Arheološko nalazište Kopilo
<s>Arheološko nalazište Kopilo je sa nalazima od kasnog bronzanog do kraja željeznog doba.</s><s>Nalazi se u naselju Kopilo, ispod Klopačkih stijena, istočno od Zenice, Bosna i Hercegovina, u slivu rijeke Bosne, koja teče prema sjeveru i povezuje ovo područje sa Panonskom nizijom i rijekama Savom i Dunavom.</s><s>Nalazište se sastoji od dvije cjeline, gradinskog naselja na najvišem, utvrđenom platou i nekropole na blago nagnutoj terasi na zapadu.</s><s>Kopilo je na 610 metara nadmorske visine.</s>

<s>Značajan problem pri diskutiranju o Dezitijatima kao nosiocima Srednjebosanske kulturne grupe jeste nedovoljno poznavanje njihova ritusa sahranjivanja u periodu željeznog doba.</s><s>Zna se da prevladava sahranjivanje u ravne grobove koje se ne razlikuje previše od sahranjivanja na području Dinarida, no njihova istraženost je do danas cjelokupno gledajući vrlo skromna.</s>

<s>Dosadašnjim istraživanjima ilirskog područja utvrđeno je da je planinsko područje Dinarida na zapadnom Balkanu bilo jedno od rijetkih područja u kojima je kremacija odbačena kao pogrebni obred tokom širenja Kulture polja sa urnama u Evropi iz bronzanog doba (1400-900 p.n.e)</s>

<s>Istraživanja 
U Bosni i Hercegovini se arheološka istraživanja vrše od dolaska Austro-Ugarske, oko 130 godina.</s><s>Najviše je rađeno od 1945. do 1990, ali do 2022. nije pronađena značajnija nekropla iz vremena mlađeg bronzanog i starijeg željeznog doba na teritoriji plemena Dezitijata.</s>

<s>Prvo, sondažno ispitivanje gradinskog naselja Kopilova obavljeno je 1971. god, a manje sistemsko obavio je Borivoj Čović 1975. god.</s><s>U kulturnom smislu nalazi pripadaju Srednjebosanskoj kulturnoj grupi i vežu se za odgovarajuće slojeve naselja Pod kod Bugojna.</s><s>Posebnu vrijednost imaju nalazi željezne troske.</s><s>Time je Kopilo poznato kao mjesto gde je počela najranija prerada gvožđa, već u 9. i 8. stoljeću p.n.e, po čemu je Zenica i danas poznata.</s>

<s>Arheološka istraživanja nekropole u Kopilu sprovedena su 2021. i 2022. godine od arheologa sa Austrijske akademije nauka u saradnji sa JU Muzejem Grada Zenica.</s><s>Tim naučnika je predvodio  Mario Gavranović, arheolog zamjenik direktora s bečkog Instituta za evropsku i orijentalnu arheologiju, porijeklom iz Bugojna.</s>

<s>Istraživači su koristili tehnologiju vazdušnog LiDARa (akronim prema eng. „light detection and ranging“) da bi otkrili nova grobna mjesta u srednjoj Bosni gdje su naselja bila uobičajena u brdima.</s><s>Svi grobovi dokumentirani su i 3D tehnikom.</s>

<s>Pogrebni običaji 
Iskopavanja nekropole Kopilo pružila su prvi uvid u pogrebne običaje iz bronzanog i željeznog doba na teritoriji ilirskog plemena Dezitijata.</s><s>Nekropola pokriva veći dio najniže terase ispod gradine, na površini od oko 1700m2.</s><s>Dokumentovano je ukupno 46 inhumiranih grobnica i 53 skeletnih ostataka i to je nešto što se nakon 130 godina istraživanja u Bosni i Hercegovini nije desilo.</s><s>Radi se o najstarijim skeletnim ostacima na području srednje Bosne.</s><s>To su ljudi koji su ovdje živjeli u periodu od prije tri hiljade godina, od 1000. do 500. godine.</s><s>Imamo po prvi put dokumentirane skeletne ostatke i grobne konstrukcije iz tog perioda</s>

<s>Grobnice su okružne kamenim konstrukcijama, promjera od 3 do 6 m, u različitom stepenu očuvanosti.</s><s>Ukupno je otkriveno 19 kružnih konstrukcija i sadrže između jednog i pet inhumacijskih ukopa.</s>

<s>Većina grobova imala je pažljivo uređen pločnik od kamenih ploča različitih veličina, dok su rubovi grobova unutar konstrukcija bili jasno ocrtani bočnim redovima većeg kamenja i vertikalnim kamenim pločama na krajevima glave ili stopala.</s><s>U pojedinim grobovima uočena je i obloga od velikih, obrađenih kamenih ploča.</s>

<s>Grobovi unutar svake građevine su imali orijentaciju sjever-jug sa manjim odstupanjima.</s><s>Orijentacije tijela, su jug–sjever i sjever–jug, bez ikakvog prepoznatljivog objašnjenja.</s><s>Prevladava bočni položaj (tj. pojedinac postavljen na lijevu ili desnu stranu) sa blago zgrčenim nogama i savijenim rukama.</s><s>Stavljanje male posude za piće (čaše ili vrča) blizu glave pokojnika bio je sastavni dio pogrebnih obreda, a 10 grobova ima ovu osobinu.</s>

<s>Dvostruki ukopi sa suprotno orijentiranim pojedincima, jedan trostruki ukop (odrasla osoba, dijete i novorođenče) i grobovi sa rastavljenim dijelovima kostura upućuju na složene rituale koji, između ostalog, obuhvataju sekundarne ukope, ponovno otvaranje grobova, naknadno zakopavanje neposredno iznad postojećeg groba (sa novim slojem kamenih ploča) i manipulaciju raspadnutim tijelima unutar grobova.</s>

<s>Nalazi u grobovima 
Kombinacija metalnih ukrasa daje prve informacije o hronologiji groblja i nagoveštava društveno porijeklo pokopanih.</s><s>Lučna fibula sa jednom petljom iz groba 6 tipična je za jedanaesti/deseti vijek p.n.e. na Balkanu, sa nekoliko lokalnih varijanti.</s><s>Izrazita lokalna komponenta osmog vijeka p.n.e. je lučna fibula s tri petlje, čiji se primjerci nalaze samo na Kopilu (tri primjerka) i još na dva lokaliteta u zeničkom basenu.</s>

<s>Privjesak iz groba 14 vuče porijeklo s područja Donjeg Podunavlja i sjeverne Grčke i govori o vezama Dezitijata sa okolnim područjima tokom osmog/sedmog stoljeća p.n.e. Nekoliko grobova bilo je bogato opremljeno sa obilnim setovima nakita, koji se sastoje od spiralnih prstenova za ruke, slepoočnica i prstenova za vrat, kompozitnih kompleta privjesaka, kopči za pojaseve, staklenih perli i male posude.</s><s>Neki od privjesaka predstavljaju dosada najzapadnije nalaze pojedinih tipova, kao što su privjesci tipa Ghidici.</s>

<s>U toku istraživanja, arheolozi su pronašli i keramičku figurinu od oko 10 centimetara, što do sada nigdje na području srednje Bosne nije pronađeno.</s><s>Predstavlja ljudski lik s šematiziranim licem i muškim spolnim organom.</s><s>Ranija otkrića predstavljala su isključivo ženske figure.</s><s>Takav nalaz nije poznat nigdje s područja srednje Bosne iz tog doba.</s><s>Figurina nije svakodnevni predmet, nema funkciju osim kultnog, magijskog ili religijskog karaktera.</s>

<s>Mnoštvo životinjskih kostiju je pronađeno na nalazištu (svinja, krava, koza…), kao potvrda da je stočarstvo bilo razvijeno.</s><s>Pronađeno je mnoštvo keramičkih posuda svih vrsta, ukrasa i formi, ostaci tkalačkog stana, tegovi, kamena oruđa, koštana oruđa.</s><s>Ljudi koji su naseljavali ovaj prostor su i vrlo rano počeli topiti željezo iz željezne rude, a do ovog zaključka se došlo pronalaskom dva željezna predmeta, jednog noža i šila te ostataka šljake.</s>

<s>Na Kopilu su otkriveni i tragovi puta, te nekoliko ostataka kuća.</s><s>Lokalitet je bio u kontinuitetu naseljavan barem 800 godina.</s>

<s>Izvori</s>

<s>Dezitijati
Zenica</s>

