
# Рәмзи ВӘЛИЕВ: «Әлифба»сыз һәм телсез

Мәгарифтә безнең үз тәҗрибәбез, үз кадрларыбыз, үз укучыларыбыз бар. Әлбәттә, башка илләрнең тәҗрибәсен дә исәпкә алырга була. Беренче эш итеп, БДИ (ЕГЭ)дан баш тарту.

Дөнья аренасында дөньяны чираттагы үзгәртеп кору бара. Бу уңайдан 1917-1918 еллардагы тарих искә алына. Ленин булмаса, әлбәттә, бу үзгәртеп кору башка юлдан китәр һәм аның таркалу юлы Россиягә файдалы булмас иде. «Ленин, Россия империясеннән совет цивилизациясенә күчүне тормышка ашырып, илне Болганчык халәттән чыгарды. Ленинизмның куәте Россия традициясенең Яңа дәвамында булды» (К.Вәлишин. Дәүләт һәм хөкүмәт. «Идел буе йолдызы», 23-31 гыйнвар, 2018 ел)

Үзгәртеп кору процессы белән җитәкченең зирәклеге аның федератив дәүләттә үзбилгеләнешен, шәхес иреген тотрыклылык һәм алга таба уңышлы алга бару гаранты булуында чагыла. Шуңа күрә большевиклар программасына милләтнең үзбилгеләнеше турында Нигезләмә дә кертелгән. Бу лозунг Россия милләтләрен зур көчкә ия икәнлеген исбат итә.

Октябрь инкыйлабына кадәр, хакимиятне яулап алу чорында, Советлар өчен көрәшкә гарәп шрифты белән нәшер ителгән татар газеталары сизелерлек өлеш кертте. Бу газеталарның аудиториясе бик киң иде. Татар гәҗитләре гарәп шрифты белән нәшер ителгән Халыкара яңалыкларны гына түгел, ә милли съездлар һәм төрле оешмалар эшчәнлеге турында күп язды. «Аваз», «Вакыт», «Кызыл байрак», «Идел-Урал өлкәсе», «Корылтай», «Тормыш» һ.б. газеталар зур кызыксыну уята. Алар Казан, Оренбург, Ростов-на-Дону, Пермь, Петроградта нәшер ителә. Бу газеталарның архив материаллары да революцион чорда көрәш картинасын күрсәтергә мөмкинлек бирә. Төп тематика сугыш, эшчеләрнең, крестьяннарның, солдат массаларының хәле, әлбәттә, вакытлыча хөкүмәт һәм аның халыкка каршы сәясәте. Сүз уңаенда, 1907 елда патша хөкүмәте Гарәп шрифтын бетерү юлы белән татар матбугатының көчле үсешенә комачауларга омтыла. Әмма ул чактагы шартларда Россия хакимияте киң җәмәгатьчелек басымы астында чигенергә мәҗбүр була. Бу мәсьәлә яңадан ХХ гасырның 20 нче еллар уртасында күтәрелә. Гарәп алфавитын латин алфавитына алыштыру мәсьәләсе турында киң фикер алышынды. Мәсәлән, Бакуда 1926 елда фәнни конференция булды, анда әлеге мөһим мәсьәлә аерым, махсус тикшерелде. Конференция эшендә ТССР делегациясе дә катнашты. Делегация язучы Галимҗан Ибраһимов җитәкчелегендә гарәп алфавитын яклады. Ул чакта бу линияне Татарстан хөкүмәте һәм партия оешмасы да хуплады. Делегация әгъзасы, рус филологиясе академигы Галимҗан Шәрәф биредә 8 тапкыр чыгыш ясады. Конференциядән соң махсус монографиясен бастырып чыгарды, әмма ул тыелганнар арасына кертелде. Ә делегация Казанга кайткач, вәзгыять үзәк инициативасы буенча кискен үзгәрде. Гарәп шрифтын бетерү өчен көрәш башланды.

Сталин 1927 елда бер каләм сызуы белән Россиянең барлык мөселман халыкларын гарәп алфавитыннан мәхрүм итте. Сталин массакүләм мәгълүмат чаралары һәм белгечләр таләпләренә карамастан, гарәп алфавитын бетерү турында карар кабул итте. Асылда бу татар халкына каршы корылган сәясәт иде. Бу шартларда да татар интеллигенциясе гарәп алфавитын саклау өчен көрәшне дәвам итте. Беренчеләрдән булып Галимҗан Шәрәф көрәш җәелдерде. 1927 елның 7 маенда ул алфавитны алмаштыру катлаулы эш икәнен аңлатып, үзенен Бакуда ясаган докладын һ.б.ның да фикерен белергә тәкьдим итеп, Сталинга хат юллады.

Хат авторы җавап алдымы? 10 елдан соң алды. 1937 елның мартында Г.Шәрәф кулга алына һәм лагерьга җибәрелә... Мин бу хатны 60 нчы еллар уртасында республикабыз архивларында эшләп таптым, хат авторы белән кызыксындым. Г.Шәрәф Идел һәм Урал буенда милли-азатлык хәрәкәтендә актив катнаша, «Идел-Урал штаты» территориаль автономиясе турындагы докладның авторы булып тора. 1918 елда Сталин чакыруы буенча Мәскәүдә автоном республикаларның декретларын әзерләгән комиссия составында эшли. Әлбәттә, Сталин бу талантлы татар кешесен исендә тота, әмма рәхмәтен 10 елдан соң гына җиткерә. 1937 елның мартында чекист, поп Царевның улы бөтен аның фатирын астын өскә күтәреп тентү ясый...

Гарәп шрифты алфавитын бетерү татар халкын дин тоту ирегеннән мәхрүм итте. Вакыт үзенчәлеге буенча Шәрәф бу хакта яза алмады, ә хәзер мөмкин генә түгел, кирәк тә. Чөнки Иран Президенты Хомейни Горбачевка мөрәҗәгатендә Россиянең барысы да бар, әмма иманы юк, дип язган. Бу җәһәттән магометанлык зур үзгәрешләр кичерде, шул исәптән Лев Толстойның «әлифбасы» булмау шартларында да татар халкы яңадан яңа үрләргә менде. Сталин һәм ликвидаторлар юк. Тарих алга тәгәри.

Татар халкы, чыннан да, бөек халык. ХХ гасыр башында Кытайда дипломат булып хезмәт иткән Паркер татар халкының бөек тарихын әле 1926 елда ук яза. Китап безгә бары тик 90 еллар башында гына килеп җитте. (Эдуард Паркер. История возникновения великого татарского народа. Таткнигоиздат, 2010.)

И.Сталин милли мәсьәләгә бик тискәре, тенденцион карый. Иң мөһиме, ул К.Мохтаров җитәкчелегендә Татарстан Республикасында 1921-23 елларда суверенитет өчен көрәшкән уң коммунистларга каршы бик күп татар интеллегенциясен куып таратты, лагерьларга куды. Ул Татарстан коммунистлары билгеләгән алга таба үсешнең реаль һәм перспектив алымнарына каршы чыкты.

1921 елда «Кашаф Мохтаров хөкүмәте» татар теле дәүләт теле, дип игълан итә. Хезмәт документлары туган телдә рәсмиләштерелде. Русларның күпчелеге Совнарком чараларын, аерым алганда, икетеллелек кертүне хуплады. Республикада бу территориядә яшәүче халыклар арасында матур климат урнашты. 1922 елның декабрендә ГПУ хезмәткәрләренең берсе республикада вәзгыятьне түбәндәгечә характерлый: «Республикада милли һәм киң массаларда нинди дә булса каршылыклар юк» (ЦГА ИПД РТФ.15, д.494, Л.14об.).

Барлык өлкәләрдә дә яңарту һәм активлык күзәтелә, яхшы эшлекле мөнәсәбәтләр урнаштырыла. Әмма бу хәл үзәкне нык борчый. Үзәк республиканың уңышлы үсеше белән кызыксына һәм тынычлык урнаштыру белән кызыксына. 1924 елда русификаторлык сәясәтен алып барган Сталин 1923 елгы яшерен киңәшмәдә солтангалеевщинаны оештыра, аның нәтиҗәсендә күп кенә кешеләр репрессияләнә. Шулар сәясәтенең берсе Солтангалиев Мирсәет. Ул Сталин ленинизмны дөрес аңламый һәм дөрес сәясәт алып бармый, ди. Киләчәктә безгә бу проблемага янә кайтырга туры киләчәк, дип күрәзалый. Әле дә кайту дәвам итә, әмма милли проблеманың хәл ителгәне юк. Әлбәттә, мондый коммунист Сталинга кирәкми һәм ул аңа тозагын хәрәкәткә китерә. 1923 елның июнендә Мәскәүдә яшертен рәвештә милли проблемалар турында сөйләшү дип, чынлыкта политбюро Мирсәет Солтангаливне тәнкыйть утына тартып, султангаливизмны тудыра. Менә шуннан соң солтангаливчеләрне фаш итү процессы дәвам итә. Татарстан республикасын җитәкләүче уң коммунистлар эштән куыла. Совнарком рәисе Кашаф Мохтаров Мәскәүгә күчереп биш ел узгач эшеннән куыла, аны лагерьга озаталар һәм 1938 атып үтерәләр. Республиканың беренче суверенитет әтисе шулай һәлак булды.

Татарстан икенче суверенитет вакытында дөнья аренасына чыкты һәм шуннан Россия дә, бер генә халык та зыян күрмәде, киресенчә, барысына да иреклерәк һәм кызыклырак була бара. Төркия һәм башка көнчыгыш илләр белән яхшы мөнәсәбәтләр урнашты. Булачак президентларга бу юнәлештә республикаларга тагын да зуррак мөстәкыйльлек бирү, ягъни тулы тигез хокуклылыкны тәэмин итү дә артык булмас иде. Бу – Россия халыкларының бердәмлек нигезе. Тарихчылар һәм филологларның эшләнмәләре федератив дәүләтнең уңышлы үсеше бердәм һәм атналык юлларда түгел, ә тулы ирек юлларында барганын раслый. Бодуэн Куртене милли азчылыкларның хокукларын яклаучы гына түгел, ә тарихи вакыйгалар барышында, шулай ук географик, икътисади һәм милли шартлар нигезендә барлыкка килгән территорияләр рәвешендә, күпмилләтле дәүләтне урнаштыру моделен дә тәкъдим итә. Бу территорияләр, Бодуэн буенча, икътисади, иҗтимагый һәм мәдәни эшчәнлектә – киң хокукларга, ә төбәкләрдә яшәүче милләтләр бер үк төрле гражданлык хокукларына ия булырга тиеш иде, өстәвенә, «милли азчылыклар» телләре привилегацияләнгән милләтләр телләре белән бер үк хокуклардан файдаланырга тиеш иде.

Мондый җайланмада Бодуэн дәүләтнең тотрыклы Федератив корылуына гарантия күргән, анда үзәк сепаратистик тенденцияләр күренмәс иде, дигән. Шул ук вакытта төп нәтиҗәләрнең берсе буларак ул аерым индивидуумның дини һәм милли үзаңга һәм үзбилгеләнешкә ихтыяр ирегенә хокукын һичшиксез тануны атады. Дин ирегенә төрле һөҗүмнәр һәм милли үзбилгеләнеш, Бодуэн буенча, кеше шәхесенең Хокукый дәүләттә абруена каршы җинаять булып тора.

Аның позициясе Г.Шәрәф идеяләренә һәм В.Ленин концепциясенә якын. Әлеге галимнәр фикеренчә, бу принципларны үтәү федератив дәүләтнең тыныч яшәешен тәэмин итә ала. Татарстан ил үсешенең барлык этапларында да аның үсешенә сизелерлек өлеш кертте. 90 нчы елларда ул Идел һәм Урал буенда гына түгел, бөтен Россия буенча тотрыклылыкны саклап калырга ярдәм итте. Беренче булып ТР Конституциясен яздылар. Россия юристларына исә ун ел дәвамында үз Конституциясен язарга туры килде. Россия моның өчен безне суверенитеттан мәхрүм итте, килешүне имзалаудан баш тартты...

Без 1917-1923 елларда гына нормаль яшәдек. 1924 елдан Татарстанга милләт буларак актив һөҗүм башлана. Хәзер, бер гасырдан соң, татар телен юк итүгә курс алдылар. Бу начар идеяне беренче булып кем биргәнен билгеләү бик мөһим. 1917-1918 елларда татар халкы В.Ленин позициясен алга сөрә. Автоном һәм Союз республикаларын төзү зур казаныш булды. 1922 елда авыру Ленин барлык милләтләргә ирек бирү кирәклеге турында яза. Ул милли мәсьәләгә сак һәм игътибарлы килүне таләп итә. Үлеме алдыннан ул яшь Совет Республикасы өчен мөһим булган берничә эш язган. Бу уңайдан аның 1922 елда СССР төзелү белән бәйле эше аерым әһәмияткә ия.

Ленин каты авыру хәлендә дә 1922 елның 30 декабрендә СССР төзү, икенче төрле итеп әйткәндә «автономизация дөрес түгел”дип яза, чөнки СССР дан чыгу өмете буш кәгазь кисәге генә булып кала, ди. Рус бюрократы моңа каршы барысын да эшләячәк һәм совет эшчеләренең күпчелеге шовинизм тарафыннан «чебен сөткә батып үлгән кебек» үтереләчәк, дип яза. Эшче хезмәт ияләреннән гафу үтенеп, «кызганыч, автономия турындагы мәсьәләгә кискен рәвештә катнашмаганмын», ди. Әйе, кызганыч, Ленин барлык милләтләргә тулы ирек бирү мәсъәләсендә соңга калды. Бу тарихи факт. Бу турыда язу чын интернационалист Ленинга гына хас. Ул – Россиянең бердәнбер патриоты һәм интернационалисты.

Хәзер, СССР язмышын булдырмау өчен, Россиядә милли мәсьәләне хәл итү белән соңга калып булмый. Президент һәм хөкүмәт органнарына кече халыкларны рус бюрократыннан, «хакимиятләрнең милли сәясәте» сөттә чебен кебек батып «үлмәсен өчен», көчләүдән сакларга туры киләчәк. Милли мәсьәлә буенча сәясәт төгәл, аңлаешлы һәм халыклар мәнфәгатенә җавап бирүче булырга тиеш.

Хәзер 1917 ел түгел, әмма милли мәсьәләне хәл итүдән башка икътисади, сәяси һәм мәдәни-белем бирү процессларын уңышлы тормышка ашыру мөмкин түгел. Күп кенә мәсьәләләр 100 ел дәвамында хәл ителмәгән һәм хәзер аларны уңышлы хәл итү өчен бөтен мөмкинлекләр дә бар. Большевик М.Солтангалиев хаклы була, Сталин милли мәсьәләне хәл итми һәм хәтта 100 елдан соң да бу мәсьәләгә яңадан әйләнеп кайтырга туры килә. Сталинның Ленин куелышыннан баш тартуы яңа каршылыклар тудыра.

В.Путинның журналистлар белән очрашуында башка журналистлар белән беррәттән милли мәсьәләгә кагылышлы сораулар да яңгырады. Игорь Чугунов: «Россиядә милләтара мөнәсәбәтләр турында закон кайчан кабул ителәчәк?» Ольга Семенова: «Без даими рәвештә күпмилләтле илдә яшибез. Әмма ни өчен милләтчелек үсә?» Мондый сораулар киләчәк милли идеягә кагылышлы иде. Бу сорауларга ул гади җавап бирде: «Россия киләчәккә омтылырга тиеш…» (Советская Россия, 16 декабрь, 2017).

Димәк, киләчәккә омтылу милли мәсьәләне хәл итмичә мөмкин түгел. Милли эшләр буенча федераль агентлык та үз өлешен кертергә тиеш.

Инде милли проблемалар хәл ителгән, бездә проблемалар юк, диючеләр зур хата ясый. Яңадан-яңа проблемалар туып тора, чөнки аның Ленин әйтмешли ике факторы – милләтләрнең тигезлеге юклыгы, ә икенчесе шовинизмның сөттә чебен үтерерлек хәлдә булуы һ.б. Столыпин һәм Сталин тәҗрибәсе яхшы исбат итә: болар барысы да хокукый мәсьәләләр.

Әмма бит үзәктә үсеш закончалыклары, ә кайбер очракларда телләрнең юкка чыгуы турында сорау торырга тиеш. Сүз уңаенда, татар теле юкка чыгучы телләр рәтенә керми, чөнки ул 14 дөнья теле составына кертелгән. Һәрвакытта да рус һәм татар телләрен үстерүнең алга таба да дәвам итүе кирәк. Аларның һәрберсенең үзенчәлекләре бар. Әлбәттә, чит телләр йогынтысы да бардыр. Телләрнең тыныч яшәве – аларның киләчәк үсеше һәм дәүләт нигезләрен – Россия һәм республикаларның суверенитетын ныгыту чыганагы. Акыллы идарә булдырырга тиеш, яхшы яки гади нормаль шартлар өчен, аларны алга таба үстерү һәм ныгыту. Рус һәм татар телләрен үзләштерү исә бары тик файдага гына булачак. Төрле чикләүләр халыкны кузгата һәм мәктәп һәм вузларның, хәтта хөкүмәт органнарының уңышлы эшчәнлегенә комачаулый. Бу кемгә кирәк, рус яки татаргамы? Тел белгечләре моны бик яхшы аңлый һәм телләрне саклау һәм үстерү өчен зур көч куя. Бары тик фәнни нигезләр генә килеп туган проблемаларны ачыкларга һәм уңай хәл итәргә булышачак. Бу бигрәк тә Фән һәм мәгариф министрлыгына кагыла.

Татарстанда үзләрен мәгариф эшенең осталары итеп таныткан педагогларыбыз санап бетергесез: гимназия директорлары Кәүсәрия Хәмидуллина, Павел Шмаков һ.б. бар. Мәгариф министрлыгы үзе дә наданнардан тормый, байтагы фән кандидатлары йә докторлар. Ә иң мөһиме: министрлыкта, районнарның мәгариф бүлекләрендә эшләүче хезмәткәрләренең бик зур күпчелеге өчен – татар телен белү мәҗбүри шарт. Татар теленнән йөз чөерәләр икән, андый карагруһчылар өчен авыл хуҗалыгы, урманчылык, юл төзү, күпер салу, төзелеш, умартачылык шикелле йөзәрләгән башка өлкәләр бар.

Мәктәпләрдә татар телен укыту атнасына ике сәгатькә калдырылган икән, бу Сталинның 1927 елда гарәп әлифбасын юк итүе белән бер үк адым. Татар телен үзләштерү җиңел түгел, әмма астрономия, математиканы уку-укыту авыр, дип аларны берәү дә мәгариф расписаниесеннән алып ташламый бит. Менә шуңа укуны ташлап китүчеләр күбәя. Монда капитализм чорында башка факторлар да кушыла. Монда тагын укучыларның исәнлеге аларның вузларда укуларын да истән чыгармаска кирәк.

Мин алтмыш ел буе галимнәрне укыту һәм әзерләү өлкәсендә хезмәт куйдым. Мәгарифтә безнең үз тәҗрибәбез, үз кадрларыбыз, үз укучыларыбыз бар. Әлбәттә, башка илләрнең тәҗрибәсен дә исәпкә алырга була. Беренче эш итеп, БДИ (ЕГЭ)дан баш тарту. БДИ мәгълүматлары буенча абитуриент берничә вузга гариза яза ала. Чыгарылыш сыйныфын тәмамлаучылар өчен иң мөһиме – ничек булса да студентка әверелү. Ул үзе теләгән вузга керүе бик икеле. Кая алалар, шунда гына бара. Әйтик, ул техник вузга эләккән, ә филолог, язучы һ.б. булырга хыялланып үскән яшүсмерләр үз язмышы өчен көрәшә алмый. Адәм баласы үзе яраткан, үзе сайлаган профессия яки фән хакына көрәшергә кирәк, ә БДИ моңа ирек бирми...

Руслар үзләре үк рус телен коточкыч начар дәрәҗәдә үзләштерә. Рус теленә күбрәк сәгать бирә башлаулары шуның белән бәйләнгәндер. Ләкин туган телен өйрәнергә теләмәгән ахмакларны бернинди реформалар да юньгә керә алмый. Ә менә татар телен дә яхшы белгән руслар үз телләрен һәм чит телләрне дә тиз өйрәнә.

Тел – милләтнең нигезе, аның рухи байлыгы, шуңа күрә милли телне юкка чыгару – милләттә ата-бабалар рухын юкка чыгару, кешелек алдында җинаять ясау ул. 1927 елдан бирле безнең дәүләт татар алфавитын юкка чыгару кебек пычрак эшкә тотынды, фактта милләтнең яшәешенә янау, аны үсеш чыганагыннан мәхрүм итү бит бу. Ләкин феодал патшалар, шәхсән Сталин башлаган һәм Россия хөкүмәтенең татар теленә санкцияләре аны җимерә, юк итә алмый, ә бары тик ныгытачак кына.

«20 елдан артык чорда мәгарифне зәгыйфләндерү шуңа китерде ки, мәктәпләр урамга әверелде», дип язды газеталар. Чыннан да, Улан-Удэ каласында 9 нчы класс укучысы рус теле һәм әдәбияты кабинетына кабызгыч катнашма салынган шешә ташлаган. Класста янгын булган, 7 кеше зыян күргән. Пермь, Чиләбе өлкәләрендә дә мондый хәлләр була. Бу очраклы түгел, чөнки мәктәпләр үзләренең белем һәм социаль функцияләрен үти алмый. Бу – мәгарифтәге тискәре үзгәрешләр нәтиҗәсе...

Президентка үз сәясәтен төгәл билгеләргә кирәк, югыйсә бюрократлар алга баруын дәвам итә. Нәкъ шулар татар телен генә түгел, башкаларын да юк итәргә кирәклеген раслый башлаячак.

Россиядә башка проблемалар да ерып чыккысыз, алар саны көннән-көн арта гына бара. Ә Татарстанга яки татар теленә, татар милләтенә каныгалар икән, димәк, республиканың көчле үсеше үзәкне нык борчый дигән тәэсир туа. Димәк, болар үзләрен упкын яисә милли хурлык чигенә этәрә, ә милли хурлыкның чишмә башы шовинизм бит ул!

«Татар теленә кагылмагыз», – дип белдергән иде радио аша А.Венедиктов. – Үзегезгә авыр булачак». Җылы сүзе өчен рәхмәт аңа. Әйе, тел – прокурорлар, хәтта Президент эше дә түгел, ә халык эше. Карагруһчылар, хыялларга бирелеп, иске империяләрен кайтару турында кайгырмасын иде. Ул хыяллар янәшәсендә демократик җилләр уяну, иркенлек туу, массаларның җитлегүе, забастовка илә митинглардан соң «революция»нең яңа этабы башлану да мөмкин бит. Тоталитар режим алымнарына битлек кидереп кенә озак яшәп булмый. Донбасстан килгән шахтер Зәйнулла Булушов юкка гына: «Нас слушают лишь тогда, когда устроешь разбой» – димәгән бит инде. Тынычлык, ирек, демократия, тигезлекне тантана иттерү өчен татар да көч куя.

Ахырда Юрий Шевчукның сүзләрен дә искә төшерик әле. «Татар телен кысу турында нәрсә уйлыйсыз?» – дигән сорауга ул болай җавап бирде: «Мондый процессны мин Украинада гастрольләр вакытында күзәткән идем инде. Мондый җитди мәсьәлә хәтта сугышка да китерергә мөмкин, дип кисәткән идем. Еллар үтте, агрессия канат ярды. Мондый бәрелешләрне халык түгел, явыз җанлы кешеләр тудыра шул...»


Следите за самым важным и интересным в Telegram-каналеТатмедиа

## Нет комментариев
Рәмзи ВӘЛИЕВ: «Әлифба»сыз һәм телсез