Ilirski tumuli
<s>Tumuli ili tumulusi su praistorijski nadgrobni spomenici sagrađeni od kamena i zemlje.</s><s>Riječ tumulus je latinskog porijekla u značenju malo brdo.</s><s>Narodni nazivi: gomile, gromile, kamene gomile, grobne gomile, i humke.</s><s>Tumuli svojim sadržajima pokazuju kulturno jedinstvo na širokom prostoru.</s><s>U Evropi je to prostor od Trakije do Lamanša, koji su naseljavali Tračani, Iliri i Kelti, prostor Dnjepra i Kubana, gdje su nekada živjeli Skiti, pa sve do Altajskih planina u Aziji (kurganske grobnice).</s>

<s>Ilirski tumuli 
Na prelazu III i II milenijuma, sa prostora evroazijskih stepa, na prostor Podunavlja a zatim i dalje po Evropi, prоdrle su mаse novog stanovništva.</s><s>Donijeli su svoj jezik, svoj način života, religiju i običaje.</s><s>Razarali su same osnove starih neolitskih zajednica.</s>

<s>Prava invazija nomadskih stočara iz Podunavlja, koje arheologija poznaje kao Lasinjska, Badenska, Kostolačka i Vučedolska kultura nastavila se na prostore južno od Save.</s>

<s>Zаvršеtаk čitаvоg ovоg nеmirnоg pеriоdа biо је obilježen saživljavanjem raznorodnih preostalih neolitskih i pridošlih еntičkih slojeva i njihovih kultura u supstrat, koji je Benac nazvao Prediliri.</s><s>Duh nоvоg vremеnа kојe je nastalo, nајbоlје ilustruје јеdna vrsta spomenika ranog bronzanog doba rasprostranjena na području današnje Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Srbije a to su grobne humke (tumuli).</s>

<s>Na osnovu ostataka materijalne kulture koji su u njima pronađeni, tumuli su podizani, zajedno sa gradinama, od srednjeg ili kasnog bronzanog doba (od oko 1600. godine p.n.e.) do kraja željeznog doba, odnosno do rimske prevlasti.</s>

<s>Najnovije radiokarbonske analize tumula i jednostavnih jamnih grobova u Štoju, Rakića Kućama i Apoloniji na južnom Jadranu, uključujući nekoliko pouzdanih radiokarbonskih datuma iz lokalnog okvira, potvrdile su pojavu “pseudosstepskih” elemenata koji je pristigao posredstvom istočnobalkanskih kultura, i početak jadranskog bronzanog doba u prvim vijekovima trećeg milenija pne.</s><s>Pojava tumula, kneževskih grobova i violinskih idola jasan je odraz važnih kulturnih inovacija koje označavaju definitivan prekid sa starom neolitskom tradicijom i koje područje južnog Jadrana, a prije svega priobalni prostor današnje Crne Gore i sjeverne Albanije, čine inicijalnim jezgrom razvoja brozanog doba na širem prostoru istočnojadeanske obale i njenog mediteranskog zaleđa.</s>

<s>Tumulusi su novi fenomen koji nije bio poznat neolitskim zajednicama i predstavljali su novu oblast religioznosti - kult mrtvih.</s>

<s>Arheološki lokaliteti 
Na visoravni Glasinac, opština Sokolac, uz nekoliko stotina gradina, otkriveno je više hiljada grobnih humki čije je istraživanje počelo 1880. godine.</s><s>Istraženo je 1234 tumula, od toga 250 praznih.</s><s>Najveći broj humki se datira u period VII - V vijeka.</s><s>Tokom 1974/75. obnovljena su istraživanja u cilju dobivanja antropoloških podataka.</s><s>Utvrđeno je da na glasinačkom području postoji oko 2000 tumula.</s>

<s>U jugozapadnoj Srbiji, oko Priboja i Užica, otkriveno je više nekropola pod humkama koje po načinu sahranjivanja i prilozima u grobovima u potpunosti odgovaraju onima na Glasincu i nesumnjivo pripadaju istoj grupi.</s><s>Ovako veliki broj gradina i tumula, zajedno sa pokretnim nalazima (oružje, keramika, nakit, bronzano uvezeno posuđe) se u nauci vezuje za pleme Autarijati, a taj period je nazvan Glasinačka kultura.</s>

<s>U Hrvatskoj poznati lokalitet je Budinjak u Žumberačkom gorju, gdje je pronađeno preko 140 grobnih humaka, među kojima je tzv. Kneževski tumul, koji je visok 2 metra, dubok 3,5 metra i širok 20 metara.</s><s>Na Turskoj kosi kraj sela Velika Vranovina u Topuskom, tumul je unutar naselja.</s><s>Na obroncima Papuka u Slavoniji, nedaleko Slavonske Požege, nalazi se skupina od najmanje 20-ak tumulusa (među njima i tumul “Knežev grob”).</s><s>Prema do sada pronađenim predmetima, ovo arheološko nalazište, poznato kao Kaptol i smješteno u šumi, pripada starijem željeznom dobu ili halštatskom prapovijesnom razdoblju, iz oko 800. do 400. godina p.n.e. Ovdje se naišlo na kamene grobnice četverougaonog oblika.</s><s>Na obali rijeke Mrežnice kod Karlovca je gradina sa tumulima, za koju se pretpostavlja da su je podigli članovi plemena Japoda (ili možda Kolapijana), najkasnije oko 800. godine prije nove ere.</s>

<s>Opis 
Nastali su nasipavanjem zemlje i kamenja, ili oboje zajedno, nad pokojnicima, najčešće polegnutim na površinu zemlje, a rjeđe u grobnicu od kamena ili u raku.</s><s>Po pravilu su kružne osnove (ponekad i eliptične), prvobitno najvjerovatnije kupastog oblika, a sačuvani su najčešće u obliku više ili niže kalote.</s><s>Prečnik im je od nekoliko do 40 metara, visina je i do 7 metara.</s><s>Konstrukcija tumula počiva na kružnom perifernom prstenu od kamena koji je imao kultnu i praktičnu zaštitnu funkciju.</s><s>Obično je kameni prsten bio nasut slojem šljunka.</s><s>Obično je i svaka sahrana imala svoj prsten, konstruktivnog i kultnog karaktera.</s>

<s>Tumuli su rodovske grobne humke.</s><s>U sredini je, obično posebno opremljen, primarni i najstariji grob, sa pokojnikom položenim na leđa.</s><s>Ostale, sekundarne grobnice postavljane se u krugovima po periferiji već formiranog tumulusa, sa jednom ili više individua, simbolizirajući svojim položajem odnos prema prvosahranjenom.</s><s>Poslije sahrane jama je redovno zatrpavana a kameni plašt popravljan.</s><s>Iliri nisu, sve svoje mrtve pokapali ispod gromila.</s><s>U nekim slučajevima pokojnici su ukopavani na otvorenom, u tzv. ravnim grobištima (nekropolama).</s>

<s>Sredinom željeznog doba, u trajanju od dva vijeka, na Glasincu se pojavio, fenomen spaljivanja pokojnika.</s><s>Nađeni su ostaci ugljenisanog drveta, nagorjele zemlje i spaljenih kostiju.</s><s>U Novom Pazaru nađena je jama kao spalište.</s><s>U Atenici je nađena čitava žrtvena konstrukcija sa kultnim i ritualnim karakterom.</s><s>Pepeo nije stavljan u urnu, nego je razbacivan po tumulu radi osveštenja prostora.</s>

<s>Podizanjem tumula obilježavalo se vidljivo mjesto gdje su sahranjivani pokojnici.</s><s>Prilikom sahranjivanja na humkama vršene su određene vrste obreda što se zaključuje na osnovu pronađenih priloga npr. hrana, piće i posude koje su korištene prilikom obreda i ostavljane na humkama ili razbijane.</s><s>To govori o izvjesnom shvatanju zagrobnog života.</s><s>Zanimljivo je da se i danas kod stanovništva istočne Hercegovine susreće pojava razbijanja posuđa prilikom pokapanja.</s>

<s>Među stanovništvom ovih krajeva teško se prekidalo s praksom sahranjivanja u grobne gomile, tako da je i većina srednjovjekovnih nekropola nastajala na grobnim gomilama ili uz njih.</s><s>Stoga se na vrhovima nekih grobnih gomila u srednjovjekovnim grobljima nalaze stare crkvine.</s><s>Izgleda tako da su na mjestima paganskih svetilišta podizana i nova svetilišta – hrišćanski hramovi, crkve.</s><s>Uz brojne crkve na grobnim gomilama podizani su i stećci.</s>

<s>Ilirski kneževski grobovi</s>

<s>Na ilirskom području, u prva dva stoljeća I milenijuma p. n. e počinje znatnija upotreba željeza i to primarno u izradi oružja, koje je vodilo transformaciji vojne a onda i političke strukture rodovske zajednice.</s><s>Prva posljedica je bila socijalna diferencijacija (stvaranje klasnog društva) i podjela na rodovsku aristokraciju i preostale brojnije pripadnike.</s><s>O tom procesu najbolje svjedočanstvo pružaju kneževski grobovi nastali tokom VII i VI vijeka.</s><s>Zajednička karakteristika kneževskih grobova je:
 Monumentalnost sahrane, pretežno pod velikim grobnim humkama
 Četverougaone grobnice sa drvenom ili kamenom konstrukcijom
 Obilje raskošnih grobnih priloga skupocjene izrade od plemenitih materijala, uglavnom zlata.</s><s>U okviru bogatih grobnih priloga s kraja 6. i početka 5. stoljeća p.n.e. posebno se ističu dijelovi konjske opreme i krstasta dugmad u velikom broju, ali i nakit (narukvice ili grivne, torkvesi, prstenje, fibule, naušnice).</s><s>Dosta grčko-italskog importa, prvenstveno bronzanih i keramičkih posuda
 Sahranjivanje pokojnika sa kolima, konjskom opremom, uz dosta ličnog pribora, ukrasa i oružja kojim bi se pokojnik mogao služiti u zagrobnom životu.</s>

<s>U njima su se sahranjivali predstavnici rodova koji su mogli biti vojni, svjetovni i duhovni upravljači u spomenutom periodu.</s><s>Kult heroiziranog pokojnika podrazumijeva izdvojenost od ostalih srodnika ili članova društva, posebno mjesto i veličina grobnice.</s><s>Ovako opremljen ratnik, ostajao je i dalje u blizini svojih srodnika, kao zaštita i pomoć u odsudnim borbama za opstanak, postajući vremenom natprirodno biće - polubožanstvo.</s><s>Ponegdje su sačuvani i toponimi, kao što su “Knežev grob” ili “Kneževo brdo”, koji upućuju na mjesto gdje se i nalazi (ili se nalazio) tumulus.</s>

<s>Poznatiji tumuli na Glasincu sa kneževskim grobovima su : Tumuli na Ilijaku, Talinama, Čitlucima, Osovu, Arareva gromila.</s><s>U Srbiji se izdvajaju tri kneževske nekropole: u Pilatovićima kod Užica po svojo arhitekturi, Atenici po pogrebnom ritualu i Novom Pazaru po svom bogatstvu u zlatu, srebru i grčkim importovanim predmetima.</s>

<s>Nakon rodovskog raslojavanja, na glasinačkom prostoru došlo je do «unutarnjih ratova» između rodova koji su se završili stvaranjem jednog političkog entiteta, plemenskog saveza, u istoriji poznatog kao Autarijati, koji se okreće prema susjednim zajednicama.</s><s>Na udaru Autarijata našli su se najprije Tribali, a zatim i Ardijejci.</s>

<s>Reference</s>

<s>Tumuli
Tumuli u Bosni i Hercegovini
Glasinačka kultura</s>

