John Watson (personaazje)
John Watson (útspr.: [ˈʤɔ.n ˈwɔtsən], likernôch "dzjôn ûòt-sun"), folút: John H. Watson, mar almeast oantsjut as dokter Watson, is in fiktyf personaazje út 'e Sherlock Homes-searje fan detektiveromans en -ferhalen fan 'e Britske skriuwer sir Arthur Conan Doyle. Watson is de fêste selskipsman fan 'e ferneamde privee-detektive Sherlock Holmes, en fungearret as dy syn hantlanger, klankboerd en biograaf. De ferhalen oer Holmes wurde ferteld yn it ik-perspektyf út 'e persoan fan Watson wei. As sadanich is er it alter ego fan syn geastlike heit Doyle.

Namme
Watson wurdt ornaris oantsjut as "dokter Watson", ek yn 'e Sherlock Homes-ferhalen. Syn foarnamme wurdt net mear as fjouwer kear brûkt. De earste kear is yn 'e ûndertitel fan 'e roman A Study in Scarlet, wêryn't sawol hy as Sherlock Holmes sels yntrodusearre wurde. Dy ûndertitel is: Being a reprint from the Reminiscences of John H. Watson, M.D., Late of the Army Medical Department ("In werprintinge fan 'e Oantinkens fan Dokter John H. Watson, Foarh. fan 'e Medyske Tsjinst fan it Leger"). It foarwurd fan 'e ferhalebondel His Last Bow is ûndertekene as "Dr. John H. Watson", en yn it koarte ferhaal The Problem of Thor Bridge is in pakketsje oan him adressearre as "Dr. John H. Watson". Yn The Man with the Twisted Lip neamt syn frou Mary him "James". 

Dat lêste gefal is apart, mei't it yn tsjinspraak liket te wêzen mei de oare trije kearen, wêrby't de foarnamme as "John" jûn wurdt. Hoewol't de geastlike heit fan Watson, sir Arthur Conan Doyle, nea útlein hat wêr't de "H." foar stiet, spekulearre Dorothy L. Sayers dat Mary yn it lêste gefal in feringelsking fan Watson syn middelnamme bûkt hawwe kin as dy Hamish is. Dat is in Skotske namme, dy't eins al in feringelsking is fan Sheumais, de fokative foarm fan 'e Seumas, dat de Skotsk-Gaelyske foarm fan James is. David W. Merrell, dêrfoaroer, wie fan miening dat Mary mei de namme "James" hielendal net nei har man ferwiisde, mar de efternamme fan in tsjinstfeint neamde.

Ynspiraasje
Sir Arthur Conan Doyle basearre Watson nei alle gedachten op 'e ik-persoan en beskriuwer fan 'e aventoeren fan in oare privee-dektektive, C. Auguste Dupin (yntrodusearre yn 1841), waans geastlike heit de Amerikaanske auteur Edgar Allan Poe wie. Hoewol't de beskriuwer yn Poe syn ferhalen anonym bleau en benammen as trochjoulûk nei de lêzer fungearre, liet Doyle syn beskriuwer in aktive rol yn 'e ferhalen spylje en joech er him in namme. Yn 'e ierste rûge plotbeskriuwings wie dy namme "Ormond Sacker". Uteinlik keas Doyle lykwols foar "John Watson". Nei alle gedachten wie dy namme ynspirearre troch ien fan syn kollega's as dokter, dy't fan James Watson hiet.

Funksje
Dokter Watson fungearret yn alle Sherlock Homes-ferhalen op fjouwer nei as de ik-persoan en ferteller fan 'e aventoeren dêr't er him mei Sherlock Holmes yn bejout. Yn dy sin is Watson eins in alter ego foar de echte skriuwer fan 'e ferhalen, sir Arthur Conan Doyle, dy't ek dokter fan berop wie. Fia Watson kin Doyle syn eigen kommentaar jaan op 'e dingen dy't Holmes by de ein hat. Fierders is Watson fan belang as in persoan oan wa't de grutte detektive syn riddenearrings allegeduerigen útlizze moat, sadat er dêr mei-iens ek de lêzer dielgenoat fan makket. Itselde stramyn waard ek troch ferskate neifolgers fan Doyle brûkt en waard in fêst ûnderdiel fan it klassike detektiveferhaal. Dit type personaazje wurdt tsjintwurdich wol "de Watson" neamd.

Uterlik en persoanlikheid

Uterlik
Yn 'e Sherlock Homes-ferhalen fariëarret it uterlik fan Watson. As er yntrodusearre wurdt yn A Study in Scarlet, is er krekt werom út Afganistan en wurdt er beskreaun as "sa meager as barnhout en sa brún as in nút". Yn lettere ferhalen feroaret dat mei syn bleatstelling oan it Ingelske klimaat en syn foarderjende âldens. Yn 'e regel wurdt er ôfskildere sa't er yn lettere ferhalen foarsteld wurdt: in stevige man yn syn middeljierren, mei in grouwe hals, fjouwerkant kin en in snor. Dêrmei liket sir Arthur Conan Doyle wol in beskriuwing fan himsels te jaan.

Persoanlikheid
Dokter Watson is yntelligint, al mist er it briljante ynsjoch fan Sherlock Holmes. Hy wurdt foarsteld as it prototype fan 'e Fiktoriaanske hear en as in treflik dokter en sjirurch. As it om medyske saken giet, falt ek Holmes gauris werom op Watson syn ekspertize.

Fiktive biografy
Wannear't dokter Watson berne is, wurdt yn 'e Sherlock Homes-ferhalen net werjûn. Holmes-ekspêrs William S. Baring-Gould en Leslie S. Klinger rûze dat syn bertejier 1852 wêze moat, wylst June Thomson it hâldt op 1852 of 1953. Yn 'e roman A Study in Scarlet stelt Watson dat er "yn Ingelân kyn noch kúk" hat. Yn The Sign of the Four docht bliken dat er in âldere broer hie dy't oan 'e drank rekke en ferstoarn is. Sawol syn heit as syn broer hieten H. Watson, wêrby't de inisjaal fan 'e foarnamme deselde namme oanjout as Watson syn eigen, nea ferklearre middelnamme. 

Neffens A Study in Scarlet folget Watson syn genêskundige oplieding yn it St Bartholomew's Hospital yn Londen en ûntfangt er syn bachelorgraad as "dokter" yn 1878 fan 'e Universiteit fan Londen. Neitiid wurket Watson in skoft yn it Netley Hospital en nimt dan tsjinst as legerdokter yn it Britske Leger. Dêr tsjinnet er by it 5e Rezjimint Noardumberlânske Fuseliers en letter by it 66e (Berkshire) Rezjimint Fuotfolk yn it Britsk-Yndysk Leger. Hy fjochtet yn 'e Twadde Britsk-Afgaanske Oarloch (1878-1880) en rekket yn july 1880 ferwûne yn 'e Slach by Maiwand. Hoewol't syn wûne op himsels net botte slim is, rekket er ynfektearre, wat liedt ta koarts en slimme sykte. Nei't Watson wat opbettere is, wurdt er sadwaande weromstjoerd nei Ingelân en kriget er earfol ûntslach. Mei't syn sûnens ferrinnewearre is, ûntfangt er as oarlochsfeteraan njoggen moannen lang in deistich pinsjoen fan 11 shillings en in  sixpence.

Yn 1881 moetet Watson foar it earst Sherlock Holmes, mei wa't er yn 'e kunde brocht wurdt troch syn freon Stamford. Holmes, dy't krap by kas sit, siket ien mei wa't er syn appartemint op 221B Baker Street diele kin. Mei't Watson it ek net rom hat, liket him dat goed ta. De beide mannen beslute dat se mei inoar út 'e fuotten kinne, en Watson lûkt by Holmes yn.

Wannear't Watson koarte tiid letter de bûnte staasje fan eksintrike figueren opmerkt dy't Holmes besykje, leit dy him út dat er privee-detektive is en dat syn 'gasten' eins kliïnten binne. As Watson utering jout oan syn belangstelling, nûget Holmes him út en rin ris mei by syn earstfolgjende saak. Watson is djip ûnder de yndruk fan it skerpsinnich ynsjoch dêr't Holmes de saak mei oplost, mar as neitiid bliken docht dat de plysje fan Scotland Yard mei de ear strykt, is er poer. Holmes sels wurdt der oars noch oars fan, en as Watson him oanfiteret om in ferslach fan 'e saak te skriuwen en te publisearjen om buorkundich te meitsjen hoe't it echt om en ta gien is, wegeret er dat. Dêrop beslút Watson dat sels te dwaan en sa begjinne de detektiveferhalen fan Holmes en him. Meitiid reitsje hy en Holmes goed befreone.

Yn 'e roman The Sign of the Four, dy't spilet yn 1890, ferlovet Watson him mei Mary Morstan, in gûvernante, mei wa't er letter blykber trout, om't er ferhuzet út 221B Baker Street. Yn it ferhaal The Adventure of the Empty House, dat spilet yn 1894, liket in sydlingse ferwizing fan Watson nei "myn eigen drôve ferlies" derop te wizen dat Mary dan kommen is te ferstjerren. Dat wurdt letter befêstige as er wer by Holmes op 221B Baker Street ynlûkt. It hoe en wat fan 'e dea fan Mary wurdt nea fertsjutske. Yn The Adventure of the Blanched Soldier, dat spilet yn jannewaris 1903, is Holmes sels de ferteller en merkt er op dat "Watson my op dat stuit ferlitten hie foar in [nij] wiif". Dy twadde frou fan Watson wurdt lykwols nea by namme neamd of beskreaun.

Fertolkings yn film en op 'e tillefyzje
De rol fan dokter Watson is yn 'e mear as 250 film- en tillefyzjeproduksjes oer Sherlock Holmes spile troch in grut tal akteurs. Ien fan 'e bekendsten is Nigel Bruce, dy't de rol fan 1939 oant en mei 1946 fertolke yn fjirtjin Amerikaanske films mei as tsjinspiler Basil Rathbone as Holmes. James Mason spile de rol fan dokter Watson yn 'e film Murder by Decree (1978), en  Ben Kingsley hie deselde rol yn 'e parody Without a Clue (1988). Yn 'e tillefyzjefilm Sherlock Holmes and the Leading Lady (1991) waard Watson spile troch Patrick Macnee.

Yn 'e Britske tillefyzjesearje Sherlock Holmes (1984-1994), mei Jeremy Brett as Holmes, waard de rol fan Watson spile troch David Burke (de earste beide seizoenen) en dêrnei troch Edward Hardwicke. In modernere werjefte fan it personaazje waard troch Jude Law opfierd yn 'e film Sherlock Holmes, út 2009, en it ferfolch dêrop, Sherlock Holmes: A Game of Shadows, út 2011. Martin Freeman spile Watson yn 'e moderne tiid yn 'e BBC-searje Sherlock (2010-2017). En yn 'e searje Elementary (2012-2019), dat krekt-en-gelyk nei de hjoeddeistige tiid helle is, wennet Holmes yn New York en wurdt er bystien troch in froulike dokter Joan Watson, spile troch Lucy Liu.

Keppelings om utens
Offisjele webside fan it Sherlock Homes Museum yn Londen, fêstige op 221B Baker Street

Personaazje út Sherlock Holmes
Fiktyf dokter
Fiktyf sjirurch
Fiktyf detektive
Fiktyf skriuwer
Fiktyf Ingelsk persoan
Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1887