Basilyk fan San Marco
De Patriarchale Katedrale Basilyk van Sint-Markus (Italjaansk: Basilica Cattedrale Patriarcale di San Marco) is sûnt 1807 de katedraal fan it patriarchaat Feneesje. Tegearre mei de klokketoer, it Palazzo Ducale en it San Marco-plein foarmet de katedraal de belangrykste arsjitekturale lokaasje fan Feneesje.

It bouwurk datearret út likernôch 1060 oant 1100. It wurk nei dy tiid wie benammen it fersieren fan de tsjerke. De ferneamde westlike gevel hat in fersierde daklist dy't fral goatysk is. Oer de gouden mozaïken, dy't grutte dielen fan it ynterieur oerdekke, waard iuwen dien om se te foltôgjen. Yn de 13e iuw waarden de koepels ferhege mei holle trommels op in houten ramtwurk; de orizjinele koepels binne folle minder djip lykas oan de binnenkant goed te sjen is. Sûnder ferheging fan de koepels soene se fanôf it plein net te sjen wêze. 

Fanwegen de mozaïken en it wielderich ûntwerp krige de tsjerke fanôf de 11e iuw de bynamme Chiesa d'Oro (Gouden Tsjerke) .

Skiednis 
De earste tsjerke waard yn 828 yn opdracht de doge boud njonken it Dogepaleis, nei't de Feneesjaanske keaplju Buono da Malamocco en Rustico da Torcello yn Aleksandrje de reliken fan de evangelist Markus stellen hiene. Dy earste Markustsjerke waard al hiel gau yn 832 ferfongen troch nijbou op it hjoeddeiske plak. De nijbou gyng troch brân ferlern doe't by in opstân yn 976 doge Pietro IV Candiano yn syn eigen paleis finzen set waard en de opstannelingen syn paleis yn 'e brân stieken. It fjoer sloech oer nei de oanbuorjende tsjerke en njonken de tsjerke gyngen ek nochris hûnderten hûzen en it hiele argyf fan Feneesje ferlern. Neitiid folge twa jier letter yn opdracht fan doge Pietro I Orseolo de weropbou fan de tsjerke. Ut deselde iuw datearret de earst klokketoer fan de Sint-Markustsjerke.

Mei de bou fan de hjoeddeiske tsjerke waard nei alle gedachten yn 1063 útein set. Foar de konsekraase fan de tsjerke wurde meardere jiertallen neamd: 1084-1085, 1093, 1102 en 1117. Mooglik gyng it om konsekraasjes fan ferskillende dielen fan de tjerke. De tsjerke folge ynearsten it ûntwerp en de ôfmjittings fan de foargonger. De arsjitekturale foarm fan dy tsjerke stie hiel ticht by dy fan de âlde Basilyk fan de Hillige Apostels yn Konstantinopel, de op ien nei belangrykste tsjerke fan de stêd en it keizerlike mausoleum, dy't in pear jier nei de Ottomaanske oermastering fan Konstantinopel ferneatige waard.

Yn 1094 ûntdiek doge Vitale Faliero yn in pylder op 'e nij it omskot, dat neffens de tradysje beskôge wurdt as it omskot fan Sint-Markus. It bouwurk hat in lege toer (dêr't no de tsjerkeskat yn ûnderbrocht is), dat troch guon beskôge wurdt as in ûnderdiel fan it oarspronklike dogepaleis. De yn Konstantinopel makke Pala d'Oro waardyn 1105 op it heechalter set. In jier letter waard de tsjerke en dan benammen de mozaïken skeind troch in earnstige brân. It is net bekend oft der hjoed-de-dei yn de tsjerke noch mozaïken binne út de tiid foar de brân, alhoewol't dy fan it haadportaal noch 11e-iuwsk binne. 

It ûntwerp fan de tsjerke is in mingeling fan Italjaanske en Byzantynske arsjitektuer. Yn de earste helte fan de 13e iuw waard de narteks en de gevel opkreazge. Yn 'e selde tiid wiene de mozaïken foltôge en oer de besteande koepels hegere koepels set om se yn oerienstimming te bringen mei de goatyske arsjitektuer fan it nij ûntwurpen dogepaleis.

Dekoraasje 
[[File:Sant-Marc de venise.jpg|thumb|250px|left|<center>De katedraal op in 19e-iuwske gravuere</center>]]
It dekorearjen fan it ynterieur mei gouden mozaïken wie tsjin it ein fan de 12e iuw foar it measte foltôge. Yn de earste helte fan de 13e iuw waard in narteks oan de hiele westlike kant oanboud. Fanôf doe koe de noch bakstiennen gevel opkreazge wurde. Benammen de plondering fan Konstantinopel yn de Fjirde Krústocht (1204) brocht in soad weardefol materiaal, lykas spolia, pylders, kapitelen, friezen en mozaïken út byzantynske gebouwen om dêrmei de basilyk noch moaier te meitsjen. Stadichoan waarden de bakstiennen muorren mei moarmer en keunstwurken fersierd, guon dêrfan folle âlder as it gebou sels, lykas de Fjouwer Tetrarchen (4e iuw).  

Earne yn de 13e iuw moat de funksje fan de tsjerke feroare wêze. Oarspronklik wie it de privékapel fan de doge, mar de tsjerke waard mear en mear in steatstsjerke, dêr't grutte publike searemoanjes holden waarden, lykas de offisjele ynstallaasjes en begrafenissen fan de doges. Om't de grêfmonuminten jimmeroan grutter waarden en de romte yn de tsjerke oprekke, waard fanôf de 15e iuw de Santi Giovanni e Paolo ornearre om te tsjinjen as it mausoleum foar de doges. Pas doe't it tiidrek fan de Republyk Feneesje ôfsletten waard feroare Napoleon de status fan de San Marco yn in katedraal, alhoewol't dêr al fanôf de 12e iuw foar dy fan de doge oer in troan foar de biskop stie. Foar dy tiid wie de lytsere San Pietro di Castello de tsjerke fan de patriarch.

 Behear 

It behear fan de tsjerke wie tabetroud oan in wichtich orgaan fan de Republyk Feneesje, de prokurators fan San Marco. Hja hiene harren organisaasje ûnderbrocht yn de Procuratie Nuove, dat ek oan it Piazza San Marco stiet. Al it wurk oan de bou en it ûnderhâld waard laat troch dy organisaasje. Grutte arsjitekten lykas Jacopo Sansovino en Baldassare Longhena wiene prokurators. De organisaasje bestiet noch altiten en fiert no itselde wurk út foar it patriarchaat.

 Eksterieur 
De westlike gevel fan de basilyk is te ferdielen yn trije registers: it ûnderste diel, it boppediel fanôf it terras en de koepels. De breedte oerhearsket fanwegen de slappe grûn dêr't de stêd op rêst. De basilyk is 76.5 meter lang, 62,6 meter breed (by it transept), wylst de sintrale koepel 43 meter heech is.
 
It legere diel fan de gevel bestiet út fiif rûnbôgige portalen mei dêrom hinne in wâld oan moarmeren pylders. It haadportaal is fersierd mei it Jongste Gerjocht, dat yn de 19e iuw in skeinde foarstelling mei itselde ûnderwerp ferfong. Troch de iuwen hinne moasten faker mozaïken ferfongen wurde, mar de ûnderwerpen waarden yn 'e regel net wizige. De brûnzen doarren iepenje nei de narteks. De mozaïeken fan de sydportalen litte de skiednis sjen fan de reliken fan Sint-Markus. It earste mozaïek fan lofts is it iennige mozaïk fan de gevel dat noch 13e iuwsk is.     

De lunettes yn it boppediel binne fersierd mei sênes út it libben fan Kristus (allegear ferfangings út de tiid fan de renêssânse). Op de dakrâne steane bylden mei boppe de sintrale bôge it byld fan de evangelist Markus mei oan wjerssiden ingels. De fergulde liuw mei fleugels yn it fjild dêrûnder is it evangelistesymboal en tagelyk it symboal fan Feneesje.    

 Fjouwer hynders 
Boppe it portaal steane de ferneamde fjouwer hynders, dy't de basilyk sûnt 1254 siere. Alhoewol't der diskusje is oer de âldens, wurdt oannommen dat se út de klassike âldheid stamme en oarspronklik foar in wein mei in keizer spand wiene. Lang stiene de hynders yn Konstantinopel op de triomfbôge fan it hippodroom. Yn 1204 waarden se nei de plondering fan de stêd nei Feneesje brocht en Napoleon liet de hynders yn 1797 nei Parys bringe, mar se kamen yn 1815 werom. Sûnt de jierren 1970 steane der brûnzen replika's en ferhûzen de orizjinele bylden nei it Sint-Markusmuseum.

 De Fjouwer Tetrachen 

Nei de krisis fan it Romeinske Ryk yn de tredde iuw liet keizer Diokletianus in nije keizerlik orgaan ynstelle dat it ryk mei bestjoere moast. De fjouwer tetrarchen dy't oar dat doel oansteld waarden foarmen tegearre de tetrarchy. It ferneamde 130 sintimeter hege byld fan de Fjouwer Tetrarchen fertsjintwurdiget de ûnderlinge ôfhinklikens fan de fjouwer hearskers. It waard nei de plondering fan Konstantinopel yn 1204 mei nei Feneesje nommen en krige in plak yn de súdwestlike hoek fan de basilyk. Yn de jierren 1960 waard in diel fan de ûntbrekkende foet fan ien fan de tetrarchen fûn by de eartiidske Myrelaion-tsjerke (tsjintwurdich de Bodrum-moskee) fûn, sadat opheldere waard wat de oarspronklike lokaasje fan it byld west hat.   

 Narteks 
It westlike diel fan de basilyk waard yn de 13e iuw fan trije kanten omsletten troch de narteks. De bou fan it baptistearium yn de 14e iuw en de Zen-kapel yn de 16e iuw makke it needsaaklik dat it súdlike diel fan de narteks ôfsletten waard. De mozaïeken yn de koepels fan de narteks binne âld-testamintysk en stelle foarstellings út it bibelboek Genesis en it libben fan Noach, Abraham, Joazef en Moazes foar.    

Op de muorren oan de wjerskanten fan it portaal nei de tsjerke binne de mozaïken fan de Teotokos, apostels en evangelisten. Tegearre mei de fresko's yn de apsis fan Petrus, Nikolaas, Markus en Hermagoras foarmje se de âldste fresko's fan de tsjerke.

 Ynterieur tsjerke 

It ynterieur hat de foarm fan in Gryksk Krús. Eltse earm is trijeskippich en hat in eigen koepel. Boppe de krusing stiet de sintrale koepel, dy't tegearre mei de koepel fan de westlike earm grutter is dan de oare trije koepels. Dit is basearre op de Tsjerke fan de Hillige Apostels yn Konstantinopel. 

De moarmeren flier (12e-iuwsk, mar swier restaurearre) is folslein betegele yn geometryske patronen en ûntwerpen fan bisten.   

Oars as de measte Italjaanske tsjerken hat de San Marco yn de 13e iuw nea de oergong makke nei fresko's. Oant yn de 19e iuw waard der trochgien mei it oanbringen fan fresko's. Mooglik hie dat ek wat te meitsjen mei it stypjen fan de lokale Murano glêsfabriken en mei it Feneesjaanske konservatisme.    

De boppedielen fan it ynterieur binne hielenal bedutsen mei heldere mozaïken, dy't meiïnoar in oerflak fan 8000 m² beslagge. De measte mozaïken hawwe in gouden eftergrûn. Oant de 18e iuw hie de doge in fêst team keunstners yn tsjinst foar it meitsjen fan mozaïken, mar yn de 19e iuw waard it útbestege oan in bedriuw en dy ferfong en restaurearre de mozaïeken spitigernôch mei ferlies fan kwaliteit, sadat likernôch ientredde fan it oerflak noch as orizjineel beskôge wurde kin.

De âldste fresko's binne te finen by it haadportaal en stamme mooglik út de jierren 1070. Se waarden makke troch in atelier dat yn it midden fan de 11e iuw út Konstantinopel kaam en yn de katedraal fan Torcello wurke. Dy mozaïeken binne suver byzantynsk, mar yn folgjende fazes rekke de styl jimmeroan mear ferwidere fan de styl sa't dy yn Konstantinopel de moade wie. Yn 1130 hie de byzantynske styl hielendal gjin ynfloed mear en krigen de mozaïken in italjaanske styl. It meast yndrukwekkend binne de fresko's fan de sintrale koepel. 

De belangrykste tiid foar de mozaïeken wie de 12e iuw, in tiidrek wêryn't de relaasje tusken Feneesje en Byzantium hieltiten minder waarden. Unbekend is hokker ynfloed de polityk hie op it wurk yn de tsjerke.

Ien fan de meast ferneamde keunstwurken yn de tsjerke is it heechalter, it saneamde Pala d’Oro, in alterstik dat oarspronklik as antependium ornearre wie. It waard foar in diel makke fan spolia út Konstantinopel. It heechste register fan it alterstik komt heechstwierskynlik út it Pantokratorkleaster fan Konstantinopel. It tsjintwurdige alterstik datearret fan 1342, doe't de Feneesjaanske goudsmid Giovanni Paolo Boninsegna der in goatysk masterwurk fan makke yn opdracht fan de lettere doge Andrea Dandolo en it ferfraaide mei 1.300 pearels, 300 saffieren, 300 smaragden, 400 granaten, 15 robinen en 90 ametisten en oare ealstiennen. 

Oer it heechalter stiet in 13e-iuwsk sibaorium op albasten pylders, dy't mei fyn reliëfwurk mei nijtestamintyske foarstellngs fersierd binne. Foar it koer stiet in ikonostase mei apostelbylden en in krusigingsgroep fan Dalle Masegne út 1394. Lofts fan de ikonostase stiet de dûbele preekstoel út de 14e iuw, gearstald fan ferskillend materjaal. Under is de achthoekige romaanske preekstoel foar de ferkundiging fan it Evangeelje, boppe is de byzantynske kânsel dy't nei alle gedachten foar de preek ornearre wie. Rjochts fan de ikonostase is in legere preekstoel. dêr't de nije, troch it folk keazen doge presintearre waard. 

De byzantyske Madonna di Nicopeia waard ek meirôve út Konstantinopel en wurdt oant hjoed-de-dei noch jimmeroan heech fereare yn Feneesje. It ikoan wie ferbûn mei de kroan en de stêd Konstantinopel sels en waard eartiids yn tiden fan kriich en ûnheil yn prosesjes en troch byzantynske keizers by fjildslagen meidroegen. It waard bewarre yn it Kleaster fan Sint-Jehannes de Teoloog yn Konstantinopel en stiet bekend as de Hodegetira'', of "Hja dy't de wei sjen lit". De orizjinele byzantynske list fan ferguld sulver mei ealstiennen is noch altiten oanwêzich. Troch't Feneesjaanske boargers it ikoan yn 'e rin fan de tiid behongen mei juwelen, rekke de figuer fan Kristus slim skeind. De ealstiennen binne in skoft lyn ferwidere en it ikoan waard restaurearre.

De tsjerkeskat bestiet út in unike kolleksje fan byzantynske objekten, dy't fral út Konstantinopel ôfkomstich binne. Fierder binne derkeunstwurken dy't lokaal makke binne en ek in tal islamityske keunstwurken (fan berchkristal) en objekten út Noard-Europa. 

San Marco
Feneesje|San Marco
San Marco
San Marco