Keltska arheološka nalazišta u Panoniji
<s>Keltska arheološka nalazišta u Slavoniji i Sremu su iz perioda Latenske kulture čiji su Kelti nosioci.</s><s>U drugoj polovini 4. st. pne. počela su kretanja Kelta prema Panoniji iz srednje Evrope, prastarim kopnenim putem preko Ajdovščine i Ljubljanskih vrata dalje prema istoku.</s><s>Do početka 3. vijeka pne. stanovništvo Panonije gotovo se u potpunosti keltiziralo..</s>

<s>Na području Panonije pronađen je veliki broj latenskih artefakata, ali su oni, s druge strane, rijetki na područjima istočno od Tise i južno od Save. .</s><s>S obzirom na njihove specifične karakteristilke, nazivaju se noričko-panonskom varijantom keltske kulture.</s><s>Kelti su se okoristili plodnim zemljištem oko panonskih rijeka, razvili poljoprivredu i keramiku, kao i iskorištavali rudnike u današnjoj Sloveniji.</s><s>Tako se razvilo novo veliko keltsko područje koje se pružalo od današnjeg Beča do rijeke Tise.</s>

<s>Naselja 
Za fazu dolaska Kelta u Panoniju vežu se naselja otvorenog tipa u kojim se najviše stanovalo u poluzemunicama s jednom ili dvije prostorije.</s><s>One su imale dvoslivne krovove pokrivene slamom ili krovove koje je držao nosaĉ po sredini poluzemunice i uokolo nje.</s><s>U nekim sluĉajevima krov je položen na kameni zid napravljen uokolo ukopane poluzemunice.</s><s>U mlađem latenu koriste se nadzemne pravougaone kuće od pletera.</s><s>Imaju dvoslivne krovove i podove rađene od nabijene gline, a ponekad se unutar kuće nalazilo ognjište.</s><s>Utvrđena naselja (oppida) podizana su od kraja 2. stoljeća pne, najvjerojatnije zbog sukoba s Rimljanima.</s><s>Najbolje istražena utvrđena naselja u Slavoniji su na područja Vinkovaca i Osijeka gdje je otkriveno 20 naselja.</s><s>Utvrđena su sa više puta nasutim zemljanim bedemima i opkopom uokolo naselja (Dirov brijeg u Vinkovcima, Stari Mikanovci, Gradina u Oroliku i Privlaci u Slavoniji, zatim Čarnok, Turski šanac, Zidovar i Batrovci u Vojvodini), rijetko sa kamenim bedemom od suhozida (Slankamen).</s><s>Uz utvrđrna naselja su ponegdje postojala i naselja otvorenog tipa.</s>

<s>Proizvodni centri 
Za utvrđene centre vezana je snažna i ujednačena proizvodnja različitih dobara kod Kelta.</s><s>Sve osnovne kategorije materijalne kategorije: keramika, oružje i oruđe, kao i nakit, izrađivani su u serijama i izvajaju se po svom kvalitetu i stilu.</s>

<s>Na Gomolavi kod Hrtkovaca i u naselju Dirov brijeg u Vinkovcima je utvrđena unutrašnja podjela naselja: u sredini su bili objekti kojima je pripisana vojna i administrativna funkcija, oko njih se nalazila stambena zona, a na rubu naselja su bile radionice.</s><s>U ispitanom dijelu naselja u Gomolovi očuvan je veći broj keramičkih peći.</s><s>Tu se proizvodila keramika u znatnim serijama, različitih stilova i tipova, sa prevagom sive latenske keramike.</s><s>Na Gomolovi su radile i metaloprerađivačke radionice, a istovremeno je bila i trgovački centar, sudeći po pronađenom kovanom novcu (drahme iz Apolonije, rimski republikanski denari, srebrenjaci okolnih plemena).</s><s>Proizvodnja keramike nastavila se i u rimskom vremenu i trajala je do kraja I vijeka.</s>

<s>Keramika 
Kelti su sa sobom donijeli lončarsko kolo i time poboljšali kvalitetu keramike i vrijeme izrade.</s><s>Keramika Skordiska se dijeli na tri glavne grupe: 
 Posude fine fakture izrađene su na brzorotirajućem lončarskom kolu koje je novina ovog perioda.</s><s>Keltski majstori nisu pridavali važnost ukrašavanju keramike, već su se trudili izraditi je što kvalitetnije.</s><s>Ukrašavanje keramike rađene na lončarskom kolu izvodilo se u najranije vrijeme urezivanjem (koncentriĉni krugovi, linije, polukrugovi) i ţlijebljenjem, zatim se u 2. stoljeću pne. javlja glačanje i grafitiranje koji su u 1. stoljeću pne. postali najčešći ukras.</s><s>Slikana keramika iz 1. stoljeća pne.</s><s>Najĉešće ima crvenkastu površinu i dobro je peĉena.</s><s>Posude su najĉešće ukrašene na gornjem dijelu geometrijskim ukrasom bijele ili crvene boje, a slikanje se izvodilo nakon peĉenja.</s><s>Slikana keramika najzastupljenija je u Podunavlju (Karaburma, Gomolava, Slankamen, Osijek).</s><s>Gruba keramika rađene rukom.</s><s>Najranija keramika rađena rukom na nalazištima Skordiska pojavljuje se na prijelazu iz ranog u srednji laten.</s><s>To je potvrđeno pronalaskom takve keramike u naselju Ervenica.</s><s>Za tu vrstu keramike se smatra kako je daĉkog porijekla (najĉešće se javljaju lonci i šolje).</s><s>Na naseljima u istoĉnoj Slavoniji i Sremu nisu pronađeni tipiĉni oblici dačke keramike pa se pretpostavlja da je keramika rađena rukom na ovom podruĉju autohtonog porijekla.</s>

<s>Oblici 
Zdjele su tipiĉni oblik posude, najĉešće neukrašene.</s><s>Ako ima ukrasa to su žlijebljene linije te u mlađoj fazi ukrasni motivi izvedeni grafitiranjem (prave linije, spirale, girlande, motiv šahovskog polja).</s><s>Često su korištene u pogrebnom ritualu.</s><s>Koniĉnog i bikoničnog su oblika.</s>

<s>Lonci su bikoniĉnog ili trbušastog oblika sa razgrnutim ili kosim obodom .</s><s>Kao originalni keltski proizvod pojavljuje se grubi situlasti lonac koji u svom sastavu ima dosta grafita, često ukrašen žlijebljenjem ili urezanim ravnim ili polukružnim linijama.</s><s>Lonci ove faze imaju prstenasta zadebljanja, i rađeni su otiskivanjem.</s>

<s>Pitosi su osim za držanje hrane korišteni kao urne u grobovima.</s><s>Tamne su ili crvene boje i imaju loptast oblik s ravnim dnom i širokim obodom koji je ponekad žlijebljen.</s>

<s>Oružje 
Standardnu keltsku ratničku opremu činili su:, mač i dva koplja (ili koplje i bodež) dopunjeni štitom, ali rjeđe šljemom.</s><s>Najcjenjenije oružje Skordiska bili su mačevi.</s><s>Na kraju 4. i u prvoj polovini 3. stoljeća pne, izrađivan je kratki  dvosjekli maĉ, dužine oko 60 cm, koji završava oštrim vrhom.</s><s>Imao je naglašeno rebro na sredini oštrice.</s><s>Korice su u donjem dijelu ukrašene ovalnim medaljonom od bronzanog, a kasnije od željeznog lima.</s><s>Prednja strana korica ukrašavana je floralnim i zoomorfnim motivima.</s><s>Najstariji je pronađen na lokalitetu Zeleno polje kod Osijeka, ukrašen parom zmajeva ili grifona.</s>

<s>U drugoj polovini 3. i u 2. stoljeću pne. javlja se mač dužine oko 80 cm, s koricama ukrašenim iskucanim ili urezanim floralnim i zoomorfnim motivima koji imaju srcoliko proširenje.</s><s>Na koricama maĉa javlja se i motiv trojnog zavoja.</s><s>Pojedini primjerci imaju žigove na oštrici sa oznakom radionice.</s><s>Žigovi su najĉešće polumjeseĉastog oblika ili u obliku stiliziranog prikaza vepra (Gospođinci, Odžak, Obrež, Prhovo.</s><s>Iz ovog perioda je maĉ iz Kupinova s jabuĉicom maĉa oblikovanom u stilu muške glave.</s>

<s>U 1. stoljeću pne. (kasni laten) maĉevi se još izdužuju te su dugi i više od jednog metra.</s><s>Ovaj tip mača ima kanale na širokoj oštrici, a vrh je zaobljen.</s>

<s>Koplja ranog latena su kratka te vrlo široka i listolikog oblika.</s><s>U srednjem latenu vrhovi koplja su izduženi i imaju središnje rebro na listu koji se sužava prema vrhu.</s><s>U ovom vremenu počinje ukrašavanje kopalja urezivanjem ili iskucavanjem.</s><s>Kasnolatenska koplja još se više izdužuju i imaju suženi list.</s><s>Romboidnog su oblika, a neka su ukrašena geometrijskim motivima, najčešće romboidnog oblika.</s>

<s>Kroz cijelo mlađe željezno doba Skordisci koriste i noževe dužine od 25 do 50 cm, ponekad i oko 60 cm.</s><s>Uglavnom su dio opreme ratniĉkih grobova.</s>

<s>Obrambenu opremu ratnika šine štitovi i šljemovi.</s><s>Štitovi su bili drveni s metalnim okovima po rubu i metalnim umbom u sredini, sa dekoracijom  Ukrašavana su graviranjem, polukružnim rebrima, girlandama zajedno s taĉkicama, a nekad su krilca umba izvedena lepezasto ili izvuĉena u obliku polurozete.</s>

<s>Iako ne spadaju u oružje već u oruđe, makaze su često dio inventara u ratničkim grobovima Kelta.</s><s>Sekira od gvožđa ne spada u tipično keltsko oružje, ali se ipak ponekad pronađe u grobu kao prilog.</s>

<s>Keltsko oružje smešteno u Arheološkom muzeju u Zagrebu, Sremskoj Mitrovici, Rumi, Osijeku, Varaždinu, Zemunu i Beogradu.</s>

<s>Nekropole 
Saznanja o keltskim ratnicima potiču iz nekropola i pojedinačnih grobova, koje se na zapadu Panonije dovode u vezu sa Tauriscima i Bojima, a u središnjem i istočnom delu Balkana sa Skordiscima.</s>

<s>U trenutku dolaska Kelti su koristili inhumaciju za sahranjivanje, a kasnije su od autohtonog stanovništva preuzeli incineraciju, koja je postala glavni naĉin pokapanja pokojnika.</s><s>Istražene su nekropole: Karaburma kod Beograda, Zeleno polje u Osijeku, Kupinovo, Surčin, Vinkovci, Dalj, Sotin, Požega, Novi Banovci, Ruma, Borkovac, Sremska Mitrovica, Bačko Gradište, Riđica, Vajska, Pećina, Ajmani, Gospođincima, Žablju, Đurđeva i na drugim mjestima.</s>

<s>Uz glavu pokojnika obično su postavljene keramičke posude, dok su se  nakit i dijelovi nošnje (fibule, narukvice itd.) nalazili na pokojniku.</s><s>Kod grobova sa spaljenim pokojnikom ĉest su nalaz ritualno savijeni ili djelomično uništeni maĉevi, ostala oružja i oruđa, ostatci posuda i životinjskih kostiju.</s><s>Pokojnik se polagao u keramiĉku urnu zajedno s ostatcima spaljenih predmeta.</s><s>Na prostoru nekropola pronađene su kultne jame.</s><s>Konjaniĉki grobovi su pronađeni u Odžaku, Zemunu, Karaburmi i Rospi Ćupriji i datirani su u 3. i 2. stoljeće pne.</s>

<s>Literatura 
 M. Guštin, D. Božič, L. Bakarić: Kelti i njihovi suvremenici na tlu Jugoslavije.</s><s>Narodni muzej Ljubljana i Arheološki muzej Zagreb, 1984.</s><s>DIZDAR, M., 2003. – Prilog poznavanju kasnog latena u istoĉnoj Slavoniji, Opuscula Archaeologica 27, Zagreb, 337 – 349.</s><s>TODOROVIĆ, J., 1968. – Kelti u jugoistočnoj Evropi, Disertationes et Monographiae VII,  Beograd.</s><s>TODOROVIĆ, J., 1974. – Skordisci, Monumenta Archaeologica 2, Novi Sad –  Beograd.</s>

<s>Reference</s>

<s>Kelti
Arheološka nalazišta u BiH
Historija Balkana
Arheološka nalazišta u Srbiji</s>

