Arheološko nalazište Kamenjača
<s>Arheološko nalazište Kamenjača pronađeno je u urbanom dijelu naselja Breza, Bosna i Hercegovina.</s><s>Nalazi su iz mlađeg željeznog doba i vremena rimske vlasti.</s><s>Područje Breze naseljavali su pripadnici ilirskog plemena Dezitijata.</s>

<s>Istraživanja 
Prvi indikativni arheološki nalazi dobiveni su 1975. godine prilikom kopanja temelja za stambenu zgradu.</s><s>Svi nalazi su uništeni.</s><s>Istraživanja su obavljena u vremenu 1976-1980 pod vodstvom Veljka Paškvalina.</s>

<s>Dobiveni rezultati otkrili su da na većem dijelu lokaliteta Kamenjača postoji antička nekropola koja, u hronološkom pogledu, jednim dijelom pripada dobu ilirske samostalnosti i kontinuiranom prelazu iz tog vremena u period definitivne rimske okupacije ilirskih zemalja.</s>

<s>Način sahranjivanja 
Na nekropoli, uz jedan inhumirani grob žene iz vremena ilirske samostalnosti, prevladava isključivo pogrebni obred incineracije (spaljivanje - ustrinum publicu) iz vremena rimske dominacije.</s>

<s>Sahranjivanja u periodu ilirske samostalnosti su veoma slični sahranjivanju spaljenih pokojnika u tumulima Glasinca u periodu mlađeg željeznog doba.</s><s>Ta podudarnost vidi se u kamenim konstrukcijama u funkciji “odra”i u kamenom vijencu od velikog kamenja.</s><s>Posebnu podudarnost je u tome što ni u nekropoli u Brezi, kao ni u tumulima glasinačkog područja, nema spaljenih pokojnika koji se polažu u urne, kao što je slučaj u japodskim nekropolama u dolini Une.</s><s>I na kraju, između načina sahranjivanja spaljenih pokojnika na nekropoli u Brezi i onog u tumulima Glasinca iz perioda mlađeg željeznog doba, sličnost je u brojnim malim fragmentima keramike koji upućuju na jedan od ritualnih običaja u kultu mrtvih.</s>

<s>Nalazište kao kultno mjesto 
Na temelju dodatnog pregleda dokumentacije i ostalog materijala s lokaliteta, uočena je velika  koncentracija različitih ulomaka koji su namjerno polomljeni i usitnjeni.</s><s>Na lokalitetu su nađeni i vrlo jedinstveni predmeti, poput ulomka nanožnice od osam orašastih članaka, jedinog takvog primjerka dosad otkrivenog na bosanskim lokalitetima.</s><s>Posebno je zanimljiv nalaz triju konjskih žvala, koje nisu nađene uz ukope konja, već na sasvim drugom mjestu, i to u neposrednoj blizini jedne od drugih, formirajući oblik trokuta.</s><s>Uz njih su bili poredani i drugi dijelovi konjske opreme, također unikatni na ovom području.</s><s>Na osnovu ovih nalaza predpostavlja se da je Kamenjača predstavljala kultno mjesto koje je bilo u funkciji od druge polovine 4. st. p.n.e (ulomak noge ranolatenske zoomorfne fibule, dvije fibule ranolatenske šeme datirane u stupanj LT B1), pa sve do 3. st. (rimske sidraste fibule), iako se ne isključuje mogućnost da je barem jedan njezin dio ipak bio korišten kao nekropola s incineracijom, primarno u rimsko doba.</s>

<s>Jedini skeletni grob u nekropoli pripada mladoj ženskoj osobi.</s><s>Osim fibule tipa Boljevci-Zemun, koja se primarno veže za područje Skordiska, ostali predmeti iz groba su vrlo rijetki, tako da su gotovo unikatni po čemu se zaključuje da je ženske osobe imala istaknutu ulogu u okviru zajednice iz koje potječe</s>

<s>Pronađena su dva tipa bronzanih fibula, od kojih prvi pripada starijem ranolatenskom tipu fibula, a drugi srednjelatenskoj šemi fibula.</s><s>Odgovaraju nalazima  s područja Beograda i Donje Doline.</s><s>U njima se prepoznaju uticaji Kelta i spadaju među keltske elemente u Bosni.</s><s>Prisustvo helenističkog uticaja pokazuju fragmentarni ostaci kaciga i keramika u vretenastom tipu lekytosa.</s>

<s>Rimski period 
Grobne konstrukcije u formi parcela, koje se formiraju na prostorima rimskih groblja, na prostorima Bosne i Hercegovine arheološki su po prvi put potvrđene na Kamenjači, među Dezitijatima.</s><s>Na Kamenjači je otkriveno i mjesto spaljivanja (ustrinum publicum) i obreda libacije.</s><s>Spaljeni pokojnici iz rimskog perioda su postavljani na: kameni odar četvrtaste forme, na gomilu kamenja, kamenu konstrukciju oblika kruga ili u riječni nanos.</s><s>U svim slučajevima polagani su grobni prilozi − koplje, nož ili keramika s ostacima nagorjelih kostiju.</s>

<s>Zaključak 
U Saloni su postavljeni 16/17. i 19/20. godine n.e. natpisi – početni miljokazi, u počast P. Kornelija Dolabele, carskog prefekta zaslužnog za izgradnju putnih pravaca koji su vodili prema unutrašnjosti provincije Dalmacije.</s><s>Na jednom od tih solinskih miljokaza, oznake CIL III, 3198b  = CIL III, 10156b = ILJug I, 263 piše:</s>

<s>...]AESAR DIVI AVGVSTI•F / ]VGVSTVS•IMP•PONTIF•MAX / TRIB•POTEST• XXI COS III / VIAM A SALONIS AD HE[…. ?] ASTEL[..?] /5 DAESITIATIVM PER M?[…. …?]VVM / CLVI MVNIT / ET IDEM VIAM AD BATH?[…. ?]MEN / QVOD DIVIDIT B[.] E[…. …..] IBVS / A SALONIS MVNIT PER […. ..] ASVVM /10 CLVIII / --- // MVNIT AD IMVM MONTEM DITIONVM / VLCIRVM PER MILLIA PASSVVM/ A SALONIS LXXVIID /15 P DOLABELLA LEG PRO / PR</s>

<s>Tiberije Cezar, božanskog Augusta sin, August, imperator, vrhovni svešenik, tribunske vlasti 21 (godine), konzul tri (puta), put od Salone do dezitijatskog kastela He(...?) od 156 (rimskih) milja izgradi, i isto put do rijeke Bosne koja razdvaja Breuke i Oserijate? od Salone izgradi u 158 (rimskih) milja...</s>

<s>U ruševinama ranokršćanske bazilike u Brezi, otkriven je cipus, nadgrobni spomenik F.Valensa, dezitijatskog princepsa, sa oznakom ILJug III, 1582 i natpisom (sam tekst je prilično oštešen i potpuno tačnu rekonstrukcijiu je vrlo teško izvršiti):</s>

<s>VLPIAE ET•F???/</s><s>PROCVL A?</s><s>XX? / T•F•VALENS VARRON[..] / F•PRINCEPS DESIT (sa ligaturom I, iznad /T/)A[..] (iza A se primjenjuje prava linija, možda dio ili slova I ili T) /5 ET AELIA IVSTA / [..]CENO[.]A[…..]</s>

<s>Ulpiae et f??? / Proculae a[nn(os)] XX? / T(itus) F(lavius) Valens Varron[nis] / f(ilius) princeps Desitia[tium ] / /5 et Aelia Iusta [filia?]/ [S]ceno[b]a[rbi]</s>

<s>Ulpiji i Prokuli, godina 20, Tit Flavije Valens Varonov sin, princeps Dezitijata i Elija Justa kćerka?</s><s>Skenobarda?</s>

<s>Navedeni arheološki nalazi, uz nalaze na nekropoli Kamenjača, navode istoričari na zaključak da je područje Breze, uz područja gornjih tokova rijeke Bosne i Vrbasa, područje Lašve, kao i područje prema istoku do Rogatice, u predrimskom periodu pripadalo ilirskom plemenu Dezitijata.</s>

<s>Literatura 
 Dimitrije Sergejevski, Iskopavanje bazilike u Brezi, AP 1, Beograd, 1959.</s><s>Dimitrije Sergejevski, Arheološki nalazi u Sarajevu i okolici, GZM n.s. II, Sarajevo
 Borivoj Čović, Srednjobosanska kulturna grupa - Praistorija južnoslavenskih zemalja V, Sarajevo, 1987, 481-528.</s><s>Borivoj Čović, Arheološki leksikon, tom 1, Sarajevo, 1988, leksikografske jedinice: Srednjobosanska kulturna grupa, str. 163-166; Ostave, str. 133-135; Kultura polja sa urnama,110-112.</s>

<s>Izvori</s>

<s>K
K
Breza
Dezitijati</s>

