Sumar
Sumar is in doarp yn de gemeente Tytsjerksteradiel, súdlik fan Burgum en leit sa'n twa kilometer súdwestlik de Burgumer Mar. Under Sumar falle ek de buorskippen Sumarreheide en De Harste. De namme komt fan besuden de (Burgumer) Mar, dêr't in sânrêch lei.  East fan de tsjerke binne bewenningsresten út de 12e iuw fûn. Yn in ferdrach mei Grins wurdt de namme Sumar yn 1447 foar it earst neamd. De doarpstsjerke út (1769) is it âldste gebou fan Sumar.

Sumar hat  () ynwenners.

Skiednis 
Yn de prehistoarje wie it in gebiet mei rûntrekkende jagers en samlers. Der waard op wyld jage en fruchten, beien en knollen sammele. Spoaren fan dy jagers-samlers binne fûn oan de ouwers fan de Burgumer Mar, mar ek tichteby Sumar. Spoaren fan permaninte bewenning binne ûnder oare fûn yn 1994 by de oanlis fan de Koekoekswei (fuortby de Iestwei). Spoaren yn it sân joegen de kontoeren te sjen fan in skuorre dy 't dêr om 1200 stien hawwe moat.
Bebouwing

Oant ± 1850 wie Sumar in boeredoarp. Yn dy iuw waard ek de heide besuden it doarp oanmakke en ûntstie Sumarreheide. Yn it earstoan stienen der spitketen, letter kamen der ek stiennen arbeidershúskes en lytse boerespultsjes. By it oanmeitsjen fan de heide spile boer Jelke Sjoerds Hoekstra in grutte rol. Nei him is in sânpaad ferneamd, besuden it doarp. Dêr is noch oan te sjen hoe't de wegen om Sumar hinne derút seagen, al binne se no ferhurde.

Tsjerke

De yn 1769 boude doarpstsjerke oan de Grutte Buorren is de opfolger fan in koart dêrfoar ôfbrutsen tsjerke. Dêr wer foar hat der nei alle gedachten in houten tsjerkje stien. It bewenne gebiet fan Sumar lei doe in stik noardeastliker, dêrtroch stiet de tsjerke net yn de midden, mar krekt oan de noardeastside fan it hjoeddeiske doarp. 

Oan de Hearrewei stiet de (eardere) grifformearde Rehobothtsjerke. De lêste tsjerketsjinst wie op 13 febrewaris 2005. It gebou wurdt no bewenne. Foargonger Joute van der Meer lei op 5 oktober 1911 de earste stien. Nei him is op Sumarreheide in wei ferneamd. Ek oan de Hearrewei (tichteby De Tike) hat oant ± 1925 noch in gebou stien dat as tsjerke brûkt waard. Sûnt 2009 wurde allinnich noch tsjerketsjinsten holden yn de Doarpstsjerke fan it doarp.
Yndustry
[[Ofbyld:Sumar, Sonac Burgum B.V. (yn 'e folksmûle 'it stjonkfabryk' of 'de sjimmy').jpg|thumb|260px|Sonac Burgum B.V., yn 'e folksmûle 'it stjonkfabryk' of 'de sjimmy']]
Nei 1900 ferlear Sumar stadichoan it karakter as boeredoarp. Benammen yn it noarden, by de Grinzer feart (no Prinses Margrietkanaal) fêstigen har ferskate fabriken. Dy bedriuwen hienen noch in dúdlike bining mei de lânbou en greidbuorkerij. Yn dat ramt kin it sûkereifabryk neamd wurde en de N.T.F. (letter Rendac neamd, tsjintwurdich Sonac, yn'e folksmûle it 'stjonkfabryk' of 'de sjimmy'). It molkfabryk fan Sumar stie net yn it doarp, mar op De Harste, in buorskip súdeastlik fan it doarp. Fan de agraryske fabriken sleat it sûkereifabryk de doarren om 1920, it molkfabryk yn 1931. De N.T.F/Rendac/Sonac sit noch yn Sumar, en net yn Burgum sa't faak troch de namme tocht wurdt. Nei de Twadde Wrâldoarloch kaam der mear yndustry nei Sumar. De skipswerf kaam op it terrein fan it eardere sûkereifabryk. Foar it papierfabryk en Burgum Stielbou (yn Sumar) waard in nij yndustryterrein oanlein. Om 2000 waard dat útwreide en kamen mear bedriuwen en bedriuwkes yn Sumar.
 Mûnen 

Nôtmûne 'De Hoop' is de iennichste nôtmûne yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De mûne stiet oan it Mounepaed en wurdt troch frijwillige mûnders yn it wurk holden.
Ferdwûne mûnen

It is net de iennichste yndustrymûne dy't Sumar hân hat. Tichteby Burgumerdaam stienen om 1910 twa oare mûnen:
 De mûne fan Pijbes, oan de noardside fan de Grinzer Feart. De mûne stie winliken op de himrik fan Burgum en is foar 1915 ôfbrutsen. De mûne stie op it terrein dêr't no Damen Shipyards festige is.
 De mûne fan Aalfs, oan de súdside fan de Grinzer Feart. Werkenber as mûne oant ± 1927. Doe ferdwûnen de wjukken. De romp hat it útholden oant 1995. De mûne hat stien op it stee dêr't no Noppert Beton is.

 Mienskip 

De Feriening Doarpsbelang fan Sumar is oprjochte yn novimber 1945. It hat as Wurkgroepen: Skiednis, Kultuer en Natuer, Ympuls, behear Webside en Behear Lisplakken haven Sumar (CBL) en de Boarterstúnkommisje. De Koekoek is de doarpskrante dy't hast alle moannen ferskynt. De strjitten “De Jister” en “De Finne” hawwe tegearre de buertferiening Nij Begjin. Ien kear yn de twa jier is der in doarpsfeest. 

 Tsjerke 
 Protestantske tsjerke

 Skoalle 
De iepenbiere Master (Kornelis Lieuwes) De Vriesskoalle en de kristlike De Wyngert binne yn 2015 fusearre ta de Bernemienskip It Bynt Wâldnet, 17 augustus 2015 Pjutteskoalle is 'It Boartersplak'.

 Ferienings 
 De Harste- damjen
 De Ofswaaiers - darten
 De Kamp - biljerten
 De Bleense - iisclub 
 De Harste - klaaidosjitten
 De Eendracht muzyk
 De Lofstim - fanfare
 Fûgelwacht Burgum en omkriten
 Mei Nije Moed - toaniel (webstee)
 Lytse Mar - fûgelwacht (webstee)
 De Trochsetters - folksdûnsjen
 Wurkgroep tsjerkûlen Sumar
 Fuotbalferiening Sumar
 Sportferiening Sumar - gymnastyk, follybal en Streetdance -

 Befolkingsferrin 

 Bekende ynwenners 

 Bintje Jansma, nei wa't it jirpelras bintsje'' neamd is.
 Gerrit Hiemstra, meteorolooch by de telefyzje, is hikke en tein yn Sumar.

Strjitten 
Alle strjitten yn Sumar.

Sjoch ek 
 Fryske doarpen.

Keppeling om utens 
Webstee Sumar

 
Doarp of stêd yn Tytsjerksteradiel