Hebrejska književnost
<s>Hebrejska književnost se sastoji od drevnih, srednjovekovnih i modernih spisa na hebrejskom jeziku.</s><s>To je jedan od primarnih oblika jevrejske književnosti, iako je bilo slučajeva da su književnost na hebrejskom pisali nejevreji.</s><s>Hebrejska književnost je nastajala u mnogim delovima sveta tokom srednjovekovne i moderne ere, dok se savremena hebrejska književnost uglavnom može poistovetiti sa izraelskom književnošću.</s><s>Godine 1966, Agnon je dobio Nobelovu nagradu za književnost za romane i kratke priče koji koriste jedinstveni spoj biblijskog, talmudskog i modernog hebrejskog, što ga čini prvim hebrejskim piscem koji je dobio ovu nagradu.</s>

<s>Antička era</s>

<s>Književnost na hebrejskom jeziku započinje usmenom literaturom Lešon Hakodeša (), Svetog jezika, od drevnih vremena i sa učenjima Abrahama, prvog od [Patrijarsi (Biblija)|biblijskih patrijaraha]] Izraela, oko 2000. pne.</s><s>Bez premca, najvažnije delo drevne hebrejske književnosti je hebrejska Biblija (Tanah).</s>

<s>Mišna, sastavljena oko 200. godine, predstavlja primarnu rabinsku kodifikaciju zakona izvedenih iz Tore.</s><s>To delo je napisano na mišanskom hebrejskom jeziku, dok je njegov glavni komentar, Gemara, uglavnom je napisan na aramejskom jeziku.</s><s>Mnoga dela klasičnog midraša napisana su na hebrejskom.</s>

<s>Srednjovekovna era</s>

<s>Tokom srednjovekovnog perioda većina jevrejske i hebrejske literature bila je napisana u islamskoj Severnoj Africi, Španiji, Palestini i na Bliskom istoku.</s><s>Mnoga dela srednjovekovne filozofske književnosti, poput Majmonidovog Vodiča za zbunjene i Kuzara, kao i mnoga beletristička dela, napisana su na judeo-arapskom jeziku.</s><s>Dela rabinske književnosti češće su pisana na hebrejskom, uključujući: Komentare Tore Abraham ibn Ezra, Rašija i drugih; kodifikacije jevrejskog zakona, kao što su Majmonidova Mišne Tora, Arba’ah Turim i Šulhan aruh; i dela musarske književnosti (didaktička etička literatura) kao što je Bahja ibn Pakudinova Hovot ha-Levavot (Dužnosti srca).</s><s>Jedno od beletrističkih dela napisanih na hebrejskom bilo je Lisičije basne Berehijah ben Natronaj ha-Nakdana, hebrejske basne koje nalikuju na Ezopove basne.</s>

<s>Mnoga dela srednjovekovne jevrejske poezije napisana su na hebrejskom, uključujući liturgijski pijutim u Palestini u sedmom i osmom veku doprinosima Jose ben Jose, Janaja i Eleazar Kalira.</s><s>Ove poeme su dodate liturgiji na hebrejskom jeziku.</s><s>Ova liturgija je kompilirana u obliku knjige kao sidur zaslugom više rabina, među kojima su Amram Gaon i Sadja Gaon.</s><s>Kasniji španski, provansalski i italijanski pesnici pisali su i verske i svetovne pesme; posebno istaknuti pesnici bili su Solomon Ibn Gabirol Avicebron, J'huda Halevi i J'huda el-Harizi.</s><s>Većina je takođe bila aktivna u prevođenju jevrejske rabinske i svetovne literature sa arapskog na hebrejski.</s>

<s>Za srednjovekovni period posvedočena je samo jedna hebrejska pesma koju je napisala žena (koja je prva i poslednja tokom nekoliko vekova).</s><s>Tu pesmu je napisala supruga Dunaš ben Labrata, i u njoj žali se za Dunašovim odlaskom u egzil.</s>

<s>Moderna era</s>

<s>Pored pisanja tradicionalne rabinske literature na hebrejskom, moderni Jevreji su razvili nove oblike beletristike, poezije i pisanja eseja, koji se tipično nazivaju "Moderna hebrejska književnost".</s>

<s>18. vek</s>

<s>Do početka osamnaestog veka jevrejskom književnošću još uvek dominiraju sefardski autori, često pišući na judeo-arapskom jeziku.</s><s>Alegorijska drama Mošea Hajima Luzata La-Ješarim Tehilah (1743) može se smatrati prvim proizvodom moderne hebrejske književnosti.</s><s>Ona je nazivana "pesmom koja je u svom klasičnom savršenstvu stila na drugom mestu nakon Biblije".</s><s>Luzatov učenik u Amsterdamu, David Franko Mendes (1713–92), u svojim imitacijama Žana Rasina Žemu 'Atalja) i Metastazija (Jehudit), nastavio je majstorovo delo, mada njegova dela nisu toliko poštovana kao Luzatova.</s>

<s>Kasnije u osamnaestom veku, pokret Haskala (jevrejska prosvećenost) radio je na ostvarivanju političke emancipacije za Jevreje u Evropi, a evropski Jevreji su postepeno počeli da proizvode više literature po uzoru na ranije bliskoistočne jevrejske autore.</s><s>Prevod hebrejske Biblije na nemački jezik Mozesa Mendelsona podstakao je interesovanje za hebrejski jezik što je dovelo do osnivanja tromesečnih recenzija pisanih na hebrejskom.</s><s>Usledila su druga periodična izdanja.</s><s>Poezija Naftalija Hirza Veselija, poput Šire Tif'eret ili Mosijade, učinila je Veselija, takoreći, pesničkim laureatom tog perioda.</s>

<s>19. vek</s>

<s>U Galiciji devetnaestog veka, pesnici, naučnici i popularni pisci koji su doprineli širenju hebrejskog i emancipaciji jevreja obuhvatali su:
 Jozef Perl (1773–1839), pisac i prosvetitelj koji je 1819. objavio Otkrivača tajni, prvi hebrejski roman.</s><s>Nahman Krohmal (1785–1840), filozof, teolog i istoričar.</s><s>Solomon Juda Lob Rapoport (1790–1867), rabin, pesnik i biograf
 Isak Erter (1792–1841), satirični pesnik čija je zbirka eseja Ha-Cofeh le-Bet Jisrael je jedno od najčistijih dela moderne hebrejske književnosti, energičnim i klasičnim stilom napadaja hasidsko sujeverje i predrasude.</s><s>Mejr Halevi Leteris (1800–1871), lirski pesnik poznat i po adaptaciji Geteovog Fausta na hebrejski.</s>

<s>U Amsterdamu se u devetnaestom veku pojavio krug književnih umetnika na jevrejskom jeziku, uključujući pesnika Samjuela Moldera (1789–1862).</s><s>Prag je postao aktivno središte Haskale u devetnaestom veku, a među tamošnjim piscima najpoznatiji je bio Jehudah Loeb Jeiteles (1773–1838), autor duhovitih epigrama (Bene ha-Ne'urim) i dela usmerenih protiv hasidizma i protiv sujeverja.</s><s>U Mađarskoj su autori na hebrejskom jeziku bili Solomon Levison iz Mura (1789–1822), autor Melicat Ješuruna; Gabriel Sedfeld, pesnik koji je bio otac Maksa Nordaua; i pesnik Sajmon Baher.</s><s>Značajan jevrejski autor u Rumuniji tokom devetnaestog veka bio je lekar i pisac Julius Baraš.</s>

<s>20. vek</s>

<s>Kako se početkom dvadesetog veka intenziviralo cionističko naseljavanje u Palestini, hebrejski je postao zajednički jezik različitih jevrejskih imigrantskih zajednica, zajedno sa izvornim palestinskim Jevrejima Starog Jišua, koji su nastavili književne tradicije ranijih sefardskih i arapsko-jevrejskih pisaca kao što su npr. Majmonedes (Moše ibn Majmoun) i el-Harizi.</s><s>Eliezer Ben-Jehuda je posebno radio na prilagođavanju hebrejskog jezika potrebama savremenog sveta, okrećući se hebrejskim izvorima iz svih perioda i krajeva kako bi razvio jezik koji je prevazišao sveto i poetično i bio sposoban da artikuliše savremeno iskustvo.</s>

<s>Sa usponom zionističkog pokreta među Jevrejima u Evropi, Aškenazi Jevreji su prihvatili hebrejsku književnost i prvi put počeli da dominiraju u njoj.</s><s>Temelje modernog izraelskog pisma postavila je grupa književnih pionira iz Druge Alije, uključujući Šmuela Josifa Agnona, Moša Smilanskog, Jozefa Hajma Brenera, Dejvida Šajmonija i Jakoba Fihmana.</s><s>Hajim Nahman Bjalik (1873–1934) bio je jedan od pionira modernih hebrejskih pesnika i postao je prepoznat kao izraelski nacionalni pesnik.</s><s>Bjalik je značajno doprineo oživljavanju hebrejskog jezika, koji je pre njegovih dana postojao prvenstveno kao drevni, naučni ili pesnički jezik.</s><s>Bjalik je, poput drugih velikih književnih ličnosti s početka 20. veka, kao što su Ahad Ha-Am i Černihovski, svoje poslednje godine proveo u Tel Avivu i izvršio je veliki uticaj na mlađe hebrejske pisce; uticaj njegovog dela je evidentan u savremenoj hebrejskoj literaturi.</s>

<s>Paralelno sa tim, jedan broj palestinskih i levantinskih jevrejskih pisaca bio je pod uticajem ponovnog oživljavanja hebrejske književnosti i usvojio je hebrejski za pisanje svojih dela.</s><s>Za razliku od iskustava pionira poput Bialika, koji su bili aškenaski doseljenici iz Evrope, levantinski jevrejski pisci obrazovali su se u arapskim književnim tradicijama, pa su tako u svoje pisanje ugradili mnoge arapske, sefardske i narodne palestinske teme i jezičke elemente.</s><s>Romanopisac J'huda Burla, rođen u Jerusalimu 1886. godine, služio je u osmanslijskoj vojsci, a kasnije je predavao hebrejski i arapski jezik u Damasku.</s><s>Godine 1961. godine dobio je Izraelsku nagradu za književnost.</s><s>Na prirodan i svež način piše o životu istočnjačkih i sefardskih Jevreja: roman Bez zvezde (B'li kohav) romantična je priča iz pustinje, a Luna govori o sefardskoj devojci koju iskorišćava stariji doseljenik iz Buhare.</s><s>Romanopisac Jitzak Šami bio je palestinski Jevrejin poreklom iz Hebrona, a njegovo delo - napisano iz perspektive Jevreja koji govore arapski i muslimanskih Palestinaca - uključivalo je raznolike teme na arapskom, sefardskom i bliskoistočnom području.</s><s>Šami zauzima relativno jedinstveno mesto u hebrejskoj književnosti, s obzirom da je njegovo pisanje prepoznato i kao palestinska književnost; 2004.</s><s>Shamija je Palestinsko akademsko društvo priznalo kao jednog od važnih palestinskih pisaca.</s>

<s>Godine 1966.</s><s>Šmuel Josef-Šaj Agnon dobio je Nobelovu nagradu za književnost za romane i kratke priče koji koriste jedinstveni spoj biblijskog, talmudskog i modernog hebrejskog.</s><s>Agnonovo obimno kžnjiževno delo, zasnovano na hasidskoj legendi, opisivalo je život jevrejskih zajednica u Galiciji, Nemačkoj i Izraelu.</s><s>Na mnoge su jezike prevedeni njegovi romani Obična priča (Sipur pašut), Juče, prekjuče (Tmol, šišom) i Gost je došao na počinak (Oreah nata lalun).</s><s>Književni prevodioci na savremeni hebrejski, među kojima je najznačajnija Lea Goldberg, takođe su mnogo doprineli izraelsko-hebrejskoj književnosti dovođenjem međunarodne književnosti i književnih ličnosti u hebrejske krugove prevođenjem.</s><s>Sama Goldberg takođe je bila zapažena kao plodan pisac i pionir izraelske književnosti za decu.</s>

<s>Savremeno doba 
Nova generacija hebrejskih pisaca pojavila se uspostavljanjem Države Izraela 1948. godine.</s><s>U ovu novu generaciju ušli su romanopisci Aharon Meged, Nathan Šaham i Moše Šamir te pesnici J'huda Amihaj, Amir Gilboa i Haim Gouri.</s><s>Romani Amosa Oza Moj Michael (1968) i Crna kutija (1987) te Avrama Jehošue Ljubavnika (1977) i Gospodin Mani (1990) opisuju život u novoj državi.</s><s>Ova se dela bave i temama kao što su sukob između roditelja i dece te odbacivanje nekih svetih ideala jevrejstva i cionizma.</s><s>Mnogi hebrejski pisci krajem dvadesetog veka bavili su se holokaustom, ženskim pitanjima i sukobom između Izraelaca i Arapa.</s><s>Druga tema bila je napetost između Jevreja evropskog porekla (Aškenaza) i Jevreja bliskoistočnog i mediteranskog porekla (Mizraha i Sefarda).</s><s>Godine 1986. palestinsko-izraelski autor Anton Šamas objavio je hebrejski roman Arabeske, što je predstavljalo prekretnicu, budući da se radi o prvom većem delu hebrejske književnosti koje je napisao nejevrejski Izraelac.</s><s>Šamasov roman preveden je na niz stranih jezika.</s>

<s>Među moderne hebrejske autore spadaju Ruth Almog, Aharon Appelfeld, David Grossman, Amalia Kahana-Carmon, Etgar Keret, Savion Liebrecht, Sami Michael, Jakov Šabtai, Meir Šalev i Zeruia Šalev.</s><s>Savremeni izraelski autori čija su dela prevedena na druge jezike i postigla međunarodno priznanje jesu Efraim Kišon, Jakov Šabtai, Avram Jehošua, Amos Oz, Irit Linur, Etgar Keret i Jehošua Sobol.</s><s>Među hebrejskim pesnicima su David Avidan, Maja Bejerano, Erez Biton, Dan Pagis, Dalia Raviković, Ronni Someck, Meir Vieseltier i Jona Vallach.</s><s>Devedesetih godina 20. veka na hebrejskom se objavljuju hiljade novih knjiga, kako prevoda sa drugih jezika, tako i originalnih dela izraelskih autora.</s>

<s>Reference</s>

<s>Literatura</s>

<s>Miller, Patrick D., Deuteronomy (John Knox Press, 1990)
 Seymour Gitin, J. Edward Wright, J. P. Dessel.</s><s>Confronting the Past: Archaeological and Historical Essays on Ancient Israel in Honor of William G. Dever
 Brian D. Russell, The Song of the Sea: The Date of Composition and Influence of Exodus 15:1–21 (Studies in Biblical Literature 101; New York: Peter Lang, 2007). pp. xii + 215.</s>

<s>Vanjske veze</s>

<s>The early history of God: Yahweh and the other deities in ancient Israel By Mark S. Smith
 The Calendar Tablet from Gezer, Adam L Bean, Emmanual School of Religion 
 Is it “Tenable”?, Hershel Shanks, Biblical Archaeology Review} 
 Spelling in the Hebrew Bible: Dahood memorial lecture, By Francis I. Andersen, A. Dean Forbes</s>

<s>Književnost po nacionalnosti</s>

