Stjepana Vukčića Kosače od 19. jula 1453. godine.</s><s>Bosansko krajište je označavalo prostor koji je bio pod upravom Osmanskoga carstva od početka njihove stalne vlasti u župi Vrhbosna (1448.g.) do pada Bosanskog kraljevstva i osnivanja Bosanskog sandžaka (1463.g.).</s><s>U sumarnom katastarskom popisu iz 1455. godine Bosansko krajište se pominje pod nazivom Vilajet Hodidjed, prema glavnoj tvrđavi, a zatim pod imenom Vilajet Saray-ovasi (današnje Sarajevo).</s><s>Faletići su u to vrijeme bili prazni.</s>

<s>Opis</s>

<s>Prvi nišani 
Najstariji nišani na teritoriji Bosne i Hercegovine pripadaju periodu druge polovine XV i čitavom XVI vijeku.</s><s>Pripisuju se, prema narodnom predanju, osmanskim vojnicima koji su junački poginuli pri osvajanju Bosne.</s><s>Opšta karekteristika tih nišana su 
 relativno velike dimenzije 
 reljefni motivi koji su direktno prenešeni sa stećaka 
 nepostojanje epitafa na orijentalnim jezicima
 natpisi u bosanskoj ćirilici (bosančica) 
 redovno su situirani zajedno sa stećcima ili u neposrednoj blizini 
Zbog takvih svojih osobina, znatno se razlikuju od nišana XVII, XVIII i XIX vijeka.</s>

<s>Svatovsko groblje 
Problem tumačenja i rasvjetljavanja „Svatovskih grobalja“ u nauci je još nerazriješen.</s><s>Njihov nastanak se s jedne strane vezuje za stare paleobalkanske običaje čija usmena predanja čuvaju uspomene na nekadašnju običajnu praksu svatovskih povorki i sukobljavanje svatova, a sa druge strane za usmena  predanja izazvana postojanjem neobičnih starih nadgrobnih spomenika (stećaka, starih usamljenih krstova, nišana ili nekropola) kojima među živima nema svjedoka.</s>

<s>Nekropola sa stećcima i nišanima u Faletićima 
Naselje Faletići je od Sarajeva, Baščaršije, udaljeno 4 km zračne linije, u pravcu sjeveroistoka, na nadmorskoj visini od 808 m. Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj od 4. do 6. juna 2012. godine, nekropola je proglašena za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Marti Cheery, Amra Hadžimuhamedović (predsjedavajuća), Dubravko Lovrenović i Ljiljana Ševo.</s><s>Nacionalni spomenik čine: nekropola sa 57 stećka i 22 nišana na lokalitetu, te jedan nišan upisan u inventarnu knjigu Muzeja Grada Sarajeva i izložen u sklopu stalne postavke u Brusa bezistanu u Sarajevu.</s><s>Uz samu nekropolu sa stećcima u groblju Faletići nalazi se dvadesetak starih nišana.</s><s>Najstariji od njih je veća rustična stela situirana ispod nekropole stećaka sa poluloptastim izbočinama i završetkom sličnim uspravnim stećcima sa krovom na dvije vode.</s><s>To je nožni nišan.</s><s>Svi muški nišani su sa turbanom u gužve, a svi ženski nišani su u obliku stele.</s><s>Niz starih nišana se završava jedinim nišanom sa natpisom iz 1921. godine.</s><s>Nišan u Brusa bezistanu, je u obliku trapezoida, sa krovom na dvije vode, bez natpisa, sa poluloptastim izbočinama na sve četiri strane u gornjem dijelu.</s><s>Na prednjoj strani nalazi se poluloptasta izbočina ispod koje je polumjesec sa kracima okrenutim prema gore, a u donjem desnom uglu je predstava srne.</s><s>Na zadnjoj (poleđini) strani nalazi se samo poluloptasta izbočina u gornjem dijelu.</s><s>Na lijevoj strani nišana nalazi se u gornjem dijelu pri samom vrhu poluloptasta izbočina, zatim ispružena ruka prema dolje i sablja.</s><s>U donjem dijelu nalazi se predstava jelena sa rogovima i glavom okrnutom nasuprot srne s prednje strane.</s><s>Na desnoj strani nišana nalazi se poluloptasta izbočina i luk.</s><s>Dimenzije nišana su: širina pri vrhu 46 cm (53 cm na sredini, 60 cm pri dnu) x debljina 33 cm (33 cm na sredini, pri dnu 40/45 cm) x visina 164 cm (168 cm uključujući i poluloptastu izbočinu).</s><s>Dimenzije postamenta su; 80 x 72,50 x 55,50 cm.</s>

<s>Nekropola sa stećcima i nišanima u Donjim Močiocima 
 
Naselje Donji Močioci nalazi se 7 km. zračne linije, sjeverno od Sarajeva.</s><s>Nekropola se naziva se i Grčko groblje, ili i Svatovsko groblje (Greblje).</s><s>Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj od 9. do 15. septembra 2008. godine, nekropola je proglašena za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Marti Cheery, Amra Hadžimuhamedović (predsjedavajuća), Dubravko Lovrenović i Ljiljana Ševo.</s><s>Nacionalni spomenik čine nekropola sa 61 stećkom, 15 nišana i jedan osamljeni stećak koji se nalazi izvan nekropole.</s><s>Svi stećci na ovoj nekropoli pripadaju vrsti položenih monolita, koji se pojavljuju u dvije forme: sanduk i sarkofag (sljemenjak), dok se umjetničko oblikovanje očituje u formi i ukrasu.</s><s>Na ovoj nekropoli postignut je visoki nivo estetske vrijednosti forme: stecci imaju duplo postolje, a pojavljuje se i oblik dvojnog groba.</s><s>Osnovni umjetnički kvalitet stećaka predstavljaju ukrasi izvedeni tehnikom ispupčenog reljefa, udubljivanja, kao i jedan gravirani klesarski crtež.</s>

<s>Nišani na ovom lokalitetu sadrže ukrasne motive i po vremenu nastanka smještaju se u drugu polovinu XV vijeka.</s><s>Na osnovu navedenog oni predstavljaju prelazni oblik sa srednjovjekovnih nadgrobnika.</s>

<s>Njihova karakteristika je što su pojedini nišani visoki, grube obrade bez turbana i natpisa.</s><s>Spomenici su rađeni u formi široke stele i obeliska sa piramidalnim završetkom.</s>

<s>Stećak i staro muslimansko groblje u Mrkovićima 
Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj 26. septembra 2010. godine, nekropola je proglašena za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Marti Cheery, Amra Hadžimuhamedović (predsjedavajuća), Dubravko Lovrenović i Ljiljana Ševo.</s><s>Nacionalni spomenik čine jedno grobno mjesto sa stećkom, 12 grobnih mjesta sa nišanima i dva nišana koja nisu in situ.</s><s>Stećak na lokalitetu u Mrkovićima je dobro obrađen, bez ukrasa.</s><s>Pripada vrsti položenog monolita, koji je izrađen u obliku sarkofaga (sljemenjaka).</s><s>Izdvojenost kao i masivnost nadgrobnika upućuju na zaključak da se radi o posebno izdvojeni grob “izvjesnog srednjovjekovnog velikaša“ sa ovoga prostora, iz XV vijeka.</s>

<s>Na udaljenosti od stećka 5 do 10 m u pravcu jugozapada, nalazi se 13 nišana koji su takođe dobro obrađeni.</s><s>Ukrašena su dva primjerka (krug, polujabuka i polumjesec).</s><s>Pojedini primjerci nišana su okrnjeni, pognuti, oboreni na zemlju i dijelom utonuli.</s>

<s>Staro groblje na Kovačima 
Groblje na Kovačima (dio grada) spada u jedno od starijih sarajevskih grobalja i potiče iz XV stoljeća.</s><s>Danas se na ovom groblju nalazi više od 200 nišana, dok ih je ranije bilo više od 400.</s><s>Sa natpisom je 165 nišana.</s><s>Najstariji nišan sa natpisom potiče iz 1548. godine, dok je najmlađi iz 1878. godine.</s><s>Na sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj 16. do 22. januara 2007. godine, groblje je proglašeno za nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Marti Cheery, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović i Ljiljana Ševo (predsjedavajuća) i Tina Wik.</s>

<s>Nišani na ovoj lokaciji predstavljaju prelazni oblik sa srednjovjekovnih nadgrobnika.</s><s>Na njima se još uvijek ne pojavljuje turban.</s><s>Sačuvana narodna tradicija ih pripisuje Osmanlijama koji su poginuli prilikom osvajanja ovih krajeva.</s><s>Jedna od njihovih karakteristika je veličina, gruba obrada kamena (grubo klesani obelisk na čijem vrhu se nalazi polulopta predstavlja najstariji oblik nišana) i dekorativni elementi koji odgovaraju dekoracijama koje se javljaju na stećcima – ruka (sa laktom) šaka, luk i strijela, štap (čomaga), mač, sablja, a česti su i motivi polumjeseca i polulopte često zajedno u kombinaciji.</s><s>Još jedna od karakteristika ovih spomenika jeste da su uzglavni nišani upadljivo razmaknuti od nožnih – na nekim mjestima čak 3-4 metra.</s><s>Svi nišani su izrađeni od kamena hreše.</s><s>Ni na jednom nema natpisa.</s>

<s>Literatura 
 Mušeta-Aščerić, Vesna, Srednjovjekovna naselja na mjestu današnjeg Sarajeva u Prilozima istoriji Sarajeva, Radovi sa naučnog simpozijuma «Pola milenija Sarajeva» održanog od 19. do 21 marta 1993. godine.</s><s>Institut za istoriju i Orijentalni institut, Sarajevo, 1997.</s>

<s>Reference</s>

<s>Vanjski linkovi 
 Zvanični sajt komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine</s>

<s>S
Sarajevo
Srednja Bosna</s>

