Emma baronesse Orczy
Emma baronesse Orczy (útspr.: /'ɔrʦi:/, likernôch: "ortsii"), ropnamme: Emmuska, folút: Emma Magdolna Rozália Mária Jozefa Borbála Orczy de Orczi (Tarnaörs (Hongarije), 23 septimber 1865 – Henley-on-Thames (Ingelân), 12 novimber 1947), wie in Hongaarsk-Britsk skriuwster (fan romans en koarte ferhalen), toanielskriuwster, oersetster en keunstneresse fan aadlik komôf. Se skreau benammentlik histoaryske romans, en is fral bekend wurden (as baronesse Orczy) mei har rige oer de Reade Pimpernel. Guon fan har skilderijen binne tentoansteld wurden yn 'e Royal Academy te Londen.

Libben

Jonkheid en oplieding
Baronesse Orczy waard yn 1865 berne yn Tarnaörs, yn 'e provinsje Heves, yn noardlik Hongarije, as de dochter fan 'e komponist Felix baron Orczy de Orczi (1835-1892) en Emma grevinne Wass von Szentegyed und Czege (1839-1892). Mei trije jier ferliet har gesin it Hongaarske plattelân, mei't har âldelju benaud wiene foar in boere-opstân. Se wennen dêrnei yn 'e haadstêd Boedapest en letter yn Brussel en yn Parys, dêr't Orczy sûnder súkses muzyk studearre. Yn 1880 ferfearen se nei de Britske haadstêd Londen, dêr't se keamers hierden by harren lânsman Francis Pichler, yn 'e Great Portland Street. Orczy folge der in keunstoplieding oan 'e West London School of Art, en letter oan Heatherley's School of Fine Art. Dêre mette se Montague MacLean Barstow, in Ingelske dûmnyssoan, mei wa't se yn 1894 troude.

Karriêre as skriuwster
Mei't se goed deunoan wiene, sette Orczy yn 1895 útein om har man te helpen by it oersetten en yllústrearjen fan Hongaarske folksferhalen en mearkes. Yn 1899 begûn se oan it skriuwen fan har earste roman, The Emperor's Candlesticks. Se fûn der in útjouwer foar, mar it waard gjin súkses. Har detektiveferhalen, dy't se publisearre yn it tydskrift Royal Magazine, waarden better ûntfongen, en har folgjende roman, In Mary's Reign (1901) foel der goed yn.

Yn 1903 skreaune Orczy en Barstow in toanielstik, De Reade Pimpernel, dat basearre wie op ien fan har eardere koarte ferhalen oer in Ingelske aristokraat, sir Percy Blakeney, dy't ûnder de skûlnamme fan 'e "Reade Pimpernel" oan 'e ein fan 'e achttjinde iuw Frânske eallju rêdt fan in ûnfertsjinne dea ûnder de guillotine. Fuort neitiid wurke se it ferhaal ek om ta in roman, en wylst se op it antwurd wachte fan 'e útjouwers dêr't se har manuskript hinne stjoerd hie, iepene it toanielstik yn it Londenske West End. Yn 't earstoan kaam der net in protte folk op ta, mar geandewei feroare dat. De Reade Pimpernel waard yn Londen fjouwer jier oan ien stik wei opfierd en loek rekôroantallen skouboarchbesikers, wêrnei't it oerset waard yn ferskate oare talen en yn it bûtenlân ek rûnom opfierd waard. Letter folgen der yn Ingelân noch ferskillende revivals. Troch it súkses fan it toanielstik waard de roman, dy't ek fan De Reade Pimpernel hiet, doe gau-gau publisearre; mei de ferkeap gie it dat it slydjage, en Orczy en har gesin waarden yn ien klap fan earmoede ferheft ta in begoedige steat.

Hja gie dêrnei troch mei it skriuwen fan mear as tsien ferfolchromans oer de aventoeren fan sir Percy Blakeney, syn famylje en syn maten, wêrfan't de earste I Will Repay, út 1906, de populêrste wie. It lêste Reade Pimpernel-boek, Mam'zelle Guillotine, kaam út yn 1940. Orczy skreau ek noch fjouwer oare toanielstikken, dy't lykwols net ien fan allegear De Reade Pimpernel yn populariteit belykje koene. Har oare wurk omfieme in ferskaat oan histoaryske en detektiveromans en -ferhalen. Har ferhalebondel Lady Molly of Scotland Yard wie ien fan 'e earste foarbylden fan it detektivesjenre mei in frou yn 'e rol fan 'e detektive. Har wurk makke Orczy sa ryk dat se in filla yn Monte Carlo keapje koe.

Opfettings, priveelibben en ferstjerren
Orczy wie op polityk en maatskiplik mêd tige konservatyf. Se leaude fêst dat de adel superieur wie oan it miene folk, en wie in fûleindich oanhinger fan it Britske ymperialisme en militarisme. Under de Earste Wrâldoarloch rjochte se de Women of England's Active Service League op, in organisaasje dy't derop rjochte wie om safolle mooglik froulju safier te krijen dat se eltse sûne man dy't se koene, beprate soene om as frijwilliger tsjinst te nimmen yn 'e Britske Striidkrêften. Likernôch 20.000 froulju sleaten harren by dy organisaasje oan. Nei de Oktoberrevolúsje en it ûntstean fan 'e Sovjet-Uny ûntpopte Orczy har ek ta in fjurrich anty-kommuniste.

Orczy troude yn 1894 mei Montague Barstow, en wie dêrnei, neffens eigen sizzen, hast in heale iuw lang folslein lokkich mei him. Se krigen ien soan, John Montague Orczy-Barstow (1899). Orczy stoar op 12 novimber 1947 yn Henley-on-Thames, yn 'e âlderdom fan 82 jier.

Wurk

Romans
 1899 The Emperor's Candlesticks  
 1901 In Mary's Reign (yn 1907 werútbrocht as The Tangled Skein)
 1905 The Scarlet Pimpernel  
  Fryske oersetting: De Reade Pimpernel (fert. Goasse Rinse Groustra, 1953-1955)
 1905 By the Gods Beloved (yn 1907 yn 'e Feriene Steaten útbrocht as The Gates of Kamt)
 1906 I Will Repay  
 1906 A Son of the People  
 1907 Beau Brocade  
 1908 The Elusive Pimpernel  
 1909 A Ruler of Princes  
 1909 The Nest of the Sparrowhawk  
 1910 Petticoat Government  
 1911 A True Woman  
 1912 The Traitor  
 1912 The Good Patriots  
 1912 Fire in Stubble  
 1912 Meadowsweet  
 1913 Eldorado  
 1914 Unto Cæsar  
 1914 The Laughing Cavalier  
 1915 A Bride of the Plains  
 1915 The Bronze Eagle  
 1916 Leatherface  
 1917 Lord Tony's Wife  
 1917 A Sheaf of Bluebells  
 1918 Flower o' the Lily  
 1919 His Majesty's Well-beloved  
 1921 The First Sir Percy  
 1922 The Triumph of the Scarlet Pimpernel  
 1922 Nicolette: A Tale of Old Provence  
 1924 The Honourable Jim  
 1924 Pimpernel and Rosemary 
 1924 Les Beaux et les Dandys de Grand Siècles en Angleterre  
 1925 The Miser of Maida Vale  
 1925 A Question of Temptation  
 1926 The Celestial City  
 1927 Sir Percy Hits Back  
 1929 Blue Eyes and Grey  
 1930 Marivosa  
 1931 In the Rue Monge  
 1932 A Joyous Adventure  
 1932 A Child of the Revolution  
 1933 The Scarlet Pimpernel Looks at the World  
 1933 The Way of the Scarlet Pimpernel  
 1934 A Spy of Napoleon  
 1935 The Uncrowned King  
 1935 The Turbulent Duchess  
 1936 Sir Percy Leads the Band  
 1937 The Divine Folly  
 1938 No Greater Love  
 1940 Mam'zelle Guillotine  
 1942 Pride of Race  
 1947 The Will-O'-The-Wisp

Ferhalebondels
 1905 The Case of Miss Elliott  
 1909 The Old Man in the Corner  
 1910 Lady Molly of Scotland Yard  
 1918 The Man in Grey  
 1919 The League of the Scarlet Pimpernel  
 1921 Castles in the Air  
 1926 Unravelled Knots  
 1928 Skin o' My Tooth  
 1929 Adventures of the Scarlet Pimpernel

Toanielstikken
 1903 The Scarlet Pimpernel (mei Montague Barstow)
 1906 The Sin of William Jackson  
 1908 Beau Brocade  
 1911 The Duke's Wager  
 1918 The Legion of Honour (in adaptearre ferzje fan A Sheaf of Bluebells)

Non-fiksje
 1947 Links in the Chain of Life (autobiografy)

Oersettings
 1895 Old Hungarian Fairy Tales (mei Montague Barstow)
 1895 The Enchanted Cat (mei Montague Barstow)
 1895 Fairyland's Beauty (mei Montague Barstow)
 1895 Uletka and the White Lizard (mei Montague Barstow)

Keppelings om utens
  Wurken fan Emma baronesse Orczy op Project Gutenberg

Hongaarsk romanskriuwer
Hongaarsk koarte-ferhaleskriuwer
Hongaarsk misdieskriuwer
Hongaarsk skriuwer fan histoaryske fiksje
Hongaarsk toanielskriuwer
Hongaarsk mearkeskriuwer
Hongaarsk autobiograaf
Hongaarsk oersetter
Hongaarsk keunstskilder
Hongaarske adel
Ingelsk romanskriuwer
Ingelsk koarte-ferhaleskriuwer
Ingelsk misdieskriuwer
Ingelsk skriuwer fan histoaryske fiksje
Ingelsk toanielskriuwer
Ingelsk mearkeskriuwer
Ingelsk autobiograaf
Ingelsk oersetter
Ingelsk keunstskilder
Skriuwer fan wa't ien of mear wurken yn it Frysk oerset binne
Ingelsk persoan fan Hongaarsk komôf
Persoan berne yn 1865
Persoan stoarn yn 1947