Tabas
<s>Tabas () je grad u Južnohorasanskoj pokrajini na istoku Irana, u kojem je prema popisu stanovništva iz 2006. godine živjelo 30.681 ljudi.</s>

<s>Geografija</s>

<s>Tabas je položen u 60 km širokoj depresiji koja se pruža u smjeru sjever-jug i na istoku i sjeveru je omeđena Šotorijskim planinama (2929 m), prema zapadu planinom Agol-Vahši (1715 m), te prema jugu planinom Taršu (1009 m).</s><s>Najniža točka ove depresije je jezero tj. slanište Ruh-e Morgum (605 m), smješteno 35 km južno od Tabasa.</s><s>Nadmorska visina grada varira od 650 do 730 m, a snižava se prema zapadu.</s><s>Oko 15 km istočno pruža se Šotorijski planinski lanac poprečno ispresijecan s više vodonosnih dolina koje napajaju tabasovu oazu.</s><s>Na najbližoj dolini izgrađena je suvremena Nahrinska brana, dok se tri kilometra uzvodno nalazi i vjekovna Abasova brana.</s><s>Klima u Tabasu je vruća pustinjska (BWh) s visokim temperaturama (do 44,4 °C) i malom količinom padalina (77 mm godišnje).</s><s>Sjeverno od tabaške depresije proteže se pustinja Dašt-e Kavir odnosno prema jugu Dašt-e Lut, čineći grad geografski izuzetno izoliranim u odnosu na okolne iranske gradove.</s><s>Tabas se tako nalazi 220 km zapadno od pokrajinskog sjedišta Birdžanda, 230 km jugozapadno od Kašmara, te 300 km sjeveroistočno od Jazda.</s><s>Administrativno, grad i okolni Tabaški okrug pripadali su Horasanskoj pokrajini do 2001. kada su pripojeni Jazdskoj pokrajini, no 2013. potpali su pod Južnohorasansku pokrajinu koja se u međuvremenu odvojila od Horasanske.</s>

<s>Historija</s>

<s>Historija Tabasa seže u stari vijek, najkasnije sasanidski period (3. – 7. v.), o čemu svjedoče radovi srednjovjekovnih historičara i geografa.</s><s>U djelima ranoislamskih geografa, konkretno u Samanijevom Kitab al-Ansabu i Jakutovom Mudžam al-buldanu, Tabas je spomenut kao al-Tabasani.</s><s>Ponekad je nazivan i kao Tabas al-Tamr (dosl.</s><s>Tabas datulja), zbog razlikovanja od ondašnjeg Tabas al-Unnaba (dosl.</s><s>Tabas žižula), gradića smještenog 320 km istočno (kod suvremene granice s Afganistanom) kojeg se danas naziva Tabas-e Masinom.</s><s>Navedeni geografi navodili su da se grad nalazi na zapadu Kuhestana, neprecizno definirane regije na jugu Horasana.</s><s>Prema iranskom historičaru Balazuriju iz 9. vijeka, sasanidski Tabas je potpao pod vlast Umarovog kalifata 640-ih, nakon što ga je zauzela Huzafova vojska poslana iz Kermana.</s><s>Međutim, do većeg oružanog sraza nije došlo s obzirom da je stanovništvo sklopilo mirovni ugovor s rašidunskim snagama.</s><s>U 10. vijeku Tabas je bio utvrđeni gradić s džamijom, regionalno poznat datuljama i plodnim vrtovima navodnjavanim pomoću kanata.</s><s>Razvoju srednjovjekovnog Tabasa pogodovalo je pomicanje političko-ekonomskog žarišta Irana k Centralnoj Aziji čime se našao na jednoj od glavnih ruta koje su povezivale Fars i Horasan, zbog čega je nosio nadimak "Vrata Horasana".</s><s>Godine 1051. gradom je prošao Nasir Hosrov i u svojoj Safarnami zabilježio da stanovnici za naziv mjesta koriste toponim Tabas Gilaki, po reisu Abul-Hasanu Gilakiju.</s><s>U 11. vijeku Tabas je potpao pod vlast kuhestanskih ismailita, a 1102. godine napadnut je i djelomično razoren pred naletom seldžučke vojske poslane od strane sultana Sandžara.</s><s>Zahvaljujući geografskoj izolaciji, Tabas je ostao relativno nedirnut tokom brutalnih mongolskih provala, a pod ilhanidskom vlašću doživio je velik procvat o čemu svjedoče napredni sistemi navodnjavanja, osobito Abasova i Kuritska brana iz 14. vijeka.</s><s>Tokom 1320-ih u Tabas se privremeno sklonio utjecajni ilhanidski general Amir Čupan, bježeći na istok pred vojskom sultana Abu Saida.</s>

<s>Novovjekovni Tabas zadržao je ulogu važne karavanske stanice na ruti između Jazda i Kermana na jugu odnosno Mašhada i Nišapura na sjeveru.</s><s>Tokom ranog safavidskog perioda obnovljena je stara ilhanidska brana i od tada nosi ime po Abasu Velikom.</s><s>Međutim, za vrijeme njegove vladavine grad je teško stradao pred vojnom navalom Uzbeka.</s><s>Godine 1621.</s><s>Tabas je posjetio prvi Evropljanin, šleski plemić i putopisac Heinrich von Poser.</s><s>Grad je dobio na značaju krajem 18. vijeka kada je gradom upravljao lokalni guverner Amir Muhamed-han, u vrijeme općeg kaosa zbog građanskog rata između lokalne zandijske i kadžarske dinastije.</s><s>Taki-han, guverner grada Jazda, kasnih 1780-ih pobunio se protiv zandijskog šaha Džafar-hana i u pomoć je pozvao tabaškog guvernera.</s><s>Džafar-hanova vojska neuspješno je opsjedala Jazd i na koncu se panično povukla nakon dolaska tabaških trupa, nakon čega je Amir Muhamed-hana zaplijenio velike količine vojne opreme i sprava.</s><s>Njegov uspjeh bio je kratkog vijeka jer se ubrzo upustio u pohod protiv Isfahana, gdje ga je dočekao guverner Džafar Koli-han i brzo porazio, preotevši pritom artiljeriju i ostalo oružje.</s><s>Godine 1792. u Tabasu je uz dozvolu lokalnog guvernera privremeno boravio zandijski šah Loft Ali-han (na proputovanju od Kermana do Jazda), bježeći pred Muhamed-hanom i skupljajući trupe za nove okršaje protiv njegove kadžarske vojske.</s><s>Sudeći po evropskim putopisima, Tabas je bio značajno mjesto i u ranom 19. vijeku.</s><s>Sir John Malcolm tako navodi da je gradom ranih 1810-ih vladao utjecajni guverner Mir Husein-han koji je raspolagao s velikom vojskom.</s><s>Prema procjeni Johna Macdonalda Kinneira, Tabas je istovremeno imao oko 20.000 stanovnika i bio je među 14 najvećih iranskih gradova.</s><s>Međutim, krajem 19. vijeka vojni značaj grada je bitno stagnirao – prema Georgeu Nathanielu Curzonu, lokalni guverner Mirza Bakir Imad al-Mulk raspolagao je sa samo 150 konjanika.</s>

<s>Suvremenu historiju Tabasa obilježila su dva važna događaja – katastrofalni potres i neuspješna američka vojna operacija.</s><s>Grad i širu okolicu tradicionalno je krasila sigurna reputacija kod seizmoloških krugova s obzirom da na tom području nikad do kasnih 1970-ih nije zabilježen snažan potres, za razliku od brojnih drugih iranskih gradova.</s><s>Međutim, dana 16. 9. 1978.</s><s>Tabas je pogođen razornim potresom magnitude Mw = 7,4 – 7,7 i većina građevina u gradu je teško stradala, dok je većina populacije usmrćena na licu mjesta.</s><s>Masovnoj tragediji kumovalo je niz nesretnih okolnosti – nisu zabilježena nikakva ranija slabija podrhtavanja, prodoran zvuk iz tla nastupio je samo 4,0 – 4,5 sekundi prije udara, a nastupio je u ranim večernjim satima kada je većina stanovnika bila u kućama.</s><s>Spasilačku operaciju dodatno je otežalo razaranje lokalne elektrane zbog čega je provedena u teškim noćnim uvjetima.</s><s>U konačnici, u gradu je smrtno stradalo 11.000 od 13.000 ljudi, odnosno čak 85 % gradskog stanovništva.</s><s>Dodatnih 9000 ljudi poginulo je u okolnim mjestima, s obzirom da je potres devastirao ukupno 90 sela i blaže oštetio još 50.</s><s>Ubrzo nakon katastrofe počela je temeljita fizička obnova grada i zahvaljujući doseljavanju iz okolnih pogođenih mjesta, Tabas se demografski oporavio kroz manje od deset godina i već 1991. brojao je 17.071 stanovnika.</s><s>Drugi bitniji historijski događaj odigrao se pokraj grada 25. 4. 1980. kada su američke specijalne snage pokušale izvesti operaciju Orlova kandža.</s><s>Cilj pohoda bilo je oslobađanje američkih zatočenika u Teheranu, dok je okolica Tabasa trebala poslužiti kao usputna stanica za slijetanje vojnih helikoptera i avio-tankera zbog punjenja gorivom.</s><s>Operacija se u konačnici pretvorila u debakl jer su se na predviđenom mjestu letjelice sudarile i eksplodirale, usmrtivši pritom osam Amerikanaca.</s><s>Ovaj pohod u Iranu je poznat kao "tabaška operacija", što je pridonijelo popularnosti samog grada.</s>

<s>Promet 
Usprkos geografskoj izolaciji, Tabas je na međugradskoj razini dobro prometno povezan cestama, željeznicom i aerodromom.</s><s>Kroz grad prolazi cesta 68 koja ga prema jugoistoku spaja s Dejhukom, Arababadom (čvorište sa cestom 91) i Birdžandom, odnosno prema jugozapadu s Robat-e Pošt-e Badamom, Sagandom i Jazdom.</s><s>Druga državna cesta 62 vodi prema zapadu i povezuje ga s Hurom, Anarakom, Najinom i Isfahanom.</s><s>Treća važna cesta pruža se prema sjeveru i vodi do naselja Deh-e Muhameda, odakle se račva prema gradovima Bošruji i Bardaskanu.</s><s>Prema istoku vodi i jedna lokalna cesta, prolazeći kroz Tabaški kanjon sve do planinskog sela Haravan-e Sofle.</s><s>Uz Tabas također prolazi i željeznička pruga koja ga povezuje s Torbat-e Hejdarijom na sjeveru, dok na jugu vodi k Čadormalua odakle se račva prema Ardakanu i Bafku.</s><s>Gradski željeznički kolodvor smješten je na sjeverozapadu grada.</s><s>Sjeverno od grada nalazi se Aerodrom Tabas koji ima jednu asfaltiranu uzletno-sletnu stazu dužine 3041 m, a koristi se za domaće letove.</s><s>Vodeći avioprijevoznik koji nudi redovne letove za Teheran (Aerodrom Mehrabad) na ovom aerodromu je Iran Air.</s>

<s>Demografija</s>

<s>Arhitektura</s>

<s>Najstarije građevine u Tabasu su gradska citadela i saborna džamija, datirane najkasnije u 10. vijek.</s><s>Citadela je kvadratičnog tlocrta i ima dimenzije od , a džamija se nalazi 200 m sjeverozapadno i također je kvadratičnog oblika () s dvorištem od  i kupolom dijametra 12 m. Oba zdanja teško su stradala u potresu 1978. godine, ali su većinom restaurirana.</s><s>Najmonumentalnija građevina u Tabasu je Huseinova imamzada, posvećena Huseinu al-Kazimu.</s><s>Ovaj suvremeni kompleks nalazi se na sjeverozapadu grada, elipsastog je tlocrtnog oblika i proteže se , a arhitektura grobnice i džamije su u tradicionalnom horasanskom stilu.</s><s>U gradu se nalazi i više parkova među kojima je najveći Golšanski park na sjeveroistoku, uz kojeg se nalazi gradska vijećnica.</s><s>Kasnih 1970-ih čak 98 % stambenih kuća bila je jednoetažnog tipa, izgrađeno sa zidovima od kamena ili nepečene opeke, te krovovima s drvenim gredama i nabijenom zemljom.</s><s>Nakon tragedije iz 1978. pri gradnji počinju prevladavati armirani beton i čelik, dok opeka počinje dobivati fasadni karakter.</s><s>Izvan grada smještene su dvije velike građevinarske znamenitosti – lučne brane stare oko 700 godina.</s><s>Abasova brana nalazi se 20 km istočno i ima visinu od 20 m, ali nije upotrebljiva zbog rupe pri dnu.</s><s>Kuritska brana smještena je oko 35 km jugoistočno i trostruko je viša (60 m), s tim da je 4,0 m nadograđeno 1850. godine.</s>

<s>Obrazovanje 
U Tabasu djeluje Islamski slobodni univerzitet s kampusom na sjevernom dijelu grada.</s>

<s>Povezano 
 Južni Horasan</s>

<s>Izvori</s>

<s>Vanjske veze 
  Službene stranice grada Tabasa
  Tabas Encyclopedia
Ostali projekti</s>

<s>Gradovi u Iranu
Drevni iranski gradovi
Oaze u Iranu
Južni Horasan</s>

