Toarteldo
De toarteldo (Streptopelia turtur; ek bekend ûnder de namme simmertoartel) is in Europeeske dowesoart. Sûnt de jierren 1980 is it tal gewoane toarteldowen yn Nederlân bot ôfnommen. Yn Fryslân is de soarte as briedfûgel hast útstoarn. Neffens de lêste telling (2019) is der yn Fryslân allinne noch in briedpearke yn Noardwâlde.

Beskriuwing 
It toarteldoke mjit 27 oant 29 sintimeter en weecht likernôch 160 gram. Dêrmei is de toarteldo in stik lytser as in gewoane do. Wyfkes binne yn 'e regel wat lytser as it mantsje en binne fan minder glânzgjend fan kleur. 

De toarteldo is boppe brúneftich, wylst de kiel en it boppeste diel fan it boarst readeftich binne. De skouders en dielen fan de fleugels hawwe in brune kleur mei donkere flekken. De rêch is blau-griis en wurdt nei de sturt ta wer wat bruner.   

Folwoeksen fûgels hawwe oan de kanten fan de nek ferskate smelle, swarte dwersbannen op in wite eftergrûn. De sturt bestiet út tolve blau-swarte fearren, dy't oan de úteinen wyt binne. De twa bûtenste sturtfearren hawwe wite bûtenflaggen. De búk en de ûnderste sturtôfdekkings binne ljocht fan kleur.

Jonge fûgels ûnderskiede harren fan de âldere eksimplaren troch in brunere kleur oan de kop, rêch en op de fleugels. De foar de folwoeksen fûgels karakteristike dwersbannen oan de nekke ûnsteane by jonge fûgels pas nei in pear moannen.

Undersoarten 

Fan de fûgel binne fjouwer ûndersoarten bekend:

 Streptopelia turtur turtur (Linnaeus, 1758) komt foar yn Europa, op Madeira en de Kanaryske Eilannen oant yn westlik Sibearje.
 Streptopelia turtur arenicola (Ernst Hartert, 1894) libbet fan it noardwesten fan Afrika oant it westen fan Sjina.    
 Streptopelia turtur hoggara (Geyr von Schweppenburg, 1916) komt foar yn it Aïr-massyf en it Ahaggar-geberchte foar.
 Streptopelia turtur rufescens (Christian Ludwig Brehm, 1845) hat syn ferspriedingsgebiet yn Egypte en it noarden fan Sûdan.

Foarkommen 
De toartedo libbet yn grutte dielen fan it westlike en sintrale Paléarktysk gebiet fan noardlik Afrika, it Ibearysk Skiereilân en Grut-Brittanje nei it easten oer it Midden-Easten oant noardwest Sjina en Mongoalje. De noardlike grins fan de fersprieding rint yn Europa oer it midden fan Ingelân, Denemark en dan by de Eastsee lâns troch Estlân en Ruslân nei de Oeral.     

De toarteldo libbet benammen yn flak lân en komme net of komselden yn tichte bosken of geberchtes foar. Ek libje toarteldowen yn mingd bosk, houtwâlen, parken, greiden, boskjes, hôven en griene romten yn stêden. De yn Noard-Afrika libjende ûndersoarte Streptopelia turtur rufescens briedt graach yn boufallen. It ferspriedingsgebiet fan de toarteldo yn Fryslân lei benammen yn it easten en súdeasten fan de provinsje.

Nêst 

Briede dogge toarteldowen ornaris mar ien kear yn 't jier fan maaie oant augustus. It nêst is mar lyts en wudt troch beide âlden mei lytse twiichjes yn boskjes en beammen boud. It wyfke leit twa wite aaien, dy't nei fyftjin dagen útkomme. Nei it útkommen ferlitte de jonge fûgels nei twa wiken it nêst. Dan kinne se lykwols noch net fleane en bliuwe dan yn de boskjes of beam tichteby it nêst.

Oerwintering 
Yn Sintraal-Europa bliuwe toarteldowen fan maaie oant septimber. Begjin septimber sammelje de dowen harren om dan healwei septimber yn grutte swarms nei de oerwinteringsgebieten te fleanen. Dat binne de lannen om de Middellânske See en Afrika súdlik fan de Sahara. Ien fan de wichtichste gebieten om ûnderweis te rêsten is Malta. Op hast alle rûtes dy't de toarteldokes brûke om de Middellânske See oer te stekken wurdt der yntinsyf op se jage.  

Yn de maaitiid komme de toarteldokes relatyf let werom nei Sintraal-Europa, meastentiids sa om it begjin oant healwei maaie hinne. Somtiden wurdt it noch letter en oant begjin juny kinne der noch reizgjende toarteldokes oer de Middellânske See sjoen wurde.

Bedrigings 
Sûnt de jierren 1980 is it tal toarteldokes yn Nederlân slim efterút gien, fan sa'n 35.000 briedpearkes oant hjoeddedei (2019) likernôch 1.400. It toarteldoke wurdt yn in soad lannen bejage, lykas benammen Spanje, Itaalje, Malta en Afrika. Mei tastimming fan de EU wurde bygelyks allinnich al op Malta offisjeel sa'n 20.000 toarteldokes mei fangnetten fongen. Undersyk fan de Universiteit fan Gießen wiisde yn 2016 út dat de lannen om de Middellânske See ferantwurdlik binne foar it alle jierren wer ôfsjitten fan sa'n twa oant trije miljoen toarteldokes.

Fûgelsoarte
Do-eftige
Dofûgel
Lânseigen fauna yn Abgaazje
Lânseigen fauna yn Albaanje
Lânseigen fauna yn Andorra
Lânseigen fauna yn Armeenje
Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan
Lânseigen fauna yn Belgje
Lânseigen fauna yn Bosnje
Lânseigen fauna yn Bulgarije
Lânseigen fauna yn Denemark
Lânseigen fauna yn Dútslân
Lânseigen fauna yn Eastenryk
Lânseigen fauna yn Estlân
Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd 
Lânseigen fauna yn Frankryk
Lânseigen fauna yn Fryslân
Lânseigen fauna yn Georgje
Lânseigen fauna yn Gibraltar
Lânseigen fauna yn Grikelân
Lânseigen fauna yn Guernsey
Lânseigen fauna yn Hongarije
Lânseigen fauna yn Ingelân 
Lânseigen fauna yn Itaalje
Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân
Lânseigen fauna yn Jersey 
Lânseigen fauna yn Kazachstan
Lânseigen fauna yn Kosovo
Lânseigen fauna yn Kroaasje
Lânseigen fauna yn Letlân 
Lânseigen fauna yn Lychtenstein
Lânseigen fauna yn Litouwen
Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)
Lânseigen fauna yn Malta
Lânseigen fauna yn Moldaavje
Lânseigen fauna yn Monako
Lânseigen fauna yn Montenegro
Lânseigen fauna yn Nagorno-Karabach
Lânseigen fauna yn Nederlân
Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje
Lânseigen fauna yn de Oekraïne
Lânseigen fauna yn Poalen
Lânseigen fauna yn Portegal
Lânseigen fauna yn Roemeenje
Lânseigen fauna yn San Marino
Lânseigen fauna yn Servje
Lânseigen fauna yn Sibearje
Lânseigen fauna yn Skotlân
Lânseigen fauna yn Sloveenje
Lânseigen fauna yn Slowakije
Lânseigen fauna yn Spanje
Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje
Lânseigen fauna yn Switserlân
Lânseigen fauna yn Syprus
Lânseigen fauna yn Tsjechje
Lânseigen fauna yn Turkije
Lânseigen fauna yn Wales
Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân
Lânseigen fauna yn Afganistan
Lânseigen fauna yn Bachrein
Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten
Lânseigen fauna yn Yndia
Lânseigen fauna yn Irak
Lânseigen fauna yn Iran
Lânseigen fauna yn Israel
Lânseigen fauna yn Jemen
Lânseigen fauna yn Jordaanje
Lânseigen fauna yn Katar
Lânseigen fauna yn Kirgyzje 
Lânseigen fauna yn Koeweit
Lânseigen fauna yn Libanon
Lânseigen fauna yn Mongoalje
Lânseigen fauna yn Oezbekistan
Lânseigen fauna yn Oman
Lânseigen fauna yn Pakistan 
Lânseigen fauna yn Palestina
Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje
Lânseigen fauna yn Sina
Lânseigen fauna yn Syrje
Lânseigen fauna yn Tadzjikistan
Lânseigen fauna yn Turkmenistan
Lânseigen fauna yn Algerije
Lânseigen fauna yn Dzjibûty
Lânseigen fauna yn Egypte
Lânseigen fauna yn Eritreä
Lânseigen fauna yn Etioopje
Lânseigen fauna yn Lybje
Lânseigen fauna yn Maly 
Lânseigen fauna yn Marokko
Lânseigen fauna yn Mauretaanje
Lânseigen fauna yn Niger
Lânseigen fauna yn Senegal
Lânseigen fauna yn Somaalje
Lânseigen fauna yn Sûdan
Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan
Lânseigen fauna yn Tsjaad
Lânseigen fauna yn Tuneezje
Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara