
Бүген Казанда Бөтендөнья мәдәни һәм табигый мирасны саклау турындагы конвенциянең 50 еллыгына багышланган халыкара форум ачылды. Чарада Татарстан Республикасы Президенты, «Россия - Ислам дөньясы» стратегик караш төркеме рәисе Рөстәм Миңнеханов, РФ мәдәният министры Ольга Любимова, ТР Дәүләт киңәшчесе, ЮНЕСКО Игелекле ихтыяр илчесе Минтимер Шәймиев, ЮНЕСКО эшләре буенча РФ Комиссиясенең Җаваплы секретаре Григорий Орджоникидзе, кайбер чит илләр делегацияләре катнашты.

Форумда катнашучыларны сәламләп, Рөстәм Миңнеханов билгеләп үткәнчә, Татарстанның ЮНЕСКО белән хезмәттәшлегенең күптәнге тарихы бар. Республика мәдәни мирасны саклауда актив катнаша. Бүген бөтендөнья мирасы исемлегенә Татарстан территориясендә урнашкан өч объект кертелгән. Хезмәттәшлек ЮНЕСКОның башка юнәлешләре буенча да алып барыла. Аннары Рөстәм Миңнеханов чыгышының текстын китерәбез:

«Көнбатыш һәм Көнчыгыш арасында күптәннән мөһим элемтәдә торучы Татарстанда сезне сәламләвемә шатмын. Без бүген Бөтендөнья мәдәни мирасын саклау конвенциясенең 50 еллыгына багышланган абруйлы халыкара форумда катнашырга җыелдык. Шунысы куанычлы, катлаулы хәлләргә карамастан, сез 173 милләт вәкиле тыныч яшәгән республикабызга килергә вакыт һәм мөмкинлек таптыгыз, бездә дөнья мәдәнияте традицияләре сакчыл саклана, анда елдан-ел күрше, милләтара һәм конфессияара татулык принциплары ныгый һәм үсә.

Без Россия Президенты Владимир Владимирович Путинга, ил Хөкүмәтенә, ЮНЕСКО эшләре буенча Россия Федерациясе Комиссиясенең Тышкы эшләр министры Сергей Викторович Лавров җитәкчелегендәге комиссиясенә, Россия Федерациясе Мәдәният министры Ольга Борисовна Любимовага, ЮНЕСКО эшләре буенча РФ Комиссиясенең Җаваплы секретаре Григорий Эдуардович Орджоникидзега шундый зур чараны уздыру урыны итеп Татарстанны сайлаулары һәм аны оештыруда ярдәм итүләре өчен рәхмәтле. Бу - безнең өчен зур дәрәҗә һәм җаваплылык.

Юнеско тәкъдим иткән кыйммәтләр кешелек өчен гаҗәеп мөһим. Мәдәниятләр һәм цивилизацияләр диалогы, мәгариф, фән һәм мәдәният өлкәсендә халыкара хезмәттәшлек аша дөньяны кору, матди нәрсәләргә рухи өстенлек бирү – болар барысы да даими мәгънә һәм арттыруны таләп итә.

Быел без ЮНЕСКОның Мәдәни һәм табигый мирасны саклау турындагы конвенциясенең 50 еллыгын билгеләп үтәбез. Әлеге документ дөнья байлыгын саклау һәм популярлаштыру өлкәсендә халыкара законнарга нигез салды, заманча фәнни методлар нигезендә оештырылган атаклы универсаль әһәмияткә ия объектларны коллектив саклауның нәтиҗәле системасын булдырырга ярдәм итте. Конвенциянең 50 ел эшләү дәверендә 1154 объект Исемлеккә кертелде һәм танылды, бу аларның статусын күтәрүгә һәм туристлар агымын арттыруга ярдәм итә.

Россия Федерациясе мәдәни һәм табигый мирасны саклап калу, яклау һәм популярлаштыру эшчәнлегендә актив катнаша. ЮНЕСКО исемлегендә беренче объектлар - Кижи-Погост, Мәскәү Кремле, Санкт-Петербургның тарихи үзәге һәм аның янәшәсендәге һәйкәлләр комплекслары.

Татарстан да бу процесста катнаша. Әйтик, 2000 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә Казан Кремленең тарихи-архитектура ансамбле, 2014 елда – Болгар тарих-археология комплексы, 2017 елда – Успенья соборы һәм Свияжск утрау-шәһәрчеге монастыре кертелгән иде. Бу күбесенчә Татарстанның Беренче Президенты, ЮНЕСКОның Игелекле ихтыяр илчесе Минтимер Шәрип улы Шәймиев, Федераль хакимият органнары ярдәме, шулай ук республика предприятиеләре һәм безнең гражданнар күрсәткән ярдәм нәтиҗәсендә мөмкин булды. Бүген Татарстанның Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары тарих, архитектура һәм мәдәният һәйкәлләре буларак кына түгел, ә рухи-дини билгеләнештәге объектлар, тынычлык һәм татулык сәясәтен ныгыту өчен яңа мөмкинлекләр ача торган объектлар буларак та кызыклы.

Бу ел республикада Идел буе Болгар дәүләтендә Ислам динен кабул итүгә 1100 ел тулуны билгеләп үтте. Ил Президенты Владимир Владимирович Путин кушуы буенча юбилей датасы федераль дәрәҗәдә билгеләп үтелә. Бик күп әһәмиятле проектлар тормышка ашырыла. Чаралар бик күп кунаклар, шул исәптән чит ил кунаклары катнашында уза. Бу мөселман дөньясының мәдәният, тарих, дин һәм Россия Федерациясе белән үзара файдалы хезмәттәшлекне үстерүгә карата кызыксынуын күрсәтә.

Республикада мәдәни мирасны саклау буенча актив эш дәвам итә. Без Казанга, бөтен православие дөньясына Совет хакимияте елларында юкка чыгарылган тарихи гыйбадәтханәне кайтардык - Изге Ананың Казан иконасы соборын торгыздык. Хәзер бирегә фатиха алырга җирнең барлык почмакларыннан хаҗилар килә.

Безнең бай дини мирасыбыз тезисның тагын бер дәлиле, төрле инануларгага карамастан, без бердәм һәм без бергә! Бүген без мәчетләрдә һәм гыйбадәтханәләрдә намаз укып, үз илебезне яклау юлына басабыз. Безнең дошманнарыбыз милли һәм дини дошманлык чәчәргә ничек кенә омтылмасыннар, алар берни дә эшли алмаячак. Без беркайчан да иманнан һәм традицион кыйммәтләрдән, барлык халыкларга һәм мәдәнияткә, Ватанга мәхәббәттән баш тартмаячакбыз! Бүген, илкүләм лидерыбыз Владимир Владимирович Путин тирәсендә тупланып, без үз илебезне яклый алабыз, үз тарихыбызны, мәдәниятнең уникаль күптөрлелеген һәм үзенчәлеген саклый алабыз.

Россия Федерациясендә 2022 ел Россия халыкларының мәдәни мирасы елы дип игълан ителде. «Россиянең традицион рухи-әхлакый кыйммәтләрен саклау һәм ныгыту буенча дәүләт сәясәте нигезләрен раслау турында» 9 ноябрьдә имзаланган Президент Указының мөһимлеген аерым ассызыкларга кирәк. Куелган максатлар арасында халыкара аренада традицион гомумкешелек рухи-әхлакый кыйммәтләрне саклаучы һәм яклаучы буларак, Россия дәүләте образын формалаштыру принципиаль әһәмияткә ия. Документ мондый кыйммәтләргә патриотизм, ныклы гаилә, рухи байлык өстенлеге, тарихи хәтер һәм буыннар дәвамчанлыгы, Россия халыкларының бердәмлеге керә.

Татарстан Республикасында киләсе ел Милли мәдәниятләр һәм гореф-гадәтләр елы дип игълан ителде. Традицион мәдәниятләр кыйммәтләре һәм диалогы үзара хөрмәт һәм мәдәни баетуга нигезләнгән җәмгыять үсешенә ярдәм итәр, дип ышанам.

Хөрмәтле хезмәттәшләр! ЮНЕСКО принципларына һәм идеалларына тугры булып, без аның консультатив органнары белән хезмәттәшлекне дәвам итәргә ниятлибез. 2020 елда ЮНЕСКОның Россия Федерациясеннән башлангыч исемлегенә яңа объект – Казан федераль университетының астрономия обсерваторияләре кертелгән. Бу - Татарстан өчен генә түгел, тулаем ил өчен дә уникаль күренеш. Элегрәк Россиядә фән темасына бәйле мөстәкыйль номинацияләр булмаган. Астрономия обсерваторияләре - универсаль кыйммәтне, Россия һәм Татарстан фәненең дөньякүләм мәдәни мираска керткән өлешен күрсәтүче бөтенләй яңа номинация.

Без күп телле белем бирү учреждениеләрен булдыруның моңарчы күрелмәгән программасын хуплауга да исәп тотабыз. Республикада инде 6 «Адымнар – белемгә һәм татулыкка юл» комплексы булдырылган. Алар ике дәүләт (рус һәм татар) һәм халыкара инглиз телләрендә сыйфатлы белем бирүче заманча мәктәпнең кирәкле моделе булдылар.

Һичшиксез, Татарстанның ЮНЕСКО программалары линиясе буенча хезмәттәшлеге гаять зур офыкларны колачлый. Бу ассоциацияләнгән мәктәпләр программалары да, ЮНЕСКОның иҗади шәһәрләре челтәрендә хезмәттәшлек итү дә, шулай ук мәгълүматлаштыру, биоэтика, ясалма интеллект өлкәсендә дә хезмәттәшлек.

Кадерле дуслар! Сәяси кыенлыклар вакытлыча гына. ЮНЕСКОның төп принциплары, үзара бәйләнеш һәм диалог аша без бер-беребезне кабат ишетәчәкбез һәм аңларбыз. Безнең форум берләшү, каршылыкларны җиңеп чыгу, хезмәттәшлекнең яңа дәрәҗәсенә чыгу бурычы булып торсын. Барыгызга да форумда уңышлы һәм нәтиҗәле эшләр, үзара аңлашуның яңа фәнни алымнарын формалаштыру, дуслык һәм бердәмлек телим».

Ольга Любимова, үз чиратында, ЮНЕСКО мәйданчыгының дәвамлы сәясәтләшүе шартларында быел Казанда Бөтендөнья мирасы комитетының 45 нче сессиясе үткәрелмәвен билгеләп үтте. «Сессияне үткәрүдән баш тарту безнең карар түгел иде. Россия, аерым алганда, барлык өлкәләрдә, шул исәптән планетабызның мәдәни һәм табигый мирасын саклау мәсьәләләрендә, диалогка һәм халыкара хезмәттәшлеккә ачык кала. Бу масштаблы халыкара форумны Казанда үткәрү моңа дәлил булды. Мирасны саклау һәм популярлаштыруга бәйле күптөрле мәсьәләләр буенча фикер алышу өчен берничә дистә дәүләт вәкилләре җыелды», - диде министр.

Ул конвенция ратификацияләнгәннән бирле каралган эш нәтиҗәләре экспертларга һәм хакимият вәкилләренә киләчәккә перспектив планнарны билгеләргә мөмкинлек бирәчәгенә ышаныч белдерде. «Һичшиксез, халыкара хезмәттәшлекнең шушы һәм башка форматлары, профессионализм һәм ачык диалог позициясе ярдәмендә бу максатларның күбесенә ирешеп булачак", - дип ассызыклады Россия Мәдәният министрлыгы башлыгы.

РФ Тышкы эшләр министры урынбасары Сергей Вершинин тышкы сәяси ведомствосы җитәкчесе Сергей Лавров исеменнән сәламләү сүзен укыды. Тышкы эшләр министры билгеләп үткәнчә, Конвенция юбилее – истәлекле дата гына түгел, ә аның нигезләмәләрен тормышка ашыруга бәйле билгеле нәтиҗәләр ясау мөмкинлеге дә. Ярты гасыр эчендә бу уникаль халыкара хокукый корал гаять киң танылу алды.

«Форумның күпсанлы үз илебез һәм чит ил экспертларын җыюы куандыра. Эчтәлекле көн тәртибе актуаль сорауларның киң спектрын үз эченә ала, аерым алганда, "Бөек ефәк юлы" проекты һәм Сүрия Пальмирасын торгызу кебек мөһим сюжетлар турында сөйләшергә кирәк. Очрашу конструктив рәвештә узачагына ышанам, ә аның нәтиҗәләре 1972 елгы Конвенция кысаларында халыкара багланышлар үсешенә ярдәм итәчәк", - дип ассызыклаган Сергей Лавров.

Минтимер Шәймиев форумда катнашучыларны кыскача гына Татарстанның тарихи һәм мәдәни һәйкәлләрне саклау һәм ЮНЕСКО белән хезмәттәшлек өлкәсендәге тәҗрибәсе белән таныштырды. Ул искәрткәнчә, 2000 елда «Казан Кремле» тарихи-архитектура комплексын Бөтендөнья мирас исемлегенә кертү бу юлда беренче мөһим казаныш булды. 2010 елда «Мәдәни мирас: Борынгы Болгар һәм Свияжск утрау-шәһәре» киң колачлы проектына старт бирелде. Моның өчен махсус рәвештә «Яңарыш» республика фонды оештырылды, аның эшчәнлеге һәрьяклап ярдәм алды. Тарихчылар, археологлар, реставраторлар, төзүчеләрнең профессиональ командасы ярдәмендә 60ка якын тарих һәм мәдәният һәйкәле торгызылды.

Моннан тыш, фонд Болгар ислам академиясен төзү һәм Изге Ана Казан иконасы соборын торгызу белән шөгыльләнә. "Мөселман һәм православие гыйбадәтханәләрен торгызу алымы вакыт белән сыналды, Без кешеләргә ошый, бу дөрес юнәлеш, һәм ул тулысынча ЮНЕСКОның мәдәни күптөрлелеген һәм әхлакый кыйммәтләрен саклау принцибына туры килә", - диде ТР Дәүләт Киңәшчесе.

Ул шулай ук быелгы мөһим вакыйга - Идел буе Болгар дәүләтендә Ислам динен ирекле кабул итүгә 1100 ел тулуны федераль дәрәҗәдә бәйрәм итү турында сөйләде. «Без ил җитәкчелегенә бу акыллы карар өчен рәхмәтле. Борынгы Болгарны торгызу һәм аны Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертү бу эштә төп роль уйнаган дип саныйм. "Универсаль кыйммәт" дип тану Болгар комплексына аерым әһәмият бирде һәм хәзерге вакытта ул - Россия мөселманнары хаҗ кылу урыннарының берсе, шулай ук республиканың туризм һәм рухи тормышы үзәгенә әверелә. Казан Кремле дә, Свияжск утрау-шәһәрчеге дә шундый ук функцияне башкара, алар шулай ук хаҗилар һәм туристлар, мәдәният, фән, мәгариф һәм иҗтимагый оешмалар вәкилләре өчен җәлеп итү үзәкләре», - дип өстәде Минтимер Шәймиев.
Рөстәм Миңнеханов: Татарстанның ЮНЕСКО программалары линиясе буенча хезмәттәшлеге зур горизонтларны колачлый