Peter O'Toole
Peter O'Toole (folút: Peter Seamus Lorcan O'Toole; Connemara (Ierlân), 2 augustus 1932 – Londen, 14 desimber 2013), wie in Iersk-Britsk akteur, dy't bekend stie om syn felblauwe eagen. Hy begûn syn karriêre yn it Britske teäter, dêr't er namme makke as Shakespeare-fertolker. By it grutte publyk en bûten it Feriene Keninkryk waard er lykwols ferneamd troch syn wurk as filmakteur. Fral syn titelrol as T.E. Lawrence yn 'e histoaryske film Lawrence of Arabia makke him ta in filmstjer. Yn syn karriêre wûn er fjouwer Golden Globes, in BAFTA, in Emmy en in Oscar, wylst er fierders noch acht oare kearen foar in Oscar nominearre waard. Yn 2012 joech er it aktearjen deroan.

Libben en karriêre

Jonkheid en oplieding
O'Toole waard berne yn 1932. Guon boarnen jouwe as syn berteplak Connemara, yn County Galway, yn Ierlân, wylst oaren úthâlde dat er te wrâld kaam yn it Ingelske Leeds. O'Toole sels wie net wis fan syn berteplak of -datum; yn syn autobiografy skreau er dat er 2 augustus as syn jierdei beskôge, mar dat er sawol in Iersk as in Britsk bertesertifikaat hie, en dat er neffens it Ierske berne wie yn juny 1932. O'Toole wie de soan fan Patrick Joseph O'Toole, byneamd "Spats", in Iersk metaalarbeider, fuotballer en bookmaker op in hurddraversbaan en dy syn frou Constance Jane Eliot Ferguson, in Skotsk ferpleechster.

O'Toole waard grutbrocht as lid fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, en genoat syn leger en middelber ûnderwiis oan roomske skoallen, dêr't er troch de nonnen tirannisearre waard om syn loftshandichheid ôf te learen. Nei't er fan skoalle gien wie, wurke er as sjoernalist yn oplieding en fotograaf foar de krante de Yorkshire Evening Post, oant er oproppen waard foar syn tsjinstplicht en seinder yn 'e Britske Keninklike Marine waard. Nei syn tsjinsttiid folge O'Toole fan 1952 oant 1954 in oplieding oan 'e Royal Academy of Dramatic Art (RADA) te Londen, nei't er ôfwiisd wie troch de toanielskoalle fan it Abbey Theatre yn 'e Ierske haadstêd Dublin om't er de Ierske taal net machtich wie.

Karriêre
O'Toole sette mei syn karriêre as akteur útein op it toaniel. Hy makke namme as Shakespeare-fertolker yn it Bristol Old Vic en as lid fan it toanielselskip de English Stage Company. Yn 1954 makke er syn debút op 'e tillefyzje, en yn 1959 op it wite doek, mei in lyts roltsje yn 'e Britske film The Day They Robbed the Bank of England. Hy briek yn 1962 troch mei syn rol as de Britske legerofsier en aventoersman T.E. Lawrence yn regisseur David Lean syn masterwurk Lawrence of Arabia. Foar dy rol waard er trouwens pas útkeazen doe't bliken die dat Marlon Brando oare ferplichtings hie, en nei't Albert Finney derfoar betanke hie.

Foar syn rol yn Lawrence of Arabia waard O'Toole foar it earst nominearre foar in Oscar, en yn 'e jierren dy't folgen, soed er noch sânris sa'n nominaasje yn 'e wacht slepe, foar rollen yn 'e films Becket (1964), The Lion in Winter (1968), Goodbye, Mr. Chips (1969), The Ruling Class (1972), The Stunt Man (1980), My Favorite Year (1982) en Venus (2006). Eltse kear gie de oerwinning lykwols oan him foarby. Pas yn 2003 krige er in eare-Oscar útrikt foar syn hiele oeuvre. O'Toole is trouwens ien fan mar in pear akteurs dy't foar deselde rol mear as ien kear nominearre binne foar in Oscar: hy spile kening Hindrik II fan Ingelân sawol yn Becket as yn The Lion of Winter.

Yn dy lêste film wurke O'Toole gear mei Katharine Hepburn, en yn 1972 spile er mei Sophia Loren yn 'e film Man of La Mancha], oer de Spaanske skriuwer Miguel de Cervantes en dy syn fiktive personaazje Don Quichot. Dat er ek komyske rollen oankoe, liet O'Toole sjen yn What's New, Pussycat?, út 1965. Njonken syn karriêre as filmakteur gied er ek troch mei teäter; sa stied er yn 1970 yn it Dublinske Abbey Theatre mei in rol yn Samuel Beckett syn stik Waiting for Godot. Yn 1980 spile er de rol fan 'e Romeinske keizer Tibearius yn 'e kontroversjele (want troch it neakenblêd Penthouse produsearre en foar in diel iepentlik pornografyske) film Caligula. Hy wûn de prestizjeuze Britske Laurence Olivier Award foar syn optreden yn Jeffrey Bernard is Unwell (1989), en in Emmy Award, de wichtichste Amerikaanske tillefyzjepriis, foar syn rol yn 'e minysearje Joan of Arc (1999).

De lêste tsien jier fan syn wurkpaad spile O'Toole fral lytsere roltsjes, lykas presidint Paul von Hindenburg fan 'e Weimarrepublyk yn Hitler: The Rise of Evil (2003), de Romeinske keizer Augustus yn Imperium: Augustus (2003), de Trojaanske kening Priamos, yn 'e film Troy (2005), de âldere Giacomo Casanova yn 'e BBC-tillefyzjesearje Casanova (2005), en paus Paulus III yn 'e histoaryske dramasearje The Tudors (2008). Op 12 july 2012 makke O'Toole bekend dat er ophold fan aktearjen.

Priveelibben
Yn 1959 troude O'Toole mei de Welske aktrise Siân Phillips, mei wa't er twa dochters krige, aktrise Kate O"Toole (1960) en Patricia O'Toole (19??). It houlik rûn yn 1979 út op in skieding. Phillips skreau letter yn twa autobiografyen dat O'Toole har geastlik mishannele hie, wat benammen feroarsake waard troch syn slimme alkoholisme. Teffens hied er oanfallen fan ekstreme jaloerskens doe't se him úteinlik ferliet foar in jongere minner. Neitiid krige O'Toole in relaasje mei it folle jongere model Karen Brown (al trouden hja nea), en krige mei har noch in soan, Lorcan Patrick O'Toole (1983).

Oan 'e ein fan 'e 1970-er jierren makke slimme sykte hast in ein oan O'Toole syn libben, doe't syn maachkanker by fersin oansjoen waard foar in symptoom fan syn oerynname fan alkohol. Yn 1976 waarden by in operaasje syn alfleisklier en in grut diel fan syn mage fuorthelle, wat makke dat er tenei litte oan ynsuline-ôfhinklike sûkersykte. Yn 1978 ferstoar er suver oan in bloedkrupsje. Hy bettere lykwols wer op en kearde werom op 'e planken en foar de kamera.

Wat syn politike opfettings oanbelanget, wie O'Toole yn 'e iere jierren fyftich in fûleindich tsjinstanner fan 'e Koreaanske Oarloch. Yn 'e sechstiger jierren, ûnder de Fjetnamoarloch, wied er fannijs aktyf yn 'e anty-oarlochsbeweging. Nei't der grute wurdt, waard O'Toole yn 1987 in ridderskip oanbean (dat it predikaat sir foar syn namme pleatst hawwe soe), mar sloech er dy ôf fanwegen persoanlike en politike redens. Op religieus mêd omskreau O'Toole himsels yn in fraachpetear ris as in "kristen dy't mei pinsjoen gien is".

Ferstjerren
Nei't er lang yn 'e minnichte omtoarke hie, ferstoar Peter O'Toole op 14 desimber 2013 yn 'e âlderdom fan 81 jier, yn it Wellington Hospital yn syn wenplak, de Britske haadstêd Londen. Hy liet trije bern en in pakesizzer nei.

Filmografy

|-

|-
|align="center"| 1956 || The Adventures of the Scarlet Pimpernel || earste soldaat || gastrol; ôfl. A Tale of Two Pigtails
|-
|align="center"| 1961 || Rendezvous  || John || weromkearende rol; 3 ôfl.
|-
|align="center"| 1968 || Present Laughter || Garry Essendine ||tillefyzjefilm  
|-
|align="center"| 1980 || Strumpet City || James Larkin || minysearje
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 1981 || style="vertical-align:top"| Masada || style="vertical-align:top"| tribún Cornelius Flavius Silva || minysearje nom. Golden Globe foar bêste akteur yn in minysearje of tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1982 || Man and Superman || Jack Tanner || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1983 || Pygmalion || prof. Henry Higgins || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1983 || Sherlock Holmes and the Baskerville Curse || Sherlock Holmes || as stimakteur; tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1983 || Svengali || Anton Bosnyak || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1984 || Kim || Lama || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1986 || The Ray Bradbury Theater || John Hampton || gastrol; 1 ôfl.
|-
|align="center"| 1987 || The Dark Angel || omke Silas || minysearje
|-
|align="center"| 1990 || Crossing to Freedom || John Sidney Howard || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1992 || Civvies || Barry Newman || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1994 || Heaven and Hell: North and South, Book III || Sam Trump || minysearje
|-
|align="center"| 1995 || Heavy Weather || Clarence greve fan Emsworth || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1996 || Gulliver's Travels || keizer fan Lilliput || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 1998 || Coming Home || kolonel Carey-Lewis || tillefyzjefilm
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 1999 || style="vertical-align:top"| Joan of Arc || style="vertical-align:top"| biskop Pierre Cauchon || nom. Golden Globe foar bêste byrol fan in akteur yn tillefyzjesearje, minysearje of tillefyzjefilm nom. Emmy Award foar bêste byrol fan akteur yn in minysearje of film
|-
|align="center"| 1999 || Jeffrey Bernard is Unwell || Jeffrey Bernard || tillefyzjefilm
|-
|align="center"| 2002 || The Education of Max Bickford || Sidney McKnight || gastrol; 1 ôfl.
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 2003 || style="vertical-align:top"| Hitler: The Rise of Evil || style="vertical-align:top"| presidint Paul von Hindenburg || tillefyzjefilm nom. Emmy Award foar bêste byrol fan akteur yn in minysearje of film
|-
|align="center"| 2003 || Imperium: Augustus || keizer Augustus || 
|-
|align="center"| 2005 || Casanova || de âldere Giacomo Casanova || minysearje
|-
|align="center"| 2008 || The Tudors || paus Paulus III || minysearje
|-
|align="center"| 2008 || Iron Road || Lionel Relic || minysearje
|-

|-
|align="center"| 1960 || Kidnapped || Robin MacGregor || 
|-
|align="center"| 1960 || The Savage Innocents || earste plysjeman || 
|-
|align="center"| 1960 || The Day They Robbed the Bank of England    || kaptein Monty Fitch || 
|-
|align="center" style="vertical-align:top" | 1962 || style="vertical-align:top"| Lawrence of Arabia || style="vertical-align:top"| T.E. Lawrence || BAFTA foar bêste Britske akteurGolden Globe foar bêste manlike nijynkommelingnom. Oscar foar bêste akteurnom. Golden Globe foar bêste akteur yn in dramafilm
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 1964 || style="vertical-align:top"| Becket || style="vertical-align:top"| kening Hindrik II fan Ingelân || nom. Oscar foar bêste akteur nom. BAFTA foar bêste Britske akteurnom. Golden Globe foar bêste akteur yn in dramafilm
|-
|align="center"| 1965 || Lord Jim || Lord Jim || 
|-
|align="center"| 1965 || What's New Pussycat? || Michael James || 
|-
|align="center"| 1965 || The Sandpiper || ? || as stimakteur, net fermeld op 'e ôftiteling 
|-
|align="center"| 1966 || How to Steal a Million || Simon Dermott || 
|-
|align="center"| 1966 || The Bible: In the Beginning... || de trije ingels || 
|-
|align="center"| 1967 || The Night of the Generals || generaal Tanz || 
|-
|align="center"| 1967 || Casino Royale || Skotske doedelsekspiler || cameo; net fermeld op 'e ôftiteling
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 1968 || style="vertical-align:top"| The Lion in Winter || style="vertical-align:top"| kening Hindrik II fan Ingelân || nom. Oscar foar bêste akteurnom. Golden Globe foar bêste akteur yn in dramafilm
|-
|align="center"| 1968 || Great Catherine || kaptein Charles Edstaston || 
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 1969 || style="vertical-align:top"| Goodbye, Mr. Chips || style="vertical-align:top"| Arthur Chipping || nom. Oscar foar bêste akteurnom. Golden Globe foar bêste akteur yn in musical of komeedzjefilm
|-
|align="center"| 1970 || Country Dance || sir Charles Ferguson || 
|-
|align="center"| 1971 || Murphy's War || Murphy || 
|-
|align="center"| 1972 || Under Milk Wood || kaptein Tom Cat || 
|-
|align="center"| 1972 || The Ruling Class || Jack Gurney, 14e greve fan Gurney    || nom. Oscar foar bêste akteur
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 1972 || style="vertical-align:top"| Man of La Mancha || Don QuichotMiguel de Cervantes Alonso Quijano || style="vertical-align:top"| nom. Golden Globe foar bêste akteur yn in musical of komeedzjefilm
|-
|align="center"| 1975 || Rosebud || Larry Martin || 
|-
|align="center"| 1975 || Man Friday || Robinson Crusoe || 
|-
|align="center"| 1976 || Foxtrot || Liviu || 
|-
|align="center"| 1976 || Rogue Male || sir Robert Thorndyke || 
|-
|align="center"| 1978 || Power Play || kolonel Zeller || 
|-
|align="center"| 1979 || Zulu Dawn || Lord Chelmsford || 
|-
|align="center"| 1979 || Caligula || keizer Tibearius || 
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 1980 || style="vertical-align:top"| The Stunt Man || style="vertical-align:top"| Eli Cross || nom. Oscar foar bêste akteurnom. Golden Globe foar bêste akteur yn in dramafilm
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 1982 || style="vertical-align:top"| My Favorite Year || style="vertical-align:top"| Alan Swann || nom. Oscar foar bêste akteurnom. Golden Globe foar bêste akteur yn in musical of komeedzjefilm
|-
|align="center"| 1983 || Sherlock Holmes and the Valley of Fear || Sherlock Holmes || as stimakteur
|-
|align="center"| 1983 || Sherlock Holmes and a Study in Scarlet || Sherlock Holmes || as stimakteur 
|-
|align="center"| 1983 || Sherlock Holmes and the Sign of Four || Sherlock Holmes|| as stimakteur
|-
|align="center"| 1984 || Supergirl || Zaltar || 
|-
|align="center"| 1985 || Creator || dokter Harry Wolper || 
|-
|align="center"| 1986 || Club Paradise || gûverneur Anthony Cloyden Hayes || 
|-
|align="center"| 1987 || The Last Emperor || Reginald Johnston || nom. BAFTA foar bêste byrol fan in akteur
|-
|align="center"| 1988 || High Spirits || Peter Plunkett || 
|-
|align="center"| 1989 || As Long as It's Love || prof. Yan McShoul || 
|-
|align="center"| 1990 || Wings of Fame || Cesar Valentin || 
|-
|align="center"| 1990 || The Rainbow Thief || prins Meleagre || 
|-
|align="center"| 1990 || The Nutcracker Prince || Pantaloon || as stimakteur
|-
|align="center"| 1991 || King Ralph || sir Cedric Charles Willingham || 
|-
|align="center"| 1992 || Rebecca's Daughters || lord Sarn || 
|-
|align="center"| 1992 || Isabelle Eberhardt || majoar Lyautey || 
|-
|align="center"| 1993 || The Seventh Coin || Emil Saber || 
|-
|align="center"| 1997 || FairyTale: A True Story || Arthur Conan Doyle || 
|-
|align="center"| 1998 || Phantoms || dokter Timothy Flyte || 
|-
|align="center"| 1999 || The Manor || Ravenscroft || 
|-
|align="center"| 1999 || Molokai: The Story of Father Damien || William Williamson || 
|-
|align="center"| 2002 || Global Heresy || lord Charles Foxley || 
|-
|align="center"| 2002 || The Final Curtain || J.J. Curtis || 
|-
|align="center"| 2003 || Bright Young Things || kolonel Blount || 
|-
|align="center"| 2004 || Troy || kening Priamos fan Troaje || 
|-
|align="center"| 2005 || Lassie || de hartoch || 
|-
|align="center"| 2005 || Mystic India || voice-over || dokumintêre
|-
|align="center" style="vertical-align:top"| 2006 || style="vertical-align:top"| Venus || style="vertical-align:top"| Maurice || nom. Oscar foar bêste akteurnom. BAFTA foar bêste akteurnom. Golden Globe foar bêste akteur yn in dramafilmnom. Satellite Award foar bêste akteur yn in musical of komeedzjefilmnom. foar in Screen Actors Guild Award foar bêste akteur
|-
|align="center"| 2006 || One Night with the King || de profeet Samuël || 
|-
|align="center"| 2007 || Ratatouille || Anton Ego || as stimakteur
|-
|align="center"| 2007 || Stardust || kening fan Stormhold || 
|-
|align="center"| 2008 || Dean Spanley || Fisk Senior || 
|-
|align="center"| 2008 || Christmas Cottage || Glen Wesman || 
|-
|align="center"| 2012 || Eldorado || ferteller || 
|-
|align="center"| 2012 || Cristiada || pastoar Christopher || 
|-
|align="center"| 2014 || Decline of an Empire || Gallus || 
|-
|align="center"| 2017 || Diamond Cartel || Tugboat || 
|-
|}

Keppelings om utens
  Folsleine filmografy fan Peter O'Toole yn 'e Internet Movie Database (IMDb)

Iersk toanielakteur
Iersk telefyzje-akteur
Iersk filmakteur
Iersk stimakteur
Ingelsk toanielakteur
Ingelsk telefyzje-akteur
Ingelsk filmakteur
Ingelsk stimakteur
Eare-Oscar-winner
Emmy-winner
Golden Globe-winner
Iersk persoan fan Skotsk komôf
Ingelsk persoan fan Iersk komôf
Ingelsk persoan fan Skotsk komôf
Persoan berne yn 1932
Persoan stoarn yn 2013