
Бүген Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов Түбән Идел бассейны округы Бассейн советының XXVIII утырышы эшендә катнашты.

"Су мәсьәләсе – киләчәккә өстенлекле мәсьәләләрнең берсе. Бу су белән тәэмин итү өчен дә, энергия бирүче буларак та, икътисадның төрле тармакларын тәэмин итү өчен транспорт буларак та стратегик яктан мөһим ресурс. Татарстан Республикасы-Идел буе федераль округында иң күп сулы төбәкләрнең берсе: безнең территориянең 6,4% су белән капланган, бездә 36 мең су объекты бар. Бу безгә һичшиксез сакларга һәм сакларга кирәк булган байлык», – дип белдерде Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов, бүген Түбән Идел бассейны округы Бассейн советының XXVIII утырышын ачып.


Казанда Волгоград һәм Әстерхан өлкәсе кунакларын җыйган чараның төп темалары «Экология» Илкүләм проектына «Иделне савыктыру» һәм «уникаль су объектларын саклау»федераль проектларына кертелде.


Рөстәм Миңнеханов билгеләгәнчә, Татарстан Россиядә иң алга киткән регионнарның берсе булып тора. Узган ел нәтиҗәләре буенча биредә 37 млн.тонна нефть чыгарылган, 22 млн. тонна эшкәртелгән, сәнәгать продукциясе күләме 4 трлн. сумнан артып киткән, инвестицияләр күләме – 680 млрд. сум. «Бездә сәнәгать юнәлешендәге эре проектларны гамәлгә ашыру дәвам итә. Икътисади активлык арту белән су объектларын реабилитацияләү мәсьәләләренең актуальлеге дә арта», – дип ассызыклады ТР Президенты.

Татарстан Республикасы Экология һәм табигый байлыклар министры Александр Шадриков ассызыклаганча, Татарстан, Идел елгасы акваториясендә урнашкан башка субъектлар белән бергә, «Иделне савыктыру»өстенлекле проектын тормышка ашыруда актив катнаша.

Аның төп максаты – илнең төп су артериясенең экологик торышын яхшырту, 2025 елга аңа пычратылган юынты суларны агызу күләмен өч тапкырга киметеп. Чара барлык Идел буе төбәкләрендә дә гамәлгә ашырыла. 2024 елга кадәр Татарстан буенча гына да финанслауның гомуми күләме 18 млрд.сум тәшкил итәчәк, шул исәптән 13 млрд. сум федераль бюджеттан киләчәк. Эре проектлардан-13 чистарту корылмасы төзү һәм реконструкцияләү һәм җыелган ике экологик зыянны бетерү планлаштырылган.


Беренче өлеш диярлек үтәлгән: 2019-2021 елларда Татарстанда 10 муниципаль берәмлектә 12 чистарту корылмасы төзелгән һәм реконструкцияләнгән.


Икенчедән-узган елдан, Россия Табигать министрлыгы ярдәме белән, Казанда шәһәрнең биологик чистарту корылмаларының ләм басуларын бетерү буенча уникаль проектны тормышка ашыру башланды. Алар Куйбышев сусаклагычы янындагы су саклау зонасында урнашкан һәм алар җир дамбалары белән коймаланган һәм каскадларга Берләшкән карталар системасы. Чистарту корылмаларын кулланган 50 ел эчендә территория үз мөмкинлекләре чикләреннән артты. 100 гектарга якын мәйданда 4 млн кубометр ләм явым-төшем җыелган иде. Юынты суларның гомуми күләмендә аларның өлеше 42% тәшкил итә, алар Иделнең төп 200 пычратучысына керә. Хәзер ләм басулары тулысынча файдаланудан чыгарылган һәм рекультивациягә тапшырылган. Эшләрнең бәясе 8 млрд сумнан артып китә, эшләрнең заказчысы-ТР ДМСУ. Бу мегапроектны 2024 елга тәмамлау планлаштырыла.


Түбән Кама сусаклагычының суга тискәре йогынты ясау куркынычы булган икенче зур объект-су басудан соң 30 ел элек су баскан һәм хәзерге вакытта Иделгә генә түгел, ә Татарстан халкының дүрттән беренә дә куркыныч тудырган күл яткылыгы торба үткәргечләре, чөнки бу кулдан эшләнгән диңгез 900 меңнән артык кешене су белән тәэмин итә.


Бу датлы торбаларны демонтажлау эшләренең бәясе 930,5 млн сумнан артып китә. Агымдагы елның августында Россия Табигать министрлыгы проектны «Иделне савыктыру»га кертүне хуплады. Өстәвенә, Шадриков сүзләренчә, республика хакимияте барлык кирәкле документларны оператив рәвештә әзерләгән, демонтажлау эшләре быел ук башланачак. Федераль бюджеттан әлеге максатларга 2022 ел азагына кадәр 95,3 млн сум, киләсе елда тагын 510 млн сум бүлеп биреләчәк. 2022 һәм 2023 елларда төбәк бюджетыннан финанслашу 324 млн сум тәшкил итәчәк.

Моннан тыш, Шадриков искәрткәнчә, тиздән Татарстанда су баскан суднолар күтәрелә башлаячак. 2016 елда ук Куйбышев һәм Түбән Кама сусаклагычлары акваториясендә аларның барлыгы 90 булуын күрсәткәннәр. Росморречфлот 75 объект буенча проект эшләрен тәмамлый.

Тагын бер проблема дип министр диффуз сулары күләменең 50% тан артыграгы туры килә дип атады. Бу юнәлештә шулай ук министрлык канаты астында җир кишәрлекләрен резервлау эшләре бара. Бу экологик пилотларның икесе дә киләчәктә бөтен илдә таралырга мөмкин, дип саный Шадриков.

Илкүләм проект буенча Татарстанда башка чаралар да дәвам итә. Әйтик, өч ел эчендә, Россия Табигать министрлыгы ярдәме белән, республикада 18,9 млрд. сумлык экологик проектлар гамәлгә ашырылды. Министр Чаллыда Мәләкәс елгасын чистартуны, Казанда Нокса елгасын савыктыру проектын һәм Кама Тамагындагы ярларны ныгыту эшләрен кызыклы дип атады. Моннан тыш, төбәктә гидротехник корылмаларга капиталь ремонт ясала – дүрт ел эчендә 1,5 млрд. сумлык 88 чара гамәлгә ашырылган. Федераль дәрәҗәдә Татарстан һәм Кама елгасын савыктыру инициативасы да хупланган, аның үзәннәре республика буенча 300 км уза.

Су саклау зоналары чикләрен билгеләү буенча эш дәвам итә, әмма хәзерге вакытта яр буйларының гомуми озынлыгының өчтән бере генә колачланган. Шуңа күрә эшлисе эшләр күп әле.

Татарстанда биологик чистарту корылмаларын модернизацияләү һәм ташландык суларны агызу системаларын капиталь ремонтлау буенча республика программасы тормышка ашырыла. Ел саен республика буенча гына да 400 млн. сумга якын судан файдаланган өчен түләүләр бар. Гражданнар һәм волонтерларның активлыгы да арта: соңгы дүрт елда яр буе территорияләрен чүп-чардан чистарту чараларында 830 мең кеше катнашты.

Шулай ук Александр Шадриков билгеләп үткәнчә, аз сулык шартларында, ниһаять, Балтыйк буе системасында (БС) Түбән Кама сусаклагычы дәрәҗәсенең 64 метрга кадәр күтәрелүе мәсьәләсен хәл итәргә кирәк. Билгеле булганча, бу сусаклагыч башта 68 метр БС проект билгесенә кадәр тутырылмаган, ә түбән дәрәҗәдә – 62 метр БС эшләгән. 2001 елда дәрәҗә 63,3-63,5 метрга кадәр күтәрелгән иде, һәм 2003 елда Татарстан, Башкортстан һәм Удмуртия Хөкүмәте (Пермь краена су 68 метрга кадәр җитәргә мөмкин) бу үзгәрешкә ризалаштылар.

Яңа арадаш билгегә күтәрелү турында инде бер ел гына сөйләшмиләр, һәм «Татэнерго», Түбән Кама ГЭСы милекчесе һәм бу мәсьәләдә аеруча кызыксынган якка «суднолар йөреше мәнфәгатьләрендә» сусаклагыч дәрәҗәсен күтәрергә кирәк булган РФ Транспорт министрлыгы да хуплаган кебек иде.

Александр Шадриков сүзләренчә, мондый карар өстәмә җайга салу сыешлыгының 1 куб километрын алырга мөмкинлек бирәчәк. Ә «Төньяк – Көньяк» яңа перспективалы транспорт коридорын формалаштыру контекстында «мәсьәлә аерым көн тәртибендә булырга тиеш», - дип ышана министр. Өстәвенә, мондый күтәрелеш кагылучы барлык РФ субъектлары аны хәл итү белән кызыксынырга тиеш.

Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов сүзләренчә, озак вакытка Куйбышев сусаклагычы дәрәҗәсен җайга салу мәсьәләсен дә хәл итәргә кирәк булачак, чөнки хәзерге вакытта ГЭСның «плотиналары белән генә» – аз сулыкның тискәре нәтиҗәләрен хәл итү кыенлаша бара. «Тагын да җитдирәк һәм комплекслы карарлар кирәк", - дип ышанып әйтте ТР Президенты.

Утырышта шулай ук Идел-Кама каскады сусаклагычларының эшен фаразлауны яхшырту, мелиорация һәм табигый туризмны үстерү мәсьәләләре каралды, шул исәптән су объектларында да. Рөстәм Миңнеханов сүзләренчә, «барысы да су янында яисә дә хәтта суда булырга тели, бу мөмкин түгел», шуңа күрә соңгы юнәлештә баланс табу мөһим, болар – сулыкларның экосистемаларына зыян китермәү һәм бер үк вакытта халыкның су объектлары янындагы рекреация урыннарына баруга ихтыяҗын канәгатьләндерү.

Тулаем алганда, утырыш ахырында Түбән Идел бассейны су идарәсе җитәкчесе Николай Пономарев хәбәр иткәнчә, сулардан нәтиҗәле файдалану һәм тискәре йогынтыны булдырмау проблемаларын җайга салу һәм хәл итү өчен, утырыш нәтиҗәләре буенча ярларны ныгыту эшләре, инженер саклау объектларын төзү, гидротехник корылмаларны капиталь ремонтлау, су объектларын чистарту һәм реабилитацияләү тәкъдим ителгән. Бассейн советы уңай бәяләнгән очракта әлеге проектларны федераль бюджет акчалары хисабына гамәлгә ашыру мөмкинлеге алачак.

*Белешмә өчен:*

*Бассейн советы – Россия Федерациясе Су кодексы нигезендә су объектларын нәтиҗәле файдалануны һәм саклауны тәэмин итү һәм бассейн округы чикләрендә урнашкан су объектларын куллану һәм саклау өлкәсендә тәкъдимнәр эшләү өчен оештырылган орган. Түбән Идел бассейны округы составына Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспий диңгезенә һәм Россия Федерациясенең сигез субъекты территориясе белән Идел койган җиргә кадәр аның бассейнының су объектлары керә (Татарстан Республикасы, Ульяновск өлкәсе, Самара өлкәсе, Саратов өлкәсе, Волгоград өлкәсе, Оренбург өлкәсе, Әстерхан өлкәсе, шулай ук Калмыкия Республикасы).*
Рөстәм Миңнеханов: Татарстан Республикасы – Идел буе федераль округында иң күп сулы төбәкләрнең берсе