Nekropole stećaka u Ljubinju
<s>Nekropole stećaka u Ljubinju iz kasnijeg srednjeg vijeka, predstavljaju značajne dokumente za proučavanje istorije perioda samostalnosti Bosne i Hercegovine, posebno istorije i umjetnosti XIV. i XV. vijeka.</s>

<s>Historija 
U drugoj polovini XII. vijeka Ljubinje je pripadalo oblasti Hum (Zahumlje), koju je Nemanja zajedno sa Travunijom, prisjedinio Raškoj.</s><s>U vlasti Nemanjića ovaj kraj je ostao sve do blizu polovine 14. vijeka, kada su ga Stjepan II Kotromanić i Tvrtko I pripojili  Bosni.</s>

<s>Osmanlije su Ljubinje sa okolinom zauzeli 1465. godine.</s><s>Kao nahija spominje se u turskim dokumentima prvi puta 1469. godine.</s><s>Od osnivanja  Hercegovačkog sandžaka 1479. do početka 16. vijeka ljubinjska nahija je spadala u Drinski, odnosno Fočanski kadiluk.</s>

<s>Čitav ljubinjski kraj u srednjem vijeku naseljavala su vlaška plemena za koja nije utvrđeno da li su starosjedioci ili doseljenici i kada su mogla doći ovamo.</s><s>Među ovim plemenima isticali su se Vlahovići., Pocrnje, Radosalići, Burmazi, Bančići, Goduni, Boljuni i  Hrabreni-Miloradovići.</s>

<s>Opis 
U ljubinjskom kraju su se iz kasnijeg srednjeg vijeka sve do danas očuvali kameni nadgrobni spomenici — stećci.</s><s>Registrovano je 15 nekropola sa 679 stećaka, od toga: 
 Ploča - 88 
 Sljemenjaka - 527 
 Sanduka - 45 
 Krstača - 18.</s><s>Ukrašenih - 124 
 Sa natpisima - 12</s>

<s>Lociranje nekropola 
Mjesta za lociranje nekropola sa stećcima brižljivo su odabrana na šta je uticalo više faktora.</s><s>Nekropole su zasnivane na takvim mjestima koja nisu bila udaljena od kamenoloma i do kojih se bez naročito velikih teškoća kamen mogao prevući.</s><s>Ćukova peć je npr. bila svega 150 m. udaljena od nekropole u Premilovom Polju.</s><s>Nigdje nekropole nisu daleko od naselja.</s><s>Nekropole su uvijek postavljene na istaknutija mjesta pokraj putova.</s><s>Najčešće su u tu svrhu uzimane ilirske grobne gromile kao što je slučaj sa nekropolama u Miljanovićima, u Grablju, Vođenima, ili u Uboskom.</s><s>Korištenje gromila u ovu svrhu govori o postojanju kulta mjesta groblja kod naših naroda.</s><s>Takvo gledanje se očituje i kod izbora mjesta za kasnije nastala groblja.</s><s>U ovome kraju su kasnija kršćanska groblja redovno locirana uz stećke.</s><s>Takav slučaj je npr. u Vlahovićima, u Uboskom, u Bančićima i u Ljubinju.</s><s>Ponegdje se i muslimanska groblja postavljaju u neposrednu blizinu stećaka, kao npr. u Premilovom Polju.</s><s>Ovaj teritorijalni kontinuitet grobalja raznih vremenskih perioda upućuje na pretpostavku o duhovnim vezama naroda koji se ovdje sahranjivao.</s>

<s>Ukrašavanje 
Evidentirano je 75 raznovrsnih motiva koji se mogu klasificirati kao: dekorativni, simbolički i ostali (figuralne predstave koje mogu biti i simboli).</s>

<s>Dekorativnu grupu sačinjavaju 26 raznovrsnih motiva pretežno geometrijskih i biljnih stilizacija.</s><s>Najzastupljeniji motiv je niz kosih paralelnih crtica koji se javlja 79 puta u vidu bordure.</s><s>Slijedi motiv povijene linije sa malim trolistovima, motiv koji je toliko karakterističan za stećke, naročito one u Hercegovini, da se smatra klasičnim motivom ove vrste spomenika kulture.</s><s>On se javlja ukupno 61 put.</s><s>Treći najčešće korišteni dekorativni motiv jest cik-cak linija.</s><s>Ostali motivi su: jednostavne plastične i tordirane plastične vrpce, niz običnih rozeta i rozeta u kružnim vijencima, niza naizmjenično poredanih kružnih vijenaca i kosih krstova i motiv romba.</s>

<s>Simbolični motivi su zastupljeni u najvećem broju sa rozetom koja predstavlja zvijezdu kao nebesko tijelo.</s><s>Slijede motivi krsta i kružnog vijenca (predstava sunca).</s><s>Motiv polumjeseca (solarno-lunarni motiv) nije zastupljen većim brojem, kako je to uobičajeno u drugim krajevima Bosne i Hercegovine, jer javlja se svega 8 puta, najčešće u zajednici sa rozetom (zvijezdom) ili sa krstom.</s><s>Motiv polujabuke javlja se 10 puta.</s>

<s>Figuralne predstave, kojima inače obiluju stećci ljubinjskog kraja, zastupljene su prije svega predstavama fantastičnih životinja.</s><s>Slijede predstave ljudskih figura sa visoko uzdignutim rukama.</s><s>Ostali motivi su zastupljeni sa arkadama koje se javljaju 27 puta, isključivo na vertikalnim stranama visokih sanduka raznih nekropola.</s><s>Ponekada se lukovi ovih arkada završavaju šiljasto, ponekad polukružno, ali najčešće su lukovi skoro puni krugovi, odnosno kružni vijenci.</s><s>Osim toga, lukovi su ojačani još jednom linijom ili su tordirani.</s><s>Stubovi su nejednake debljine i počesto imaju naznačene kapitele.</s><s>Motiv arkada je pozajmljen iz Dalmacije i ima svrhu da stećku pridruži taj karakterističan elemenat romaničke, odnosno gotičke kuće.</s>

<s>Drugi motiv po broju primjeraka jest štit sa mačem, koji se javlja 12 puta.</s><s>Ako njemu dodamo i 2 štita bez mačeva, onda se motiv štita ukupno javlja 14 puta.</s><s>Vidimo ga na raznovrsnim oblicima stećaka i na raznim nekropolama.</s><s>Uvijek je štit pravougaonog oblika sa jednom užom stranicom nakošenom i ponekad urezanom za proturanje koplja.</s><s>Mačevi su uvijek ispod štita i samo im se vidi držak i šiljasti završetak.</s><s>Ovakvih motiva ima posvuda u Bosni i Hercegovini.</s><s>Njihova pojava se objašnjava time što su mnogi ondašnji stočari htjeli na taj način da osiguraju uspomenu na svoje plemićko porijeklo ili na svoja viteška svojstva.</s>

<s>Scene lova prikazane su 10 puta.</s><s>Motiv jelena (i srne) i predstava ptice je vrlo omiljen na stećcima ovog područja.</s><s>Od ostalih figuralnih predstava treba navesti predstavu konja i predstavu lava.</s><s>Scene kola nisu bile od velikog interesa.</s>

<s>Nekropola u Vlahovićima 
Nekropola sa stećcima u Vlahovićima, udaljena je od sjedišta opštine Ljubinje oko petnaest (15) km zračne linije u pravcu sjeveroistoka.</s><s>Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 1. do 4. decembra 2009. godine, donijela je odluku da se nekropola proglasi za  nacionalni spomenik BiH.</s><s>Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović, Ljiljana Ševo (predsjedavajuća).</s><s>Nacionalni spomenik čini nekropola sa 65 stećaka sa ogradnim suvozidom, crkva sv. kneza Lazara (grobna crkva kneza Vlađa Bijelića), ogradni zid u koji je uzidan 31 stećak, parohijski dom, cisterna i pravoslavno groblje sa 63 krstače.</s><s>U današnjem selu Vlahovići bilo je boravište katuna Vlahovića, koje se prvi put spominje 1368. godine.</s>

<s>Na tri stećka je natpis na bosančici.</s><s>Prvi natpis je nepotpun, jer je dio postolja okrnjen, odnosi se na Vukca Vučinića.</s><s>Datum nastanka natpisa nije prije 1435. godinu, tj. vrijeme kada se posljednji put spominje Vukac Vučinić.</s>

<s>Drugi natpis nalazi se u unutrašnjem dijelu crkve i govori da je tu sahranjen ktitor crkve knez Vlać Bijelić:</s>

<s>Treći natpis govori da je tu sahranjen vojvoda Vukosav Vlaćević, sin Vlaća Bijelića i glasi:</s>

<s>Smrt navedenog Vukosava Vlađevića vezuje se sa događajima iz 1481. godine kada je herceg Vlatko (Kosača) iz Herceg Novog krenuo u borbu protiv Osmanlija i bio poražen kod mjesta Mensagite (možda Nevesinje?), gdje je izgubio svu vojsku koju je imao sa sobom.</s><s>Poslije navedenog sukoba Vukosava Vlađevića je njegova družina donijela na njegovu plemenitu baštinu i sahranila pored njegovog oca Vlađa Bijelića.</s>

<s>Nekropola u Uboskom 1 (Pod Dubom) 
Nekropola sa stećcima na Groblju pod Dubom u Uboskom (Ubosko 1), je nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Naselje Ubosko nalazi se u Uboskom polju, oko 2 km istočno od glavnog puta Stolac-Ljubinje–Trebinje i 8 km od Ljubinja, GPS koordinate:	43.01033°, 18.076823° Prema historijskim izvorima iz sedamdesetih godina 15. stoljeća, u Uboskom je bio jedan od  četiri  katuna hercegovačkih Vlaha  “rodo-plemenske jedinice  Burmaza”, najbrojnijeg od bratstava Vlaha.</s><s>U to vrijeme katunar  jedne grupe Burmaza bio je Milobrat Obradović.</s><s>Na dva stećka su natpisi i odnose se na Pomoćana Ostojića i Dabiživa Radovanovića na nekropoli Grebuše.</s><s>Transkripcija glasi:</s>

<s></s>

<s>Ovaj natpis izlazi iz okvira stereotipne formule epitafa po ugledanju na rimske, i svojim lijepim narodnim jezikom originalno i neposredno saopštava i poručuje da bi svi ljudi koji pročitaju taj natpis trebalo da budu pošteni, odmjereni u svojim postupcima, smjerni — blagi.</s>

<s>Nekropola u Uboskom 2 
Nekropola sa stećcima na Ljeljen groblju (Grčko groblje) u Uboskom (Ubosko 2), je nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Stećci su vrlo dobro klesani, ali je do danas veći broj spomenika stradao od atmosferilija.</s><s>Mnogi su utonuli u zemlji, nekoliko ih je prevaljeno, neki su prelomljeni i okrnjeni.</s><s>U odnosu na stanje 60. godina 20. vijeka, stećci su još više obrasli lišajevima, tako da se danas ukrasi na pojedinim stećcima jedva prepoznaju.</s>

<s>Nekropola u Ljubinju 
Nekropola sa stećcima u Ljubinju, zajedno sa crkvom rođenja Bogorodice u Ljubinju je nacionalni spomenik BiH.</s>

<s>Od ukupno 41 stećka, koliko je nekada brojala ova nekropola, danas je kod crkve i pravoslavnog groblja ostalo samo 6 primjeraka.</s><s>Preostali broj stećaka prenijet je na lokaciju kod Crkve rođenja Isusa Hrista u Ljubinju.</s>

<s>Premilovo polje 
Premilovo polje je zaseok naselja Gleđevci, na udaljenosti 5 km. u pravcu sjeverozapada.</s><s>Dolazi mu se sa puta Stolac-Ljubinje od Žegulje.</s><s>Nekropola je pored puta čijom izgradnjom je dio stećaka unište.</s><s>Na nekropoli je 88 stećaka: 1 sljemenak, 66 sanduka i 20 ploča.</s><s>Spomenici su dobro obrađeni i očuvani, orijentisani u pravcu istok-zapad.</s><s>Znatan broj stećaka je ukrašen, a 5 je sa natpisom.</s>

<s>1. Na visokom sanduku dimenzija 130x60x130 cm, na svim uspravnim stranama proteže se friz od niza plastičnih rozeta, obrubljen dvjema vodoravnim paralelnim vrpcama od kosih paralelica.</s><s>Na zapadnoj čeonoj strani ispod friza urezan je u 4 reda natpis bosančicom koji govori da su tu sahranjeni Radosav Dučić i 
njegov sin Cvjetko.</s><s>Transkripcija ovoga natpisa glasi:</s>

<s>Dučić se kao prezime donjih Vlaha spominje u nekim dokumentima Dubrovačkog arhiva.</s>

<s>2. Jedan visoki sanduk, dužine 145 cm. i širine 69 cm, je prevaljen i u ogradu zatrpan.</s><s>Na vidljivoj bočnoj strani nalazi se urezan natpis u 4 reda koji kazuje da je tu sahranjen Stipko Radosalić.</s><s>U transkripciji tekst glasi:</s>

<s>Natpis je sa motivom neizbježnosti smrti,što je dosta čest motiv u bosanskim i humskim epitafima.</s><s>Bitno je istaknuti da se na gotovo identičnu formulacija o prolaznosti života već stoljećima ranije nailazi na grobnim spomenicima značajnijih crkvenih osoba na Zapadu.</s>

<s>Srednjovjekovni Radosalići se spominju na nekoliko mjesta.</s><s>Jusuf Radosalić se spominje u dosada najstarijem poznatom turskom statističkom registru posvećenom Bosni, koji je napisan svega 6 godina nakon osvajanja Bosne a koji se danas čuva u Carigradskom arhivu (1468—1469).</s><s>To je očit dokaz: da je Jusuf jedan od prvih konvertita 
iz Bosne.</s><s>U drugoj polovini XV vijeka Simko Radosalić, zajedno sa Radonjom Grubačevićem i drugim tada poznatim majstorima — klesarima i kamenarima, radi na opravci gotičkih dekoracija na Dvoru i drugim poznatijim zgradama Dubrovnika.</s>

<s>Iz dokumenata Dubrovačkog arhiva vidi se da je u drugoj polovini XV vijeka katunar vlaha Goduna bio Vukac Radosalić.</s><s>U istim dokumentima se i neki drugi vlasi Radosalići spominju.</s><s>Po svemu izgleda da je ovaj natpis nastao oko polovine ili još koju godinu iza polovine XV vijeka.</s>

<s>3. Na spomeniku u obliku velike ploče, (200X170X50 cm), koja je dobro obrađena i očuvana, ali je znatno utonula u zemlju, na vodoravnoj strani, nalazi se motiv plastične rozete sa polumjesecom.</s><s>Na zapadnoj čeonoj strani urezan je u jednom redu natpis bosančicom, koji kazuje da je tu sahranjen Poznanj Bogdanić.</s><s>Ispod natpisa je plastična scena sa dvije ljudske i jednom životinjskom figurom.</s><s>To su muškarac sa rukama povijenim na bokovima, žena koja slično drži ruke i kao da jednom vodi konja.</s><s>Na glavi žene je tordirana polukružna vrpca koja 
vjerovatno predstavlja njenu kosu ili neku kapu, odnosno maramu.</s>

<s>Transkripcija ovoga natpisa je sljedeća:</s>

<s>4. Natpis je i na dobro obrađenom, ali danas provaljenom i nešto oštećenom vrlo visokom sanduku na postolju 
(150X58X181 cm), koji je prema dolje nešto sužen.</s><s>Natpis je u 2 reda i govori o Pavlu Radoviću.</s><s>Transkripcija ovoga natpisa izgleda ovako:</s>

<s>5. Oko 500 m zračne linije dalje na zapad nalazi se osamljen veliki krst (227X90 odnosno 55X55cm), koji se završava polukružno i koji na istočnoj strani ima u 2 reda urezan natpis u kome se kaže da je tu sahranjen Raškoja.</s><s>Uz krst nije postavljena ploča, nego je grob samo oivičen neobrađenim manjim kamenovima.</s><s>Natpis na krstu Premilovog Polja, vremenski ulazi i u XVI vijek.</s>

<s>Mišljen 
Selo Mišljen nalazi se oko 8 km vazdušne linije zapadno od Ljubinja.</s><s>Smješteno je na produženoj manjoj krečnjačkoj visoravni, na 660 m nadmorske visine planine Lipnice (1067m), koja se blago spušta prema zapadu.</s>

<s>Okolinu Mišljena u XV vijeku naseljavala su vlaška plemena Burmaza, Mirilovića, Gleđevaca, Pocrnja, Primilovića i Bančića, a područje je ulazilo u sastav župe Popovo i u političkom smislu dijelilo sudbinu Popova.</s><s>Mišljen se u prvoj polovini XV vijeka nalazio u posjedu humske vlasteoske porodice Nikolića.</s><s>Godine 1434. na Mišljenu se pominju ljudi kneza Grgura Nikolića, dok se 1440. pominju ljudi njegovog sina Vukašina Grgurića.</s>

<s>Uz pravoslavnu crkvu svetoga Vasilija Ostroškog na Mišljenu kod Ljubinja, nalazi se srednjovjekovna nekropola stećaka (mramorova).</s><s>Nekropola broji ukupno 43 spomenika, od čega je najviše sanduka 36, zatim 3 ploče, 2 krsta te jedan sljemenjak.</s>

<s>Ukrašavanje stećaka 
Na ukupno 15 spomenika postoje ukrasi što čini najveći procenat ukrašenosti od 37%, u srednjovjekovnim nekropolama ljubinjskog kraja.</s>

<s>Predstave na stećcima se pojavljuju  12 puta.</s><s>Motiv kola pojavljuje se tri puta:
 kompozicija od osam ženskih figura koje se drže za ruke. 
 mješovito kolo, gdje su muškarci u sredini  i drže se za ruke, dok su žene sa krajeva kola i drže muškarcima iznad glava predmet koji zbog korozije krečnjaka, nismo bili u stanju prepoznati.</s><s>Ipak, na osnovu  sličnih motiva iz okruženja moglo bi se pretpostaviti da se vj. radi o predstavi trolista.</s><s>Treći motiv kola je sa istočne strane visokog sanduka, i sastoji se od tri muške i dvije ženske figure predstavljene naizmjenično.</s>

<s>Čovjek na konju javlja se dva puta.</s><s>U jednom slučaju konjanik ima koplje podignuto za borbu, dok u drugom slučaju konjanik desnu ruku drži na boku dok lijevom pridržava uzde.</s>

<s>Predstava lova na jelene javlja se dva puta u kojoj učestvuju konjanik sa kopljem, pješak sa lukom i strijelom  dok jelen bježi.</s><s>U jednoj sceni je i pas.</s>

<s>Prikaz turnira pojavljuje se 2 puta
 tri konjanika sa kopljima, 
 borba tri pješaka mačevima, predstavljena je sa južne strane niskog sanduka.</s><s>Sličan motiv sreće se i na Radimlji kod Stoca.</s>

<s>Simbol polumjeseca se javlja 2 puta, a simbol krsta jednom.</s>

<s>Od ukrasa, rozeta se pojavljuje 4 puta, dok se bordure javljaju 14 puta i to od kosih paralelnih linija 5 puta, od povijenih linija sa trolistovima 6 puta i 2 puta od cik-cak linija.</s><s>Jednom se javljaju i polukružne romaničke arkade.</s><s>Na osnovu ukrasa, kao i oblika spomenika, može se zaključiti da je nekropola bila aktivna krajem XIV te kroz  XV i XVI vijek, za kada postoje i sačuvane arhivske vijesti o žiteljima Mišljena.</s><s>Na nekropoli nije zabilježen niti jedan natpis.</s>

<s>Gradac  
Gradac je naselje u istočnom kraju Ljubinjskog polja.</s><s>Na zaravanku ispod sela situirana je nekropola sa 12 dosta dobro obrađenih stećaka, od čega 11 u obliku sanduka a 1 je krst sa pločom koja mu pripada.</s><s>Tri su ugrađena u podzid.</s>

<s>U istočnom kraju nekropole kasnije je sagrađena pravoslavna crkvica, u čije zidove su ugrađeni stećci, što znači da je nekropola prvobitno bila mnogo veća.</s><s>Odmah do stećaka i crkvice su noviji pravoslavni grobovi.</s>

<s>Ukrašena su 2 primjerka (sanduk i krst).</s><s>Na bočnim stranama jednog visokog sanduka na postolju pruža se friz od povijene linije sa trolistovima i ispod njega arkade sa po 4 interkolumnije, kod kojih su ivice stubova i lukova plastične i kapiteli nešto naznačeni.</s><s>Na čeonim stranama spomenika u obliku pravilnog krsta ima plastičan motiv stilizovanog krsta.</s><s>Krakovi toga krsta završavaju se u vidu trozuba (pojednostavljen ljiljan), a donji uspravni krak je mnogo duži i preko sredine ima prečku, tako da to liči na još jedan krst.</s>

<s>Osim navedenih, ovdje se vide i 2 fragmenta rimskih miljokaza, koji su iskorišteni kao nadgrobni spomenici.</s>

<s>Vlaka 
Nekropola je smještena uz put Ljubinje – Kotezi sa desne strane, GPS koordinate: 42.925692, 18.047836.</s><s>Ukupno se nalaze 3 stećka na nekropoli: jedna krstača i dvije ploče.</s><s>Na obostrano ukrašenoj krstači sa južne strane je naknadno ćiriličnim pismom uklesan tekst: OBAJ KPCT ПАО JE НА ЗЕМЉУ ОД ПОТРЕСА 1883.</s><s>ПОДИЖЕ ГА С НАРОДОМ САВО СИМИЋ ЈЕРЕЈ 16.</s><s>АВГ. 1890.</s><s>Krstača je usađena u sredinu kamene gomile (ilirskog tumula).</s><s>Kraci krstače stoje u pravcu istok-zapad.</s><s>Dvije ploče se nalaze na nekoliko metara od krstače sa sjeverne i zapadne strane.</s>

<s>Literatura 
 Desanka Kovačević-Kojić, Srednjovjekovni katun po dubrovačkim izvorima, Naučno društvo BiH, Sarajevo, 1963.</s><s>Desanka Kovačević-Kojić, Učešće Vlaha u trgovinskoj razmjeni tokom XIV i XV vijeka, “Simpozijum: Vlasi u XV i XVI vijeku”, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, Radovi 73, Odjeljenje društvenih nauka 22, Sarajevo 1983.</s><s>Esad Kurtović, Seniori hercegovačkih vlaha, Zbornik radova Hum i Hercegovina kroz povijest, Hrvatski institut za povijest, Zagreb 2011, 647-695.</s>

<s>Reference</s>

<s>Lj
Nacionalni spomenici u Ljubinju
Hum
Stećci sa natpisom</s>

