Wytgatswel
De wytgatswel (Delichon urbicum) is ien fan de soarten út de famylje fan de swellen dy't yn Fryslân geregeld te sjen is.

Oare nammen 
Yn 't Frysk wurdt de wytgatswel  ek wol de hússwel neamd. Oare talen: Noardfrysk: Sarkswaalk; Grinslânsk: hoesswaalfke; Nederdútsk: huusswalwe; Dútsk: Mehlschwalbe; Nederlândsk: huiszwaluw; Ingelsk: House Martin.

Foarkommen 
De Wytgatswel is sa'n 13 sm lang en waacht 16 oant 25 gram. De fûgel hat in blauswarte kop, rêch, wjukken en sturt. De ûnderkant is wyt en ek de stuit. De stuit hat net sa'n djippe ynsnijde swellesturt as bygelyks de boereswel mar is wol dúdlik te sjen.

Fersprieding 

De wytgatswel libbet meast yn it kultuerlânskip, yn it iepen fjild ta oant yn de stêd. It is in briedfûgel in hiel Jeropa, oant in hichte fan 2000 m. Fierders komt er ek noch yn Aazje foar oant yn it noardwesten fan Sibearje, Japan en it noardwesten fan Afrika. De fûgels binne dêr meast fan april oant septimber. Winterdeis libje de Jeropeeske wytgatswellen súd fan de Sahara oant Súd-Afrika.

Yn Nederlân hawwe de oantallen wytgatswellen ôfnomd.  Yn 1970 wiene der noch sa'n 400.000-500.000 briedpearen en yn 2013-2015 noch mar sa'n 70.000-100.000. Yn de stêden is de wytgatswel ferdwûn. Hy stiet op de Nederlânske Reade list fan fûgels as 'gefoelich'. Yn Fryslân briedt de wytgaswel foaral by Gaasterlân en om it Lauwersmar hinne.

Iten 
It iten fan de wytgatswel bestiet út lytse fleanende ynsekten dy't de fûgel yn it iepen fjild yn de loft fangt.

Fuortplanting 

De wytgatswellen bouwe harren nêst meast tsjin bûtenmuorren ûnder oerstekkende dakrânen. It bestiet út modder dy't mei spui opmitsele wurdt yn de foarm fan in heale bol mei in nauwe yngong oan de boppekant. Ien as twa kear per jier wurde trije oant fiif wite aaien lein dy't troch de beide âlden yn 12 oant 15 dagen útbret wurde. De jongen wurde dan noch sa'n trijenheale wike troch de âlden fuorre.

Undersoarten
De wytgastswel telt 2-3 ûndersoarten:
 Delichon urbicum urbicum, West-, Midden-, Noard-Jeropa oant West-Sibearje
 Delichon urbicum meridionale, Súd-Jeropa, Noard-Afrika oant Midden-Aazje
 Delichon (urbicum) lagopodum, Noardeast-Aazje; dizze ûndersoarte wurdt ek as aparte soarte beskôge: Sibearyske wytgatswel

Sjoch ek 
 List fan fûgels
 Sovon - Huiszwaluw

Fûgelsoarte
Moskeftige
Swelfûgel
Lânseigen fauna yn Abgaazje
Lânseigen fauna yn Albaanje
Lânseigen fauna yn Andorra
Lânseigen fauna yn Armeenje
Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan
Lânseigen fauna yn Belgje
Lânseigen fauna yn Bosnje
Lânseigen fauna yn Bulgarije
Lânseigen fauna yn Denemark
Lânseigen fauna yn Dútslân
Lânseigen fauna yn Eastenryk
Lânseigen fauna yn Estlân
Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd 
Lânseigen fauna yn de Fêreu-eilannen
Lânseigen fauna yn Finlân
Lânseigen fauna yn Frankryk
Lânseigen fauna yn Fryslân
Lânseigen fauna yn Georgje
Lânseigen fauna yn Gibraltar
Lânseigen fauna yn Grikelân
Lânseigen fauna yn Guernsey
Lânseigen fauna yn Hongarije
Lânseigen fauna yn Ierlân
Lânseigen fauna yn Ingelân 
Lânseigen fauna yn Itaalje
Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân
Lânseigen fauna yn Jersey 
Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen
Lânseigen fauna yn Kazachstan
Lânseigen fauna yn Kosovo
Lânseigen fauna yn Kroaasje
Lânseigen fauna yn Letlân 
Lânseigen fauna yn Lychtenstein
Lânseigen fauna yn Litouwen
Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)
Lânseigen fauna yn Madeara
Lânseigen fauna yn Malta
Lânseigen fauna yn Man
Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje
Lânseigen fauna yn Moldaavje
Lânseigen fauna yn Monako
Lânseigen fauna yn Montenegro
Lânseigen fauna yn Nagorno-Karabach
Lânseigen fauna yn Nederlân
Lânseigen fauna yn Noard-Ierlân
Lânseigen fauna yn Noarwegen 
Lânseigen fauna yn de Oekraïne
Lânseigen fauna yn Poalen
Lânseigen fauna yn Portegal
Lânseigen fauna yn Roemeenje
Lânseigen fauna yn San Marino
Lânseigen fauna yn Servje
Lânseigen fauna yn Sibearje
Lânseigen fauna yn Skotlân
Lânseigen fauna yn Sloveenje
Lânseigen fauna yn Slowakije
Lânseigen fauna yn Spanje
Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje
Lânseigen fauna yn Sweden
Lânseigen fauna yn Switserlân
Lânseigen fauna yn Syprus
Lânseigen fauna yn Tsjechje
Lânseigen fauna yn Turkije
Lânseigen fauna yn Wales
Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân
Lânseigen fauna yn Afganistan
Lânseigen fauna yn Bangladesj
Lânseigen fauna yn Birma
Lânseigen fauna yn Fjetnam
Lânseigen fauna yn Irak
Lânseigen fauna yn Iran
Lânseigen fauna yn Israel
Lânseigen fauna yn Kambodja 
Lânseigen fauna yn Kirgyzje
Lânseigen fauna yn Laos
Lânseigen fauna yn Libanon
Lânseigen fauna yn Mongoalje
Lânseigen fauna yn Nepal 
Lânseigen fauna yn Noard-Koreä
Lânseigen fauna yn Oezbekistan
Lânseigen fauna yn Pakistan
Lânseigen fauna yn Palestina
Lânseigen fauna yn Sina
Lânseigen fauna yn Syrje
Lânseigen fauna yn Tadzjikistan
Lânseigen fauna yn Tailân
Lânseigen fauna yn Yndia
Lânseigen fauna yn Algerije
Lânseigen fauna yn Angoala
Lânseigen fauna yn Benyn
Lânseigen fauna yn Boerkina Faso
Lânseigen fauna yn Boerûndy
Lânseigen fauna yn Botswana
Lânseigen fauna yn Ekwatoriaal-Guinee
Lânseigen fauna yn Gabon
Lânseigen fauna yn Gambia
Lânseigen fauna yn Gana
Lânseigen fauna yn Guinee
Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau 
Lânseigen fauna yn Ivoarkust
Lânseigen fauna yn Kameroen
Lânseigen fauna yn Kenia
Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)
Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk) 
Lânseigen fauna yn Lesoto
Lânseigen fauna yn Libearia
Lânseigen fauna yn Malawy
Lânseigen fauna yn Maly 
Lânseigen fauna yn Marokko
Lânseigen fauna yn Mauretaanje
Lânseigen fauna yn Mozambyk
Lânseigen fauna yn Namybje
Lânseigen fauna yn Nigearia
Lânseigen fauna yn Niger
Lânseigen fauna yn Rûanda
Lânseigen fauna yn Sambia
Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe
Lânseigen fauna yn Senegal
Lânseigen fauna yn Sierra Leöane
Lânseigen fauna yn Simbabwe
Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk
Lânseigen fauna yn Súd-Afrika
Lânseigen fauna yn Swazylân
Lânseigen fauna yn Tanzania
Lânseigen fauna yn Togo
Lânseigen fauna yn Tsjaad
Lânseigen fauna yn Tuneezje
Lânseigen fauna yn Uganda