Jevrejsko groblje u Travniku
<s>Jevrejsko groblje u Travniku svjedoči o prisutnosti Jevreja u opštini Travnik, Bosna i Hercegovina, još od XVIII stoljeća.</s><s>Prema pisanim izvorima, najstariji nadgrobnik potječe iz 1762. godine.</s><s>Proglašeno je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine, na inicijativu Zavičajnog muzeja u Travniku, na 28. sjednici komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, održanoj 17. aprila 2019. godine.</s><s>Ovu odluku komisija je donijela u sljedećem sastavu: Amir Pašić, Goran Milojević i Radoje Vidović (predsjedavajući).</s>

<s>Historija 
Jevreji Sefardi nastanili su se iz Španije većinom – ako ne možda i isključivo – u Sarajevu.</s><s>U Travnik su se doseljavali iz Sarajeva.</s><s>Oko 1768. imali su samostalnu općinu i svoj hram.</s><s>Prva sinagoga u Travniku sagrađena je 1769. godine.</s><s>Šesdesetih godina XIX stoljeća na mjestu stare sinagoge od drveta, izgrađena je nova, kamena bogomolja.</s><s>Travnički hram se vanjštinom gotovo nije razlikovao od okolnih stambenih građevina.</s>

<s>Značajnije naseljavanje dešavalo se u vrijeme kada je Travnik bio središte bosanskog pašaluka.</s><s>Tamo ih je privukla snažna trgovina, koja se preko Travnika održavala sa Splitom i ostalim dalmatinskim gradovima, i vrlo razvijeni zanati vezirskog grada.</s><s>U Travniku je jedno vrijeme postojala najveća jevrejska općina poslije one u Sarajevu.</s><s>Prema popisu iz 1895. godine u Travniku je živilo 436 Jevreja, a prema popisu iz 1910. godine 494.</s><s>Godine 1940. u Travniku je žiielo 375 Jevreja.</s>

<s>Do prvog masovnog hapšenja travničkih Jevreja, njihovog ubijanja i odvođenja u koncentracione logore došlo je u prvoj polovini avgusta i septembra 1941. godine.</s><s>Travnički Jevreji odvedeni su u logor u Kruščicu (kod Viteza).</s><s>Iz Kruščice su iste godine transportirani u logor Jasenovac</s>

<s>Nakon završetka Drugog svjetskog rata vratilo se njih 16.</s><s>Danas u Travniku živi jedna Jevrejka.</s><s>Nema više sinagoge, ni hamama na Lončarici s posebnim odjeljkom za ritualno kupanje.</s>

<s>Opis 
Groblje je bogato različitim tipovima nadgrobnika koji se mogu podijeliti prema periodu nastanka i oblicima na starije i mlađe nadgrobnike.</s><s>Najstariji datirani spomenik na groblju je iz 1762. godine.</s><s>Stariji nadgrobnici su položeni kameni sanduci, s polukružno završenim gornjim dijelom sanduka.</s><s>Na njima ne postoje ukrasi, osim što su na čeonim stranama izvedene niše unutar kojih su na nekima vidljivi uklesani natpisi pisani hebrejskim pismom.</s><s>Sa dolaskom Aškenaza, pojavljuju se novi oblici nadgrobnika koji su složenije izrade, u obliku stele.</s><s>Ovi nadgrobnici su od betona, klesanog kamena i mermera.</s><s>Najčešće prezime koje se može pročitati na spomenicima je Levi, zatim Papi i Solomon.</s>

<s>Na groblju je 1979. g. podignuto spomen-obilježje u znak sjećanja na nevino stradale žrtve holokausta u II svjetskom ratu.</s>

<s>Zbog lošeg stanja u kojemu se Jevrejsko groblje trenutno nalazi te usljed pojave klizišta, samonikle vegetacije koja ugrožava nadgrobnike i oštećenja na većem broju nadgrobnika, Komisija je donijelo zaključak da se ovo dobro uvrsti na Listu ugroženih spomenika Bosne i Hercegovine.</s><s>Na toj Listi trenutno se nalazi 80 dobara.</s>

<s>Literatura 
 Hamdija Kreševljaković – Derviš Korkut, Travnik u prošlosti 1464–1878, Travnik: Zavičajni muzej Travnik, 1961.</s><s>Moritz Levy, Sefardi u Bosni, Bosanska biblioteka, Sarajevo, 1966.</s><s>Josef Konforti, Jevreji u unutrašnjosti Bosne i Hercegovine: Travnički Jevreji, Spomenica 400 godina od dolaska Jevreja u Bosnu i Hercegovinu,
 NP “Oslobođenje“, Sarajevo, 1966.</s><s>Martin Udovičić, Travnik u vrijeme Austro-ugarske (1878–1918), Travnik: Zavičajni muzej Travnik, 1981.</s><s>Avram Pinto, Jevreji Sarajeva i Bosne i Hercegovine, Sarajevo: Veselin Masleša, 1987.</s><s>Vedrana Gotovac, Sinagoge u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Muzej Grada Sarajeva, 1987</s>

<s>Reference</s>

<s>Nacionalni spomenici u Travniku
Jevrejska groblja u Bosni i Hercegovini</s>

