Swarte rôt
De swarte rôt (Latynske namme: Rattus rattus) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (Rodentia), de famylje fan 'e mûseftigen (Muridae), de ûnderfamylje fan 'e mûzen en rotten fan de Alde Wrâld (Murinae) en it skaai fan 'e echte rotten (Rattus). Dit bist wurdt ek wol skipsrôt, hûsrôt, dakrôt, pestrôt en Aleksandrynske rôt neamd. De swarte rôt fynt syn oarsprong yn tropysk Aazje, mar berikte al yn 'e earste iuw Jeropa. Tsjintwurdich is it ien fan 'e meast algemien foarkommende rottesoarten, al is er yn guon kontreien, wêrûnder it grutste part fan Nederlân, fierhinne ferkrongen troch de brune rôt. Yn Fryslân komt er net of frijwol net mear foar. Histoarysk spile de swarte rôt, troch syn parasiten, in wichtige rol by de fersprieding fan 'e pestpandemyen yn 'e Midsiuwen en it post-Midsiuwske tiidrek.

Skiednis
Hoewol't fossile fynsten bewize dat de swarte rôt yn 'e prehistoarje tusken de iistiden yn sawol yn it Midden-Easten as Jeropa foarkaam, wie dat yn it iere histoaryske tiidrek net mear sa. Ut ûndersyk nei bonkefragminten en DNA hat bliken dien dat de swarte rôt him as soarte nei alle gedachten yn Súdeast-Aazje ûntjûn hat, dêr't er syn wengebiet wei útwreide nei tropyske dielen fan it Yndiaaske subkontinint. Men is fan tinken dat er út dat ferspriedingsgebiet yn 'e waarmere prehistoaryske tiidrekken ferskate kearen oant yn Jeropa trochkrongen is, om him ûnder nije iistiden wer werom te lûken yn syn tropyske habitat.

Yn 'e histoaryske perioade libbe de swarte rôt yn 'e tropyske dielen fan Yndia en Súdeast-Aazje, dêr't er him yn 'e Romeinske tiid wei fersprate nei it Heine Easten en Egypte. Fia de oerseeske hannelsrûtes fan 'e Romeinen bejoech er him doe nei Jeropa, wêrby't er noch yn 'e earste iuw Brittanje berikte. Ut Jeropa wei fersprate er him letter, fan 'e Renêssânse ôf, fierder oer in grut diel fan 'e wrâld, as ferstekling op 'e skippen fan ûntdekkingsreizgers en keaplju.

Troch syn parasiten, dy't it pestfirus by har droegen, wie de swarte rôt yn 'e Midsiuwen en dêrnei grutdiels ferantwurdlik foar de fersprieding fan dy sykte. Dat late ta de Pest fan Justinianus, de earste pestpandemy yn Konstantinopel, Lyts-Aazje en súdeastlik Jeropa, yn 541-542, en de saneamde Swarte Dea of twadde pestpandemy yn hiel Jeropa en it Midden-Easten, dy't fanôf de earste útbraak yn 1347-1351 iuwenlang periodyk (sels noch oant de njoggentjinde iuw) trochgie. Der bestiet in teory dat de ôfname fan útbraken fan 'e pest it resultaat wie fan 'e ferkringing fan 'e swarte rôt troch de brune rôt. Lykwols, mei't dy beide ûntwikkelings net yn tiid en plak oerienkomme, wurdt dêr tsjintwurdich mar kwealk mear leauwe oan hechte.

Fersprieding

Algemien foarkommen
De swarte rôt komt tsjintwurdich foar yn in grut part fan 'e wrâld, al moat dêrby opmurken wurde dat er net oer kâlde temperatueren kin, en datoangeande yn syn wengebiet beheind is. Teffens is er fan 'e Midsiuwen ôf op plakken ferkrongen wurden troch de brune rôt, dy't grutter en agressiver is, en him boppedat better oanpasse koe oan kâldere klimaten. Ek is de brune rôt in graver, dy't him better thúsfielde yn 'e stiennen huzen mei pandakken dêr't de minske syn houten wenten mei ferfong, wylst de swarte rôt in beammeklimmer is, dy't mear op hie mei houtene bouwurken en reidtekken. Letter joech de meganisaasje yn 'e lânbou, dy't it rispe nôt troch opslach yn silo's ûnberikber makke, de swarte rôt yn guon gebieten de genedeklap.

Hjoed de dei komt de swarte rôt algemien foar op it Yndiaaske subkontinint, yn Súdeast-, East- en Sintraal-Aazje, it Midden-Easten, Afrika besuden de Sahara, oan 'e Noard-Afrikaanske kust en yn Súd-Jeropa. Yn noardlik Jeropa is syn foarkommen fersnipele, en yn Skandinaavje (Denemark ynbegrepen) ûntbrekt er alhiel. Utsein yn Londen en Bristol en op 'e lytse Shianteilannen komt er op 'e Britske Eilannen likemin noch foar. Yn Noard-Amearika is er beheind ta guon kustgebieten en ynlânske eksklaves, wylst er yn Súd-Amearika mar amper foarkomt, en dat allinnich yn kustgebieten. Yn Austraalje arrivearren de earste swarte rotten nei alle gedachten tagelyk mei de earste finzenen foar de Britske strafkoloanje dêre, yn 1788. Neitiid ferspraten se harren by frijwol de hiele kust lâns. Yn Nij-Seelân en op in soad fan 'e lytsere eilannen yn 'e Stille Súdsee is de swarte rôt in rûnom foarkommende eksoat, dy't grutte skea oanrjochtet oan 'e lânseigen floara en fauna.

Foarkommen yn Nederlân
Troch de al neamde oarsaken fan ferkringing troch de brune rôt en fan 'e meganisaasje fan 'e lânbou waard de swarte rôt yn Nederlân yn 'e tweintichste iuw sa fier weromdreaun, dat er yn 1964 inkeld noch yn Amsterdam en Rotterdam foarkaam. Neitiid hat de soart terrein weromwûn, benammen yn Noard-Brabân, dêr't er op 't heden yn it sintrale diel fan 'e provinsje en op 'e Peel wer algemien foarkomt. Neffens de Nationale Databank Flora en Fauna besteane der oare populaasjes yn Siuwsk-Flaanderen en yn 'e krite fan Haarlim-Saanstêd, wylst der ek befêstige waarnimmings dien binne yn 'e Betuwe, de noardlike Feluwe en West-Fryslân. Yn Fryslân komt de swarte rôt, ynsafier bekend, net mear foar.

Uterlike skaaimerken
De swarte rôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 16-24 sm, mei in sturtlingte fan 18-26 sm en in gewicht fan 130-280 g. Oars as by de brune rôt it gefal is, is by de swarte rôt de sturt altyd langer as de romp. Nettsjinsteande syn namme hat de "swarte" rôt ferskate kleuren hier, dat yn 'e regel swart oan griisbrún op 'e rêch en wyt oant dûnkergriis op 'e búk is. Faak geane dy kleuren stadichoan yninoar oer, mar soms is der in dúdlik demarkaasjeline sichtber. Yn 'e pels hat de swarte rôt langere hierren, dy't tsjin in ljochte eftergrûn dúdlik útstekke. Hy hat in spits tarinnende snút, mei frij lange snorhierren en grutte eagen. De earen binne ek grut, en dêrnjonken suver keal. 

Krektlyk as oare kjifdieren kinne swarte rotten in stikmannich patogenen by har drage, dy't ta sykten as de bûdepest (fia de noardlike rotteflie), tyfus, de sykte fan Weil en trichinoaze (wjirmynfeksje) liede kinne. Fan 'e swarte rôt binne, benammentlik yn Dútslân, yn ferline út en troch saneamde rottekeningen fûn, wêrby't 2-32 (mar yn 'e regel 6-12) eksimplaren mei har sturten ûnûnttiisber ferstringele sitte. Men giet derfan út dat soks it resultaat is fan it opgroeien fan in grut tal rottejongen yn in tige beheinde romte. Sa'n rottekening ferret him ornaris troch lûd piipjen of wurdt dea fûn. Yn Nederlân waard yn 1963 de lêste rottekening oantroffen yn it Noardbrabânske Rucphen.

Biotoop
Swarte rotten kinne har oanpasse ta in grut ferskaat oan biotopen. Yn noardlik Jeropa libje se meast yn stêden en oare sintra fan minsklike bewenning, wêrby't se pakhuzen, skuorren, hokken, skippen, havens, pleatsen, fabriken en wenten kolonisearje. Oars as de brune rôt jout de swarte rôt de foarkar oan in drûch om-en-by. As beide soarten yn ien en itselde gebou foarkomme, sil de swarte rôt yn 'e regel boppe-yn en de brune rôt ûnderyn te finen wêze. Nêsten wurde fan papier, tekstyl, plantaardich spul en oare isolaasjemateriaal oanlein op goed ferskûle plakken, lykas tusken muorren of plafons yn. Yn Súd-Jeropa en de tropen komt de swarte rôt ek fier fan minsklike bebouwing foar, yn fjilden, rotsige omkanten en beammen, wêrby't se harren nêsten yn rotsspjalten, ierdhoalen en beamtoppen meitsje.

Hâlden en dragen
Swarte rotten binne hast útslutend nachts aktyf, wêrby't se de foarkar jouwe oan 'e skimer om sinne-ûndergong en sinne-opgong hinne. Yn tsjinstelling ta brune rotten binne it tige linige springers en klimmers, ek oer fertikale touwen, keabels, buizen en wanden. Se binne twer fan swimmen, en graafwurk dogge se net oan; as se yn hoalen libje, binne dy groeven troch oare bisten. Swarte rotten libje yn 'e regel yn groepen fan 20 oant 60 eksimplaren mei in strange hierargyske struktuer en ien dominant mantsje oan it haad. Se hawwe in frij lytse aksjeradius, en trochdat se minder sterk op frjemde dingen yn har territoarium reägearje as de brune rôt kinne se makliker fongen wurde.

As de omstannichheden geunstich binne, kinne swarte rotten har it jier rûn fuortplantsje. Dat jout dan 2-6 smeten mei elts 4-10 jongen. De draachtiid duorren 3 wiken, en de jongen binne nei in fearnsjier al geslachtsryp. Populaasjetichtheden kinne op plakken tige heech wêze. Op swarte rotten wurdt fral jacht makke troch de hûskat. Harren libbensdoer bedraacht yn it wyld heechút 2 oant 3 jier, mar yn finzenskip kinne se wol 8 jier wurde.

Fretten
De swarte rôt is in omnivoar dy't in grut ferskaat oan dingen fret, wêrûnder sied (histoarysk wied er kwea ferneamd om it oanfretten fan nôt), fruchten, plantestâlen, en -blêden, poddestuollen, ynsekten en oar wrimelt en soms rêchstringdieren lykas hagedissen en fisk. Ek sjippe, kjersen en alderhanne soarten bistefoer (foar kij, bargen, hinnen, hûnen en katten) makket er sûnder swierrichheden lytsman. Lykwols jout er de foarkar oan fruchten en nuten.

Status
De swarte rôt hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er rûnom foarkomt. Op guon plakken foarmet er in wiere pleach, en kin dan in protte skea en oerlêst feroarsaakje. Dat is fral sa yn Nij-Seelân en op guon eilannen yn 'e Stille Súdsee, mar komt ek foar op Madagaskar, de Galapagoseilannen en de Florida Keys. De pleatslike floara en fauna is dêr net op swarte rotten berekkene, mei as gefolch dat harren yntroduksje dêr it útstjerren fan guon lânseigen soarten feroarsake hat. Dêrfandinne dat swarte rotten op sokke plakken troch de minske yntinsyf bestriden wurdt, û.m. mei rottestappen en mei gif en oare gemyske bestridingsmiddels. Yn guon dielen fan hindoeïstysk Yndia en Nepal wurde swarte rotten lykwols krekt as hillige bisten beskôge, lykas yn 'e ferneamde Karni Mata-timpel, yn Yndia, dêr't de leauwigen komme om harren iten mei de rotten te dielen.

Sjoch ek
 brune rôt
 nuete rôt

Keppelings om utens
Side oer de swarte rôt op it webstee fan 'e Zoogdiervereniging, mei in link (Voorkomen in Nederland) nei de side fan 'e Nationale Databank Flora en Fauna, dêr't waarnimmings fan 'e swarte rôt yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne

Sûchdieresoarte
Kjifdier
Mûseftige
Rôt
Lânseigen fauna yn Birma
Lânseigen fauna yn Fjetnam
Lânseigen fauna yn Kambodja
Lânseigen fauna yn Laos
Lânseigen fauna yn Maleizje
Lânseigen fauna yn Sina
Lânseigen fauna yn Singapoer
Lânseigen fauna yn Sry Lanka
Lânseigen fauna yn Tailân
Lânseigen fauna yn Yndia
Eksoat yn Abgaazje
Eksoat yn Albaanje
Eksoat yn Andorra
Eksoat yn Armeenje
Eksoat yn Azerbeidzjan
Eksoat yn de Azoaren
Eksoat yn Belgje
Eksoat yn Bosnje
Eksoat yn Bulgarije
Eksoat yn Denemark
Eksoat yn Dútslân
Eksoat yn Eastenryk
Eksoat yn Estlân
Eksoat yn Fatikaanstêd 
Eksoat yn de Fêreu-eilannen
Eksoat yn Finlân
Eksoat yn Frankryk
Eksoat yn Fryslân
Eksoat yn Georgje
Eksoat yn Gibraltar
Eksoat yn Grikelân
Eksoat yn Guernsey
Eksoat yn Hongarije
Eksoat yn Ierlân
Eksoat yn Ingelân 
Eksoat yn Yslân
Eksoat yn Itaalje
Eksoat yn Jeropeesk Ruslân
Eksoat yn Jersey 
Eksoat yn de Kanaryske Eilannen
Eksoat yn Kazachstan
Eksoat yn Kosovo
Eksoat yn Kroaasje
Eksoat yn Letlân 
Eksoat yn Lychtenstein
Eksoat yn Litouwen
Eksoat yn Lúksemboarch (lân)
Eksoat yn Madeara
Eksoat yn Malta
Eksoat yn Man
Eksoat yn Moldaavje
Eksoat yn Monako
Eksoat yn Montenegro
Eksoat yn Nagorno-Karabach
Eksoat yn Nederlân
Eksoat yn Noard-Ierlân
Eksoat yn Noard-Masedoanje
Eksoat yn Noarwegen 
Eksoat yn de Oekraïne
Eksoat yn Poalen
Eksoat yn Portegal
Eksoat yn Roemeenje
Eksoat yn San Marino
Eksoat yn Servje
Eksoat yn Sibearje
Eksoat yn Skotlân
Eksoat yn Sloveenje
Eksoat yn Slowakije
Eksoat yn Spanje
Eksoat yn Súd-Osseesje
Eksoat yn Sweden
Eksoat yn Switserlân
Eksoat yn Syprus
Eksoat yn Tsjechje
Eksoat yn Turkije
Eksoat yn Wales
Eksoat yn Wyt-Ruslân
Eksoat yn Alaska
Eksoat yn de Amerikaanske Famme-eilannen
Eksoat yn Anguilla
Eksoat yn Antigûa en Barbûda
Eksoat yn Arûba 
Eksoat yn de Bahama's
Eksoat yn Barbados
Eksoat yn Belize
Eksoat yn Bermuda
Eksoat yn Bonêre
Eksoat yn de Britske Famme-eilannen
Eksoat yn Dominika 
Eksoat yn de Dominikaanske Republyk
Eksoat yn de Feriene Steaten
Eksoat yn Frânsk-Sint-Marten
Eksoat yn Grenada
Eksoat yn Gûadelûp
Eksoat yn Haïty
Eksoat yn Jamaika
Eksoat yn de Kaaimaneilannen
Eksoat yn Kanada
Eksoat yn Kuba
Eksoat yn Kurasau
Eksoat yn Martinyk
Eksoat yn Meksiko
Eksoat yn Montserrat
Eksoat yn Panama
Eksoat yn Porto Riko
Eksoat yn Saba
Eksoat yn Sint-Bartelemy 
Eksoat yn Sint-Eustasius
Eksoat yn Sint-Finsint en de Grenadinen
Eksoat yn Sint-Kits en Nevis
Eksoat yn Sint-Lusia
Eksoat yn Sint-Marten
Eksoat yn Sint-Pierre en Miquelon
Eksoat yn Trinidad en Tobago
Eksoat yn de Turks- en Kaikoseilannen
Eksoat yn Argentynje
Eksoat yn Bolivia 
Eksoat yn Brazylje
Eksoat yn Ekwador
Eksoat yn de Falklâneilannen
Eksoat yn Fenezuëla
Eksoat yn Frânsk-Guyana
Eksoat yn Guyana
Eksoat yn Kolombia
Eksoat yn Oerûguay
Eksoat yn Perû
Eksoat yn Sily
Eksoat yn Suriname
Eksoat yn Algerije
Eksoat yn Ascension
Eksoat yn it Britsk Territoarium yn de Yndyske Oseaan
Eksoat yn Dzjibûty
Eksoat yn Egypte
Eksoat yn Eritreä
Eksoat yn Etioopje
Eksoat yn de Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen
Eksoat yn Kaapverdje
Eksoat yn Kenia
Eksoat yn de Komoaren
Eksoat yn Lesoto
Eksoat yn Lybje
Eksoat yn Madagaskar
Eksoat yn Majot
Eksoat yn Malawy
Eksoat yn Marokko
Eksoat yn Mauritsius
Eksoat yn Mozambyk
Eksoat yn Reünion
Eksoat yn Rodrigues
Eksoat yn Sao Tomee en Prinsipe
Eksoat yn de Seysjellen
Eksoat yn Simbabwe
Eksoat yn Sint-Helena
Eksoat yn Somaalje
Eksoat yn Súd-Afrika
Eksoat yn Sûdan
Eksoat yn Swazylân
Eksoat yn Tanzania
Eksoat yn Tristan da Cunha
Eksoat yn Tuneezje
Eksoat yn Bachrein
Eksoat yn East-Timor
Eksoat yn de Feriene Arabyske Emiraten
Eksoat yn de Filipinen
Eksoat yn Yndoneezje
Eksoat yn Irak
Eksoat yn Iran
Eksoat yn Israel
Eksoat yn Japan
Eksoat yn Jordaanje
Eksoat yn Koeweit
Eksoat yn Libanon
Eksoat yn Mongoalje
Eksoat yn Noard-Koreä
Eksoat yn Oezbekistan
Eksoat yn Oman
Eksoat yn Palestina
Eksoat yn Súd-Koreä
Eksoat yn Syrje
Eksoat yn Taiwan
Eksoat yn Austraalje
Eksoat yn de Chathameilannen
Eksoat yn de Cookeilannen
Eksoat yn Fanûatû
Eksoat yn Fidzjy
Eksoat yn Frânsk-Polyneezje
Eksoat yn Gûam
Eksoat yn Hawaï
Eksoat yn Kiribaty
Eksoat yn de Kokoseilannen
Eksoat yn Krysteilân
Eksoat yn de Marshalleilannen
Eksoat yn Mikroneezje (lân)
Eksoat yn Nij-Kaledoanje
Eksoat yn Nij-Seelân
Eksoat yn Niûé
Eksoat yn de Noardlike Marianen 
Eksoat yn Palau
Eksoat yn Papoea Nij-Guineä
Eksoat yn de Pitcairneilannen
Eksoat yn de Salomonseilannen
Eksoat yn Tokelau
Eksoat yn Tonga
Eksoat yn Wallis en Fûtûna