Alexandre Dumas
Alexandre Dumas (Frânske útspr.: /a.lɛk.sɑ̃dʁ dy.ma̩/), berne as Alexandre Davy de la Pailleterie en ek wol Alexandre Dumas de Aldere (of op syn Frânsk: Alexandre Dumas, père) neamd (Villers-Cotterêts, 24 july 1802 – by Dieppe, 5 desimber 1870), wie in Frânsk skriuwer, toanielskriuwer en essayist. Hy is it bekendst wurden is troch syn aventoerlike histoaryske romans, dy't yn hast hûndert talen oerset binne en him ta ien fan 'e meast lêzen Frânske skriuwers út 'e skiednis makke hawwe. Ta syn oeuvre, dat likernôch 100.000 siden beslacht, hearre ferneamde titels, lykas Les Trois Mousquetaires ("De Trije Musketiers"), Le Comte de Monte-Cristo ("De Greve fan Monte-Cristo") en Le Vicomte de Bragelonne ("De Boarchgreve fan Bragelonne"), wêrfan't fral it lêste trêdepart as Hollywood-film popularisearre is ûnder de titel The Man in the Iron Mask. Der binne fan Dumas syn boeken yn 'e tweintichste iuw allinnich al hast 200 ferfilmings makke.

Libben

Jonkheid 
Alexandre Dumas syn heit wie Thomas-Alexandre Davy de la Pailleterie, dy't berne wie yn 'e Frânske koloanje Sint-Dominikus (Saint-Domingue), it lettere Haïty, út in bûtenechtlike relaasje tusken in Frânsk ealman en in swarte slavinne, en dy't as generaal ûnder Napoleon yn Itaalje en Egypte tsjinne. Nei't er lykwols yn 1806 oan kanker kommen wie te ferstjerren, hie syn widdo, Marie-Louise Élisabeth Labouret, in herbergiersdochter, der klauwen oan om har soan allinne grut te bringen. Sadwaande krige Dumas net folle ûnderwiis, mar dochs learde er lêzen en neitiid ferslynde er alle boeken dy't er mar te pakken krije koe. Hy waard nei alle gedachten bot beynfloede troch syn memme ferhalen oer de heldedieden dy't syn heit op it slachfjild út 'e wei set hie.

Karriêre as skriuwer 
Yn 1822 ferfear Dumas nei de Frânske haadstêd Parys, dêr't er, stypjend op syn heite militêre reputaasje en de aristokratyske rang fan syn famylje, in baan wist te bemachtigjen yn it Palais-Royal, as ûnderdiel fan 'e stêf fan Loadewyk-Filips, de hartoch fan Orléâns. Yn dyselde snuorje naam er de namme Dumas, de efternamme fan syn beppe de slavinne, oan en sette er útein mei skriuwen. In pear fan syn earste wurken, de toanielstikken Henri III et Sa Cour en Christine hied er grut súkses mei, en de ynkomsten dy't er dêrút krige, stelden him by steat en meitsje fan skriuwen syn berop. Nei noch ferskate toanielstikken skreaun te hawwen, gied er oer op it skriuwen fan histoaryske romans. 

Dêrby line er swier op beskate meiwurkers, lykas Auguste Maquet, dy't bgl. de plot fan Le Comte de Monte-Cristo betocht en wichtige bydragen levere oan Les Trois Mousquetaires en de ferfolgen dêrop. Yn Le Maître d'Armes ("De Skermmaster") wurke Dumas gear mei syn eigen skermmaster Augustin Grisier; de roman is skreaun as Grisier syn ferslach oer hoe't hy behelle rekke yn 'e Desimbristenopstân, yn Ruslân, yn 1825. (Dy roman waard trouwens yn Ruslân ferbean, en Dumas sels wie dêr persona non grata oant de dea fan tsaar Nikolaas I.)

Njonken toanielstikken en romans skreau Dumas ek in protte reisferhalen, nei oanlieding fan reizen dy't er makke út nocht, mar ek út klearbare needsaak. Fierdersoan ferskynde der ek in grut ferskaat oan artikels yn tydskriften fan syn hân. Yn totaal besloech al syn wurk mei-inoar om 'e 100.000 siden hinne. Dumas syn lêste roman, Le Chevalier de Sainte-Hermine ("De Ridder fan Sint-Hermine"), dy't troch syn dea, yn desimber 1870, ûnôf bleau, waard yn 2005 ôfmakke troch Dumas-kenner Claude Schopp en doe publisearre, wêrnei't it daliks in bestseller waard.

Maatskiplike belutsenens 
Yn 1830 wie Dumas belutsen by de Julyrevolúsje, wêrby't Karel X ôfset waard en syn eardere wurkjouwer Loadewyk-Filips, de "Boarger-Kening", op 'e Frânske troan kaam. Nei't dyselde yn 1848 ek ôfset wie, waard Frankryk wer in republyk, mei Louis-Napoléon Bonaparte as keazen presidint. Bonaparte hie it alhiel net op Dumas stean, dat de skriuwer moast yn 1851 nei Belgje útwike, dêr't er him nei wenjen sette yn Brussel. Yn 1859 gied er nei Ruslân, dêr't er twa jier tahold, en doe ferfear er nei Itaalje, dat yn maart 1861 krekt ûntstien wie troch de ienwurding fan in stikmannich lytsere steaten. De trije jierren dêrnei wie Dumas tige behelle yn it Italjaanske unifikaasjeproses. Sa rjochte er û.m. de krante Indipendente op, dy't er sels in hoart late. Yn 1864 kearde er werom nei Parys.

Priveelibben 
Dumas syn romans wiene withoe populêr, net allinnich yn Frankryk, mar ek yn it bûtenlân, en se brochten him in grou stik jild op. Spitigernôch hied er in gat yn 'e hân, dat alles dat binnenkaam, joech er like hurd wer út, benammentlik oan froulju en it goede libben. Syn flecht nei Belgje, yn 1851, waard sadwaande likefolle ynjûn troch syn minne relaasje mei de machthawwers fan 'e Frânske republyk, as syn winsk om oan syn skuldeaskers te ûntsnappen. Dumas troude op 1 febrewaris 1840 mei de aktrise Ida Ferrier (berne as Marguerite-Joséphine Ferrand; 1811-1859), mar dêrnjonken hied er frijaazjes mei teminsten 40 mêtresses. Dêrûnder wie ek (yn 1866) de yn dy tiid ferneamde Amerikaanske aktrise Adah Isaacs Menken, dy't mear as tritich jier mei him skeelde.

Dumas hie fjouwer oerwûne bern dy't as sadanich erkend wiene:
 Alexandre Dumas de Jongere (1824-1895), de soan fan 'e frouljusskroar Marie-Laure-Catherine Labay, dy't sels krektlyk in súksesfol skriuwer en toanielskriuwer waard.
 Marie-Alexandrine Dumas (1831-1878), de dochter fan Belle Krelsamer.
 Micaëlla-Clélie-Josepha-Élisabeth Cordier (b. 1860), de dochter fan Emélie Cordier.
 Henry Bauer, waans memme namme net oerlevere is.
Tweintichste-iuwske wittenskippers hawwe trouwens ûntdutsen dat Dumas teminsten noch trije oare oerwûne bern oanset hat.

Nettsjinsteande Dumas syn aristokratysk komôf en syn persoanlik súkses hied er dochs syn libben lang te krijen mei diskriminaasje fanwegen syn swarte foarâlden. Yn 1843 skreau er de koarte roman Georges, wêryn't er guon fan 'e swierrichheden op it mêd fan 'e omgong tusken de ûnderskate rassen en de gefolgen fan it kolonialisme op 't aljemint brocht. Dumas syn beskie foar in man dy't him misledige oer syn rasiaal komôf, waard wiidferneamd: "Us heit wie in mulat, ús pake wie in neger en ús oerpake in aap. Sa sjogge je mar wer, menhear, myn famylje is begûn wêr't jowes einige is."

Wurk

Toaniel 
 1825: La Chasse et l'Amour
 1826: La Noce et l'Enterrement
 1829: Henri III et Sa Cour
 1830: Christine, ou Stockholm, Fontainebleau et Rome
 1831: Napoléon Bonaparte, ou Trente Ans de l'Histoire de France
 1831: Antony
 1831: Charles VII chez Ses Grands Vassaux
 1831: Teresa
 1832: La Tour de Nesle
 1836: Kean
 1837: Caligula
 1837: Mademoiselle de Belle-Isle
 1839: L'Alchimiste
 1843: Les Demoiselles de Saint-Cyr
 1843: Louise Bernard
 1844: Le Laird de Dumbiky
 1848: Catilina
 1848: Hamlet, prince de Danemark
 1850: La Chasse au Chastre
 1854: Le Marbrier
 1854: La Conscience
 1854: La Jeunesse de Louis XIV
 1856: La Tour Saint-Jacques
 1856: Le Fils de la nuit ou Le Pirate
 1857: L'Invitation à la Valse
 1860; L'Envers d'une Conspiration

Romans 
 1835: Souvenirs d'Anthony
 1835: Chroniques de France : Isabel de Bavière
 1838: La Salle d'Armes / Pauline (roman)
 1838: Leo Burckart
 1838: Le Capitaine Paul
 1839: Le Capitaine Pamphile
 1839: La Comtesse de Salisbury
 1839: Acté
 1840: Napoléon
 1840: Othon, l'Archer
 1840: Les Stuarts
 1840: Maître Adam le Calabrais
 1840-1841: Le Maître d'Armes
 1841: Praxède
 1841: Aventures de Lydéric, Grand-Forestier de Flandre
 1841: Un mariage sous Louis XV
 1842: Jeanne la Pucelle (1429-1431)
 1842: Halifax
 1842: Le Chevalier d'Harmental
 1843: Filles, Lorettes et Courtisanes
 1843: Georges
 1843: Ascanio, ou l'Orfèvre du Roi
 1843: Amaury
 1844: Sylvandire
 1844: Fernande
 1844-1848: de D'Artagnan-romans (in fjirde diel, Le Fils de Porthos, "De Soan fan Porthos", út 1883, waard útjûn ûnder Dumas syn namme, mar de wiere skriuwer wie Paul Mahalin)
 1844: Les Trois Mousquetaires (De Trije Musketiers)
 1845: Vingt Ans Après ("Tweintich Jier Neitiid")
 1848: Le Vicomte de Bragelonne, ou Dix Ans Plus Tard ("De Boarchgreve fan Bragelonne, of Tsien Jier Letter"; yn 'e Ingelske oersetting waard dit boek útjûn yn 3 dielen: The Vicomte de Bragelonne, Louise de la Valliere en The Man in the Iron Mask)
 1844: Albine, ou Le Château d'Eppstein
 1844: Cécile, ou La Robe de Noces
 1844: Gabriel Lambert, 
 1844: Louis XIV et Son Siècle
 1844: Contes
 1845: La Guerre des Femmes
 1845-1846: Le Comte de Monte-Cristo ("De Greve fan Monte-Cristo") 
 1845: Une Fille du Fégent
 1845-1847: de Valois-romans
 1845: La Reine Margot
 1846: La Dame de Monsoreau
 1847: Les Quarante-Cinq
 1845: Les Médicis
 1845: Les Frères Corses
 1846: Le Bâtard de Mauléon
 1846-: de Marie Antoinette-romans
 1845-1846: Le Chevalier de Maison-Rouge
 1846: Joseph Balsamo
 1849: Le Collier de la Reine
 1851: Ange Pitou
 1853: La Comtesse de Charny
 1846: Les Deux Dianes
 1849: Les Mille et Un Fantômes
 1850: La Femme au Collier de Velours
 1850: La Tulipe Noire
 1850: Le Trou de l'Enfer
 1850: La Colombe
 1850: Montevideo, ou Une Nouvelle Troie
 1851: Le Drame de Quatre-vingt-treize
 1851: Olympe de Clèves
 1852: Conscience l'innocent
 1852: Un Gil Blas en Californie
 1852: Histoire de la Vie Politique et Privée de Louis-Philippe
 1852-1856: La Maison de Savoie, depuis 1555 jusqu'à 1850 (yn 4 dielen)
 1852: Emmanuel Philibert
 1853: Léone-Léona 
 1855: Mémoires de Jeanne d'Albert de Luynes, Comtesse de Verrue, Surnommée la Dame de Volupté
 1856: De Victor Amédée III à Charles Albert
 1853: Le Pasteur d'Ashbourne
 1853: Isaac Laquedem
 1853: Les Drames de la Mer
 1853: Ingénue
 1854: La Jeunesse de Pierrot
 1854: Une Vie d'Artiste
 1854: Catherine Blum
 1854: Saphir
 1854: Vie et Aventures de la Princesse de Monaco
 1854: Le Capitaine Richard
 1854-1855: Les Mohicans de Paris
 1855: La Dernière Année de Marie Dorval
 1855: Le Gentilhomme de la Montagne (El Salteador)
 1855: Le Page du Duc de Savoie
 1856: Mémoires d'une Aveugle, ou Madame du Deffand
 1857-: de Sainte-Hermine-trilogy
 1856: Les Compagnons de Jéhu
 1867: Les Blancs et les Bleus
 1869 Le Chevalier de Sainte-Hermine (ûnôf en lange tiid wei; yn 1990 weromfûn yn 'e Bibliothèque Nationale de la France troch de Kanadeeske taalhistoarikus Claude Schopp, dy't op grûn fan byhearrende oantekenings fan Dumas twa en in heal haadstik skreau om it te foltôgjen; waard yn 2005 yn ôfmakke foarm útjûn)
 1856: Un Cadet de Famille, ou Mémoires d'un Jeune Cadet
 1857: L'Homme aux Contes
 1857: Charles le Téméraire
 1857: Le Meneur de Loups
 1857: La Dame de Volupté, ou Mémoires de Jeanne d'Albert de Luynes, Comtesse de Verrue
 1858: Les Louves de Machecoul
 1858: Black
 1859: Jane
 1859: L'Île de Feu
 1859: Le Fils du Forçat, ou Monsieur Coumbes, ou Histoire d'un Cabanon et d'un Chalet
 1860: La Maison de Glace
 1860: La Route de Varennes
 1860: Mémoires de Garibaldi
 1860: Une Aventure d'Amour
 1860: Le Père La Ruine
 1860: La Marquise d'Escoman
 1861: Une nuit à Florence sous Alexandre de Médicis, 
 1861: Les Morts Vont Vite
 1861: L'Assassinat de la Rue Saint-Roch
 1862: Ali Pacha
 1863: La Princesse Flora
 1863: La San Felice
 1863: La Boule de Neige
 1863: La Dame de Volupté, ou Mémoires de Jeanne d'Albert de Luynes
 1863: Création et Rédemption
 1863: La Fille du Marquis
 1863: Le Prince des Voleurs
 1863: Robin Hood le Proscrit
 1863: L'Île de Feu
 1864: Pietro Monaco sua Moglie Maria Oliverio e i Loro Complici (yn it Italjaansk)
 1864: Les Deux Reines
 1865: Lady Hamilton
 1865: Le Fils du Forçat
 1865: Le Comte de Moret
 1867: Les Hommes de Fer
 1867: Parisiens et Provinciaux
 1868: La Terreur Prussienne, Souvenirs Dramatiques
 1872: Création et Rédemption: Le Docteur Mystérieux / La Fille du Marquis
 1872-1873: Le Prince des Voleurs / Robin Hood le Proscrit

Oare fiksje 
 1836: Piquillo (operette; mei Gérard de Nerval; muzyk: Hippolyte Monpou)
 1860: Le Roman d'Elvire (operette; mei Adolphe de Leuven; muzyk troch Ambroise Thomas)

Reisferhalen 
 1841: Nouvelles Impressions de Voyage (Midi de la France)
 1841: Excursions sur les Bords du Rhin
 1841: Souvenirs de Voyage: Une Année à Florence
 1842: Le Speronare
 1842: Le Capitaine Arena
 1843: Le Corricolo
 1847: Impressions de Voyage: De Paris à Cadix
 1851: Impressions de Voyage: En Suisse
 1855: Marie Giovanni, Journal d'une Parisienne
 1858-1859: Voyage to the Caucasus (Le Caucase : Impressions de voyage; suite de En Russie (1859)
 1859: De Paris à Astrakan: Nouvelles Impressions de Voyage (1858)

Oare non-fiksje 
 1839-1841: Crimes Célèbres (biografyen fan bekende kriminelen; mei Pier Angelo Fiorentino, Auguste Arnould, Narcisse Fournier en Félicien Malefille)
 1854: Souvenirs de 1830 à 1842
 1855-1856: Les Grands Hommes en Robe de Chambre: César, Henri IV, Richelieu
 1856: Les Crimes Célèbres
 1860: Le Père Gigogne, Contes pour les Enfants (mearkes)
 1861: Bric-à-brac (ferhalen; 2 dielen)
 1873: Grand Dictionnaire de Cuisine (in itensiedersboek mei mear as 3000 resepten)

Foutyf oan Dumas taskreaun 
 1883: Le Roman de Violette (in eroatyske roman, dy't lang taskreaun is oan Dumas, mar dy't eins, sa hat letter bliken dien, skreaun is troch H. markys de Mannoury d'Ectot.)

Keppelings om utens
Offisjele webside fan it Alexandre Dumas Genoatskip

Frânsk romanskriuwer
Frânsk skriuwer fan histoaryske fiksje
Frânsk skriuwer fan aventoerefiksje
Frânsk fantasyskriuwer
Frânsk toanielskriuwer
Frânsk reisferhaleskriuwer
Frânsk itensiedersboekeskriuwer
Frânsk publisist
Frânsk autobiograaf
Skriuwer fan wa't ien of mear wurken yn it Frysk oerset binne
Frânsk persoan fan Haïtiaansk komôf
Persoan berne yn 1802
Persoan stoarn yn 1870