Nôtmûs
De nôtmûs (Latynske namme: Micromys minutus), ek wol reidmûs, hjouwermûs of dwerchmûs neamd, is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e mûseftigen (Muridae) en it skaai fan 'e dwerchmûzen (Micromys), dat lânseigen is yn grutte dielen fan Jeropa en Aazje. It is in readbrún dierke mei in grypsturt dy't er brûkt om yn nôtstâlen of raaigers te klimmen. De nôtmûs is it lytste Jeropeeske kjifdier, mei't folwoeksen eksimplaren soms mar 4 g weagje. Yn Nederlân en ek yn Fryslân komme nôtmûzen rûnom foar.

Fersprieding

Algemien foarkommen
De nôtmûs komt yn hast hiel Jeropa foar, mar hy ûntbrekt yn Noarwegen en Sweden, it noarden fan Finlân en Ruslân, Iislân, Ierlân, Skotlân, noardlik Ingelân, it Ibearysk Skiereilân (útsein Baskelân, Kantaabrje en Astuerje), súdlik Itaalje, Grikelân en súdlik Albaanje en op 'e Mediterrane eilannen. Yn Aazje komt er foar yn 'e Kaukasus, súdlik Sibearje, Mongoalje, Mantsjoerije, Koreä, súdlik Japan, eastlik Sina, Taiwan en it noarden fan Súdeast-Aazje. Yn it heechberchtme lit er ferstek gean.

Foarkommen yn Nederlân en Fryslân
Yn Nederlân komme nôtmûzen rûnom foar, en ek yn Fryslân is dat it gefal, hoewol't se yn 'e noarwesthoeke fan 'e provinsje wat minder waarnommen wurde as yn 'e súdlike helte. Oarspronklik ûntbrieken se op 'e Waadeilannen, mar yn 'e njoggentiger jierren binne se mei ladingen Frânsk strie by fersin ynfierd op Skylge, It Amelân en ek op Teksel.

Uterlike skaaimerken
De nôtmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 5-8 sm, mei in sturtlingte fan 4½-7½ sm en in gewicht fan 4-11 g (foar drachtige wyfkes oant 15 g). Dêrmei weaget er mar heal safolle as de hûsmûs. De eagen en earen binne frij grut yn ferhâlding ta syn lichem, en hy hat in lyts snútsje mei koarte, stoppelige snorhierren. Syn pels is brunich en skynt gauris út 'en readens, al kin er ek wat gielich wêze. Oan 'e ûnderkant fan it lichem ljochtet er ta oant wyt of krêmkleurich. De sturt fan 'e nôtmûs is in grypsturt, dy't er brûkt om te klimmen yn 'e stevige stâlen fan nôt of raaigers, dat syn gewicht yn 'e regel sûnder swierrichheden drage kin. Syn efterpoaten binne spesjaal oanpast om te klimmen, mei in grutte tean dy't wol wat tomme-eftich útskaait, sadat er ek mei de efterpoaten gripe kin. Behalven foar klimwurk brûkt er syn sturt ek om lykwicht te hâlden.

Biotoop
Nôtmûzen komme fral foar op ikkers mei nôtgewaaksen lykas weet, koarn en hjouwer en yn reidfjilden. Oare heechsteande begroeiïng, lykas lang gers en hagen, kin soms ek foldwaan. Dêrnjonken libje se ek yn berms, oerwoekere tunen en oan wâldsiggen. Minsklike bewenning mije se yn 'e regel, útsein yn 'e strangste winters, as se troch kjeld en honger nei boerespultsjes, skuorren en hokken ta dreaun wurde. Yn it ferline waarden se ek by de rispinge wol mei it gewier de skuorren en gollen yndroegen (dêrfandinne de Ingelske namme harvest mouse, "rispingsmûs").

Hâlden en dragen
De nôtmûs is benammentlik nachts aktyf, hoewol't er deis ek wol warber wêze kin. Hy hâldt fan it foar- oant it neijier hast oan ien wei troch yn 'e hegere begroeiïng ta, mar lit him by fersteuring fuortendaliks op 'e grûn falle om fan ruten te spyljen. Winterdeis is er faker by ljochtskyndei yn 't spier en libbet er inkeld en allinne op 'e grûn. Grave docht de nôtmûs mar komselden. Nôtmûzen binne almeast solitêre bisten, hoewol't fral de territoaria fan 'e mantsjes inoar gauris flink oerlaapje. Sokke territoaria beslane in gebiet fan 400-600 m²; de territoaria fan 'e wyfkes binne in stik lytser.

Nôtmûzen plantsje har tusken april en oktober fuort, wêrby't de drachtige wyfkes in ein fan 'e grûn ôf hingjende bolfoarmige nestkes bouwe fan libben blêd dat se yn 'e lingterjochting midstwa spjalte. Sokke nêsten kinne in trochsneed hawwe fan 6-10 sm. Nei in draachtiid fan likernôch 17 dagen smyt it wyfke 2-4 kear jiers in nêst fan 3-8 jongen. By it ferlitten fan it nêst, nei 25 dagen, binne dy noch net folgroeid, en weagje se noch mar 3½ g. Mei twa moanne binne se geslachtsryp. De populaasjetichtheid fan 'e nôtmûs kin 250 eksimplaren de ha bedrage. De libbensferwachting fan 'e bistkes is yn it wyld mar in pear moanne, mei in maksimum fan oardel jier, hoewol't se yn finzenskip wol 5 jier wurde kinne. Fral yn 'e earste moannen is de stjerte tige heech, wat foar in wichtich part te witen is oan waarsomstannichheden, mei't jonge eksimplaren tige kwetsber binne foar ferskynsels as stjalprein en hagel.

Fretten
It fretten fan 'e nôtmûs bestiet út sied (benammen fan nôt), fruchten, beien, gersleaten en ynsekten lykas motten, sprinkhoannen en rûpen. Syn menu is seizoensôfhinklik: sa yt er maityds fral gersleaten en -knoppen, yn 'e simmer en it neijier sied, fruchten en beien, en winterdeis ynsekten. By it oanfretten fan nôtkerlen bliuwe healmoannefoarmige itensresten efter. In nôtmûs moat deis ⅓ fan syn eigen lichemsgewicht opgnabbelje om yn libben te bliuwen.

Status
De nôtmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", wat sizze wol dat er wrâldwiid noch rûnom foarkomt en gjin gefaar op útstjerren rint. Likegoed nimt yn Nederlân de nôtmûzepopulaasje jiers mei ⅛ ôf troch ûntginning fan dielen fan syn habitat foar de oanlis fan nije wenten en foar soarten lânbou dy't ûngaadlik foar it bistke binne. Yn Ingelân wurdt de nôtmûs no as bedrige beskôge, en sûnt 2001 wurdt der foar syn fuortbestean dêre krewearre, û.m. troch tennisballen dy't brûkt binne op it Tennistoernoai fan Wimbledon te recycljen ta keunstmjittige nestkes dy't minder kwetsber binne foar predaasje en min waar.

Keppelings om utens
Side oer de nôtmûs op it webstee fan 'e Zoogdiervereniging, mei in link (Voorkomen in Nederland) nei de side fan 'e Nationale Databank Flora en Fauna, dêr't waarnimmings fan 'e nôtmûs yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

Sûchdieresoarte
Kjifdier
Mûseftige
Lânseigen fauna yn Abgaazje
Lânseigen fauna yn Albaanje
Lânseigen fauna yn Andorra
Lânseigen fauna yn Belgje
Lânseigen fauna yn Birma
Lânseigen fauna yn Bosnje
Lânseigen fauna yn Bulgarije
Lânseigen fauna yn Denemark
Lânseigen fauna yn Dútslân
Lânseigen fauna yn Eastenryk
Lânseigen fauna yn Estlân
Lânseigen fauna yn Finlân
Lânseigen fauna yn Fjetnam
Lânseigen fauna yn Frankryk
Lânseigen fauna yn Fryslân
Lânseigen fauna yn Georgje
Lânseigen fauna yn Grikelân
Lânseigen fauna yn Hongarije
Lânseigen fauna yn Yndia
Lânseigen fauna yn Ingelân 
Lânseigen fauna yn Itaalje
Lânseigen fauna yn Japan
Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân
Lânseigen fauna yn Kazachstan
Lânseigen fauna yn Kosovo
Lânseigen fauna yn Kroaasje
Lânseigen fauna yn Laos
Lânseigen fauna yn Letlân 
Lânseigen fauna yn Lychtenstein
Lânseigen fauna yn Litouwen
Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)
Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje
Lânseigen fauna yn Moldaavje
Lânseigen fauna yn Monako
Lânseigen fauna yn Mongoalje
Lânseigen fauna yn Montenegro
Lânseigen fauna yn Nederlân
Lânseigen fauna yn Noard-Koreä
Lânseigen fauna yn de Oekraïne
Lânseigen fauna yn Poalen
Lânseigen fauna yn Roemeenje
Lânseigen fauna yn San Marino
Lânseigen fauna yn Servje
Lânseigen fauna yn Sibearje
Lânseigen fauna yn Sina
Lânseigen fauna yn Sloveenje
Lânseigen fauna yn Slowakije
Lânseigen fauna yn Spanje
Lânseigen fauna yn Súd-Koreä
Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje
Lânseigen fauna yn Sweden
Lânseigen fauna yn Switserlân
Lânseigen fauna yn Tailân
Lânseigen fauna yn Taiwan
Lânseigen fauna yn Tsjechje
Lânseigen fauna yn Turkije
Lânseigen fauna yn Wales
Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân